Wikipedia swwiki https://sw.wikipedia.org/wiki/Mwanzo MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Media Maalum Majadiliano Mtumiaji Majadiliano ya mtumiaji Wikipedia Majadiliano ya Wikipedia Faili Majadiliano ya faili MediaWiki Majadiliano ya MediaWiki Kigezo Majadiliano ya kigezo Msaada Majadiliano ya msaada Jamii Majadiliano ya jamii Lango Majadiliano ya lango Wikichanzo Majadiliano ya Wikichanzo TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Mombasa 0 1677 1581136 1466394 2026-07-22T17:21:58Z Amanich7 44301 /* Picha */ 1581136 wikitext text/x-wiki {{Infobox mji | jina_rasmi = Mombasa | aina_ya_makazi = Jiji | picha_ya_mandhari =Mombasa montage.png | picha_ya_ramani = | maelezo_ya_ramani = | nchi = [[File:Flag of Kenya.svg|25px]] [[Kenya]] | iliundwa = 900 BK | utaifa = M-Mombasa ([[en]]: Mombasan) | kiongozi_kichwa1 = Gavana | kiongozi_jina1 = Abdulsamad Shariff Nassir | kiongozi_kichwa2 = | kiongozi_jina2 = | kiongozi_kichwa3 = | kiongozi_jina3 = | kiongozi_kichwa4 = | kiongozi_jina4 = | jimbo = [[Kaunti ya Mombasa]] | subdivision_type1 = Wilaya | subdivision_name1 = [[Mombasa County]] | eneo_jumla_km2 = 219.9 | eneo_maji_km2 = | asilimia_maji = | idadi_ya_watu = 1,208,333 | msongamano= 5,495 | idadi_ya_watu_aina_1 = Jiji | idadi_ya_watu_1 = | idadi_ya_watu_aina_2 = Eneo la Metropolitan | idadi_ya_watu2 = | msongamano = 5,495/km² | pato_la_taifa_mwaka = 2022 | pato_la_taifa = $13.132 bilioni | pato_la_taifa_capita = $10,227 | plt_jiji_kuu = $4.822 bilioni | plt_jiji_kuu_mwaka = 2022 | hdi = 0.699 | mwaka_wa_hdi = 2023 | orodha_ya_hdi = 2 | tovuti = https://www.mombasa.go.ke | eneo_la_saa = UTC+3 ([[EAT]]) | nambari_za_simu = 020 }} '''Mombasa''' ni [[mji]] wa pili kwa ukubwa nchini [[Kenya]] ulio katika eneo la pwani ya Bahari Hindi. Mombasa ni [[bandari]] muhimu na ndiyo kubwa zaidi eneo la [[Afrika ya Mashariki]]. Mnamo 2019 ulikuwa na idadi ya watu takriban 1,208,333 kulingana na sensa ya mwaka huo na eneo la kilomita za mraba 219.9. Mombasa ulikuwa jiji kuu la Afrika Mashariki ya Uingereza, kabla Nairobi haijainuliwa na kufanywa jiji kuu badili yake katika mwaka wa 1907. Mji huu pia unajulikana kama "Mji wa Weupe na Samawati" Kenya. Baada ya kuundwa kwa [[serikali ya ugatuzi]], Mombasa umekuwa [[mji mkuu]] wa [[kaunti ya Mombasa]]. Mombasa ni [[kitovu]] cha [[utalii]] wa [[pwani]] ya Kenya. [[Watalii]] wengi hufika kupitia [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Moi]]. Wengine pia husafiri kupitia [[barabara]] kutoka [[Nairobi]] wakitazama [[mandhari]] mbalimbali. Kutoka Nairobi kwenda Mombasa ni takribani [[kilomita]] 483.77. Watalii wengi hupenda kuuona mji wa Mombasa kwanza, kisha wanaunganisha [[Ndege (uanahewa)|ndege]] hadi [[Kilimanjaro International Airport|Kilimanjaro]] na sehemu nyingine zilizo na vivutio nchini [[Tanzania]]. Kati ya ishara ya mji ni [[Boma la Yesu]] na [[pembe za Mombasa]]. [[Kiswahili]] cha Mombasa huitwa [[Kimvita]]. Uwepo wa Mombasa kwenye Bahari ya Hindi uliifanya kuwa kituo cha biashara cha kihistoria, na imedhibitiwa na nchi nyingi kwa sababu ya eneo lake la kimikakati. Vitabu vya historia ya shule vya Kenya vinaweka uanzilishi wa Mombasa kuwa [[900]] [[Baada ya Kristo|BK]]. <ref name=":2">{{Rejea tovuti|title=Historic Mombasa - The Arabs|url=http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/|work=www.friendsofmombasa.com|language=en|accessdate=2020-05-24|archivedate=15 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201115142042/http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/}}</ref> Lazima ulikuwa tayari mji wenye mafanikio ya kibiashara katika karne ya 12, kama vile mwanajiografia wa kiarabu Al-Idrisi anavyoutaja mwaka wa 1151. Ulikuwa sehemu ya [[Usultani wa Kilwa]] kuanzia takriban mwanzoni mwa karne ya 14 hadi kuvunjwa kwa usultani mwaka 1513. Msikiti wa mawe mkongwe zaidi, Mnara, ulijengwa huko Mombasa miaka ya 1300. Msikiti wa Mandhry nao, uliojengwa mwaka 1570, una mnara ambao una tao la ogee maalum la kikanda. Jiji hilo baadaye likawa chini ya umiliki na udhibiti wa Milki ya Omani mwishoni mwa karne ya 17. Mwishoni mwa kipindi cha kabla ya ukoloni, ulikuwa mji mkuu wa jamii ya mashamba makubwa, ambayo ilitegemea kazi ya watumwa iliyotegemea biashara ya pembe za ndovu. Katika kipindi chote cha kisasa, Mombasa ilikuwa kituo kikuu katika mitandao changamano na inayofikia mbali sana katika Bahari ya Hindi. Mauzo yake makuu wakati huo yalikuwa pembe za ndovu, [[Ulezi|mtama]], ufuta na [[Mnazi (mti)|nazi]] . Hivi leo, Mombasa ni mji unaotegemea utalii, moja ya [[ikulu ya Kenya]] inapatikana huko, na [[bandari]] kubwa zaidi na [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Moi|uwanja wa ndege wa kimataifa]]. Mombasa na [[Seattle (mji)|Seattle]] ni "[[miji-ndugu]]". == Historia == <div class="quotebox pullquote floatright" style="width:22em; ; font-size: 90%; color: #202122;background-color: #B0C4DE;"><div class="quotebox-title" style="color: #202122;background-color: #B0C4DE;">Mahusiano ya kihistoria</div><blockquote class="quotebox-quote left-aligned" id="279" style=""><span class="flagicon" style="padding-left:25px;">&nbsp;</span>Sultani wa Mombasa Kabla ya 1300<span class="flagicon">[[File:Flag_used_in_the_east_coast_of_Tanzania_according_to_a_Portuguese_1576_map.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Kilwa Sultanate|Usultani wa Kilwa]] 1300–1513<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Ottoman_Empire.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Ottoman Empire|Dola ya Ottoman]] 1586-1589<span class="flagicon">[[File:Flag_Portugal_(1640).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Portuguese Empire|Dola ya Ureno]] 1593-1698<span class="flagicon">[[File:Standard_of_the_Sultan_of_Oman.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Sultanate of Oman|Usultani wa Oman]] 1698-1728<span class="flagicon">[[File:Flag_Portugal_(1640).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Portuguese Empire|Dola ya Ureno]] 1728-1729<span class="flagicon">[[File:Standard_of_the_Sultan_of_Oman.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Sultanate of Oman|Usultani wa Oman]] 1729-1824<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[British Empire|Milki ya Uingereza]] 1824-1826<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Sultanate_of_Zanzibar_(1963).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Sultanate of Zanzibar|Usultani wa Zanzibar]] 1826–1887<span class="flagicon">[[File:Flag_of_Kenya_(1921–1963).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[British East Africa|Ulaya ya Afrika Mashariki]] / [[Kenya Colony|Kenya]] 1887-1963<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Kenya.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Kenya]] 1963–sasa</blockquote></div> Uanzilishi wa Mombasa unanasibishwa na watawala wawili: Mwana Mkisi na Shehe Mvita. Husemwa kuwa, Mwana Mkisi ndiye mzee wa asili wa nasaba kongwe za Mombasa ndani ya ''Thenashara Taifa'' (au Mataifa Kumi na Mbili). Familia zinazohusishwa na Mataifa Kumi na Mbili bado zinachukuliwa kuwa wenyeji wa asili wa jiji hilo. Mwana Mkisi alikuwa malkia kutoka enzi ya kabla ya Uislamu, aliyeanzisha mji wa Kongowea, makazi ya asili ya mijini kwenye Kisiwa cha Mombasa. Kwa kweli, majina ya malkia na jiji yana uhusiano wa kiisimu na kiroho na [[Afrika ya Kati]]. "Mkisi" inachukuliwa kuwa ufananisho wa ''"ukisi"'', iliyo na maana "mtakatifu" katika [[Kikongo|KiKongo]] . "Kongowea" vile vile inaweza kufasiriwa kama eneo la Kiswahili la ''"kongo"'', ambayo inaashiria kiini cha utaratibu wa ustaarabu katika Afrika ya kati. Hadithi hizi zinaweza kusomwa kama utambuzi wa asili ya [[Waswahili]] kutokamana na lugha [[Lugha za Kibantu|za Kibantu]] . Shehe Mvita alirithi nasaba ya Mwana Mkisi na kuanzisha msikiti wa kwanza wa kudumu wa mawe katika kisiwa cha Mombasa. Msikiti mkongwe wa mawe uliopo Mombasa, Mnara, ulijengwa c. 1300. Shehe Mvita anakumbukwa kama Muislamu mwenye elimu kubwa na hivyo anaunganishwa moja kwa moja na itikadi za sasa za utamaduni wa Waswahili ambazo watu wanazitambulisha na Mombasa. Historia ya kale inayohusishwa na Mwana Mkisi na Shehe Mvita na kuanzishwa kwa makazi ya mjini katika Kisiwa cha Mombasa bado inahusishwa na watu wa siku hizi wanaoishi Mombasa. Nasaba za Waswahili za Thenashara Taifa (au Mataifa Kumi na Mbili) zinasimulia historia hii ya kale leo na ndio watunzaji wa mila za Waswahili. <ref>{{Rejea kitabu|title=Swahili Port Cities: The Architecture of Elsewhere|last=Meier|first=Prita|publisher=[[Indiana University Press]]|year=2016|location=Bloomington|pages=33–35}}</ref> Habari nyingi za mapema kuhusu Mombasa zinatokamana namaandishi ya wanahistoria wa Ureno katika karne ya 16. Mwanachuoni na msafiri maarufu wa Morocco [[Ibn Battuta]] (1304{{Spaced ndash}} 1368/1369) alitembelea eneo hilo wakati wa safari zake za [[Pwani ya Waswahili|Pwani ya Uswahilini]] . Alibainisha jiji hilo, ingawa alikaa usiku mmoja tu. Aliandika kwamba watu wa Mombasa walikuwa Waislamu wa kishafi'i, watu wa dini, waaminifu na waadilifu. Misikiti yao ilijengwa kwa mbao, iliyojengwa kwa ustadi. <ref>{{Rejea kitabu|title=The Travels of Ibn Battutah|last=Battutah|first=Ibn|date=2002|publisher=Picador|isbn=9780330418799|location=London|pages=90}}</ref> Tarehe halisi ya kuanzishwa kwa jiji hilo haijulikani, lakini ina historia ndefu. Vitabu vya historia ya shule vya Kenya vinaweka mwanzilishi wa Mombasa kama 900. <ref name=":2">{{Rejea tovuti|title=Historic Mombasa - The Arabs|url=http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/|work=www.friendsofmombasa.com|language=en|accessdate=2020-05-24|archivedate=15 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201115142042/http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/ "Historic Mombasa - The Arabs"]. </cite></ref> Lazima uwe tayari ulikuwa mji wenye mafanikio wa kibiashara katika karne ya 12, kama vile mwanajiografia Mwarabu al-Idrisi anavyoutaja mwaka wa 1151. Msikiti wa zamani zaidi wa mawe huko Mombasa, Mnara, ulijengwa c. 1300. Msikiti wa Mandhry, uliojengwa mwaka 1570, una mnara ambao una tao la ogee maalum la kikanda. Hii inaashiria kwamba usanifu wa Waswahili ulikuwa ni bidhaa asilia ya Kiafrika badala ya kuchukuliwa kutoka kwa Waislamu wasio Waafrika ambao walileta usanifu wa mawe katika Pwani ya Uswahilini. <ref>{{Rejea kitabu|title=Swahili Port Cities: The Architecture of Elsewhere|last=Meier|first=Prita|publisher=Indiana University Press|year=2016|location=Bloomington|pages=84–85}}</ref> Katika kipindi cha kabla ya kisasa, Mombasa ilikuwa kituo muhimu cha biashara ya viungo, dhahabu, na pembe za ndovu . Viungo vyake vya kibiashara vilifika hadi India na Uchina. Wanahistoria simulizi leo bado wanaweza kusimulia kipindi hiki cha historia ya wenyeji. Historia ya India inaonyesha kwamba kulikuwa na uhusiano wa kibiashara kati ya Mombasa na Cholas ya Uhindi Kusini . Katika kipindi chote cha kisasa, Mombasa ilikuwa eneo kuu katika mitandao changamano na inayofikia mbali ya biashara ya Bahari ya Hindi. Mauzo yake makuu yalikuwa pembe za ndovu, [[Ulezi|mtama]], ufuta na [[Mnazi (mti)|nazi]] . Misafara ya pembe za ndovu ilibakia kuwa chanzo kikuu cha ustawi wa kiuchumi. Mombasa ikawa mji mkuu wa bandari wa Kenya kabla ya ukoloni katika Zama za Kati na ilitumiwa kufanya biashara na miji mingine ya bandari ya Afrika, Milki ya Uajemi, Rasi ya Arabia, India na Uchina. <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=6u3CRDloG-YC&pg=PA22|title=Hybrid Urbanism: On the Identity Discourse and the Built Environment|last=AlSayyad|first=Nezar|last2=Alsayyad|first2=Professor and Chair Center for Middle Eastern Studies Nezar|date=12 June 2018|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275966126|access-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142042/https://books.google.com/books?id=6u3CRDloG-YC&pg=PA22|archive-date=15 November 2020|via=Google Books}}</ref> Msafiri Mreno wa karne ya 16 Duarte Barbosa aliandika,<blockquote>"[Mombasa] ni eneo la msongamano mkubwa, na ina bandari nzuri ambayo daima lina meli ndogo za aina nyingi zinazopandishwa na pia meli kubwa, zote zikiwa zinatoka [[Sofala]] na nyingine zinazotoka Cambay na [[Malindi (Kenya)|Melinde]] na nyinginezo zinazosafiri hadi kisiwa cha [[Zanzibar]] ." <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&pg=PA24|title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times|last=Ali|first=Shanti Sadiq|date=12 June 1996|publisher=Orient Blackswan|isbn=9788125004851|access-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142042/https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&pg=PA24|archive-date=15 November 2020|via=Google Books}}</ref></blockquote> ==Picha== <gallery style="text-align:center;" mode="packed"> File:MatatuMombasa.JPG|Matatu kwa meno katika Moi Avenue. File:Mombasa old town view.JPG|Mji wa kale wa Mombasa. File:Nyali Beach.JPG|Nyali Beach mbele ya Voyager Resort. File:Fort JesusMombasa.jpg|[[Fort Jesus]]. File:Catholic Church in Mombasa.JPG|[[Kanisa kuu]] la [[Roho Mtakatifu]]. File:Shri Kutch Satsang Temple.jpg|[[Hekalu]] la ''Shri Kutch Satsang'' (Mwembe). </gallery> == Katika utamaduni == * Katika filamu Ya ''Out of Africa,'' Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * ''One-Way Ticket to Mombasa (Menolippu Mombasaan)'' ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.<ref>{{Cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |title=Menolippu Mombasaan (original title) |access-date=2024-06-09 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142210/https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |url-status=live }}</ref> * Filamu Ya India ''Mr. India,'' Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".<ref>{{cite web |work=The Times of India |title=Magic of 'Mr India' is still on |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-05-03/news-interviews/27750294_1_movies-cinema-halls-anil-kapoor |access-date=2020-09-16 |archive-date=2020-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329055901/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Magic-of-Mr-India-is-still-on/articleshow/3005057.cms?referral=PM |url-status= }}</ref> * Mombasa ni featured katika 2010 movie, ''Inception,'' ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 ''"Consummation in Mombasa"'' (Na [[Andrei Gusev]]) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya [[Mtwapa]].<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 "Consummation in Mombasa"] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> * Mombasa ni mada ya wimbo maarufu na video ya muziki ya jina moja, "Mombasa" (2020) na ''Jabali Afrika''.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pyMkJcJcOA8 "Mombasa"] (''Jabali Afrika,'' 2020)</ref> ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Kenya]] ==Tanbihi== {{marejeo}} == Viungo vya nje == {{Commonscat|Mombasa}} * [http://imombasa.com/ Imombasa] {{Wayback|url=http://imombasa.com/ |date=20090714172201 }} {{en}} * [http://mombasa-online.de/ Mombasa Online] (Kijerumani) * [http://www.mombasapoly.ac.ke/ Mombasa Polytechnic University College] {{Wayback|url=http://www.mombasapoly.ac.ke/ |date=20090726194336 }} * [http://www.kpa.co.ke/ Port of Mombasa] {{en}} {{kaunti za Kenya}} {{mbegu-jio-Kenya}} [[Jamii:Mombasa| ]] [[Jamii:Miji ya Kenya]] [[Jamii:Waswahili]] [[Jamii:Kaunti ya Mombasa]] o6jt9o9ovpb817oaosf05yfdom5vh2d 1581144 1581136 2026-07-22T18:10:53Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1581144 wikitext text/x-wiki {{Infobox mji | jina_rasmi = Mombasa | aina_ya_makazi = Jiji | picha_ya_mandhari =Mombasa montage.png | picha_ya_ramani = | maelezo_ya_ramani = | nchi = [[File:Flag of Kenya.svg|25px]] [[Kenya]] | iliundwa = 900 BK | utaifa = M-Mombasa ([[en]]: Mombasan) | kiongozi_kichwa1 = Gavana | kiongozi_jina1 = Abdulsamad Shariff Nassir | kiongozi_kichwa2 = | kiongozi_jina2 = | kiongozi_kichwa3 = | kiongozi_jina3 = | kiongozi_kichwa4 = | kiongozi_jina4 = | jimbo = [[Kaunti ya Mombasa]] | subdivision_type1 = Wilaya | subdivision_name1 = [[Mombasa County]] | eneo_jumla_km2 = 219.9 | eneo_maji_km2 = | asilimia_maji = | idadi_ya_watu = 1,208,333 | msongamano= 5,495 | idadi_ya_watu_aina_1 = Jiji | idadi_ya_watu_1 = | idadi_ya_watu_aina_2 = Eneo la Metropolitan | idadi_ya_watu2 = | msongamano = 5,495/km² | pato_la_taifa_mwaka = 2022 | pato_la_taifa = $13.132 bilioni | pato_la_taifa_capita = $10,227 | plt_jiji_kuu = $4.822 bilioni | plt_jiji_kuu_mwaka = 2022 | hdi = 0.699 | mwaka_wa_hdi = 2023 | orodha_ya_hdi = 2 | tovuti = https://www.mombasa.go.ke | eneo_la_saa = UTC+3 ([[EAT]]) | nambari_za_simu = 020 }} '''Mombasa''' ni [[mji]] wa pili kwa ukubwa nchini [[Kenya]] ulio katika eneo la pwani ya Bahari Hindi. Mombasa ni [[bandari]] muhimu na ndiyo kubwa zaidi eneo la [[Afrika ya Mashariki]]. Mnamo 2019 ulikuwa na idadi ya watu takriban 1,208,333 kulingana na sensa ya mwaka huo na eneo la kilomita za mraba 219.9. Mombasa ulikuwa jiji kuu la Afrika Mashariki ya Uingereza, kabla Nairobi haijainuliwa na kufanywa jiji kuu badili yake katika mwaka wa 1907. Mji huu pia unajulikana kama "Mji wa Weupe na Samawati" Kenya. Baada ya kuundwa kwa [[serikali ya ugatuzi]], Mombasa umekuwa [[mji mkuu]] wa [[kaunti ya Mombasa]]. Mombasa ni [[kitovu]] cha [[utalii]] wa [[pwani]] ya Kenya. [[Watalii]] wengi hufika kupitia [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Moi]]. Wengine pia husafiri kupitia [[barabara]] kutoka [[Nairobi]] wakitazama [[mandhari]] mbalimbali. Kutoka Nairobi kwenda Mombasa ni takribani [[kilomita]] 483.77. Watalii wengi hupenda kuuona mji wa Mombasa kwanza, kisha wanaunganisha [[Ndege (uanahewa)|ndege]] hadi [[Kilimanjaro International Airport|Kilimanjaro]] na sehemu nyingine zilizo na vivutio nchini [[Tanzania]]. Kati ya ishara ya mji ni [[Boma la Yesu]] na [[pembe za Mombasa]]. [[Kiswahili]] cha Mombasa huitwa [[Kimvita]]. Uwepo wa Mombasa kwenye Bahari ya Hindi uliifanya kuwa kituo cha biashara cha kihistoria, na imedhibitiwa na nchi nyingi kwa sababu ya eneo lake la kimikakati. Vitabu vya historia ya shule vya Kenya vinaweka uanzilishi wa Mombasa kuwa [[900]] [[Baada ya Kristo|BK]]. <ref name=":2">{{Rejea tovuti|title=Historic Mombasa - The Arabs|url=http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/|work=www.friendsofmombasa.com|language=en|accessdate=2020-05-24|archivedate=15 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201115142042/http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/}}</ref> Lazima ulikuwa tayari mji wenye mafanikio ya kibiashara katika karne ya 12, kama vile mwanajiografia wa kiarabu Al-Idrisi anavyoutaja mwaka wa 1151. Ulikuwa sehemu ya [[Usultani wa Kilwa]] kuanzia takriban mwanzoni mwa karne ya 14 hadi kuvunjwa kwa usultani mwaka 1513. Msikiti wa mawe mkongwe zaidi, Mnara, ulijengwa huko Mombasa miaka ya 1300. Msikiti wa Mandhry nao, uliojengwa mwaka 1570, una mnara ambao una tao la ogee maalum la kikanda. Jiji hilo baadaye likawa chini ya umiliki na udhibiti wa Milki ya Omani mwishoni mwa karne ya 17. Mwishoni mwa kipindi cha kabla ya ukoloni, ulikuwa mji mkuu wa jamii ya mashamba makubwa, ambayo ilitegemea kazi ya watumwa iliyotegemea biashara ya pembe za ndovu. Katika kipindi chote cha kisasa, Mombasa ilikuwa kituo kikuu katika mitandao changamano na inayofikia mbali sana katika Bahari ya Hindi. Mauzo yake makuu wakati huo yalikuwa pembe za ndovu, [[Ulezi|mtama]], ufuta na [[Mnazi (mti)|nazi]] . Hivi leo, Mombasa ni mji unaotegemea utalii, moja ya [[ikulu ya Kenya]] inapatikana huko, na [[bandari]] kubwa zaidi na [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Moi|uwanja wa ndege wa kimataifa]]. Mombasa na [[Seattle (mji)|Seattle]] ni "[[miji-ndugu]]". == Historia == <div class="quotebox pullquote floatright" style="width:22em; ; font-size: 90%; color: #202122;background-color: #B0C4DE;"><div class="quotebox-title" style="color: #202122;background-color: #B0C4DE;">Mahusiano ya kihistoria</div><blockquote class="quotebox-quote left-aligned" id="279" style=""><span class="flagicon" style="padding-left:25px;">&nbsp;</span>Sultani wa Mombasa Kabla ya 1300<span class="flagicon">[[File:Flag_used_in_the_east_coast_of_Tanzania_according_to_a_Portuguese_1576_map.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Kilwa Sultanate|Usultani wa Kilwa]] 1300–1513<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Ottoman_Empire.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Ottoman Empire|Dola ya Ottoman]] 1586-1589<span class="flagicon">[[File:Flag_Portugal_(1640).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Portuguese Empire|Dola ya Ureno]] 1593-1698<span class="flagicon">[[File:Standard_of_the_Sultan_of_Oman.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Sultanate of Oman|Usultani wa Oman]] 1698-1728<span class="flagicon">[[File:Flag_Portugal_(1640).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Portuguese Empire|Dola ya Ureno]] 1728-1729<span class="flagicon">[[File:Standard_of_the_Sultan_of_Oman.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Sultanate of Oman|Usultani wa Oman]] 1729-1824<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[British Empire|Milki ya Uingereza]] 1824-1826<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Sultanate_of_Zanzibar_(1963).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Sultanate of Zanzibar|Usultani wa Zanzibar]] 1826–1887<span class="flagicon">[[File:Flag_of_Kenya_(1921–1963).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[British East Africa|Ulaya ya Afrika Mashariki]] / [[Kenya Colony|Kenya]] 1887-1963<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Kenya.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Kenya]] 1963–sasa</blockquote></div> Uanzilishi wa Mombasa unanasibishwa na watawala wawili: Mwana Mkisi na Shehe Mvita. Husemwa kuwa, Mwana Mkisi ndiye mzee wa asili wa nasaba kongwe za Mombasa ndani ya ''Thenashara Taifa'' (au Mataifa Kumi na Mbili). Familia zinazohusishwa na Mataifa Kumi na Mbili bado zinachukuliwa kuwa wenyeji wa asili wa jiji hilo. Mwana Mkisi alikuwa malkia kutoka enzi ya kabla ya Uislamu, aliyeanzisha mji wa Kongowea, makazi ya asili ya mijini kwenye Kisiwa cha Mombasa. Kwa kweli, majina ya malkia na jiji yana uhusiano wa kiisimu na kiroho na [[Afrika ya Kati]]. "Mkisi" inachukuliwa kuwa ufananisho wa ''"ukisi"'', iliyo na maana "mtakatifu" katika [[Kikongo|KiKongo]] . "Kongowea" vile vile inaweza kufasiriwa kama eneo la Kiswahili la ''"kongo"'', ambayo inaashiria kiini cha utaratibu wa ustaarabu katika Afrika ya kati. Hadithi hizi zinaweza kusomwa kama utambuzi wa asili ya [[Waswahili]] kutokamana na lugha [[Lugha za Kibantu|za Kibantu]] . Shehe Mvita alirithi nasaba ya Mwana Mkisi na kuanzisha msikiti wa kwanza wa kudumu wa mawe katika kisiwa cha Mombasa. Msikiti mkongwe wa mawe uliopo Mombasa, Mnara, ulijengwa c. 1300. Shehe Mvita anakumbukwa kama Muislamu mwenye elimu kubwa na hivyo anaunganishwa moja kwa moja na itikadi za sasa za utamaduni wa Waswahili ambazo watu wanazitambulisha na Mombasa. Historia ya kale inayohusishwa na Mwana Mkisi na Shehe Mvita na kuanzishwa kwa makazi ya mjini katika Kisiwa cha Mombasa bado inahusishwa na watu wa siku hizi wanaoishi Mombasa. Nasaba za Waswahili za Thenashara Taifa (au Mataifa Kumi na Mbili) zinasimulia historia hii ya kale leo na ndio watunzaji wa mila za Waswahili. <ref>{{Rejea kitabu|title=Swahili Port Cities: The Architecture of Elsewhere|last=Meier|first=Prita|publisher=[[Indiana University Press]]|year=2016|location=Bloomington|pages=33–35}}</ref> Habari nyingi za mapema kuhusu Mombasa zinatokamana namaandishi ya wanahistoria wa Ureno katika karne ya 16. Mwanachuoni na msafiri maarufu wa Morocco [[Ibn Battuta]] (1304{{Spaced ndash}} 1368/1369) alitembelea eneo hilo wakati wa safari zake za [[Pwani ya Waswahili|Pwani ya Uswahilini]] . Alibainisha jiji hilo, ingawa alikaa usiku mmoja tu. Aliandika kwamba watu wa Mombasa walikuwa Waislamu wa kishafi'i, watu wa dini, waaminifu na waadilifu. Misikiti yao ilijengwa kwa mbao, iliyojengwa kwa ustadi. <ref>{{Rejea kitabu|title=The Travels of Ibn Battutah|last=Battutah|first=Ibn|date=2002|publisher=Picador|isbn=9780330418799|location=London|pages=90}}</ref> Tarehe halisi ya kuanzishwa kwa jiji hilo haijulikani, lakini ina historia ndefu. Vitabu vya historia ya shule vya Kenya vinaweka mwanzilishi wa Mombasa kama 900. <ref name=":2">{{Rejea tovuti|title=Historic Mombasa - The Arabs|url=http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/|work=www.friendsofmombasa.com|language=en|accessdate=2020-05-24|archivedate=15 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201115142042/http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/ "Historic Mombasa - The Arabs"]. </cite></ref> Lazima uwe tayari ulikuwa mji wenye mafanikio wa kibiashara katika karne ya 12, kama vile mwanajiografia Mwarabu al-Idrisi anavyoutaja mwaka wa 1151. Msikiti wa zamani zaidi wa mawe huko Mombasa, Mnara, ulijengwa c. 1300. Msikiti wa Mandhry, uliojengwa mwaka 1570, una mnara ambao una tao la ogee maalum la kikanda. Hii inaashiria kwamba usanifu wa Waswahili ulikuwa ni bidhaa asilia ya Kiafrika badala ya kuchukuliwa kutoka kwa Waislamu wasio Waafrika ambao walileta usanifu wa mawe katika Pwani ya Uswahilini. <ref>{{Rejea kitabu|title=Swahili Port Cities: The Architecture of Elsewhere|last=Meier|first=Prita|publisher=Indiana University Press|year=2016|location=Bloomington|pages=84–85}}</ref> Katika kipindi cha kabla ya kisasa, Mombasa ilikuwa kituo muhimu cha biashara ya viungo, dhahabu, na pembe za ndovu . Viungo vyake vya kibiashara vilifika hadi India na Uchina. Wanahistoria simulizi leo bado wanaweza kusimulia kipindi hiki cha historia ya wenyeji. Historia ya India inaonyesha kwamba kulikuwa na uhusiano wa kibiashara kati ya Mombasa na Cholas ya Uhindi Kusini . Katika kipindi chote cha kisasa, Mombasa ilikuwa eneo kuu katika mitandao changamano na inayofikia mbali ya biashara ya Bahari ya Hindi. Mauzo yake makuu yalikuwa pembe za ndovu, [[Ulezi|mtama]], ufuta na [[Mnazi (mti)|nazi]] . Misafara ya pembe za ndovu ilibakia kuwa chanzo kikuu cha ustawi wa kiuchumi. Mombasa ikawa mji mkuu wa bandari wa Kenya kabla ya ukoloni katika Zama za Kati na ilitumiwa kufanya biashara na miji mingine ya bandari ya Afrika, Milki ya Uajemi, Rasi ya Arabia, India na Uchina. <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=6u3CRDloG-YC&pg=PA22|title=Hybrid Urbanism: On the Identity Discourse and the Built Environment|last=AlSayyad|first=Nezar|last2=Alsayyad|first2=Professor and Chair Center for Middle Eastern Studies Nezar|date=12 June 2018|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275966126|access-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142042/https://books.google.com/books?id=6u3CRDloG-YC&pg=PA22|archive-date=15 November 2020|via=Google Books}}</ref> Msafiri Mreno wa karne ya 16 Duarte Barbosa aliandika,<blockquote>"[Mombasa] ni eneo la msongamano mkubwa, na ina bandari nzuri ambayo daima lina meli ndogo za aina nyingi zinazopandishwa na pia meli kubwa, zote zikiwa zinatoka [[Sofala]] na nyingine zinazotoka Cambay na [[Malindi (Kenya)|Melinde]] na nyinginezo zinazosafiri hadi kisiwa cha [[Zanzibar]] ." <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&pg=PA24|title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times|last=Ali|first=Shanti Sadiq|date=12 June 1996|publisher=Orient Blackswan|isbn=9788125004851|access-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142042/https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&pg=PA24|archive-date=15 November 2020|via=Google Books}}</ref></blockquote> ==Picha== <gallery style="text-align:center;" mode="packed"> File:MatatuMombasa.JPG|Matatu kwa meno katika Moi Avenue. File:Mombasa old town view.JPG|Mji wa kale wa Mombasa. File:Nyali Beach.JPG|Nyali Beach mbele ya Voyager Resort. File:Fort JesusMombasa.jpg|[[Fort Jesus]]. File:Catholic Church in Mombasa.JPG|[[Kanisa kuu]] la [[Roho Mtakatifu]]. File:Shri Kutch Satsang Temple.jpg|[[Hekalu]] la ''Shri Kutch Satsang'' (Mwembe). </gallery> == Katika utamaduni == * Katika filamu Ya ''Out of Africa,'' Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * ''One-Way Ticket to Mombasa (Menolippu Mombasaan)'' ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.<ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |title=Menolippu Mombasaan (original title) |access-date=2024-06-09 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142210/https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |url-status=live }}</ref> * Filamu Ya India ''Mr. India,'' Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".<ref>{{cite web |work=The Times of India |title=Magic of 'Mr India' is still on |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-05-03/news-interviews/27750294_1_movies-cinema-halls-anil-kapoor |access-date=2020-09-16 |archive-date=2020-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329055901/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Magic-of-Mr-India-is-still-on/articleshow/3005057.cms?referral=PM |url-status= }}</ref> * Mombasa ni featured katika 2010 movie, ''Inception,'' ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 ''"Consummation in Mombasa"'' (Na [[Andrei Gusev]]) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya [[Mtwapa]].<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 "Consummation in Mombasa"] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> * Mombasa ni mada ya wimbo maarufu na video ya muziki ya jina moja, "Mombasa" (2020) na ''Jabali Afrika''.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pyMkJcJcOA8 "Mombasa"] (''Jabali Afrika,'' 2020)</ref> ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Kenya]] ==Tanbihi== {{marejeo}} == Viungo vya nje == {{Commonscat|Mombasa}} * [http://imombasa.com/ Imombasa] {{Wayback|url=http://imombasa.com/ |date=20090714172201 }} {{en}} * [http://mombasa-online.de/ Mombasa Online] (Kijerumani) * [http://www.mombasapoly.ac.ke/ Mombasa Polytechnic University College] {{Wayback|url=http://www.mombasapoly.ac.ke/ |date=20090726194336 }} * [http://www.kpa.co.ke/ Port of Mombasa] {{en}} {{kaunti za Kenya}} {{mbegu-jio-Kenya}} [[Jamii:Mombasa| ]] [[Jamii:Miji ya Kenya]] [[Jamii:Waswahili]] [[Jamii:Kaunti ya Mombasa]] 0fdyr60tnkqrsdv89nbqym24hzfauud 1581240 1581144 2026-07-23T10:11:38Z Amanich7 44301 /* Katika utamaduni */ 1581240 wikitext text/x-wiki {{Infobox mji | jina_rasmi = Mombasa | aina_ya_makazi = Jiji | picha_ya_mandhari =Mombasa montage.png | picha_ya_ramani = | maelezo_ya_ramani = | nchi = [[File:Flag of Kenya.svg|25px]] [[Kenya]] | iliundwa = 900 BK | utaifa = M-Mombasa ([[en]]: Mombasan) | kiongozi_kichwa1 = Gavana | kiongozi_jina1 = Abdulsamad Shariff Nassir | kiongozi_kichwa2 = | kiongozi_jina2 = | kiongozi_kichwa3 = | kiongozi_jina3 = | kiongozi_kichwa4 = | kiongozi_jina4 = | jimbo = [[Kaunti ya Mombasa]] | subdivision_type1 = Wilaya | subdivision_name1 = [[Mombasa County]] | eneo_jumla_km2 = 219.9 | eneo_maji_km2 = | asilimia_maji = | idadi_ya_watu = 1,208,333 | msongamano= 5,495 | idadi_ya_watu_aina_1 = Jiji | idadi_ya_watu_1 = | idadi_ya_watu_aina_2 = Eneo la Metropolitan | idadi_ya_watu2 = | msongamano = 5,495/km² | pato_la_taifa_mwaka = 2022 | pato_la_taifa = $13.132 bilioni | pato_la_taifa_capita = $10,227 | plt_jiji_kuu = $4.822 bilioni | plt_jiji_kuu_mwaka = 2022 | hdi = 0.699 | mwaka_wa_hdi = 2023 | orodha_ya_hdi = 2 | tovuti = https://www.mombasa.go.ke | eneo_la_saa = UTC+3 ([[EAT]]) | nambari_za_simu = 020 }} '''Mombasa''' ni [[mji]] wa pili kwa ukubwa nchini [[Kenya]] ulio katika eneo la pwani ya Bahari Hindi. Mombasa ni [[bandari]] muhimu na ndiyo kubwa zaidi eneo la [[Afrika ya Mashariki]]. Mnamo 2019 ulikuwa na idadi ya watu takriban 1,208,333 kulingana na sensa ya mwaka huo na eneo la kilomita za mraba 219.9. Mombasa ulikuwa jiji kuu la Afrika Mashariki ya Uingereza, kabla Nairobi haijainuliwa na kufanywa jiji kuu badili yake katika mwaka wa 1907. Mji huu pia unajulikana kama "Mji wa Weupe na Samawati" Kenya. Baada ya kuundwa kwa [[serikali ya ugatuzi]], Mombasa umekuwa [[mji mkuu]] wa [[kaunti ya Mombasa]]. Mombasa ni [[kitovu]] cha [[utalii]] wa [[pwani]] ya Kenya. [[Watalii]] wengi hufika kupitia [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Moi]]. Wengine pia husafiri kupitia [[barabara]] kutoka [[Nairobi]] wakitazama [[mandhari]] mbalimbali. Kutoka Nairobi kwenda Mombasa ni takribani [[kilomita]] 483.77. Watalii wengi hupenda kuuona mji wa Mombasa kwanza, kisha wanaunganisha [[Ndege (uanahewa)|ndege]] hadi [[Kilimanjaro International Airport|Kilimanjaro]] na sehemu nyingine zilizo na vivutio nchini [[Tanzania]]. Kati ya ishara ya mji ni [[Boma la Yesu]] na [[pembe za Mombasa]]. [[Kiswahili]] cha Mombasa huitwa [[Kimvita]]. Uwepo wa Mombasa kwenye Bahari ya Hindi uliifanya kuwa kituo cha biashara cha kihistoria, na imedhibitiwa na nchi nyingi kwa sababu ya eneo lake la kimikakati. Vitabu vya historia ya shule vya Kenya vinaweka uanzilishi wa Mombasa kuwa [[900]] [[Baada ya Kristo|BK]]. <ref name=":2">{{Rejea tovuti|title=Historic Mombasa - The Arabs|url=http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/|work=www.friendsofmombasa.com|language=en|accessdate=2020-05-24|archivedate=15 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201115142042/http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/}}</ref> Lazima ulikuwa tayari mji wenye mafanikio ya kibiashara katika karne ya 12, kama vile mwanajiografia wa kiarabu Al-Idrisi anavyoutaja mwaka wa 1151. Ulikuwa sehemu ya [[Usultani wa Kilwa]] kuanzia takriban mwanzoni mwa karne ya 14 hadi kuvunjwa kwa usultani mwaka 1513. Msikiti wa mawe mkongwe zaidi, Mnara, ulijengwa huko Mombasa miaka ya 1300. Msikiti wa Mandhry nao, uliojengwa mwaka 1570, una mnara ambao una tao la ogee maalum la kikanda. Jiji hilo baadaye likawa chini ya umiliki na udhibiti wa Milki ya Omani mwishoni mwa karne ya 17. Mwishoni mwa kipindi cha kabla ya ukoloni, ulikuwa mji mkuu wa jamii ya mashamba makubwa, ambayo ilitegemea kazi ya watumwa iliyotegemea biashara ya pembe za ndovu. Katika kipindi chote cha kisasa, Mombasa ilikuwa kituo kikuu katika mitandao changamano na inayofikia mbali sana katika Bahari ya Hindi. Mauzo yake makuu wakati huo yalikuwa pembe za ndovu, [[Ulezi|mtama]], ufuta na [[Mnazi (mti)|nazi]] . Hivi leo, Mombasa ni mji unaotegemea utalii, moja ya [[ikulu ya Kenya]] inapatikana huko, na [[bandari]] kubwa zaidi na [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Moi|uwanja wa ndege wa kimataifa]]. Mombasa na [[Seattle (mji)|Seattle]] ni "[[miji-ndugu]]". == Historia == <div class="quotebox pullquote floatright" style="width:22em; ; font-size: 90%; color: #202122;background-color: #B0C4DE;"><div class="quotebox-title" style="color: #202122;background-color: #B0C4DE;">Mahusiano ya kihistoria</div><blockquote class="quotebox-quote left-aligned" id="279" style=""><span class="flagicon" style="padding-left:25px;">&nbsp;</span>Sultani wa Mombasa Kabla ya 1300<span class="flagicon">[[File:Flag_used_in_the_east_coast_of_Tanzania_according_to_a_Portuguese_1576_map.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Kilwa Sultanate|Usultani wa Kilwa]] 1300–1513<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Ottoman_Empire.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Ottoman Empire|Dola ya Ottoman]] 1586-1589<span class="flagicon">[[File:Flag_Portugal_(1640).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Portuguese Empire|Dola ya Ureno]] 1593-1698<span class="flagicon">[[File:Standard_of_the_Sultan_of_Oman.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Sultanate of Oman|Usultani wa Oman]] 1698-1728<span class="flagicon">[[File:Flag_Portugal_(1640).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Portuguese Empire|Dola ya Ureno]] 1728-1729<span class="flagicon">[[File:Standard_of_the_Sultan_of_Oman.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Sultanate of Oman|Usultani wa Oman]] 1729-1824<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[British Empire|Milki ya Uingereza]] 1824-1826<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Sultanate_of_Zanzibar_(1963).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Sultanate of Zanzibar|Usultani wa Zanzibar]] 1826–1887<span class="flagicon">[[File:Flag_of_Kenya_(1921–1963).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[British East Africa|Ulaya ya Afrika Mashariki]] / [[Kenya Colony|Kenya]] 1887-1963<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Kenya.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Kenya]] 1963–sasa</blockquote></div> Uanzilishi wa Mombasa unanasibishwa na watawala wawili: Mwana Mkisi na Shehe Mvita. Husemwa kuwa, Mwana Mkisi ndiye mzee wa asili wa nasaba kongwe za Mombasa ndani ya ''Thenashara Taifa'' (au Mataifa Kumi na Mbili). Familia zinazohusishwa na Mataifa Kumi na Mbili bado zinachukuliwa kuwa wenyeji wa asili wa jiji hilo. Mwana Mkisi alikuwa malkia kutoka enzi ya kabla ya Uislamu, aliyeanzisha mji wa Kongowea, makazi ya asili ya mijini kwenye Kisiwa cha Mombasa. Kwa kweli, majina ya malkia na jiji yana uhusiano wa kiisimu na kiroho na [[Afrika ya Kati]]. "Mkisi" inachukuliwa kuwa ufananisho wa ''"ukisi"'', iliyo na maana "mtakatifu" katika [[Kikongo|KiKongo]] . "Kongowea" vile vile inaweza kufasiriwa kama eneo la Kiswahili la ''"kongo"'', ambayo inaashiria kiini cha utaratibu wa ustaarabu katika Afrika ya kati. Hadithi hizi zinaweza kusomwa kama utambuzi wa asili ya [[Waswahili]] kutokamana na lugha [[Lugha za Kibantu|za Kibantu]] . Shehe Mvita alirithi nasaba ya Mwana Mkisi na kuanzisha msikiti wa kwanza wa kudumu wa mawe katika kisiwa cha Mombasa. Msikiti mkongwe wa mawe uliopo Mombasa, Mnara, ulijengwa c. 1300. Shehe Mvita anakumbukwa kama Muislamu mwenye elimu kubwa na hivyo anaunganishwa moja kwa moja na itikadi za sasa za utamaduni wa Waswahili ambazo watu wanazitambulisha na Mombasa. Historia ya kale inayohusishwa na Mwana Mkisi na Shehe Mvita na kuanzishwa kwa makazi ya mjini katika Kisiwa cha Mombasa bado inahusishwa na watu wa siku hizi wanaoishi Mombasa. Nasaba za Waswahili za Thenashara Taifa (au Mataifa Kumi na Mbili) zinasimulia historia hii ya kale leo na ndio watunzaji wa mila za Waswahili. <ref>{{Rejea kitabu|title=Swahili Port Cities: The Architecture of Elsewhere|last=Meier|first=Prita|publisher=[[Indiana University Press]]|year=2016|location=Bloomington|pages=33–35}}</ref> Habari nyingi za mapema kuhusu Mombasa zinatokamana namaandishi ya wanahistoria wa Ureno katika karne ya 16. Mwanachuoni na msafiri maarufu wa Morocco [[Ibn Battuta]] (1304{{Spaced ndash}} 1368/1369) alitembelea eneo hilo wakati wa safari zake za [[Pwani ya Waswahili|Pwani ya Uswahilini]] . Alibainisha jiji hilo, ingawa alikaa usiku mmoja tu. Aliandika kwamba watu wa Mombasa walikuwa Waislamu wa kishafi'i, watu wa dini, waaminifu na waadilifu. Misikiti yao ilijengwa kwa mbao, iliyojengwa kwa ustadi. <ref>{{Rejea kitabu|title=The Travels of Ibn Battutah|last=Battutah|first=Ibn|date=2002|publisher=Picador|isbn=9780330418799|location=London|pages=90}}</ref> Tarehe halisi ya kuanzishwa kwa jiji hilo haijulikani, lakini ina historia ndefu. Vitabu vya historia ya shule vya Kenya vinaweka mwanzilishi wa Mombasa kama 900. <ref name=":2">{{Rejea tovuti|title=Historic Mombasa - The Arabs|url=http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/|work=www.friendsofmombasa.com|language=en|accessdate=2020-05-24|archivedate=15 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201115142042/http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/ "Historic Mombasa - The Arabs"]. </cite></ref> Lazima uwe tayari ulikuwa mji wenye mafanikio wa kibiashara katika karne ya 12, kama vile mwanajiografia Mwarabu al-Idrisi anavyoutaja mwaka wa 1151. Msikiti wa zamani zaidi wa mawe huko Mombasa, Mnara, ulijengwa c. 1300. Msikiti wa Mandhry, uliojengwa mwaka 1570, una mnara ambao una tao la ogee maalum la kikanda. Hii inaashiria kwamba usanifu wa Waswahili ulikuwa ni bidhaa asilia ya Kiafrika badala ya kuchukuliwa kutoka kwa Waislamu wasio Waafrika ambao walileta usanifu wa mawe katika Pwani ya Uswahilini. <ref>{{Rejea kitabu|title=Swahili Port Cities: The Architecture of Elsewhere|last=Meier|first=Prita|publisher=Indiana University Press|year=2016|location=Bloomington|pages=84–85}}</ref> Katika kipindi cha kabla ya kisasa, Mombasa ilikuwa kituo muhimu cha biashara ya viungo, dhahabu, na pembe za ndovu . Viungo vyake vya kibiashara vilifika hadi India na Uchina. Wanahistoria simulizi leo bado wanaweza kusimulia kipindi hiki cha historia ya wenyeji. Historia ya India inaonyesha kwamba kulikuwa na uhusiano wa kibiashara kati ya Mombasa na Cholas ya Uhindi Kusini . Katika kipindi chote cha kisasa, Mombasa ilikuwa eneo kuu katika mitandao changamano na inayofikia mbali ya biashara ya Bahari ya Hindi. Mauzo yake makuu yalikuwa pembe za ndovu, [[Ulezi|mtama]], ufuta na [[Mnazi (mti)|nazi]] . Misafara ya pembe za ndovu ilibakia kuwa chanzo kikuu cha ustawi wa kiuchumi. Mombasa ikawa mji mkuu wa bandari wa Kenya kabla ya ukoloni katika Zama za Kati na ilitumiwa kufanya biashara na miji mingine ya bandari ya Afrika, Milki ya Uajemi, Rasi ya Arabia, India na Uchina. <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=6u3CRDloG-YC&pg=PA22|title=Hybrid Urbanism: On the Identity Discourse and the Built Environment|last=AlSayyad|first=Nezar|last2=Alsayyad|first2=Professor and Chair Center for Middle Eastern Studies Nezar|date=12 June 2018|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275966126|access-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142042/https://books.google.com/books?id=6u3CRDloG-YC&pg=PA22|archive-date=15 November 2020|via=Google Books}}</ref> Msafiri Mreno wa karne ya 16 Duarte Barbosa aliandika,<blockquote>"[Mombasa] ni eneo la msongamano mkubwa, na ina bandari nzuri ambayo daima lina meli ndogo za aina nyingi zinazopandishwa na pia meli kubwa, zote zikiwa zinatoka [[Sofala]] na nyingine zinazotoka Cambay na [[Malindi (Kenya)|Melinde]] na nyinginezo zinazosafiri hadi kisiwa cha [[Zanzibar]] ." <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&pg=PA24|title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times|last=Ali|first=Shanti Sadiq|date=12 June 1996|publisher=Orient Blackswan|isbn=9788125004851|access-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142042/https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&pg=PA24|archive-date=15 November 2020|via=Google Books}}</ref></blockquote> ==Picha== <gallery style="text-align:center;" mode="packed"> File:MatatuMombasa.JPG|Matatu kwa meno katika Moi Avenue. File:Mombasa old town view.JPG|Mji wa kale wa Mombasa. File:Nyali Beach.JPG|Nyali Beach mbele ya Voyager Resort. File:Fort JesusMombasa.jpg|[[Fort Jesus]]. File:Catholic Church in Mombasa.JPG|[[Kanisa kuu]] la [[Roho Mtakatifu]]. File:Shri Kutch Satsang Temple.jpg|[[Hekalu]] la ''Shri Kutch Satsang'' (Mwembe). </gallery> == Katika utamaduni == * Katika filamu Ya ''Out of Africa,'' Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * ''One-Way Ticket to Mombasa (Menolippu Mombasaan)'' ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.<ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |title=Menolippu Mombasaan (original title) |access-date=2024-06-09 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142210/https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |url-status=live }}</ref> * Filamu Ya India ''Mr. India,'' Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".<ref>{{cite web |work=The Times of India |title=Magic of 'Mr India' is still on |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-05-03/news-interviews/27750294_1_movies-cinema-halls-anil-kapoor |access-date=2020-09-16 |archive-date=2020-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329055901/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Magic-of-Mr-India-is-still-on/articleshow/3005057.cms?referral=PM |url-status= }}</ref> * Mombasa ni featured katika 2010 movie, ''Inception,'' ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 ''"Consummation in Mombasa"'' (Na [[Andrei Gusev]]) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya [[Mtwapa]].<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 "Consummation in Mombasa"] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> * Mombasa ni mada ya wimbo maarufu na video ya muziki ya jina moja, "Mombasa" (2020) na ''Jabali Afrika''.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pyMkJcJcOA8 "Mombasa"] (''[[Jabali Afrika]],'' 2020)</ref> ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Kenya]] ==Tanbihi== {{marejeo}} == Viungo vya nje == {{Commonscat|Mombasa}} * [http://imombasa.com/ Imombasa] {{Wayback|url=http://imombasa.com/ |date=20090714172201 }} {{en}} * [http://mombasa-online.de/ Mombasa Online] (Kijerumani) * [http://www.mombasapoly.ac.ke/ Mombasa Polytechnic University College] {{Wayback|url=http://www.mombasapoly.ac.ke/ |date=20090726194336 }} * [http://www.kpa.co.ke/ Port of Mombasa] {{en}} {{kaunti za Kenya}} {{mbegu-jio-Kenya}} [[Jamii:Mombasa| ]] [[Jamii:Miji ya Kenya]] [[Jamii:Waswahili]] [[Jamii:Kaunti ya Mombasa]] 9rmkmh991t1i8v04tw49sn977uq56r5 1581241 1581240 2026-07-23T10:13:53Z Amanich7 44301 /* Katika utamaduni */ 1581241 wikitext text/x-wiki {{Infobox mji | jina_rasmi = Mombasa | aina_ya_makazi = Jiji | picha_ya_mandhari =Mombasa montage.png | picha_ya_ramani = | maelezo_ya_ramani = | nchi = [[File:Flag of Kenya.svg|25px]] [[Kenya]] | iliundwa = 900 BK | utaifa = M-Mombasa ([[en]]: Mombasan) | kiongozi_kichwa1 = Gavana | kiongozi_jina1 = Abdulsamad Shariff Nassir | kiongozi_kichwa2 = | kiongozi_jina2 = | kiongozi_kichwa3 = | kiongozi_jina3 = | kiongozi_kichwa4 = | kiongozi_jina4 = | jimbo = [[Kaunti ya Mombasa]] | subdivision_type1 = Wilaya | subdivision_name1 = [[Mombasa County]] | eneo_jumla_km2 = 219.9 | eneo_maji_km2 = | asilimia_maji = | idadi_ya_watu = 1,208,333 | msongamano= 5,495 | idadi_ya_watu_aina_1 = Jiji | idadi_ya_watu_1 = | idadi_ya_watu_aina_2 = Eneo la Metropolitan | idadi_ya_watu2 = | msongamano = 5,495/km² | pato_la_taifa_mwaka = 2022 | pato_la_taifa = $13.132 bilioni | pato_la_taifa_capita = $10,227 | plt_jiji_kuu = $4.822 bilioni | plt_jiji_kuu_mwaka = 2022 | hdi = 0.699 | mwaka_wa_hdi = 2023 | orodha_ya_hdi = 2 | tovuti = https://www.mombasa.go.ke | eneo_la_saa = UTC+3 ([[EAT]]) | nambari_za_simu = 020 }} '''Mombasa''' ni [[mji]] wa pili kwa ukubwa nchini [[Kenya]] ulio katika eneo la pwani ya Bahari Hindi. Mombasa ni [[bandari]] muhimu na ndiyo kubwa zaidi eneo la [[Afrika ya Mashariki]]. Mnamo 2019 ulikuwa na idadi ya watu takriban 1,208,333 kulingana na sensa ya mwaka huo na eneo la kilomita za mraba 219.9. Mombasa ulikuwa jiji kuu la Afrika Mashariki ya Uingereza, kabla Nairobi haijainuliwa na kufanywa jiji kuu badili yake katika mwaka wa 1907. Mji huu pia unajulikana kama "Mji wa Weupe na Samawati" Kenya. Baada ya kuundwa kwa [[serikali ya ugatuzi]], Mombasa umekuwa [[mji mkuu]] wa [[kaunti ya Mombasa]]. Mombasa ni [[kitovu]] cha [[utalii]] wa [[pwani]] ya Kenya. [[Watalii]] wengi hufika kupitia [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Moi]]. Wengine pia husafiri kupitia [[barabara]] kutoka [[Nairobi]] wakitazama [[mandhari]] mbalimbali. Kutoka Nairobi kwenda Mombasa ni takribani [[kilomita]] 483.77. Watalii wengi hupenda kuuona mji wa Mombasa kwanza, kisha wanaunganisha [[Ndege (uanahewa)|ndege]] hadi [[Kilimanjaro International Airport|Kilimanjaro]] na sehemu nyingine zilizo na vivutio nchini [[Tanzania]]. Kati ya ishara ya mji ni [[Boma la Yesu]] na [[pembe za Mombasa]]. [[Kiswahili]] cha Mombasa huitwa [[Kimvita]]. Uwepo wa Mombasa kwenye Bahari ya Hindi uliifanya kuwa kituo cha biashara cha kihistoria, na imedhibitiwa na nchi nyingi kwa sababu ya eneo lake la kimikakati. Vitabu vya historia ya shule vya Kenya vinaweka uanzilishi wa Mombasa kuwa [[900]] [[Baada ya Kristo|BK]]. <ref name=":2">{{Rejea tovuti|title=Historic Mombasa - The Arabs|url=http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/|work=www.friendsofmombasa.com|language=en|accessdate=2020-05-24|archivedate=15 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201115142042/http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/}}</ref> Lazima ulikuwa tayari mji wenye mafanikio ya kibiashara katika karne ya 12, kama vile mwanajiografia wa kiarabu Al-Idrisi anavyoutaja mwaka wa 1151. Ulikuwa sehemu ya [[Usultani wa Kilwa]] kuanzia takriban mwanzoni mwa karne ya 14 hadi kuvunjwa kwa usultani mwaka 1513. Msikiti wa mawe mkongwe zaidi, Mnara, ulijengwa huko Mombasa miaka ya 1300. Msikiti wa Mandhry nao, uliojengwa mwaka 1570, una mnara ambao una tao la ogee maalum la kikanda. Jiji hilo baadaye likawa chini ya umiliki na udhibiti wa Milki ya Omani mwishoni mwa karne ya 17. Mwishoni mwa kipindi cha kabla ya ukoloni, ulikuwa mji mkuu wa jamii ya mashamba makubwa, ambayo ilitegemea kazi ya watumwa iliyotegemea biashara ya pembe za ndovu. Katika kipindi chote cha kisasa, Mombasa ilikuwa kituo kikuu katika mitandao changamano na inayofikia mbali sana katika Bahari ya Hindi. Mauzo yake makuu wakati huo yalikuwa pembe za ndovu, [[Ulezi|mtama]], ufuta na [[Mnazi (mti)|nazi]] . Hivi leo, Mombasa ni mji unaotegemea utalii, moja ya [[ikulu ya Kenya]] inapatikana huko, na [[bandari]] kubwa zaidi na [[Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Moi|uwanja wa ndege wa kimataifa]]. Mombasa na [[Seattle (mji)|Seattle]] ni "[[miji-ndugu]]". == Historia == <div class="quotebox pullquote floatright" style="width:22em; ; font-size: 90%; color: #202122;background-color: #B0C4DE;"><div class="quotebox-title" style="color: #202122;background-color: #B0C4DE;">Mahusiano ya kihistoria</div><blockquote class="quotebox-quote left-aligned" id="279" style=""><span class="flagicon" style="padding-left:25px;">&nbsp;</span>Sultani wa Mombasa Kabla ya 1300<span class="flagicon">[[File:Flag_used_in_the_east_coast_of_Tanzania_according_to_a_Portuguese_1576_map.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Kilwa Sultanate|Usultani wa Kilwa]] 1300–1513<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Ottoman_Empire.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Ottoman Empire|Dola ya Ottoman]] 1586-1589<span class="flagicon">[[File:Flag_Portugal_(1640).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Portuguese Empire|Dola ya Ureno]] 1593-1698<span class="flagicon">[[File:Standard_of_the_Sultan_of_Oman.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Sultanate of Oman|Usultani wa Oman]] 1698-1728<span class="flagicon">[[File:Flag_Portugal_(1640).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Portuguese Empire|Dola ya Ureno]] 1728-1729<span class="flagicon">[[File:Standard_of_the_Sultan_of_Oman.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Sultanate of Oman|Usultani wa Oman]] 1729-1824<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[British Empire|Milki ya Uingereza]] 1824-1826<span class="flagicon">[[File:Flag_of_the_Sultanate_of_Zanzibar_(1963).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Sultanate of Zanzibar|Usultani wa Zanzibar]] 1826–1887<span class="flagicon">[[File:Flag_of_Kenya_(1921–1963).svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[British East Africa|Ulaya ya Afrika Mashariki]] / [[Kenya Colony|Kenya]] 1887-1963<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Kenya.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> [[Kenya]] 1963–sasa</blockquote></div> Uanzilishi wa Mombasa unanasibishwa na watawala wawili: Mwana Mkisi na Shehe Mvita. Husemwa kuwa, Mwana Mkisi ndiye mzee wa asili wa nasaba kongwe za Mombasa ndani ya ''Thenashara Taifa'' (au Mataifa Kumi na Mbili). Familia zinazohusishwa na Mataifa Kumi na Mbili bado zinachukuliwa kuwa wenyeji wa asili wa jiji hilo. Mwana Mkisi alikuwa malkia kutoka enzi ya kabla ya Uislamu, aliyeanzisha mji wa Kongowea, makazi ya asili ya mijini kwenye Kisiwa cha Mombasa. Kwa kweli, majina ya malkia na jiji yana uhusiano wa kiisimu na kiroho na [[Afrika ya Kati]]. "Mkisi" inachukuliwa kuwa ufananisho wa ''"ukisi"'', iliyo na maana "mtakatifu" katika [[Kikongo|KiKongo]] . "Kongowea" vile vile inaweza kufasiriwa kama eneo la Kiswahili la ''"kongo"'', ambayo inaashiria kiini cha utaratibu wa ustaarabu katika Afrika ya kati. Hadithi hizi zinaweza kusomwa kama utambuzi wa asili ya [[Waswahili]] kutokamana na lugha [[Lugha za Kibantu|za Kibantu]] . Shehe Mvita alirithi nasaba ya Mwana Mkisi na kuanzisha msikiti wa kwanza wa kudumu wa mawe katika kisiwa cha Mombasa. Msikiti mkongwe wa mawe uliopo Mombasa, Mnara, ulijengwa c. 1300. Shehe Mvita anakumbukwa kama Muislamu mwenye elimu kubwa na hivyo anaunganishwa moja kwa moja na itikadi za sasa za utamaduni wa Waswahili ambazo watu wanazitambulisha na Mombasa. Historia ya kale inayohusishwa na Mwana Mkisi na Shehe Mvita na kuanzishwa kwa makazi ya mjini katika Kisiwa cha Mombasa bado inahusishwa na watu wa siku hizi wanaoishi Mombasa. Nasaba za Waswahili za Thenashara Taifa (au Mataifa Kumi na Mbili) zinasimulia historia hii ya kale leo na ndio watunzaji wa mila za Waswahili. <ref>{{Rejea kitabu|title=Swahili Port Cities: The Architecture of Elsewhere|last=Meier|first=Prita|publisher=[[Indiana University Press]]|year=2016|location=Bloomington|pages=33–35}}</ref> Habari nyingi za mapema kuhusu Mombasa zinatokamana namaandishi ya wanahistoria wa Ureno katika karne ya 16. Mwanachuoni na msafiri maarufu wa Morocco [[Ibn Battuta]] (1304{{Spaced ndash}} 1368/1369) alitembelea eneo hilo wakati wa safari zake za [[Pwani ya Waswahili|Pwani ya Uswahilini]] . Alibainisha jiji hilo, ingawa alikaa usiku mmoja tu. Aliandika kwamba watu wa Mombasa walikuwa Waislamu wa kishafi'i, watu wa dini, waaminifu na waadilifu. Misikiti yao ilijengwa kwa mbao, iliyojengwa kwa ustadi. <ref>{{Rejea kitabu|title=The Travels of Ibn Battutah|last=Battutah|first=Ibn|date=2002|publisher=Picador|isbn=9780330418799|location=London|pages=90}}</ref> Tarehe halisi ya kuanzishwa kwa jiji hilo haijulikani, lakini ina historia ndefu. Vitabu vya historia ya shule vya Kenya vinaweka mwanzilishi wa Mombasa kama 900. <ref name=":2">{{Rejea tovuti|title=Historic Mombasa - The Arabs|url=http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/|work=www.friendsofmombasa.com|language=en|accessdate=2020-05-24|archivedate=15 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201115142042/http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.friendsofmombasa.com/migration-rich-cultures/the-arabs/ "Historic Mombasa - The Arabs"]. </cite></ref> Lazima uwe tayari ulikuwa mji wenye mafanikio wa kibiashara katika karne ya 12, kama vile mwanajiografia Mwarabu al-Idrisi anavyoutaja mwaka wa 1151. Msikiti wa zamani zaidi wa mawe huko Mombasa, Mnara, ulijengwa c. 1300. Msikiti wa Mandhry, uliojengwa mwaka 1570, una mnara ambao una tao la ogee maalum la kikanda. Hii inaashiria kwamba usanifu wa Waswahili ulikuwa ni bidhaa asilia ya Kiafrika badala ya kuchukuliwa kutoka kwa Waislamu wasio Waafrika ambao walileta usanifu wa mawe katika Pwani ya Uswahilini. <ref>{{Rejea kitabu|title=Swahili Port Cities: The Architecture of Elsewhere|last=Meier|first=Prita|publisher=Indiana University Press|year=2016|location=Bloomington|pages=84–85}}</ref> Katika kipindi cha kabla ya kisasa, Mombasa ilikuwa kituo muhimu cha biashara ya viungo, dhahabu, na pembe za ndovu . Viungo vyake vya kibiashara vilifika hadi India na Uchina. Wanahistoria simulizi leo bado wanaweza kusimulia kipindi hiki cha historia ya wenyeji. Historia ya India inaonyesha kwamba kulikuwa na uhusiano wa kibiashara kati ya Mombasa na Cholas ya Uhindi Kusini . Katika kipindi chote cha kisasa, Mombasa ilikuwa eneo kuu katika mitandao changamano na inayofikia mbali ya biashara ya Bahari ya Hindi. Mauzo yake makuu yalikuwa pembe za ndovu, [[Ulezi|mtama]], ufuta na [[Mnazi (mti)|nazi]] . Misafara ya pembe za ndovu ilibakia kuwa chanzo kikuu cha ustawi wa kiuchumi. Mombasa ikawa mji mkuu wa bandari wa Kenya kabla ya ukoloni katika Zama za Kati na ilitumiwa kufanya biashara na miji mingine ya bandari ya Afrika, Milki ya Uajemi, Rasi ya Arabia, India na Uchina. <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=6u3CRDloG-YC&pg=PA22|title=Hybrid Urbanism: On the Identity Discourse and the Built Environment|last=AlSayyad|first=Nezar|last2=Alsayyad|first2=Professor and Chair Center for Middle Eastern Studies Nezar|date=12 June 2018|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275966126|access-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142042/https://books.google.com/books?id=6u3CRDloG-YC&pg=PA22|archive-date=15 November 2020|via=Google Books}}</ref> Msafiri Mreno wa karne ya 16 Duarte Barbosa aliandika,<blockquote>"[Mombasa] ni eneo la msongamano mkubwa, na ina bandari nzuri ambayo daima lina meli ndogo za aina nyingi zinazopandishwa na pia meli kubwa, zote zikiwa zinatoka [[Sofala]] na nyingine zinazotoka Cambay na [[Malindi (Kenya)|Melinde]] na nyinginezo zinazosafiri hadi kisiwa cha [[Zanzibar]] ." <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&pg=PA24|title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times|last=Ali|first=Shanti Sadiq|date=12 June 1996|publisher=Orient Blackswan|isbn=9788125004851|access-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142042/https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&pg=PA24|archive-date=15 November 2020|via=Google Books}}</ref></blockquote> ==Picha== <gallery style="text-align:center;" mode="packed"> File:MatatuMombasa.JPG|Matatu kwa meno katika Moi Avenue. File:Mombasa old town view.JPG|Mji wa kale wa Mombasa. File:Nyali Beach.JPG|Nyali Beach mbele ya Voyager Resort. File:Fort JesusMombasa.jpg|[[Fort Jesus]]. File:Catholic Church in Mombasa.JPG|[[Kanisa kuu]] la [[Roho Mtakatifu]]. File:Shri Kutch Satsang Temple.jpg|[[Hekalu]] la ''Shri Kutch Satsang'' (Mwembe). </gallery> == Katika utamaduni == * Katika filamu Ya ''Out of Africa,'' Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * ''One-Way Ticket to Mombasa (Menolippu Mombasaan)'' ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.<ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |title=Menolippu Mombasaan (original title) |access-date=2024-06-09 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142210/https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |url-status=live }}</ref> * Filamu Ya India ''Mr. India,'' Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".<ref>{{cite web |work=The Times of India |title=Magic of 'Mr India' is still on |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-05-03/news-interviews/27750294_1_movies-cinema-halls-anil-kapoor |access-date=2020-09-16 |archive-date=2020-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329055901/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Magic-of-Mr-India-is-still-on/articleshow/3005057.cms?referral=PM |url-status= }}</ref> * Mombasa ni featured katika 2010 movie, ''Inception,'' ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 ''"Consummation in Mombasa"'' (Na [[Andrei Gusev]]) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya [[Mtwapa]].<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 "Consummation in Mombasa"] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> * Mombasa ni mada ya wimbo maarufu na video ya muziki ya jina moja, "Mombasa" (2020) na ''[[Jabali Afrika]]''.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pyMkJcJcOA8 "Mombasa"] (''[[Jabali Afrika]],'' 2020)</ref> ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Kenya]] ==Tanbihi== {{marejeo}} == Viungo vya nje == {{Commonscat|Mombasa}} * [http://imombasa.com/ Imombasa] {{Wayback|url=http://imombasa.com/ |date=20090714172201 }} {{en}} * [http://mombasa-online.de/ Mombasa Online] (Kijerumani) * [http://www.mombasapoly.ac.ke/ Mombasa Polytechnic University College] {{Wayback|url=http://www.mombasapoly.ac.ke/ |date=20090726194336 }} * [http://www.kpa.co.ke/ Port of Mombasa] {{en}} {{kaunti za Kenya}} {{mbegu-jio-Kenya}} [[Jamii:Mombasa| ]] [[Jamii:Miji ya Kenya]] [[Jamii:Waswahili]] [[Jamii:Kaunti ya Mombasa]] 130p4zarzpz88d56xhm487hqsalz5or Volta (mto) 0 2822 1580776 1092178 2026-07-20T14:20:34Z Elizabeth Samwel 75873 /* */ 1580776 wikitext text/x-wiki {{mto | jina = Mto wa Volta | picha = VoltaRiverWithAdombeBridge183-1-.jpg | maelezo_ya_picha = Mto Volta kusini ya lambo la [[Akosombo]] | chanzo = maungano ya mito ya Muhun, Nazinon na Nakambe karibu na mji wa Salaga (Ghana) | mdomo = [[Bahari ya Atlantiki]] | nchi = [[Ghana]] | urefu = 2,574 km pamoja na tawimto wa Muhun (Volta Nyeusi) | kimo = 180 m kwenye maungano ya mito | matawimto = Muhun, Nazinon na Nakambe | matawimto kulia = | matawimto kushoto = | mkondo = | eneo = | watu = | miji = }} [[Picha:Volta river black white red.PNG|thumb|right|[[Matawimto]] ya Volta ndiyo Muhun (Volta nyeusi), Nazinon (Volta nyekundu) na Nakambe (Volta nyeupe) pamoja na maungano ya mito katika [[Burkina Faso]] na [[Ghana]].]] '''Volta''' ni [[mto]] muhimu wa [[Afrika ya Magharibi]]. Unaanzia katika muungano wa [[tawimto|matawimto]] yake ya [[Muhun]] (Volta nyeusi), [[Nazinon]] (Volta nyekundu) na [[Nakambe]] (Volta nyeupe) karibu na [[mji]] wa [[Salaga]], [[Ghana]]. Katika [[Ghana]] boma la [[lambo la Akosombo]] (Ghana) limesababisha kutokea kwa [[Volta (ziwa)|ziwa Volta]] ambalo ni [[lambo]] kubwa kabisa [[duniani]]. Baada ya kuondoka katika [[ziwa]] hilo lisilo asilia Volta inaingia katika [[Ghuba ya Guinea]] ya [[bahari]] [[Atlantiki]]. ==Tazama pia== * [[Mito mirefu ya Afrika]] {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Mito ya Ghana]] [[Jamii:Mito ya Burkina Faso]] pnco0pc5xe0yzbmasubudkbyfcl8ycr Cabo Verde 0 2841 1580881 1576418 2026-07-21T08:40:03Z CommonsDelinker 234 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 1580881 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Cabo Verde | jina_asili = ''República de Cabo Verde'' ([[Kireno]]) | bendera = Flag of Cape Verde (10-17).svg | nembo = Coat of arms of Cape Verde.svg | kaulimbiu = <br>''Unidade, Trabalho, Progresso'' (Kireno)<br>"Umoja, Kazi, Maendeleo" | wimbo = ''[[Cântico da Liberdade]]'' (Kireno)<br>"Mkarara wa Uhuru"<br>[[File:Cântico da Liberdade (instrumental).ogg]] | ramani = Cape Verde (orthographic projection).svg | ramani2 = Topographic map of Cape Verde-sw.svg | mji_mkuu = [[Praia]] | lugha_rasmi = [[Kireno]]<br>[[Kikaboverde]] | serikali = [[Jamhuri]] | vyeo_viongozi = {{*}}Rais<br>{{*}}Waziri Mkuu | majina_viongozi = [[José Maria Neves]]<br>[[Ulisses Correia e Silva]] | eneo_jumla = 4,033<ref name="worldfactbook" /> | watu_kadirio = 603,901<ref name = "worldfactbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Cabo Verde|access-date=23 March 2024|year=2023}}</ref> | mwaka_kadirio = 2023 | pato = {{ongezeko}} USD bilioni 2.598<ref name="IMFWEO.CV">{{Rejea tovuti |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=624,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title = World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Cape Verde)|publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org | date = 26 Machi 2024|access-date=26 March 2024}}</ref> | mwaka_pato = 2023 | pato_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 4,503<ref name="IMFWEO.CV" /> | pato_halisi = {{ongezeko}} USD bilioni 5.717<ref name="IMFWEO.CV" /> | pato_halisi_kwa_mtu = {{ongezeko}} USD 9,909<ref name="IMFWEO.CV" /> | maendeleo = {{ongezeko}} 0.662<ref name="UNHDR">{{Rejea kitabu | title = Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene| date = 15 Desemba 2020|publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-92-1-126442-5 |pages=343–346 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |access-date=16 December 2020 |archive-date=15 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf }}</ref> - {{katikati}} | mwaka_maendeleo = 2021 | fedha = [[Escudo ya Cabo Verde]] | latd = 20 | latm = 54 | latNS = N | longd = 156 | longm = 22 | longEW = W | tovuti = .cv }} '''Cabo Verde''' (rasmi '''Jamhuri ya Cabo Verde'''; [[Kireno]]: ''República de Cabo Verde'') ni nchi ya visiwa iliyoko [[Afrika ya Magharibi]] katika [[Bahari ya Atlantiki]] ya kati, takriban kilomita 570 magharibi mwa pwani ya [[Senegal]]. <ref name="Britannica_CaboVerde">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Cape-Verde |author=Richard A. Lobban Jr. |title=Cabo Verde |website=Britannica |date=Machi 2026 |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> Nchi hii inaundwa na visiwa kumi vya volkeno na visiwa vidogo kadhaa vilivyogawanywa katika makundi ya ''Visiwa vya Upepo wa Kaskazini'' (Barlavento) na ''Visiwa vya Upepo wa Kusini'' (Sotavento). Kufikia mwaka 2024, Cabo Verde inakadiriwa kuwa na idadi ya watu wapatao 600,000, na kuifanya kuwa mojawapo ya nchi ndogo barani Afrika kwa idadi ya watu. <ref name="WFB_CaboVerde">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cape-verde/#geography |title=Cabo Verde - World Factbook |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=Aprili 2026 |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> [[Mji mkuu]] na mkubwa zaidi ni [[Praia]], ulioko kwenye kisiwa cha [[Santiago]]. Nchi imegawanywa katika manispaa, na [[Kireno]] ndiyo [[lugha rasmi]], huku Krioli ya Cabo Verde ikiwa lugha inayozungumzwa zaidi katika maisha ya kila siku. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> Cabo Verde haikuwa na wakazi hadi wakati wavumbuzi wa [[Kireno]] walipowasili katika [[karne ya 15]] na kuanzisha makazi yaliyokuja kuwa vituo muhimu katika njia za biashara za Atlantiki. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> Baadaye, visiwa hivyo vilikua kitovu muhimu cha biashara ya baharini kati ya [[Ulaya]], [[Afrika]], na [[Amerika]]. Cabo Verde ilipata uhuru kutoka Ureno tarehe 5 Julai 1975 na baadaye ikaendelea kuwa demokrasia thabiti ya vyama vingi. <ref name="WFB_CaboVerde"/> Uchumi wa Cabo Verde unategemea zaidi sekta ya [[huduma]], hasa [[utalii]], [[usafiri]], na [[biashara]]. <ref name="WFB_CaboVerde"/> Kutokana na uhaba wa maliasili na ardhi inayofaa kwa [[kilimo]], nchi hutegemea kwa kiasi kikubwa [[Mauzo ya ndani|bidhaa kutoka nje]] na fedha zinazotumwa na raia wake wanaoishi nje ya nchi. [[Utalii]] ndiyo kichocheo kikuu cha ukuaji wa uchumi, ukisaidiwa na fukwe zake, mandhari ya volkeno, na [[hali ya hewa]] ya joto mwaka mzima. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> Utamaduni wa Cabo Verde unaonyesha mchanganyiko wa athari za [[Kiafrika]] na [[Kireno]], unaodhihirika katika [[lugha]], [[muziki]], [[vyakula]], na mila zake. Nchi hii inajulikana kimataifa kwa mitindo ya muziki kama morna na coladeira, huku mwimbaji Cesária Évora akisaidia kuutambulisha muziki wa Cabo Verde duniani. Idadi kubwa ya wakazi ni wa asili mchanganyiko wa Kiafrika na Ulaya, na nchi hii ina moja ya viwango vya juu zaidi vya kusoma na kuandika barani Afrika. <ref name="Britannica_CaboVerde"/> ==Jiografia== Eneo la visiwa vyake kwa jumla ni [[km²]] 4,033. [[Funguvisiwa]] lake lina visiwa 15 katika vikundi viwili: * Visiwa "juu ya upepo" (''Barlavento''): [[Santo Antão (Cabo Verde)|Santo Antão]], [[São Vicente (Cabo Verde)|São Vicente]], [[São Nicolau (Cabo Verde)|São Nicolau]], [[Sal (Cabo Verde)|Sal]], [[Boa Vista (Cabo Verde)|Boa Vista]] na visiwa bila watu vya [[Santa Luzia (Cabo Verde)|Santa Luzia]], [[Branco]] na [[Razo]]. * Visiwa "chini ya upepo" (''Sotavento''): [[Maio]], [[Santiago (Cabo Verde)|Santiago]], [[Fogo]], [[Brava]] na visiwa bila watu vya [[Ilheus Secos ou do Rombo]]. ==Miji== [[Mji mkuu]] ni [[Praia (Cabo Verde)|Praia]] katika [[kisiwa]] cha [[Santiago (Cabo Verde)|Santiago]]. [[Miji]] mikubwa zaidi ni ([[takwimu]] za [[mwaka]] [[2010]]): [[Praia]] (wakazi 127,832), [[Mindelo]] (wakazi 70,468), [[Santa Maria (Kabo Verde)|Santa Maria]] (wakazi 23,839), [[Assomada]] (wakazi 12,026), [[Pedra Badejo]] (wakazi 9,345) na [[São Filipe]] (wakazi 8,125). ==Historia== {{main|Historia ya Cabo Verde}} Hadi kufika kwa [[Wareno]] katika [[karne ya 15]] visiwa vya Cabo Verde havikuwa na watu. Wareno walianzisha ma[[shamba]] ya [[miwa]] na kuleta [[watumwa]] kutoka [[bara]] la [[Afrika]]. Cabo Verde ilikuwa pia kituo muhimu cha [[biashara ya watumwa]] kati ya Afrika na [[Amerika]]. [[Wahamiaji]] kutoka [[Ulaya]] walikuwa pia [[Wahispania]], [[Waitalia]] pamoja na [[Wayahudi]] na [[Waislamu]] waliokataliwa kukaa kwao [[Ureno]]. == Demografia == Kutokana na [[historia]] hiyo, leo [[idadi]] kubwa ya wakazi ni ma[[chotara]] waliozaliwa na Waafrika (waliochangia 56% ya [[DNA]]) na Wazungu (waliochangia 44%). [[Lugha rasmi]] ni [[Kireno]], lakini wakazi wanazungumza zaidi aina mbalimbali za [[Krioli]] iliyotokana na [[lugha]] hiyo. Upande wa [[dini]], walau 89.1% ya wakazi ni [[Wakristo]], hasa wa [[Kanisa Katoliki]] (78.7%), lakini pia wa [[madhehebu]] mbalimbali ya [[Uprotestanti]] (10.4%). Kutokana na hali ngumu ya [[uchumi]], wananchi wanaoishi nje ya Cabo Verde ni mara mbili kuliko wale wanaoishi nchini. Kati ya waliohama baada ya [[uhuru]] ([[1975]]), 500,000 wanaishi [[Marekani]] na 150,000 Ureno. Hata hivyo kuna wahamiaji vilevile, hasa kutoka nchi za Afrika bara. == Michezo == [[Michezo]] ina nafasi muhimu katika utamaduni na maisha ya kijamii ya Cabo Verde, huku mpira wa miguu ukiwa mchezo maarufu zaidi na unaochezwa kwa wingi nchini. Timu ya taifa ya mpira wa miguu, inayojulikana kama ''Papa Bluu'' (Tubarões Azuis), huwakilisha Cabo Verde katika mashindano ya kimataifa na imeshiriki katika matoleo kadhaa ya [[Kombe la Mataifa ya Afrika]] (AFCON). <ref name="BBC_CaboVerde_Profile">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13148486 |title=Cabo Verde country profile |website=BBC News |date=Mei 14, 2024 |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> Mpira wa miguu wa ndani hupangwa kupitia ligi za kikanda katika visiwa mbalimbali, huku ubingwa wa taifa ukiamua klabu bora nchini. Wanasoka wengi wa Cabo Verde pia wamecheza soka la kulipwa barani [[Ulaya]], hasa nchini [[Ureno]], [[Ufaransa]] na [[Uholanzi]]. [[Mpira wa kikapu]] ni mchezo mwingine maarufu, hasa katika maeneo ya mijini, na Cabo Verde imeshiriki katika mashindano ya kikanda na ya bara kupitia timu yake ya taifa. <ref name="FIBA_CaboVerde">{{cite web |url=https://www.fiba.basketball/en/federation/Cabo-Verde |title=FIBA Profile: Cabo Verde |website=fiba.basketball |publisher=International Basketball Federation |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> Michezo mingine inayochezwa kwa wingi ni pamoja na riadha, voliboli, futsal, mpira wa mikono na sanaa za mapigano. Kutokana na jiografia ya nchi hiyo ya visiwa na nafasi yake katika [[Bahari ya Atlantiki]], michezo ya majini kama vile uendeshaji wa mashua za matanga, kuteleza juu ya mawimbi, windsurfing, kitesurfing, kuogelea na uvuvi pia ni maarufu, hasa katika jamii za pwani na maeneo ya utalii. <ref name="Britannica_CaboVerde_Life">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Cape-Verde/Cultural-life |author=Richard A. Lobban Jr. |title=Cabo Verde: Cultural life |website=Britannica |date=2025 |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> Usimamizi wa michezo nchini Cabo Verde unasimamiwa na mashirikisho ya kitaifa pamoja na serikali, ambayo huunga mkono ushiriki wa nchi katika mashindano ya kimataifa. Nchi hushiriki mara kwa mara katika mashindano yanayoandaliwa na Mashirikisho ya Michezo ya Afrika, [[Jumuiya ya Nchi Zinazozungumza Kireno]] (CPLP), na Michezo ya Olimpiki. <ref name="Olympic_CaboVerde">{{cite web |url=https://olympics.com/en/national-olympic-committees/cabo-verde |title=Comité Olímpico Cabo-verdiano |website=olympics.com |publisher=International Olympic Committee |access-date=Juni 25, 2026 }}</ref> Ingawa Cabo Verde ina idadi ndogo ya watu, michezo inaendelea kuwa sehemu muhimu ya utambulisho wa taifa na maisha ya jamii katika visiwa vyake vyote. ==Tazama pia== * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] * [[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa]] * [[Demografia ya Afrika]] ==Marejeo== {{Marejeo}} * {{Rejea jarida |url=http://www.earth.ox.ac.uk/~tony/watts/downloads/Pim_etal_2008.pdf |author=J.Pim, C. Pierce, A.B.Watts, I. Grevemeyer, A. Krabbenhoeft | title = Crustal structure and origin of the Cape Verde Rise|work=Earth and Planetary Science Letters |publisher=Elesiever | date = 5 Mei 2008|volume=272 |pages=422–428 |doi=10.1016/j.epsl.2008.05.012 |journal= |access-date=2015-07-18 |archive-date=2011-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106212841/http://www.earth.ox.ac.uk/%7Etony/watts/downloads/Pim_etal_2008.pdf |dead-url=yes }} * {{Rejea jarida |url=http://www.researchgate.net/publication/227504366_Emigration_return_and_development_in_Cape_Verde_the_impact_of_closing_borders |first=Jorgen |last=Carling |year=2004 | title = Emigration, Return and Development in Cape Verde: The Impact of Closing Borders|work=Population, Space and Place |publisher=John Wiley & Sons, Ltd. |doi=10.1002/(SICI)1097-4679(199901)55:1<117::AID-JCLP12>3.0.CO;2-A |issue=10 |pages=113–132 |pmid = 10100838 |volume=55 }} * {{Rejea jarida |url=https://www.geolsoc.org.uk/en/Publications/Supplementary%20Publications/2010/~/media/Files/GSL/shared/Sup_pubs/2010/18390SupPub.ashx |first=R. |last=Ramalho |first2=G. |last2=Helffrich |first3=D. |last3=Schmidt |first4=D. |last4=Vance | title = Tracers of Uplift and Subsidence in the Cape Verde Archipelago|work=Journal of the Geological Society |publisher=Geological Society of London |location=London |year=2010 |volume=167 |issue=3 |pages=519–538 |doi=10.1144/0016-76492009-056 }} == Viungo vya nje == {{Commons}} * [http://www.governo.cv/ Official website of the Government of Cape Verde] * {{dmoz|Regional/Africa/Cape_Verde}} * {{CIA World Factbook link|cv|Cape Verde}} * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2835.htm Cape Verde] from [[State.gov]] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1021202.stm Country Profile] from [[BBC News]] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/93703/Cape-Verde Cape Verde] entry on ''Encyclopædia Britannica'' * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/capeverde.htm Cape Verde] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/capeverde.htm |date=20081007032146 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=CV Key Development Forecasts for Cape Verde] from [[International Futures]] * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/CPV/Year/2012/Summary Cape Verde 2012] * [http://dxnews.com/tag/cabo+verde/ Amateur Radio Cabo Verde] {{Afrika}} {{African Union}} {{CPLP}} {{Mbegu-jio-Afrika}} [[jamii:Cabo Verde]] [[Jamii:Nchi za Afrika]] [[Jamii:Umoja wa Afrika]] [[Jamii:Visiwa vya Afrika]] [[Jamii:Visiwa vya Atlantiki]] [[Jamii:Nchi za visiwa]] [[Jamii:Nchi zinazotumia Kireno]] [[Jamii:Nchi]] ncdazfdznte6bec4rb3dxrs9qvebm4d Mto 0 3033 1580797 1564579 2026-07-20T15:14:18Z Elizabeth Samwel 75873 /* */ 1580797 wikitext text/x-wiki [[Picha:Egypt_Nil.jpg|thumb|400px|Mto Nile nchini Misri.]] '''Mto''' ni mwendo asilia wa [[maji]] yanayofuata [[njia]] yake kwenye mteremko hadi [[Mdomo|mdomoni]] mwake. == Chanzo == [[Picha:Nandala.jpg|300px|thumb|Chemichemi]] [[Chanzo (mto)|Chanzo cha mto]] mara nyingi ni [[chemchemi]] au [[ziwa]] au maungano ya vijito vidogo. Mto hufuata mwendo wake kwa mtelemko hadi mwisho wake [[Bahari|baharini]] au ziwani au kwa mto mwingine. Kama mto ni mdogo huitwa [[kijito]]. Mto mkubwa sana kama [[Kongo (mto)|Kongo]] au [[Nile]] unaweza kuitwa mto mkubwa au jito. == Lalio chini ya mto == Njiani mwake mto huwa umechimba lalio linalofanana na [[mfereji]] kati ya [[udongo]] au [[mawe]] ya kingo zake. [[Nguvu]] ya kusogeza maji mtoni ni [[uvutano]] wa [[dunia]]. == Mdomo na delta == [[Picha:Nile River and delta from orbit.jpg|thumb|right|300px|Delta ya [[Mto Nile]] inavyoonekana kutoka [[Anga|angani]] - picha ya [[NASA]].]] Mwisho wa mto huitwa mdomo. Mdomoni kwa kawaida mto huishia katika [[gimba]] kubwa zaidi ya maji, ama mto mkubwa au [[ziwa]] au [[bahari]]. Mdomo huo unaweza kuwa mpana kama kijazio hasa baharini ambako bahari inapanuka wakati wa [[maji kujaa]]. Mito mingine inaonyesha mdomo wa [[delta]] kama imegawanyika mdomoni kuwa na [[mikono]] mingi inayoelekea bahari kwa [[umbo]] la [[pembetatu]]. == Matawimito na majina == Njiani mito mingi inaunganika kuwa mito mikubwa zaidi. Ni [[desturi]] kutumia [[jina]] la mto ulio mkubwa zaidi mahali pa kuungana kwa ajili ya sehemu inayofuata ya mto uliopanuka. Kwa mfano mito ya [[Ubangi (mto|Ubangi]] na [[Kongo (mto)|Kongo]] inakutana kwenye [[mji]] wa [[Mbandaka]]. Huko Kongo ni mto mkubwa kushinda Ubangi; hivyo baada ya Mbandaka kuelekea bahari mto unaendelea kuitwa "Kongo". Wakati mwingine ni swali la uzoefu tu jinsi ya kutaja mto; Kongo inaitwa [[Lualaba]] hadi mji wa [[Kisangani]]. [[Wataalamu]] wengine wanasema ya kwamba mto [[Kagera (mto|Kagera]] ingestahili kuitwa "Nile" kwa sababu ni mto uleule unaopita tu kwenye ziwa [[Viktoria Nyanza]]. Kuna pia uzoefu ambako jina la mto mdogo linaendelea kutumika. [[Mto Ruvuma]] unatoka [[Songea]] na kufuata mpaka wa [[Tanzania]] na [[Msumbiji]]. Unakutana na [[mto Lujenda]] ambao ni mkubwa zaidi; inawezekana kusema ya kwamba Ruvuma inaingia Lujenda lakini jina la Ruvuma linatumika hadi mdomoni. Mto mdogo zaidi unaojiunga na mto fulani mkubwa huitwa [[tawimto]]. == Beseni == [[Picha:Karte der Einzugsgebiete der großen Gewässer Afrikas.png|thumb|300px|[[Ramani]] ya beseni kubwa kwenye bara la Afrika ''(tahajia ya Kijerumani)''.]] Jumla ya eneo ambako matawimito yote hadi vijito asilia kabisa vinaanza na kupokea maji yake huitwa [[beseni ya mto|beseni]]. Sehemu kubwa ya [[Tanzania]] ya [[kaskazini]]-[[magharibi]] pamoja na [[Kenya]] magharibi ni sehemu ya beseni la [[Nile]] kwa sababu [[tone|matone]] ya [[mvua]] kama yanafika mtoni yote huelekea ziwa [[Viktoria Nyanza]] na kuingia mto Nile kwenda bahari ya [[Mediteranea]]. Sehemu kubwa zaidi ya [[Afrika ya Mashariki]] inapeleka maji kwenda mabeseni ya [[Rufiji (mto)|Rufiji]], [[Ruvuma (mto)|Ruvuma]], [[Ruaha Mkuu]] au [[mto Tana]] ambayo yote inaishia katika [[Bahari Hindi]]. Mipaka kati ya beseni huitwa [[tengamaji]]. Tengamaji kwa kawaida ni eneo la juu ambako upande mmoja maji hutelemka kuelekea beseni moja na upande mwingine kwenda beseni tofauti. Kwa mfano tengamaji kati ya mabeseni ya Ruaha Mkuu na [[Mto Zambezi]] (kupitia [[Ziwa Nyasa]]) inafuata [[milima]] ya [[Milima ya Uporoto|Uporoto]] na [[milima ya Kipengere]]. == Mito katika dura ya maji duniani == Mito inabeba kiasi kikubwa cha maji ya mvua ikirudi baharini katika [[dura ya maji]] duniani. Maji ya mtoni ni maji matamu, tofauti na [[maji ya chumvi]] ya baharini. Hii ni sababu ya kwamba [[mimea]], [[wanyama]] na [[watu]] hupenda kukaa karibu na mito. Watu huona faida zaidi kwa sababu mito mikubwa na majito inafaa pia kwa [[usafiri]]. [[Historia|Kihistoria]] mito ilikuwa kati ya njia za kwanza kabisa za [[mawasiliano]] kati ya maeneo ya mbali. == Mito kumi mirefu duniani == Kadirio ya [[urefu]] wa mto hutegemea jinsi ya kuhesabu matawimito yake. Orodha inayofuata ina tofauti na orodha inayokadiria kwa namna nyingine. # 6.671 km - [[Nile]]: [[Luvironza]]-[[Mto Ruvuvu|Ruvuvu]]-[[mto Ruvusu|Ruvusu]]-[[Kagera (mto)|Kagera]]-[[Nile Nyeupe]]-Nile - ([[Afrika]]) # 6.387 km - [[Amazonas (mto)|Amazonas]]: [[Apurimac]]-[[Ene]]-[[Tambo]]-[[Ucayali]]-Amazonas - ([[Amerika ya Kusini]]) # 6.380 km - [[Yangtse|Yangtse (Cháng Jiāng)]] - ([[Asia]]) # 6.051 km - [[Mississippi (mto)|Mississippi]]-[[Missouri (mto)|Missouri]] - ([[Amerika ya Kaskazini]]) # 5.940 km - [[Yenisei]]-[[Angara]] - (Asia) # 5.410 km - [[Ob]]-[[Irtysch]] - (Asia) # 5.052 km - [[Amur (mto)|Amur]]-[[Argun]]-[[Kerulen]] - (Asia) - (pekee wakati wa mvua nyingi) # 4.845 km - [[Huang He]] - (Asia) # 4.500 km - [[Mekong (mto)|Mekong]] - (Asia) # 4.374 km - [[Kongo (mto)|Kongo]] - (Afrika) ==Mito nje ya dunia== Mito inaweza kupatikana pia kwenye [[sayari]] nyingine zenye [[kiowevu]]. Maziwa na mito imegunduliwa kwenye [[Mwezi (gimba la angani)|mwezi]] [[Titan (Zohali)|Titan]] wa sayari [[Zohali]]. [[Angahewa]] ya Titan haina maji, ni karibu yote [[nitrojeni]]. Kiowevu ya maziwa na mito yake inaaminiwa kuwa [[methani]] na [[hidrokaboni]] nyingine zinazotokea duniani kama [[gesi]] lakini kwenye [[baridi]] ya Titan hupatikana kama kiowevu. [[Chombo cha angani]] [[Cassini–Huygens|Cassini]] ya [[NASA]] ilituma [[picha]] ya mto wa Titan wenye urefu wa [[kilomita]] 400. <ref>http://www.space.com/18875-titan-nile-river-cassini.html</ref> == Viungo == [[Mito mirefu ya Afrika]] ==Marejeo== {{Reflist}} {{mbegu-jio}} [[Jamii:Mito|*]] 18p0vllgbpf1n9iueqcoox1pxmjxb8k 1580798 1580797 2026-07-20T15:15:45Z Elizabeth Samwel 75873 /* Chanzo */ 1580798 wikitext text/x-wiki [[Picha:Egypt_Nil.jpg|thumb|400px|Mto Nile nchini Misri.]] '''Mto''' ni mwendo asilia wa [[maji]] yanayofuata [[njia]] yake kwenye mteremko hadi [[Mdomo|mdomoni]] mwake. == Chanzo == [[Picha:Nandala.jpg|300px|thumb|Chemichemi]] [[Chanzo (mto)|Chanzo cha mto]] mara nyingi ni [[chemchemi]] au [[ziwa]] au muungano wa vijito vidogo. Mto hufuata mwendo wake kwa mteremko hadi mwisho wake [[Bahari|baharini]] au ziwani au kwa mto mwingine. Kama mto ni mdogo huitwa [[kijito]]. Mto mkubwa sana kama [[Kongo (mto)|Kongo]] au [[Nile]] unaweza kuitwa mto mkubwa au jito. == Lalio chini ya mto == Njiani mwake mto huwa umechimba lalio linalofanana na [[mfereji]] kati ya [[udongo]] au [[mawe]] ya kingo zake. [[Nguvu]] ya kusogeza maji mtoni ni [[uvutano]] wa [[dunia]]. == Mdomo na delta == [[Picha:Nile River and delta from orbit.jpg|thumb|right|300px|Delta ya [[Mto Nile]] inavyoonekana kutoka [[Anga|angani]] - picha ya [[NASA]].]] Mwisho wa mto huitwa mdomo. Mdomoni kwa kawaida mto huishia katika [[gimba]] kubwa zaidi ya maji, ama mto mkubwa au [[ziwa]] au [[bahari]]. Mdomo huo unaweza kuwa mpana kama kijazio hasa baharini ambako bahari inapanuka wakati wa [[maji kujaa]]. Mito mingine inaonyesha mdomo wa [[delta]] kama imegawanyika mdomoni kuwa na [[mikono]] mingi inayoelekea bahari kwa [[umbo]] la [[pembetatu]]. == Matawimito na majina == Njiani mito mingi inaunganika kuwa mito mikubwa zaidi. Ni [[desturi]] kutumia [[jina]] la mto ulio mkubwa zaidi mahali pa kuungana kwa ajili ya sehemu inayofuata ya mto uliopanuka. Kwa mfano mito ya [[Ubangi (mto|Ubangi]] na [[Kongo (mto)|Kongo]] inakutana kwenye [[mji]] wa [[Mbandaka]]. Huko Kongo ni mto mkubwa kushinda Ubangi; hivyo baada ya Mbandaka kuelekea bahari mto unaendelea kuitwa "Kongo". Wakati mwingine ni swali la uzoefu tu jinsi ya kutaja mto; Kongo inaitwa [[Lualaba]] hadi mji wa [[Kisangani]]. [[Wataalamu]] wengine wanasema ya kwamba mto [[Kagera (mto|Kagera]] ingestahili kuitwa "Nile" kwa sababu ni mto uleule unaopita tu kwenye ziwa [[Viktoria Nyanza]]. Kuna pia uzoefu ambako jina la mto mdogo linaendelea kutumika. [[Mto Ruvuma]] unatoka [[Songea]] na kufuata mpaka wa [[Tanzania]] na [[Msumbiji]]. Unakutana na [[mto Lujenda]] ambao ni mkubwa zaidi; inawezekana kusema ya kwamba Ruvuma inaingia Lujenda lakini jina la Ruvuma linatumika hadi mdomoni. Mto mdogo zaidi unaojiunga na mto fulani mkubwa huitwa [[tawimto]]. == Beseni == [[Picha:Karte der Einzugsgebiete der großen Gewässer Afrikas.png|thumb|300px|[[Ramani]] ya beseni kubwa kwenye bara la Afrika ''(tahajia ya Kijerumani)''.]] Jumla ya eneo ambako matawimito yote hadi vijito asilia kabisa vinaanza na kupokea maji yake huitwa [[beseni ya mto|beseni]]. Sehemu kubwa ya [[Tanzania]] ya [[kaskazini]]-[[magharibi]] pamoja na [[Kenya]] magharibi ni sehemu ya beseni la [[Nile]] kwa sababu [[tone|matone]] ya [[mvua]] kama yanafika mtoni yote huelekea ziwa [[Viktoria Nyanza]] na kuingia mto Nile kwenda bahari ya [[Mediteranea]]. Sehemu kubwa zaidi ya [[Afrika ya Mashariki]] inapeleka maji kwenda mabeseni ya [[Rufiji (mto)|Rufiji]], [[Ruvuma (mto)|Ruvuma]], [[Ruaha Mkuu]] au [[mto Tana]] ambayo yote inaishia katika [[Bahari Hindi]]. Mipaka kati ya beseni huitwa [[tengamaji]]. Tengamaji kwa kawaida ni eneo la juu ambako upande mmoja maji hutelemka kuelekea beseni moja na upande mwingine kwenda beseni tofauti. Kwa mfano tengamaji kati ya mabeseni ya Ruaha Mkuu na [[Mto Zambezi]] (kupitia [[Ziwa Nyasa]]) inafuata [[milima]] ya [[Milima ya Uporoto|Uporoto]] na [[milima ya Kipengere]]. == Mito katika dura ya maji duniani == Mito inabeba kiasi kikubwa cha maji ya mvua ikirudi baharini katika [[dura ya maji]] duniani. Maji ya mtoni ni maji matamu, tofauti na [[maji ya chumvi]] ya baharini. Hii ni sababu ya kwamba [[mimea]], [[wanyama]] na [[watu]] hupenda kukaa karibu na mito. Watu huona faida zaidi kwa sababu mito mikubwa na majito inafaa pia kwa [[usafiri]]. [[Historia|Kihistoria]] mito ilikuwa kati ya njia za kwanza kabisa za [[mawasiliano]] kati ya maeneo ya mbali. == Mito kumi mirefu duniani == Kadirio ya [[urefu]] wa mto hutegemea jinsi ya kuhesabu matawimito yake. Orodha inayofuata ina tofauti na orodha inayokadiria kwa namna nyingine. # 6.671 km - [[Nile]]: [[Luvironza]]-[[Mto Ruvuvu|Ruvuvu]]-[[mto Ruvusu|Ruvusu]]-[[Kagera (mto)|Kagera]]-[[Nile Nyeupe]]-Nile - ([[Afrika]]) # 6.387 km - [[Amazonas (mto)|Amazonas]]: [[Apurimac]]-[[Ene]]-[[Tambo]]-[[Ucayali]]-Amazonas - ([[Amerika ya Kusini]]) # 6.380 km - [[Yangtse|Yangtse (Cháng Jiāng)]] - ([[Asia]]) # 6.051 km - [[Mississippi (mto)|Mississippi]]-[[Missouri (mto)|Missouri]] - ([[Amerika ya Kaskazini]]) # 5.940 km - [[Yenisei]]-[[Angara]] - (Asia) # 5.410 km - [[Ob]]-[[Irtysch]] - (Asia) # 5.052 km - [[Amur (mto)|Amur]]-[[Argun]]-[[Kerulen]] - (Asia) - (pekee wakati wa mvua nyingi) # 4.845 km - [[Huang He]] - (Asia) # 4.500 km - [[Mekong (mto)|Mekong]] - (Asia) # 4.374 km - [[Kongo (mto)|Kongo]] - (Afrika) ==Mito nje ya dunia== Mito inaweza kupatikana pia kwenye [[sayari]] nyingine zenye [[kiowevu]]. Maziwa na mito imegunduliwa kwenye [[Mwezi (gimba la angani)|mwezi]] [[Titan (Zohali)|Titan]] wa sayari [[Zohali]]. [[Angahewa]] ya Titan haina maji, ni karibu yote [[nitrojeni]]. Kiowevu ya maziwa na mito yake inaaminiwa kuwa [[methani]] na [[hidrokaboni]] nyingine zinazotokea duniani kama [[gesi]] lakini kwenye [[baridi]] ya Titan hupatikana kama kiowevu. [[Chombo cha angani]] [[Cassini–Huygens|Cassini]] ya [[NASA]] ilituma [[picha]] ya mto wa Titan wenye urefu wa [[kilomita]] 400. <ref>http://www.space.com/18875-titan-nile-river-cassini.html</ref> == Viungo == [[Mito mirefu ya Afrika]] ==Marejeo== {{Reflist}} {{mbegu-jio}} [[Jamii:Mito|*]] 5lzkfw5gvvhpovqmd6dxy8u2idoavdu Zambezi (mto) 0 3067 1580779 1577406 2026-07-20T14:27:45Z Elizabeth Samwel 75873 /* Asili */ 1580779 wikitext text/x-wiki {{Sanduku ya Mto | river_name = Mto wa Zambezi | image_name = Victoria Falls aerial view September 2003.jpg | caption = Mto Zambezi kwenye maporomoko ya Victoria | origin = karibu na [[Mwinilunga]], Zambia | mouth = [[Bahari ya Hindi]] | basin_countries = [[Zambia]], [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|Kongo]], [[Angola]], [[Namibia]], [[Botswana]], [[Zimbabwe]], [[Msumbiji]] | length = km 2,574 | elevation = m 1,500 | discharge = m&sup3;/s 7,000 | watershed = km&sup2; 1,570,000 }} '''Zambezi''' (pia huandikwa '''Zambeze''' au '''Zambesi''') ni mto wa nne kwa urefu barani [[Afrika]], mto mrefu zaidi unaotiririka kuelekea mashariki barani Afrika, na mto mkubwa zaidi unaomwaga maji yake katika [[Bahari ya Hindi]] kutokea Afrika. Bonde lake la uondoaji maji linafikia eneo la kilomita za mraba 1,390,000 (maili za mraba 540,000),<ref>https://web.archive.org/web/20081217180850/http://files.gorongosa.net/filestore/348-patterns_hydrological_change_zambezi_delta.pdf</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Réseau International des Organismes de Bassin|url=https://www.inbo-news.org/fr/reseau-international-des-organismes-de-bassin/|work=RIOB|accessdate=2026-06-24|language=fr-FR}}</ref> ikiwa ni chini kidogo ya nusu ya bonde la Mto Nile. Mto huo wenye urefu wa kilomita 2,574 (maili 1,599) unaanzia nchini [[Zambia]] na kutiririka kupitia mashariki mwa [[Angola]], kando ya mpaka wa kaskazini-mashariki wa [[Namibia]] na mpaka wa kaskazini wa [[Botswana]], kisha kando ya mpaka kati ya Zambia na [[Zimbabwe]] hadi [[Msumbiji]], ambapo unavuka nchi hiyo na kuishia katika Bahari ya Hindi.<ref>https://www.britannica.com/place/Zambezi-River</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Zambezi River Facts and Information|url=https://www.victoriafalls-guide.net/zambezi-river.html|work=www.victoriafalls-guide.net|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> Kivutio maarufu zaidi cha Mto Zambezi ni Maporomoko ya maji ya Victoria. Maporomoko yake mengine ni pamoja na Maporomoko ya Chavuma<ref>{{Citation|title=Chavuma Falls {{!}} waterfall, Zambia {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Chavuma-Falls|work=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2026-06-24}}</ref> na Maporomoko ya Ngonye.<ref>{{Rejea tovuti|title=Ngonye Falls|url=https://www.zambiatourism.com/destinations/waterfalls/ngonye-falls/|work=Zambia Tourism|accessdate=2026-06-24|language=en-US}}</ref> [[Beseni]] lake lina [[km²]] 1,570,000 au [[nusu]] ya mto Nile. [[Chanzo (mto)|Chanzo]] chake kiko [[Zambia]], halafu mto unapita [[Angola]] mpakani na [[Namibia]], [[Botswana]], Zambia na [[Zimbabwe]] kwenda [[Msumbiji]] inapofikia Bahari Hindi katika [[delta]] ya [[km²]] 880. Kwenye mwendo wa Zambezi pana [[maporomoko]] kadhaa hasa maporomoko ya [[Victoria Falls]]. Mengine ni maporomoko ya [[Chavuma]] mpakani mwa Zambia na Angola, halafu [[Ngonye Falls]] karibu na [[Sioma]], Zambia ya [[magharibi]]. Vyanzo vikuu viwili vya nishati ya umeme wa maji kwenye mto huo ni Bwawa la Kariba, ambalo linatoa umeme nchini Zambia na Zimbabwe, na Bwawa la Cahora Bassa nchini Msumbiji, ambalo linatoa umeme nchini Msumbiji na [[Afrika Kusini]]. Aidha, vituo vingine viwili vidogo vya kufua umeme nchini Zambia viko kwenye Maporomoko ya Victoria na Zengamina.<ref>{{Rejea jarida |last=Pasanisi |first=Francesco |last2=Tebano |first2=Carlo |last3=Zarlenga |first3=Francesco |date=2016-02-25 |title=A Survey near Tambara along the Lower Zambezi River |url=https://www.mdpi.com/2076-3298/3/1/6 |journal=Environments |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.3390/environment |issn=2076-3298 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251127035450/https://www.mdpi.com/2076-3298/3/1/6 |archive-date=2025-11-27 |access-date=2026-06-24 |url-status=live }}</ref> == Vyanzo == === Asili === [[Faili:Zambezi River at junction of Namibia, Zambia, Zimbabwe & Botswana.jpg|thumb|Mto Zambezi katika makutano ya Namibia (juu kushoto), Zambia (kulia), Zimbabwe (chini), na Botswana (katikati kushoto). Tangu picha hii ipigwe, Daraja la Kazungula limejengwa kuvuka mto huo kati ya Zambia na Botswana.]] Mto huu unaanzia kwenye dambo (ardhi chepechepe) nyeusi yenye kinamasi katika misitu minene ya miombo inayoinuka na kushuka, kilomita 50 (maili 31) kaskazini mwa Mwinilunga na kilomita 20 (maili 12) kusini mwa Ikelenge katika Wilaya ya Ikelenge mkoani Kaskazini-Magharibi, Zambia, ukiwa katika mwinuko wa takriban mita 1,524 (futi 5,000) juu ya usawa wa bahari.<ref>https://web.archive.org/web/20150904101922/http://www.muvitv.com/dilapidated-zambezi-source-site-worry-ikelenge-dc/</ref> Eneo linalozunguka chanzo hicho ni mnara wa kitaifa, hifadhi ya msitu, na eneo muhimu kwa ndege.<ref>https://web.archive.org/web/20150904101922/http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=7178</ref> Kuelekea upande wa mashariki mwa chanzo hicho, kigawaneo cha maji kati ya Mabonde ya Congo na Zambezi ni ukanda uliojitokeza wazi wa ardhi ya juu,unaotiririka takriban kutoka mashariki hadi magharibi na kushuka kwa ghafla upande wa kaskazini na kusini. Ukanda huu unakata na kutenganisha wazi bonde la Lualaba (tawi kuu la juu la Mto Congo) na lile la Zambezi. Katika maeneo ya jirani na chanzo hicho, kigawaneo cha maji hakijajipambanua kwa uwazi sana, lakini mifumo hii miwili ya mito haiungani. Eneo linalopitisha maji kutoka Mto Zambezi ni uwanda wa juu mpana wenye kingo zilizomomonyoka wenye mwinuko wa mita 900–1,200 (futi 3,000–3,900), ambao kwa upande wa ndani kabisa umeundwa na matabaka ya miamba geu na kuzungukwa na miamba ya moto katika Maporomoko ya Victoria. Kule Chupanga, upande wa chini wa Mto Zambezi, matabaka membamba ya miamba ya mchanga ya rangi ya kijivu na njano, kukiwa na miviringo ya hapa na pale ya miamba ya chokaa, yanajitokeza juu kwenye sakafu ya mto wakati wa kiangazi, na haya yanaendelea hadi ng'ambo ya Tete, ambapo yanaambatana na mishipa mikubwa ya makaa ya mawe. Makaa ya mawe pia yanapatikana katika wilaya iliyo chini kidogo ya Maporomoko ya Victoria. Miamba yenye madini ya dhahabu inajitokeza katika maeneo kadhaa. === Zambezi ya Juu === [[Faili:Zambezi river basin-en.svg|thumb|Zambezi na bonde lake la mto]] Mto huo hutiririka kuelekea kusini-magharibi kuingia Angola kwa takriban kilomita 240 (maili 150), kisha unaungana na vijito vikubwa vya mto kama vile Luena na Chifumage vinavyotiririka kutoka nyanda za juu za upande wa kaskazini-magharibi. Unageuka kuelekea kusini na kutengeneza uwanda wa mafuriko, wenye mabadiliko makubwa sana ya upana kati ya majira ya kiangazi na masika. Unaingia kwenye msitu mnene wa kijani kibichi wa kiangazi wa ''Cryptosepalum'', ingawa kwa upande wake wa magharibi, maeneo ya nyasi ya Zambezi ya Magharibi pia yanapatikana. Unapoingia tena nchini Zambia, unakuwa na upana wa karibu mita 400 (futi 1,300) wakati wa majira ya masika na utiririka kwa kasi kubwa, ukiwa na maporomoko madogo ya maji yanayoishia kwenye Maporomoko ya Chavuma, ambapo mto huo unapita kwenye ufa wa miamba. Mto huo unashuka kwa mita 400 (futi 1,300) katika mwinuko wake kutoka chanzo chake kilichopo mita 1,500 (futi 4,900) hadi kufika Maporomoko ya Chavuma yaliyopo mita 1,100 (futi 3,600), katika umbali wa takriban kilomita 400 (maili 250). Kuanzia eneo hili hadi Maporomoko ya Victoria, usawa wa beseni la mto ni tambarare sana, ukishuka kwa mita nyingine 180 (futi 590) pekee katika umbali wa karibu kilomita 800 (maili 500).<ref>{{Rejea tovuti|title=Zambezi River|url=https://www.geologypage.com/2014/11/zambezi-river.html|work=Geology Page|date=2014-11-25|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=Geology Page}}</ref> Kijito chake kikubwa cha kwanza kuingia Zambezi ni Mto Kabompo uliopo mkoani Kaskazini-Magharibi nchini Zambia. Eneo la savana (nyika) ambalo mto huo unapita linabadilika na kuwa uwanda mpana wa mafuriko, ukiwa umetawanyika mitende ya Borassus. Upande wa kusini kidogo kuna makutano ya mto na Mto Lungwebungu. Hapa ndipo mwanzo wa Uwanda wa Mafuriko wa Barotse, ambao ni kivutio maarufu zaidi cha upande wa juu wa Zambezi, ingawa sehemu hii ya kaskazini haifuriki sana na inajumuisha visiwa vya ardhi ya juu vilivyopo katikati.<ref>{{Rejea tovuti|title=Zambezi River Facts and Information|url=https://www.victoriafalls-guide.net/zambezi-river.html|work=www.victoriafalls-guide.net|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> Takriban kilomita 30 chini ya makutano ya Mto Lungwebungu, nchi inakuwa tambarare sana, na ule mwonekano wa asili wa Uwanda wa Mafuriko wa Barotse unajifunua, huku mafuriko yakifikia upana wa kilomita 25 wakati wa masika. Kwa zaidi ya kilomita 200 kuelekea chini ya mto, mzunguko wa kila mwaka wa mafuriko unatawala mazingira ya asili pamoja na maisha ya mwanadamu, jamii, na utamaduni. Takriban kilomita 80 mbele zaidi kuelekea chini, Mto Luanginga, ambao pamoja na matawi yake unanyonya maji katika eneo kubwa la upande wa magharibi, unaungana na Zambezi. Umbali mfupi tu kuelekea juu upande wa mashariki, mkondo mkuu unaungana wakati wa masika na maji yanayofurika kutoka mfumo wa Luampa/Luena. Umbali mfupi kuelekea chini ya mto kutoka makutano ya Mto Luanginga ni Lealui, mji mkuu mmojawapo wa Walozi, wanaoishi katika ukanda wa Barotseland mkoani Magharibi nchini Zambia. Chifu wa Walozi anamiliki moja ya makazi yake mawili huko Lealui; lingine liko Limulunga, ambalo lipo kwenye ardhi ya juu na hutumika kama mji mkuu wakati wa majira ya masika. Kuhama kwa kila mwaka kutoka Lealui kwenda Limulunga ni tukio kubwa, linalosherehekewa kama moja ya sherehe za kitamaduni zinazojulikana zaidi nchini Zambia, yaani Kuomboka. Baada ya Lealui, mto huo hugeuka kuelekea kusini-kusini-mashariki. Kutokea upande wa mashariki, unaendelea kupokea mito mingi midogo, lakini kwa upande wa magharibi, hauna matawi makubwa ya mto kwa umbali wa kilomita 240. Kabla ya hapo, Maporomoko ya Ngonye na maporomoko madogo ya maji yanayofuata yanazuia usafiri wa vyombo vya majini. Kusini mwa Maporomoko ya Ngonye, mto huo unapakana kwa muda mfupi na Ukanda wa Caprivi wa Namibia. Chini ya makutano kati ya Mto Cuando na Zambezi, mto unajipinda ukielekea takriban mashariki kabisa. Hapa, mto huo ni mpana, una kina kifupi na utiririka taratibu, lakini unapoendelea kutiririka kuelekea mashariki kukabili ukingo wa uwanda wa juu mkubwa wa kati wa Afrika, unafikia ufa mkubwa ambapo Maporomoko ya Victoria yanaporomoka. === Zambezi ya Kati === Maporomoko ya Victoria yanachukuliwa kuwa mpaka kati ya upande wa juu na wa kati wa Mto Zambezi. Chini ya maporomoko hayo, mto unaendelea kutiririka moja kwa moja kuelekea mashariki kwa takriban kilomita 200 (maili 120), ukipenya katikati ya kuta zilizosimama wima za miamba ya mgando zenye umbali wa mita 20 hadi 60 (futi 66 hadi 197) kutoka ukuta mmoja hadi mwingine, zikiwa ndani ya vilima vyenye urefu wa mita 200 hadi 250 (futi 660 hadi 820). Mto huo hutiririka kwa kasi kubwa kupitia Bonde la Batoka, huku mkondo wake ukiwa unakatizwa mara kwa mara na miamba ya chini ya maji. Eneo hili limeelezwa<ref>{{Rejea tovuti|title=Is rafting on the Zambezi River below The Victoria Falls Dangerous?|url=https://safpar.com/is-rafting-on-the-zambezi-river-below-the-victoria-falls-dangerous/|work=Safpar|date=2022-05-16|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=Sean Edington}}</ref> kuwa moja ya maeneo ya kusisimua zaidi duniani kwa safari za boti kwenye maji yanayovurugika, likiwa ni changamoto kubwa sana kwa waendesha mitumbwi ya kisasa ya 'kayak' na boti za raba za 'raft'. Ng'ambo ya bonde hilo kuna mfululizo wa maporomoko madogo ya maji yanayoishia kilomita 240 (maili 150) chini ya Maporomoko ya Victoria. Katika umbali huu, mto unashuka kwa mita 250 (futi 820). Katika hatua hii, mto unaingia katika Ziwa Kariba, lililoundwa mwaka 1959 kufuatia kukamilika kwa Bwawa la Kariba. Ziwa hili ni moja ya maziwa makubwa zaidi yaliyotengenezwa na binadamu duniani, na mitambo ya kuzalisha umeme wa maji kwenye bwawa hilo inatoa umeme kwa sehemu kubwa ya Zambia na Zimbabwe. Mito ya Luangwa na Kafue ndiyo matawi mawili makubwa zaidi ya mkono wa kushoto ya Mto Zambezi. Mto Kafue unaungana na mto mkuu katika mkondo wa maji uliotulia na wenye kina kirefu, wenye upana wa takriban mita 180 (futi 590). Kuanzia hapa, kona ya kuelekea kaskazini wa Mto Zambezi unazuiwa, na mkondo unaendelea moja kwa moja kuelekea mashariki. Katika makutano ya Mto Luangwa (15°37'S), mto huo unaingia nchini Msumbiji.<ref>{{Rejea jarida |last=Van Valkenburgh |first=Blaire |last2=White |first2=Paula A. |date=2021-04-20 |title=Naturally-occurring tooth wear, tooth fracture, and cranial injuries in large carnivores from Zambia |url=https://peerj.com/articles/11313/ |journal=PeerJ |language=en |volume=9 |pages=e11313 |doi=10.7717/peerj.11313 |issn=2167-8359 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119031445/https://peerj.com/articles/11313/ |archive-date=2025-11-19 |access-date=2026-06-24 |url-status=live }}</ref> Upande wa kati wa Mto Zambezi unaishia pale mto unapoingia katika Ziwa Cahora Bassa, ambalo hapo awali lilikuwa eneo lenye maporomoko hatari ya maji yaliyojulikana kama Kebrabassa; ziwa hili liliundwa mwaka 1974 kufuatia ujenzi wa Bwawa la Cahora Bassa. === Zambezi ya Chini === Urefu wa kilomita 650 (maili 400) wa upande wa chini wa Mto Zambezi kutoka Cahora Bassa hadi Bahari ya Hindi unapitika kwa vyombo vya majini, ingawa mto huo una kina kifupi katika maeneo mengi wakati wa kiangazi. Hali hii ya kuwa na kina kifupi inatokana na mto huo kuingia kwenye bonde pana na kuenea katika eneo kubwa. Ni katika sehemu moja tu, kwenye Bonde la Lupata, umbali wa kilomita 320 (maili 200) kutoka kinywa chake, ambapo mto huo umebanwa katikati ya vilima virefu. Hapa, una upana wa karibu mita 200 (futi 660) tu. Katika maeneo mengine, una upana wa kilomita 5 hadi 8 (maili 3 hadi 5), ukitiririka taratibu kupitia mikondo mingi. Kingo za mto huo ni ya mchanga, na kingo zake ni za chini na zimezungukwa na matete. Hata hivyo, katika baadhi ya maeneo, na hasa wakati wa majira ya masika, mikondo hiyo huungana na kuwa mto mmoja mpana unaotiririka kwa kasi kubwa. Takriban kilomita 160 (maili 99) kutoka baharini, Mto Zambezi unapokea maji yanayotoka Ziwa Malawi kupitia Mto Shire. Unapokaribia Bahari ya Hindi, mto huo unajigawa na kutengeneza delta. Kila moja ya mifereji mikuu ya mto inayojigawa—Kongone, Luabo, na Timbwe—imezuiliwa na ukingo wa mchanga. Tawi lililopo upande wa kaskazini zaidi, linaloitwa kinywa cha Chinde, lina kina cha chini kabisa wakati wa maji kupwa cha mita 2 (futi 6 na inchi 7) kwenye lango la kuingilia na mita 4 (futi 13) ukienda ndani zaidi, na hili ndilo tawi linalotumiwa kwa usafiri wa vyombo vya majini. Takriban kilomita 100 (maili 62) mbele zaidi kuelekea kaskazini kuna mto unaoitwa Quelimane, ukipewa jina la mji uliopo kwenye kinywa chake. Mkondo huu wa maji, ambao unajaa tabaka la mchanga na matope, unapokea maji ya ziada yanayofurika kutoka Zambezi wakati wa majira ya masika.<ref>{{Rejea tovuti|title=Zambezi - Encyclopedia|url=https://theodora.com/encyclopedia/z/zambezi.html|work=theodora.com|accessdate=2026-06-24|language=en}}</ref> == Delta == Delta ya Zambezi leo hii ina upana wa takriban nusu ya ule uliokuwepo kabla ya ujenzi wa mabwawa ya Kariba na Cahora Bassa kudhibiti mabadiliko ya msimu ya kasi ya utiririkaji wa mto huo. Kabla ya mabwawa hayo kujengwa, mafuriko ya msimu ya Zambezi yalikuwa na athari tofauti kabisa kwenye mifumo ya ikolojia ya delta ikilinganishwa na leo, kwani yalileta maji baridi yenye virutubisho vingi kuelekea kwenye ardhi oevu ya pwani ya Bahari ya Hindi. Upande wa chini wa Zambezi ulikuwa ukipata ongezeko dogo la ghafla la maji ya mafuriko mwanzoni mwa majira ya kiangazi wakati mvua katika eneo la bonde la Gwembe na kaskazini-mashariki mwa Zimbabwe ilipotiririka kwa kasi, wakati mvua kutoka upande wa juu wa Zambezi, Kafue, na mabonde ya Ziwa Malawi, pamoja na Luangwa kwa kiasi kidogo, zikiwa bado zimezuiliwa na mabwawa pamoja na nyanda za mafuriko. Kutiririka kwa mifumo hii huchangia katika mafuriko makubwa zaidi mnamo mwezi Machi au Aprili, kukiwa na wastani wa kiwango cha juu cha mwezi kwa Aprili wa mita za ujazo 6,700 (futi za ujazo 240,000) kwa sekunde katika eneo la delta. Rekodi ya mafuriko makubwa zaidi ilikuwa kubwa zaidi ya mara tatu ya kiwango hicho, ambapo mita za ujazo 22,500 (futi za ujazo 790,000) kwa sekunde zilirekodiwa mnamo mwaka 1958. Kinyume chake, kiasi cha maji yaliyotiririka mwishoni mwa majira ya kiangazi kilikuwa na wastani wa mita za ujazo 500 (futi za ujazo 18,000) pekee kwa sekunde. Katika miaka ya 1960 na 1970, ujenzi wa mabwawa ulibadilisha kabisa mfumo huo. Upande wa chini wa mto, wastani wa kiwango cha chini hadi cha juu cha mwezi ulikuwa mita za ujazo 500 hadi 6,000 (futi za ujazo 18,000 hadi 212,000) kwa sekunde; sasa hivi ni mita za ujazo 1,000 hadi 3,900 (futi za ujazo 35,000 hadi 138,000) kwa sekunde. Hasa mafuriko ya kiwango cha kati, ya aina ile ambayo ikolojia ya upande wa chini wa Zambezi ilikuwa imeafikiana nayo, yanatokea kwa uchache zaidi na yanachukua muda mfupi zaidi. Kama ilivyo kwa athari mbaya za Bwawa la Itezhi-Tezhi kwenye Nyanda za Kafue, jambo hili lina athari hizi zifuatazo: * Mifumo ya ulishaji na uzalishaji wa samaki, ndege, na wanyamapori wengine ilivurugika. * Zinabaki nyanda za nyasi chache zaidi baada ya mafuriko kwa ajili ya malisho ya wanyamapori na ng'ombe. * Mifumo ya jadi ya kilimo na uvuvi ilivurugika.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=eiR_RLPB6GAC&q=traditional+farming+and+fishing+patterns+disrupted&pg=PA41&redir_esc=y#v=snippet&q=traditional%20farming%20and%20fishing%20patterns%20disrupted&f=false|title=Revise AS Level Geography for Edexcel Specification B|last=Knifton|first=Dulcie|date=2004-07|publisher=Heinemann|isbn=978-0-435-10154-1|language=en}}</ref> == Ekolojia == [[Faili:Zambezi River Delta.jpg|thumb|Mwonekano wenye maelezo wa Delta ya Mto Zambezi kutoka angani]] Mifumo ya ja Delta ya Zambezi ina maeneo makubwa ya nyanda za nyasi zinazofurika kwa msimu na zile zinazofurika kudumu, savana, na misitu ya mabwawa. Pamoja na nyanda za mafuriko za Mito ya Buzi, Pungwe, na Save, nyanda hizi za mafuriko za Zambezi zinaunda eneo la ikolojia la savana ya pwani inayofurika ya Zambezi nchini Msumbiji, chini ya Mfuko wa Wanyamapori Duniani (WWF). Savana hizo zinazofurika zipo karibu na pwani ya Bahari ya Hindi. Misitu ya mikoko inazunguka pembezoni mwa ukanda wa pwani wa delta hiyo. [[Faili:Zambezi Barotse floodplain.jpg|thumb|Picha ya NASA ya rangi zisizo halisi ikionyesha upande wa juu wa Zambezi na nyanda za mafuriko za Barotse (Balozi) wakati wa mafuriko makubwa kupita kiasi mnamo mwaka 2003]] Ingawa mabwawa hayo yamedhibiti kiasi fulani cha mafuriko ya kila mwaka ya upande wa chini wa Mto Zambezi na kusababisha eneo la nyanda za mafuriko kupungua sana, hayajaondoa mafuriko kabisa. Hayawezi kudhibiti mafuriko makubwa kupita kiasi, na yamefanya tu mafuriko ya kiwango cha kati kutokea kwa uchache zaidi. Mvua kubwa katika upande wa chini wa Zambezi inapoungana na mtiririko mkubwa wa maji kutoka juu ya mto, mafuriko makubwa bado hutokea, na ardhi oevu bado inabaki kuwa makazi muhimu ya viumbe. Hata hivyo, kupungua kwa ardhi hiyo oevu kulisababisha ujangili na uwindaji usiodhibitiwa wa wanyama kama vile nyati na kulungu wakati wa Vita vya wenyewe vya Msumbiji. Ingawa eneo hili limepungua idadi ya mamalia wakubwa, bado ni makazi ya baadhi yao, wakiwemo kulungu na pofu wanaohama. Wanyama wanaokula nyama wanaopatikana hapa ni pamoja na simba (''Panthera leo''), chui (''Panthera pardus''), duma (''Acinonyx jubatus''), fisi madoa (''Crocuta crocuta''), na bweha-milia (''Canis adustus''). Nyanda hizi za mafuriko ni maficho salama kwa ajili ya ndege wa majini wanaohama, wakiwemo bata-buzi mkia-mshale (pintails), bata-buzi mabawa-buluu (garganey), korongo dondola (''Anastomus lamelligerus''), korongo mdomo-wazi (''Ephippiorhynchus senegalensis''), korongo-nyani (''Bugeranus carunculatus''), na mtondo mweupe (''Pelecanus onocrotalus'').<ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Zambezian coastal flooded savanna {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/at0906/|work=ecoregions.worldwildlife.org|accessdate=2026-06-24}}</ref> Wanyama watambaao ni pamoja na mamba wa Nile (''Crocodylus niloticus''), kenge wa Nile (''Varanus niloticus''), chatu wa Afrika (''Python sebae''), nyoka-nyoo wa Pungwe (''Leptotyphlops pungwensis'') ambaye anapatikana katika eneo hilo tu, na aina nyingine tatu za nyoka ambao wanakaribia kupatikana katika eneo hilo pekee: nyoka wa majini wa nyanda za mafuriko (''Lycodonomorphus whytei obscuriventris''), nyoka-mbwa kibete (''Lycophidion nanus''), na kipile wa marika/mabwawa (''Proatheris'').<ref name=":0" /> Aina kadhaa za vipepeo zinapatikana katika eneo hilo tu. [[Faili:Zambezi delta.jpg|thumb|Delta ya Zambezi]] [[Faili:ISS009-E-7622- Zambezi river near Mongu.jpg|thumb|Mto na nyanda zake za mafuriko karibu na Mongu nchini Zambia]] [[Faili:Zambezi Flood Plain, Namibia (EO-1).jpg|thumb|Picha hii yenye maelezo ya kina ya rangi halisi inaonyesha ukingo wa mashariki wa wazi kabisa wa nyanda za mafuriko za Zambezi.]] == Hali ya hewa == Upande wa kaskazini wa bonde la Zambezi una wastani wa mvua wa milimita 1100 hadi 1400 kwa mwaka, kiwango ambacho hupungua kuelekea kusini na kufikia takriban nusu ya idadi hiyo upande wa kusini-magharibi. Mvua hiyo hunyesha katika msimu wa mvua wa kiangazi unaodumu kwa miezi 4 hadi 6, wakati Ukanda wa Mkutaniko wa Hali ya Hewa wa Kitropiki unaposogea juu ya bonde hilo kutokea kaskazini kati ya Oktoba na Machi.<ref>{{Rejea tovuti|title=Canoeing on the Zambezi River|url=https://www.thetravelvibes.com/canoeing-on-the-zambezi-river/|work=The Travel Vibes|date=2024-03-03|accessdate=2026-06-24|language=en-US|author=Jessica}}</ref> Viwango vya uvukizaji wa maji viko juu (milimita 1600 hadi 2300), na maji mengi hupotea kwa njia hii katika mabwawa na nyanda za mafuriko, hasa upande wa kusini-magharibi wa bonde hilo.<ref>https://gorongosa.org/research/research_documents/Patterns_Hydrological_Change_Zambezi_Delta.pdf{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Historia ya Jiolojia == [[Faili:Victoria Falls National Park marker.jpg|thumb|Alama ya Hifadhi ya Kitaifa ya Victoria Falls]] Hadi kufikia mwishoni mwa kipindi cha Pliocene au Pleistocene (zaidi ya miaka milioni mbili iliyopita), upande wa juu wa Mto Zambezi ulitiririka kuelekea kusini kupitia eneo ambalo sasa hivi ni Bonde la Makgadikgadi hadi kwenye [[Limpopo (mto)|Mto Limpopo]]. Mabadiliko hayo ya mkondo wa mto ni matokeo ya misongezo ya kijiolojia ya kusaidiana kimaumbile ambayo iliinua uso wa ardhi kwenye eneo ambalo leo hii ni mgawanyaji wa maji kati ya mito hiyo miwili. Wakati huo huo, umbali wa kilomita 1,000 (maili 620) kuelekea mashariki, kijito cha magharibi cha Mto Shire—katika upanuzi wa kusini wa [[Bonde la Ufa]] la Afrika Mashariki linalopita nchini [[Malawi]]—lilisababisha mmomonyoko uliotengeneza bonde lenye kina kirefu kwenye ukingo wake wa magharibi. Kwa kasi ya polepole, upande wa kati wa Mto Zambezi ulianza kumomonyoa na kurudisha nyuma sakafu ya mto wake kuelekea magharibi, ukisaidiwa na grabeni (mabonde ya ufa) zilizokuwa zikitengenezwa kwenye mkondo wake katika mhimili wa mashariki-magharibi. Ulivyofanya hivyo, uliichepua na kuimiliki mito kadhaa inayotiririka kuelekea kusini kama vile Luangwa na Kafue. [[Faili:Zambezi Flood Plain, Namibia (MODIS).jpg|thumb|Maji yanaonekana kwa rangi nyeusi katika picha hii ya rangi zisizo halisi ya nyanda za mafuriko za Zambezi.]] Hatimaye, ziwa kubwa lililokuwa limezuiliwa huko Makgadikgadi (au kijito chake) liliwahiwa na kuchepushwa na upande wa kati wa Mto Zambezi uliokuwa ukimomonyoka kurudi nyuma kuelekea lilipo, na hivyo likamwaga maji yake kuelekea mashariki. Upande wa juu wa Mto Zambezi nao ulichepushwa pia. Upande wa kati wa Mto Zambezi ulikuwa chini kwa takriban mita 300 (futi 980) ikilinganishwa na upande wa juu wa mto huo, na hivyo maporomoko makubwa ya maji yakatengenezeka kwenye ukingo wa uwanda wa juu wa miamba ya volkano ambapo mto wa juu unatiririkia. Haya ndiyo yalikuwa Maporomoko ya kwanza ya Victoria, mahali fulani chini ya Bonde la Batoka karibu na eneo ambalo sasa hivi lipo Ziwa Kariba. == Historia == === Uvumbuzi === Ukanda wa Zambezi ulijulikana na wanajiografia wa zamani za kati kama Dola ya Monomotapa, na mkondo wa mto huo, pamoja na nafasi yalipo maziwa Ngami na Nyasa, vilichorwa kwa usahihi kwa ujumla katika ramani za mapema. Huenda ramani hizi zilitengenezwa kutokana na taarifa zilizotolewa na Waarabu. Mzungu wa kwanza kutembelea sehemu za ndani za Mto Zambezi alikuwa ''degredado'' (msitiriwa/mfungwa wa kigeni) wa Kireno, António Fernandes, mnamo mwaka 1511 na tena mwaka 1513, akiwa na lengo la kutoa taarifa kuhusu hali na shughuli za kibiashara za maeneo ya ndani ya Afrika ya Kati. Taarifa ya mwisho ya uvumbuzi huo ilionyesha umuhimu wa bandari za upande wa juu wa Zambezi katika mfumo wa biashara wa wenyeji, hususan katika biashara ya dhahabu ya Afrika Mashariki. Uvumbuzi wa kwanza kurekodiwa wa upande wa juu wa Mto Zambezi ulifanywa na [[David Livingstone]] katika safari yake ya uvumbuzi kutokea Bechuanaland kati ya mwaka 1851 na 1853. Miaka miwili au mitatu baadaye, alishuka kufuata mkondo wa Mto Zambezi hadi mdomoni mwake na katika safari hiyo aligundua Maporomoko ya Victoria. Katika kipindi cha mwaka 1858–1860, akiwa ameambatana na John Kirk, Livingstone alipanda mto huo kupitia mdomo wa Kongone hadi kufikia kwenye maporomoko hayo, na pia alifuatilia mkondo wa tawimto lake la Shire na kufika Ziwa Malawi. [[Faili:Satellite view of Victoria Falls.jpg|thumb|Picha ya satelaiti inayoonyesha Maporomoko ya Victoria na mfululizo wa mabonde yenye miteremko mikali ya kupishana.]] Kwa miaka 35 iliyofuata, uvumbuzi mdogo sana ulifanyika kwenye mto huo. Mvumbuzi wa Kireno, Serpa Pinto, alichunguza baadhi ya mabonde ya magharibi ya mto huo na kufanya vipimo vya Maporomoko ya Victoria mnamo mwaka 1878. Mnamo mwaka 1884, mmishonari mzaliwa wa [[Uskoti|Scotland]] wa dhehebu la Plymouth Brethren, Frederick Stanley Arnot, alisafiri kupitia eneo lililoinuka la ardhi kati ya vyanzo vya maji (watersheds) vya mito ya Zambezi na Kongo na kugundua chanzo cha Mto Zambezi. Aliona kuwa Kilima cha Kalene kilichopo karibu—ambacho kiko juu na kina hali ya hewa ya baridi—kilikuwa eneo linalofaa hasa kwa ajili ya kituo cha umishonari. Arnot aliambatana na mfanyabiashara na afisa wa jeshi wa Kireno, António da Silva Porto. Mnamo mwaka 1889, mfereji wa Chinde uliopo upande wa kaskazini wa midomo mikuu ya mto huo uligundulika. Misafara miwili ya uvumbuzi iliyoongozwa na Meja A. St Hill Gibbons kuanzia mwaka 1895 hadi 1896 na kuanzia 1898 hadi 1900 iliendeleza kazi ya uvumbuzi iliyoanzishwa na Livingstone katika bonde la juu na mkondo wa kati wa mto huo. == Matawimto == [[Tawimto|Matawimto]] muhimu zaidi ni [[Cuando]], [[Kafue (mto)|Kafue]], [[Luangwa (mto)|Luangwa]] na [[Shire (mto)|Shire]]. == Miji muhimu mtoni == * [[Mongu]] * [[Lukulu]] * [[Katima Mulilo]] (Namibia), [[Sesheke]] (Zambia) * [[Livingstone (Zambia)]], [[Victoria Falls (mji)]] (Zimbabwe) * [[Kariba, Zimbabwe|Kariba]] * [[Songo, Msumbiji|Songo]] * [[Tete]] == Wanyamapori == [[Faili:Zambezi – Elephants crossing the river- 1 ca 12.11.2009.jpg|thumb|Tembo wakivuka mto]] Mto huo unahimili idadi kubwa ya wanyama wengi. Viboko wanapatikana kwa wingi katika maeneo mengi yenye mtiririko mtulivu wa mto huo, pamoja na mamba wa Nile. Kenge wanapatikana katika maeneo mengi. Ndege pia wako kwa wingi, kukiwa na aina za ndege kama vile kozi, mtondo/mwari, kulastara, nembe, na tai-fisi wanaopatikana kwa idadi kubwa. Misitu ya kando ya mto pia inahimili wanyama wengi wakubwa, kama vile nyati, pundamilia, twiga, na tembo.<ref>{{Citation|title=Zambezi River {{!}} Physical Features {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Zambezi-River?utm_source=chatgpt.com|work=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2026-06-24}}</ref> [[Faili:Hippopotamus in the Zambezi.jpg|thumb|Kiboko katika Mto Zambezi]] Mto Zambezi pia unahimili mamia ya aina za samaki, ambapo baadhi yao wanapatikana katika mto huo tu. Aina muhimu ni pamoja na rasi/perege, ambao huvuliwa kwa wingi sana kwa ajili ya chakula, pamoja na kambale, kacha, mninga, na aina nyingine kubwa za samaki. Papa-fahali wakati mwingine hujulikana kama 'papa wa Zambezi' kwa jina la mto huo, asichanganywe na jamii ya papa wa maji baridi wa ''Glyphis'' ambao pia wanaishi katika mto huo. ==Tazama pia== * [[Mito mirefu ya Afrika]] * [[Orodha ya mito ya Angola]] * [[Orodha ya mito ya Botswana]] * [[Orodha ya mito ya Msumbiji]] * [[Orodha ya mito ya Namibia]] * [[Orodha ya mito ya Zambia]] * [[Orodha ya mito ya Zimbabwe]] == Marejeo == <references /> == Viungo vya nje == * [http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af27.html Watersheds of Africa: A20 Zambezi] {{Wayback|url=http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af27.html |date=20070312073055 }} {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Mto Zambezi| ]] [[Jamii:Mito ya Afrika]] [[Jamii:Mito ya Zambia]] [[Jamii:Mito ya Botswana]] [[Jamii:Mito ya Angola]] [[Jamii:Mito ya Msumbiji]] [[Jamii:Mito ya Zimbabwe]] [[Jamii:Mito ya Namibia]] [[Jamii:Bahari ya Hindi]] [[Jamii:AWC 2026]] 1pe9gebderwifd0qgzrr90dplb7018r Oranje (mto) 0 3097 1580794 1088743 2026-07-20T15:07:10Z Elizabeth Samwel 75873 /* */ 1580794 wikitext text/x-wiki {{Mto | jina = Mto wa Oranje | picha = Augrabies Falls.jpg | maelezo_ya_picha = Maporomoko ya Augrabies ya Mto Oranje karibu na [[Upington]] | chanzo = [[Milima ya Maloti]] ([[Drakensberg]]) nchini [[Lesotho]] | mdomo = [[Atlantiki]] | nchi = [[Lesotho]], [[Afrika Kusini]], [[Namibia]] | urefu = 2,160 km | kimo = 1,600 m | mkondo = 800 m³/s | eneo = 941,421 km² | mdomo = [[Atlantiki]] mpakani pa Namibia na Afrika Kusini | tawimito = | tawimito kulia = | tawimito kushoto = | watu = | miji = }} '''Oranje''' (kwa [[Kiingereza]] Orange River) ni [[Mito mirefu ya Afrika|mto mrefu]] wa [[Afrika Kusini]]. [[Chanzo (mto)|Chanzo]] chake ni katika [[milima ya Maloti]] (Drakensberg) nchini [[Lesotho]]. [[Mdomo]] uko [[Atlantiki]] mpakani kati ya Afrika Kusini na [[Namibia]]. Pale unapokaribia mpaka wa Namibia Mto Oranje umechimba [[mfereji]] mrefu katika miamba na maporomoko yake makubwa ya Augrabies. Kwa 500 km mwendo wa mto ni mpaka kati ya Afrika Kusini na Namibia. Mjini [[Oranjemund]] Oranje unaingia [[bahari]] ya [[Atlantiki]]. Njiani Oranje unabeba kiasi kikubwa cha [[mashapo]] hasa [[mchanga]] hadi baharini. Hapa husukumwa kusini na [[mkondo wa baharini ya Benguela]]. Mchanga huu ni sehemu kubwa ya mchanga wa [[jangwa la Namib]] na [[tuta la mchanga|matuta makubwa ya mchanga]] yanayopatikana kwenye pwani ya Namibia. [[Picha:Orange River Panorama.jpg|thumb|centre|600px|Pinde la mto Oranje wakati wa mvua]] Jina la Oranje ni [[Kiafrikaans]] (pia [[Kiholanzi]]) limetokana na [[familia]] ya [[wafalme]] wa [[Uholanzi]]. Neno lamaanisha [[rangi]] ya [[Chungwa|machungwa]] mabivu. Kwa ujumla Oranje haulishi mimea mingi njiani kwake unapopita katika nchi yabisi. Lakini kuna sehemu mbalimbali ambako maji yake huchukuliwa na mitambo kumwagilia mashamba. ==Tazama pia== * [[Mito mirefu ya Afrika]] * [[Orodha ya mito ya Afrika Kusini]] {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Mito ya Lesotho]] [[Jamii:Mito ya Afrika Kusini]] [[Jamii:Mito ya Namibia]] [[Jamii:Mito ya Afrika]] q47w8ziag09geqfog4ahb1kgs9r91p5 Okavango 0 3110 1580795 1574165 2026-07-20T15:09:53Z Elizabeth Samwel 75873 /* */ 1580795 wikitext text/x-wiki {{Mto | jina = Mto wa Okavango | picha = Okavango River Sign.jpg | maelezo_ya_picha = Feri juu ya mto Okavango nchini Botswana | chanzo = [[Nyanda za juu za Bié]] ([[Angola]]) | mdomo = | nchi = [[Angola]], [[Namibia]], [[Botswana]] | urefu = 1,600 km | kimo = 1,780 m | mkondo = 10,000,000,000 m³/mwaka (inaweza kukauka kwa muda) | eneo = 721.258 km² | mdomo = [[Delta ya barani]] katika [[jangwa]] la [[Kalahari]], [[Botswana]] | tawimito = | tawimito kulia = | tawimito kushoto = | watu = | miji = }} [[File:Kavango River view.jpg|thumb|Muonekano wa Mto Kavango ukiwa karibu na kambi ya kitalii ya Hakusembe nchini Namibia]] '''Okavango''' (pia: '''Kavango, Okovango'''; katika [[Angola]]: '''Kubango, Cubango''') ni [[mto]] mkubwa uliopo upande wa [[kusini]]-[[magharibi]] wa [[bara]] la [[Afrika]]. Unaanza nchini [[Angola]] katika [[milima ya Bié]] inapojulikana kwa [[jina]] la [[Kubango]]. Mwendo wake wa [[km]] 1600 ni kusini tu hadi [[jangwa]] la [[Kalahari]] unapoishia kwenye [[delta ya barani]]. Katika kusini mwa Angola ni mpaka na [[Namibia]]. Unapita nchi ya Namibia mwanzoni wa [[kishoroba ya Caprivi]] na kuendelea [[Botswana]] Unapoishia jangwani katika [[delta]] yake. [[Chanzo (mto)|Chanzo]] cha mto ni kusini kwa [[mji]] wa [[Vila Nova]] (Angola) katika milima ya Bié kwenye [[kimo]] cha [[mita]] 1,780. Mwanzoni mwendo wake ni wa haraka kuna [[Maporomoko ya maji|maporomoko]] madogo. Halafu mto ni mpaka kati ya Angola na Namibia. Baada ya kupokea [[tawimto]] la [[mto Kwito|Kwito]] unaingia Namibia unapopita kanda nyembamba ya kishoroba ya Caprivi kwa kilomita chache. Kabla ya kuvuka mpaka wa Botswana mto unashuka mita 4 kwenye [[maporomoko ya Popa]]. Takriban km 70 ndani ya Botswana mwendo wa mto unapanuka na kugawanyika kuwa delta ya barani yenye zaidi ya [[km²]] 16,000. Ni [[mto]] wa nne kwa urefu katika ukanda wa [[Kusini mwa Afrika]], ukitiririka kuelekea kusini-mashariki kwa urefu wa [[kilomita]] 1,600. Mto huu unaanza katika urefu wa mita 1,300 juu ya usawa wa bahari kwenye nyanda za juu zenye mchanga nchini Angola, kisha unaenda kusini ambapo unaunda sehemu ya mpaka kati ya Angola na Namibia, kabla ya kuingia nchini Botswana. Tofauti na mito mingi, Kavango haumwagii maji yake baharini; badala yake, unaishia kwenye bonde la ndani lisilo na njia ya kutoka katika [[Jangwa la Kalahari]], ambapo unatengeneza [[delta]] ya Okavango. Delta hiyo imeorodheshwa na [[UNESCO]] kama [[urithi wa dunia]]. == Asili ya Jina == Mto huu unajulikana kwa jina la Okavango nchini [[Botswana]], kama ''Mto Cubango'' nchini [[Angola]], na kama Kavango nchini [[Namibia]].<ref name=mendelsohn/> Jina hilo linatokana na Wakavango, ambao ni jamii ya watu wanaoishi upande wa kaskazini mwa Namibia. Katika maandishi ya zamani ya [[Kiingereza]] mto huu uliandikwa Okovango, lakini tafiti nyingi za Namibia zinapendelea kutumia jina Kavango unaporejelea mto au mkoa huo. Mwanahistoria Andreas Eckl anabainisha kuwa kumbukumbu za ukoloni wa Kijerumani Kusini-Magharibi mwa Afrika zilitumia jina Okavango, lakini herufi ya mwanzo "O-" si ya kawaida katika lugha za kienyeji za Kavango, na badala yake inasemekana ilitokana na ushawishi wa [[Kijapan|Lugha ya Kiherero]].<ref name="eckl-2007">{{cite journal |last=Eckl |first=Andreas |year=2007 |title=Reports from ‘beyond the line’: The accumulation of knowledge of Kavango and its peoples by the German colonial administration 1891–1911 |url=https://welwitschia.eu/wp-content/uploads/2021/11/JNS_June2007_7to37.pdf |journal=Journal of Namibian Studies |volume=1 |pages=7–37 |access-date=12 May 2026}}</ref> == Mtiririko na chanzo kipya == Mito ya Cubango na Cuito ndiyo vyanzo vikuu vinavyolisha na kuamua uhai wa Delta ya Okavango.<ref name=mendelsohn>{{cite web | last=Mendelsohn | first=John | title=A River in Trouble | website=Conservation Namibia | date=9 September 2021 | url=https://conservationnamibia.com/articles/cn2021-river-in-trouble.php | access-date=8 January 2024}}</ref> Nchini Angola, uchomaji moto wa nyasi wa msimu husababisha kuziba kwa njia za juu za Mto Cuito na kupunguza mtiririko wa maji kwenda chini kwa sababu maji yanayokusanyika yanazama na kupotea kwenye mchanga.<ref name=into>{{cite web |last1=Society |first1=National Geographic |author-link=National Geographic |title=Okavango Wilderness Project |url=https://www.nationalgeographic.org/projects/okavango/ |website=www.nationalgeographic.org |publisher=[[Into the Okavango]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20201108114019/https://www.nationalgeographic.org/projects/okavango/ |archive-date=8 November 2020 |language=en |url-status=live}}</ref> Mwaka 2015, shirika la National Geographic lilianzisha mradi wa kulinda mfumo wa mto huu, na mwaka 2023 waligundua chanzo halisi cha asili cha mto huu. Chanzo hicho ni ardhi oevu yenye tabaka nene la matope (peatland) katika nyanda za juu za Angola, inayojulikana kwa lugha ya kiluchaze kama "Lisima Iya Mwono" ikimaanisha "Chanzo cha Uzima". Eneo hili lina kina cha zaidi ya futi 12 na linakadiriwa kushikilia mita za ujazo bilioni 423 za maji, likisambaza zaidi ya asilimia 95 ya maji yote ya bonde hili. Mnamo mwaka 2026, eneo hili lilitangazwa rasmi na Serikali ya Angola kuwa ardhi oevu yenye umuhimu wa kimataifa chini ya Mkataba wa Ramsar. kabla ya kuingia Botswana, mto huo unashuka kwa mita 4 kupitia mfululizo wa maporomoko madogo yanayoitwa Maporomoko ya Popa (Popa Falls). Wakati wa msimu wa mvua nyingi, maji yanayofurika huenda kwenye Mto Boteti na kuishia kwenye mabwawa ya chumvi ya Makgadikgadi, ambapo maelfu ya ndege aina ya heroe (flamingo) hukusanyika kila majira ya joto.<ref name=":3">{{Rejea tovuti |last=Andy Burnham, Pete Evans (Layout), The Megalithic Portal and Megalith Map |title=Makgadikgadi |url=http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=22373&mode=&order=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030065111/https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=22373&mode=&order=0 |archive-date=2023-10-30 |access-date=2025-02-27 |website=The Megalithic Portal |language=en |url-status=live }}</ref> Sehemu nyingine ya mtiririko wa mto huu hujaza [[Ziwa Ngami]]. == Mafuriko ya msimu == Kila msimu wa mvua, nchi ya Angola hupokea mvua mara tatu zaidi kuliko Botswana, hali inayofanya mto kusukuma kiasi kikubwa sana cha maji na kugeuza sehemu kubwa ya jangwa kuwa ardhi oevu. Ingawa mvua hizi hunyesha Angola mwezi Januari, maji huchukua mwezi mzima kusafiri kilomita 1,000 za kwanza za mto, na huchukua miezi mingine minne kuchuja kupitia mimea na njia nyingi za maji za delta. Kutokana na hali hiyo, mafuriko makubwa zaidi hutokea kati ya mwezi Juni na Agosti, kipindi ambacho ni cha kiangazi kikavu nchini Botswana. Wakati huo delta hupanuka na kuwa kubwa mara tatu zaidi ya ukubwa wake wa kawaida, jambo linalovutia maelfu ya wanyamapori kutoka maeneo ya mbali na kutengeneza moja ya mikusanyiko mikubwa zaidi ya [[wanyamapori]] barani Afrika.<ref name=":4">{{Rejea tovuti |title=Okavango Delta – Part 2 {{!}} |url=http://blog.africabespoke.com/okavango-delta-part-2/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621102937/http://blog.africabespoke.com/okavango-delta-part-2/ |archive-date=2018-06-21 |access-date=2026-05-31 |website=blog.africabespoke.com |language=en-US |url-status=dead }}</ref> == Migogoro ya matumizi ya maji na mafuta == Kwa sababu nchi za Namibia na Botswana hukabiliwa na ukame wa mara kwa mara, pamekuwepo na wasiwasi wa migogoro kuhusu matumizi ya maji ya mto huu. Namibia ilijenga mfereji wa urefu wa kilomita 300 na kupendekeza mradi mwingine wa bomba la kilomita 250 ili kuchepua maji kutoka kwenye mto huo kwenda maeneo yake ya ndani ili kupunguza makali ya ukame.<ref name=":0">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=hWrEcl2ydzEC&pg=PA294|title=Resource Politics in Sub-Saharan Africa|last=Basedau|first=Matthias|date=2005-01-01|publisher=GIGA-Hamburg|isbn=978-3-928049-91-7|pages=294|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=Z3ilzosWx4wC&pg=PA96|title=Management of Transboundary Rivers and Lakes|last1=Varis|first1=Olli|last2=Tortajada|first2=Cecilia|last3=Biswas|first3=Asit K.|date=2008-03-15|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-540-74928-8|pages=96|language=en}}</ref> Botswana inapinga hatua hiyo kwa kuwa inategemea sana Delta ya Okavango kwa ajili ya mapato ya utalii na vyanzo vya maji, ikidai asilimia 97 ya maji tayari inapotea kwa njia ya mvuke. Ili kutatua changamoto hizo, nchi za Angola, Namibia, na Botswana zilitia saini makubaliano ya pamoja mwaka 1994 ili kuunda Tume ya Kudumu ya Bonde la Mto Okavango (OKACOM) kwa ajili ya kushauriana kuhusu ugawaji wa rasilimali hizo.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Kuhusu utafiti wa mafuta, kampuni ya ReconAfrica kutoka Kanada ilipewa leseni ya kutafuta mafuta katika maeneo ya mkoa wa zamani wa Kavango nchini Namibia na Botswana, jambo lililoibua malalamiko kutoka kwa wanaharakati wa mazingira walio hofu uharibifu wa ikolojia ya eneo hilo. Hata hivyo, kampuni hiyo na serikali za nchi husika zimesisitiza kuwa taratibu zote za kisheria na tathmini ya mazingira zilifuatwa kikamilifu.<ref name=":5">{{cite web |title=ReconAfrica Environmental, Social, and Governance |url=https://reconafrica.com/our-sustainable-approach/environmental-social-governance/ |access-date=20 May 2021}}</ref> ==Tazama pia== * [[Mito mirefu ya Afrika]] * [[Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika]] == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == * [http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af18.html Okavango Basin (Watersheds of Africa)] {{Wayback|url=http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af18.html |date=20050415193038 }} {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Mito ya Angola]] [[Jamii:Mito ya Namibia]] [[Jamii:Mito ya Botswana]] [[Jamii:Mito ya Afrika]] [[Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika]] [[Jamii:AWC 2026]] p990p6yfex34q4qwgru2yqzzsejd1ul 1580796 1580795 2026-07-20T15:12:11Z Elizabeth Samwel 75873 /* Mtiririko na chanzo kipya */ 1580796 wikitext text/x-wiki {{Mto | jina = Mto wa Okavango | picha = Okavango River Sign.jpg | maelezo_ya_picha = Feri juu ya mto Okavango nchini Botswana | chanzo = [[Nyanda za juu za Bié]] ([[Angola]]) | mdomo = | nchi = [[Angola]], [[Namibia]], [[Botswana]] | urefu = 1,600 km | kimo = 1,780 m | mkondo = 10,000,000,000 m³/mwaka (inaweza kukauka kwa muda) | eneo = 721.258 km² | mdomo = [[Delta ya barani]] katika [[jangwa]] la [[Kalahari]], [[Botswana]] | tawimito = | tawimito kulia = | tawimito kushoto = | watu = | miji = }} [[File:Kavango River view.jpg|thumb|Muonekano wa Mto Kavango ukiwa karibu na kambi ya kitalii ya Hakusembe nchini Namibia]] '''Okavango''' (pia: '''Kavango, Okovango'''; katika [[Angola]]: '''Kubango, Cubango''') ni [[mto]] mkubwa uliopo upande wa [[kusini]]-[[magharibi]] wa [[bara]] la [[Afrika]]. Unaanza nchini [[Angola]] katika [[milima ya Bié]] inapojulikana kwa [[jina]] la [[Kubango]]. Mwendo wake wa [[km]] 1600 ni kusini tu hadi [[jangwa]] la [[Kalahari]] unapoishia kwenye [[delta ya barani]]. Katika kusini mwa Angola ni mpaka na [[Namibia]]. Unapita nchi ya Namibia mwanzoni wa [[kishoroba ya Caprivi]] na kuendelea [[Botswana]] Unapoishia jangwani katika [[delta]] yake. [[Chanzo (mto)|Chanzo]] cha mto ni kusini kwa [[mji]] wa [[Vila Nova]] (Angola) katika milima ya Bié kwenye [[kimo]] cha [[mita]] 1,780. Mwanzoni mwendo wake ni wa haraka kuna [[Maporomoko ya maji|maporomoko]] madogo. Halafu mto ni mpaka kati ya Angola na Namibia. Baada ya kupokea [[tawimto]] la [[mto Kwito|Kwito]] unaingia Namibia unapopita kanda nyembamba ya kishoroba ya Caprivi kwa kilomita chache. Kabla ya kuvuka mpaka wa Botswana mto unashuka mita 4 kwenye [[maporomoko ya Popa]]. Takriban km 70 ndani ya Botswana mwendo wa mto unapanuka na kugawanyika kuwa delta ya barani yenye zaidi ya [[km²]] 16,000. Ni [[mto]] wa nne kwa urefu katika ukanda wa [[Kusini mwa Afrika]], ukitiririka kuelekea kusini-mashariki kwa urefu wa [[kilomita]] 1,600. Mto huu unaanza katika urefu wa mita 1,300 juu ya usawa wa bahari kwenye nyanda za juu zenye mchanga nchini Angola, kisha unaenda kusini ambapo unaunda sehemu ya mpaka kati ya Angola na Namibia, kabla ya kuingia nchini Botswana. Tofauti na mito mingi, Kavango haumwagii maji yake baharini; badala yake, unaishia kwenye bonde la ndani lisilo na njia ya kutoka katika [[Jangwa la Kalahari]], ambapo unatengeneza [[delta]] ya Okavango. Delta hiyo imeorodheshwa na [[UNESCO]] kama [[urithi wa dunia]]. == Asili ya Jina == Mto huu unajulikana kwa jina la Okavango nchini [[Botswana]], kama ''Mto Cubango'' nchini [[Angola]], na kama Kavango nchini [[Namibia]].<ref name=mendelsohn/> Jina hilo linatokana na Wakavango, ambao ni jamii ya watu wanaoishi upande wa kaskazini mwa Namibia. Katika maandishi ya zamani ya [[Kiingereza]] mto huu uliandikwa Okovango, lakini tafiti nyingi za Namibia zinapendelea kutumia jina Kavango unaporejelea mto au mkoa huo. Mwanahistoria Andreas Eckl anabainisha kuwa kumbukumbu za ukoloni wa Kijerumani Kusini-Magharibi mwa Afrika zilitumia jina Okavango, lakini herufi ya mwanzo "O-" si ya kawaida katika lugha za kienyeji za Kavango, na badala yake inasemekana ilitokana na ushawishi wa [[Kijapan|Lugha ya Kiherero]].<ref name="eckl-2007">{{cite journal |last=Eckl |first=Andreas |year=2007 |title=Reports from ‘beyond the line’: The accumulation of knowledge of Kavango and its peoples by the German colonial administration 1891–1911 |url=https://welwitschia.eu/wp-content/uploads/2021/11/JNS_June2007_7to37.pdf |journal=Journal of Namibian Studies |volume=1 |pages=7–37 |access-date=12 May 2026}}</ref> == Mtiririko na chanzo kipya == Mito ya Cubango na Cuito ndiyo vyanzo vikuu vinavyolisha na kuamua uhai wa Delta ya Okavango.<ref name=mendelsohn>{{cite web | last=Mendelsohn | first=John | title=A River in Trouble | website=Conservation Namibia | date=9 September 2021 | url=https://conservationnamibia.com/articles/cn2021-river-in-trouble.php | access-date=8 January 2024}}</ref> Nchini Angola, uchomaji moto wa nyasi wa msimu husababisha kuziba kwa njia za juu za Mto Cuito na kupunguza mtiririko wa maji kwenda chini kwa sababu maji yanayokusanyika yanazama na kupotea kwenye mchanga.<ref name=into>{{cite web |last1=Society |first1=National Geographic |author-link=National Geographic |title=Okavango Wilderness Project |url=https://www.nationalgeographic.org/projects/okavango/ |website=www.nationalgeographic.org |publisher=[[Into the Okavango]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20201108114019/https://www.nationalgeographic.org/projects/okavango/ |archive-date=8 November 2020 |language=en |url-status=live}}</ref> Mwaka 2015, shirika la National Geographic lilianzisha mradi wa kulinda mfumo wa mto huu, na mwaka [[2023]] waligundua chanzo halisi cha asili cha mto huu. Chanzo hicho ni ardhi oevu yenye tabaka nene la matope (peatland) katika nyanda za juu za Angola, inayojulikana kwa lugha ya kiluchaze kama "Lisima Iya Mwono" ikimaanisha "Chanzo cha Uzima". Eneo hili lina kina cha zaidi ya futi 12 na linakadiriwa kushikilia mita za ujazo bilioni 423 za maji, likisambaza zaidi ya asilimia 95 ya maji yote ya bonde hili. Mnamo mwaka [[2026]], eneo hili lilitangazwa rasmi na Serikali ya Angola kuwa ardhi oevu yenye umuhimu wa kimataifa chini ya Mkataba wa Ramsar. kabla ya kuingia [[Botswana]], mto huo unashuka kwa mita 4 kupitia mfululizo wa maporomoko madogo yanayoitwa Maporomoko ya Popa (Popa Falls). Wakati wa msimu wa mvua nyingi, maji yanayofurika huenda kwenye Mto Boteti na kuishia kwenye mabwawa ya chumvi ya Makgadikgadi, ambapo maelfu ya ndege aina ya heroe (flamingo) hukusanyika kila majira ya joto.<ref name=":3">{{Rejea tovuti |last=Andy Burnham, Pete Evans (Layout), The Megalithic Portal and Megalith Map |title=Makgadikgadi |url=http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=22373&mode=&order=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030065111/https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=22373&mode=&order=0 |archive-date=2023-10-30 |access-date=2025-02-27 |website=The Megalithic Portal |language=en |url-status=live }}</ref> Sehemu nyingine ya mtiririko wa mto huu hujaza [[Ziwa Ngami]]. == Mafuriko ya msimu == Kila msimu wa mvua, nchi ya Angola hupokea mvua mara tatu zaidi kuliko Botswana, hali inayofanya mto kusukuma kiasi kikubwa sana cha maji na kugeuza sehemu kubwa ya jangwa kuwa ardhi oevu. Ingawa mvua hizi hunyesha Angola mwezi Januari, maji huchukua mwezi mzima kusafiri kilomita 1,000 za kwanza za mto, na huchukua miezi mingine minne kuchuja kupitia mimea na njia nyingi za maji za delta. Kutokana na hali hiyo, mafuriko makubwa zaidi hutokea kati ya mwezi Juni na Agosti, kipindi ambacho ni cha kiangazi kikavu nchini Botswana. Wakati huo delta hupanuka na kuwa kubwa mara tatu zaidi ya ukubwa wake wa kawaida, jambo linalovutia maelfu ya wanyamapori kutoka maeneo ya mbali na kutengeneza moja ya mikusanyiko mikubwa zaidi ya [[wanyamapori]] barani Afrika.<ref name=":4">{{Rejea tovuti |title=Okavango Delta – Part 2 {{!}} |url=http://blog.africabespoke.com/okavango-delta-part-2/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621102937/http://blog.africabespoke.com/okavango-delta-part-2/ |archive-date=2018-06-21 |access-date=2026-05-31 |website=blog.africabespoke.com |language=en-US |url-status=dead }}</ref> == Migogoro ya matumizi ya maji na mafuta == Kwa sababu nchi za Namibia na Botswana hukabiliwa na ukame wa mara kwa mara, pamekuwepo na wasiwasi wa migogoro kuhusu matumizi ya maji ya mto huu. Namibia ilijenga mfereji wa urefu wa kilomita 300 na kupendekeza mradi mwingine wa bomba la kilomita 250 ili kuchepua maji kutoka kwenye mto huo kwenda maeneo yake ya ndani ili kupunguza makali ya ukame.<ref name=":0">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=hWrEcl2ydzEC&pg=PA294|title=Resource Politics in Sub-Saharan Africa|last=Basedau|first=Matthias|date=2005-01-01|publisher=GIGA-Hamburg|isbn=978-3-928049-91-7|pages=294|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=Z3ilzosWx4wC&pg=PA96|title=Management of Transboundary Rivers and Lakes|last1=Varis|first1=Olli|last2=Tortajada|first2=Cecilia|last3=Biswas|first3=Asit K.|date=2008-03-15|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-540-74928-8|pages=96|language=en}}</ref> Botswana inapinga hatua hiyo kwa kuwa inategemea sana Delta ya Okavango kwa ajili ya mapato ya utalii na vyanzo vya maji, ikidai asilimia 97 ya maji tayari inapotea kwa njia ya mvuke. Ili kutatua changamoto hizo, nchi za Angola, Namibia, na Botswana zilitia saini makubaliano ya pamoja mwaka 1994 ili kuunda Tume ya Kudumu ya Bonde la Mto Okavango (OKACOM) kwa ajili ya kushauriana kuhusu ugawaji wa rasilimali hizo.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Kuhusu utafiti wa mafuta, kampuni ya ReconAfrica kutoka Kanada ilipewa leseni ya kutafuta mafuta katika maeneo ya mkoa wa zamani wa Kavango nchini Namibia na Botswana, jambo lililoibua malalamiko kutoka kwa wanaharakati wa mazingira walio hofu uharibifu wa ikolojia ya eneo hilo. Hata hivyo, kampuni hiyo na serikali za nchi husika zimesisitiza kuwa taratibu zote za kisheria na tathmini ya mazingira zilifuatwa kikamilifu.<ref name=":5">{{cite web |title=ReconAfrica Environmental, Social, and Governance |url=https://reconafrica.com/our-sustainable-approach/environmental-social-governance/ |access-date=20 May 2021}}</ref> ==Tazama pia== * [[Mito mirefu ya Afrika]] * [[Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika]] == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == * [http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af18.html Okavango Basin (Watersheds of Africa)] {{Wayback|url=http://www.waterandnature.org/eatlas/html/af18.html |date=20050415193038 }} {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Mito ya Angola]] [[Jamii:Mito ya Namibia]] [[Jamii:Mito ya Botswana]] [[Jamii:Mito ya Afrika]] [[Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika]] [[Jamii:AWC 2026]] 1uysqdluropjru6y823xdnccfsbuy1r Limpopo (mto) 0 3162 1580786 1106121 2026-07-20T14:36:44Z Elizabeth Samwel 75873 /* */ 1580786 wikitext text/x-wiki {{mto | jina = Mto wa Limpopo | picha =Limpopo.jpg | maelezo_ya_picha = Mto wa Limpopo mwaka 2000 | chanzo = [[Milima ya Witwatersrand]] katika [[Gauteng]] nchini [[Afrika Kusini]] | mdomo = [[Bahari ya Hindi]] | nchi = [[Afrika Kusini]], [[Botswana]], [[Zimbabwe]] na [[Msumbiji]]. | urefu = 1,600 km au 1,800km | kimo = takriban 1,700 m | tawimito = Krokodil, Marico, [[Olifant]] | tawimito kulia = | tawimito kushoto = | mkondo = 800 m³/s | eneo = km² 414,524 | watu = | miji = }} '''Limpopo''' ni [[mto]] wa [[kusini mwa Afrika]] unaoishia katika [[Bahari Hindi]]. Mto Limpopo huanzia nchini Afrika Kusini na kutiririka kuelekea mashariki kupitia Msumbiji hadi Bahari ya Hindi. Mto huo una urefu wa takriban kilomita 1,750 (maili 1,090), na eneo la bonde lake la maji lina ukubwa wa kilomita za mraba 415,000 (maili za mraba 160,000). Wastani wa mtiririko wa maji uliopimwa kwa mwaka ni kati ya mita za ujazo 170 kwa sekunde (futi za ujazo 6,000 kwa sekunde) na mita za ujazo 313 kwa sekunde (futi za ujazo 11,100 kwa sekunde) katika eneo lake la kuingilia baharini. Limpopo ndio mto wa pili kwa ukubwa barani Afrika unaotiririkia Bahari ya Hindi, ukifuatia Mto Zambezi. [[Chanzo (mto)|Chanzo]] kipo katika [[milima]] ya [[Witwatersrand]], kati ya [[Pretoria]] na [[Johannesburg]], nchini [[Afrika Kusini]]. Sehemu ya kwanza inaitwa "Krokodil" ([[Kiafrikaans]] kwa ''[[mamba]]''). Baada ya kupokea mto wa [[Marico]] jina linabadilika na kuwa Limpopo. Hapo unapita mwendo wa upinde mkubwa ukielekea kwanza [[kaskazini]]-[[magharibi]] halafu [[mashariki]] hadi [[Bahari Hindi]]. unafuata mpaka kati ya Afrika Kusini na [[Botswana]], halafu mpaka wa Afrika Kusini na [[Zimbabwe]]. [[Tawimto]] mkubwa ni [[mto Olifants (Limpopo)]] ([[Kiafrikaans]] kwa ''[[tembo]]'') unaojiunga na Limpopo katika [[Msumbiji]] [[km]] 200 kabla ya [[mdomo]] wake. Mto unafikia Bahari Hindi kwenye [[mji]] wa [[Xai-Xai]] ([[Msumbiji]]). ==Tazama pia== * [[Mito mirefu ya Afrika]] * [[Orodha ya mito ya Afrika Kusini]] * [[Orodha ya mito ya Botswana]] * [[Orodha ya mito ya Msumbiji]] * [[Orodha ya mito ya Zimbabwe]] {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Mito ya Afrika Kusini]] [[Jamii:Mito ya Botswana]] [[Jamii:Mito ya Zimbabwe]] [[Jamii:Mito ya Msumbiji]] [[Jamii:Mito ya Afrika]] 3o85q98r6owkxkm0lzogujjdngtayh3 1580788 1580786 2026-07-20T14:41:35Z Elizabeth Samwel 75873 1580788 wikitext text/x-wiki {{mto | jina = Mto wa Limpopo | picha =Limpopo.jpg | maelezo_ya_picha = Mto wa Limpopo mwaka 2000 | chanzo = [[Milima ya Witwatersrand]] katika [[Gauteng]] nchini [[Afrika Kusini]] | mdomo = [[Bahari ya Hindi]] | nchi = [[Afrika Kusini]], [[Botswana]], [[Zimbabwe]] na [[Msumbiji]]. | urefu = 1,600 km au 1,800km | kimo = takriban 1,700 m | tawimito = Krokodil, Marico, [[Olifant]] | tawimito kulia = | tawimito kushoto = | mkondo = 800 m³/s | eneo = km² 414,524 | watu = | miji = }} '''Limpopo''' ni [[mto]] wa [[kusini mwa Afrika]] unaoishia katika [[Bahari Hindi]]. Mto Limpopo huanzia nchini Afrika Kusini na kutiririka kuelekea mashariki kupitia Msumbiji hadi Bahari ya Hindi. Mto huo una urefu wa takriban kilomita 1,750 (maili 1,090), na eneo la bonde lake la maji lina ukubwa wa kilomita za mraba 415,000 (maili za mraba 160,000). Wastani wa mtiririko wa maji uliopimwa kwa mwaka ni kati ya mita za ujazo 170 kwa sekunde (futi za ujazo 6,000 kwa sekunde) na mita za ujazo 313 kwa sekunde (futi za ujazo 11,100 kwa sekunde) katika eneo lake la kuingilia baharini. Limpopo ndio mto wa pili kwa ukubwa barani Afrika unaotiririkia Bahari ya Hindi, ukifuatia Mto Zambezi. [[Chanzo (mto)|Chanzo]] kipo katika [[milima]] ya [[Witwatersrand]], kati ya [[Pretoria]] na [[Johannesburg]], nchini [[Afrika Kusini]]. Sehemu ya kwanza inaitwa "Krokodil" ([[Kiafrikaans]] kwa ''[[mamba]]''). Baada ya kupokea mto wa [[Marico]] jina linabadilika na kuwa Limpopo. Hapo unapita mwendo wa upinde mkubwa ukielekea kwanza [[kaskazini]]-[[magharibi]] halafu [[mashariki]] hadi [[Bahari Hindi]]. unafuata mpaka kati ya Afrika Kusini na [[Botswana]], halafu mpaka wa Afrika Kusini na [[Zimbabwe]]. [[Tawimto]] mkubwa ni [[mto Olifants (Limpopo)]] ([[Kiafrikaans]] kwa ''[[tembo]]'') unaojiunga na Limpopo katika [[Msumbiji]] [[km]] 200 kabla ya [[mdomo]] wake. Mto unafikia Bahari Hindi kwenye [[mji]] wa [[Xai-Xai]] ([[Msumbiji]]). ==Historia== Mzungu wa kwanza kuuona mto huu alikuwa Vasco da Gama, ambaye alitia nanga karibu na mdomo wake mnamo mwaka 1498 na kuupa jina la *Rio do Espírito Santo* (ikimaanisha 'Mto wa Roho Mtakatifu'). Sehemu ya chini ya mto huo ilichunguzwa na St Vincent Whitshed Erskine kati ya miaka ya 1868 na 1869, huku Kapteni J F Elton akisafiri kando ya sehemu ya kati ya mto huo mnamo mwaka 1870. Mto huo umekuwa ukijulikana kama Vhembe na jamii za wenyeji wa kabila la Venda katika eneo hilo; jina hilo sasa limetumiwa na serikali ya Afrika Kusini kwa ajili ya Manispaa ya Wilaya iliyo kaskazini mwa nchi hiyo. Eneo la mtiririko wa maji wa Mto Limpopo limepungua kadiri ya muda wa kijiolojia. Hadi kufikia kipindi cha mwisho cha enzi ya Pliocene au enzi ya Pleistocene, sehemu ya juu ya Mto Zambezi ilimwaga maji yake katika Mto Limpopo. Mabadiliko hayo ya mpaka wa mgawanyo wa maji yalisababishwa na harakati za *epeirogenic* (harakati za kuinuka kwa ukoko wa dunia) zilizoinua ardhi iliyo kaskazini mwa Mto Limpopo wa sasa, na hivyo kuelekeza maji kwenye Mto Zambezi. ==Tazama pia== * [[Mito mirefu ya Afrika]] * [[Orodha ya mito ya Afrika Kusini]] * [[Orodha ya mito ya Botswana]] * [[Orodha ya mito ya Msumbiji]] * [[Orodha ya mito ya Zimbabwe]] {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Mito ya Afrika Kusini]] [[Jamii:Mito ya Botswana]] [[Jamii:Mito ya Zimbabwe]] [[Jamii:Mito ya Msumbiji]] [[Jamii:Mito ya Afrika]] jt9dyyek9yyehqnjy8c9m6oubodwn1e 1580789 1580788 2026-07-20T14:47:14Z Elizabeth Samwel 75873 /* */ 1580789 wikitext text/x-wiki {{mto | jina = Mto wa Limpopo | picha =Limpopo.jpg | maelezo_ya_picha = Mto wa Limpopo mwaka 2000 | chanzo = [[Milima ya Witwatersrand]] katika [[Gauteng]] nchini [[Afrika Kusini]] | mdomo = [[Bahari ya Hindi]] | nchi = [[Afrika Kusini]], [[Botswana]], [[Zimbabwe]] na [[Msumbiji]]. | urefu = 1,600 km au 1,800km | kimo = takriban 1,700 m | tawimito = Krokodil, Marico, [[Olifant]] | tawimito kulia = | tawimito kushoto = | mkondo = 800 m³/s | eneo = km² 414,524 | watu = | miji = }} '''Limpopo''' ni [[mto]] wa [[kusini mwa Afrika]] unaoishia katika [[Bahari Hindi]]. Mto Limpopo huanzia nchini Afrika Kusini<ref>{{Cite web|title=Limpopo River {{!}} Map, South Africa, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Limpopo-River|work=www.britannica.com|date=2026-06-07|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref> na kutiririka kuelekea mashariki kupitia Msumbiji hadi Bahari ya Hindi. Mto huo una urefu wa takriban kilomita 1,750 (maili 1,090), na eneo la bonde lake la maji lina ukubwa wa kilomita za mraba 415,000 (maili za mraba 160,000). Wastani wa mtiririko wa maji uliopimwa kwa mwaka ni kati ya mita za ujazo 170 kwa sekunde (futi za ujazo 6,000 kwa sekunde) na mita za ujazo 313 kwa sekunde (futi za ujazo 11,100 kwa sekunde) katika eneo lake la kuingilia baharini. Limpopo ndio mto wa pili kwa ukubwa barani Afrika unaotiririkia Bahari ya Hindi, ukifuatia Mto Zambezi. [[Chanzo (mto)|Chanzo]] kipo katika [[milima]] ya [[Witwatersrand]], kati ya [[Pretoria]] na [[Johannesburg]], nchini [[Afrika Kusini]]. Sehemu ya kwanza inaitwa "Krokodil" ([[Kiafrikaans]] kwa ''[[mamba]]''). Baada ya kupokea mto wa [[Marico]] jina linabadilika na kuwa Limpopo. Hapo unapita mwendo wa upinde mkubwa ukielekea kwanza [[kaskazini]]-[[magharibi]] halafu [[mashariki]] hadi [[Bahari Hindi]]. unafuata mpaka kati ya Afrika Kusini na [[Botswana]], halafu mpaka wa Afrika Kusini na [[Zimbabwe]]. [[Tawimto]] mkubwa ni [[mto Olifants (Limpopo)]] ([[Kiafrikaans]] kwa ''[[tembo]]'') unaojiunga na Limpopo katika [[Msumbiji]] [[km]] 200 kabla ya [[mdomo]] wake. Mto unafikia Bahari Hindi kwenye [[mji]] wa [[Xai-Xai]] ([[Msumbiji]]). ==Historia== Mzungu wa kwanza kuuona mto huu alikuwa Vasco da Gama, ambaye alitia nanga karibu na mdomo wake mnamo mwaka 1498 na kuupa jina la *Rio do Espírito Santo* (ikimaanisha 'Mto wa Roho Mtakatifu'). Sehemu ya chini ya mto huo ilichunguzwa na St Vincent Whitshed Erskine kati ya miaka ya 1868 na 1869, huku Kapteni J F Elton akisafiri kando ya sehemu ya kati ya mto huo mnamo mwaka 1870. Mto huo umekuwa ukijulikana kama Vhembe na jamii za wenyeji wa kabila la Venda katika eneo hilo; jina hilo sasa limetumiwa na serikali ya Afrika Kusini kwa ajili ya Manispaa ya Wilaya iliyo kaskazini mwa nchi hiyo. Eneo la mtiririko wa maji wa Mto Limpopo limepungua kadiri ya muda wa kijiolojia. Hadi kufikia kipindi cha mwisho cha enzi ya Pliocene au enzi ya Pleistocene, sehemu ya juu ya Mto Zambezi ilimwaga maji yake katika Mto Limpopo. Mabadiliko hayo ya mpaka wa mgawanyo wa maji yalisababishwa na harakati za *epeirogenic* (harakati za kuinuka kwa ukoko wa dunia) zilizoinua ardhi iliyo kaskazini mwa Mto Limpopo wa sasa, na hivyo kuelekeza maji kwenye Mto Zambezi. ==Tazama pia== * [[Mito mirefu ya Afrika]] * [[Orodha ya mito ya Afrika Kusini]] * [[Orodha ya mito ya Botswana]] * [[Orodha ya mito ya Msumbiji]] * [[Orodha ya mito ya Zimbabwe]] {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Mito ya Afrika Kusini]] [[Jamii:Mito ya Botswana]] [[Jamii:Mito ya Zimbabwe]] [[Jamii:Mito ya Msumbiji]] [[Jamii:Mito ya Afrika]] 4xln8854tgc5dgj9re6wqzqdxc3bepa 1580790 1580789 2026-07-20T14:47:50Z Elizabeth Samwel 75873 /* */ 1580790 wikitext text/x-wiki {{mto | jina = Mto wa Limpopo | picha =Limpopo.jpg | maelezo_ya_picha = Mto wa Limpopo mwaka 2000 | chanzo = [[Milima ya Witwatersrand]] katika [[Gauteng]] nchini [[Afrika Kusini]] | mdomo = [[Bahari ya Hindi]] | nchi = [[Afrika Kusini]], [[Botswana]], [[Zimbabwe]] na [[Msumbiji]]. | urefu = 1,600 km au 1,800km | kimo = takriban 1,700 m | tawimito = Krokodil, Marico, [[Olifant]] | tawimito kulia = | tawimito kushoto = | mkondo = 800 m³/s | eneo = km² 414,524 | watu = | miji = }} '''Limpopo''' ni [[mto]] wa [[kusini mwa Afrika]] unaoishia katika [[Bahari Hindi]]. Mto Limpopo huanzia nchini [[Afrika Kusini]]<ref>{{Cite web|title=Limpopo River {{!}} Map, South Africa, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Limpopo-River|work=www.britannica.com|date=2026-06-07|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref> na kutiririka kuelekea mashariki kupitia Msumbiji hadi Bahari ya Hindi. Mto huo una urefu wa takriban kilomita 1,750 (maili 1,090), na eneo la bonde lake la maji lina ukubwa wa kilomita za mraba 415,000 (maili za mraba 160,000). Wastani wa mtiririko wa maji uliopimwa kwa mwaka ni kati ya mita za ujazo 170 kwa sekunde (futi za ujazo 6,000 kwa sekunde) na mita za ujazo 313 kwa sekunde (futi za ujazo 11,100 kwa sekunde) katika eneo lake la kuingilia baharini. Limpopo ndio mto wa pili kwa ukubwa barani Afrika unaotiririkia Bahari ya Hindi, ukifuatia Mto Zambezi. [[Chanzo (mto)|Chanzo]] kipo katika [[milima]] ya [[Witwatersrand]], kati ya [[Pretoria]] na [[Johannesburg]], nchini [[Afrika Kusini]]. Sehemu ya kwanza inaitwa "Krokodil" ([[Kiafrikaans]] kwa ''[[mamba]]''). Baada ya kupokea mto wa [[Marico]] jina linabadilika na kuwa Limpopo. Hapo unapita mwendo wa upinde mkubwa ukielekea kwanza [[kaskazini]]-[[magharibi]] halafu [[mashariki]] hadi [[Bahari Hindi]]. unafuata mpaka kati ya Afrika Kusini na [[Botswana]], halafu mpaka wa Afrika Kusini na [[Zimbabwe]]. [[Tawimto]] mkubwa ni [[mto Olifants (Limpopo)]] ([[Kiafrikaans]] kwa ''[[tembo]]'') unaojiunga na Limpopo katika [[Msumbiji]] [[km]] 200 kabla ya [[mdomo]] wake. Mto unafikia Bahari Hindi kwenye [[mji]] wa [[Xai-Xai]] ([[Msumbiji]]). ==Historia== Mzungu wa kwanza kuuona mto huu alikuwa Vasco da Gama, ambaye alitia nanga karibu na mdomo wake mnamo mwaka 1498 na kuupa jina la *Rio do Espírito Santo* (ikimaanisha 'Mto wa Roho Mtakatifu'). Sehemu ya chini ya mto huo ilichunguzwa na St Vincent Whitshed Erskine kati ya miaka ya 1868 na 1869, huku Kapteni J F Elton akisafiri kando ya sehemu ya kati ya mto huo mnamo mwaka 1870. Mto huo umekuwa ukijulikana kama Vhembe na jamii za wenyeji wa kabila la Venda katika eneo hilo; jina hilo sasa limetumiwa na serikali ya Afrika Kusini kwa ajili ya Manispaa ya Wilaya iliyo kaskazini mwa nchi hiyo. Eneo la mtiririko wa maji wa Mto Limpopo limepungua kadiri ya muda wa kijiolojia. Hadi kufikia kipindi cha mwisho cha enzi ya Pliocene au enzi ya Pleistocene, sehemu ya juu ya Mto Zambezi ilimwaga maji yake katika Mto Limpopo. Mabadiliko hayo ya mpaka wa mgawanyo wa maji yalisababishwa na harakati za *epeirogenic* (harakati za kuinuka kwa ukoko wa dunia) zilizoinua ardhi iliyo kaskazini mwa Mto Limpopo wa sasa, na hivyo kuelekeza maji kwenye Mto Zambezi. ==Tazama pia== * [[Mito mirefu ya Afrika]] * [[Orodha ya mito ya Afrika Kusini]] * [[Orodha ya mito ya Botswana]] * [[Orodha ya mito ya Msumbiji]] * [[Orodha ya mito ya Zimbabwe]] {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Mito ya Afrika Kusini]] [[Jamii:Mito ya Botswana]] [[Jamii:Mito ya Zimbabwe]] [[Jamii:Mito ya Msumbiji]] [[Jamii:Mito ya Afrika]] oy2oprkcgmkjbw61ibrpg9nh85sen1w 1580791 1580790 2026-07-20T14:49:15Z Elizabeth Samwel 75873 1580791 wikitext text/x-wiki {{mto | jina = Mto wa Limpopo | picha =Limpopo.jpg | maelezo_ya_picha = Mto wa Limpopo mwaka 2000 | chanzo = [[Milima ya Witwatersrand]] katika [[Gauteng]] nchini [[Afrika Kusini]] | mdomo = [[Bahari ya Hindi]] | nchi = [[Afrika Kusini]], [[Botswana]], [[Zimbabwe]] na [[Msumbiji]]. | urefu = 1,600 km au 1,800km | kimo = takriban 1,700 m | tawimito = Krokodil, Marico, [[Olifant]] | tawimito kulia = | tawimito kushoto = | mkondo = 800 m³/s | eneo = km² 414,524 | watu = | miji = }} '''Limpopo''' ni [[mto]] wa [[kusini mwa Afrika]] unaoishia katika [[Bahari Hindi]]. Mto Limpopo huanzia nchini [[Afrika Kusini]]<ref>{{Cite web|title=Limpopo River {{!}} Map, South Africa, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Limpopo-River|work=www.britannica.com|date=2026-06-07|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref> na kutiririka kuelekea mashariki kupitia Msumbiji hadi Bahari ya Hindi. Mto huo una urefu wa takriban kilomita 1,750 (maili 1,090), na eneo la bonde lake la maji lina ukubwa wa kilomita za mraba 415,000 (maili za mraba 160,000). Wastani wa mtiririko wa maji uliopimwa kwa mwaka ni kati ya mita za ujazo 170 kwa sekunde (futi za ujazo 6,000 kwa sekunde) na mita za ujazo 313 kwa sekunde (futi za ujazo 11,100 kwa sekunde) katika eneo lake la kuingilia baharini. Limpopo ndio mto wa pili kwa ukubwa barani Afrika unaotiririkia Bahari ya Hindi, ukifuatia Mto Zambezi. [[Chanzo (mto)|Chanzo]] kipo katika [[milima]] ya [[Witwatersrand]], kati ya [[Pretoria]] na [[Johannesburg]], nchini [[Afrika Kusini]]. Sehemu ya kwanza inaitwa "Krokodil" ([[Kiafrikaans]] kwa ''[[mamba]]''). Baada ya kupokea mto wa [[Marico]] jina linabadilika na kuwa Limpopo. Hapo unapita mwendo wa upinde mkubwa ukielekea kwanza [[kaskazini]]-[[magharibi]] halafu [[mashariki]] hadi [[Bahari Hindi]]. unafuata mpaka kati ya Afrika Kusini na [[Botswana]], halafu mpaka wa Afrika Kusini na [[Zimbabwe]]. [[Tawimto]] mkubwa ni [[mto Olifants (Limpopo)]] ([[Kiafrikaans]] kwa ''[[tembo]]'') unaojiunga na Limpopo katika [[Msumbiji]] [[km]] 200 kabla ya [[mdomo]] wake. Mto unafikia Bahari Hindi kwenye [[mji]] wa [[Xai-Xai]] ([[Msumbiji]]). ==Historia== Mzungu wa kwanza kuuona mto huu alikuwa Vasco da Gama, ambaye alitia nanga karibu na mdomo wake mnamo mwaka 1498 na kuupa jina la *Rio do Espírito Santo* (ikimaanisha 'Mto wa Roho Mtakatifu'). Sehemu ya chini ya mto huo ilichunguzwa na St Vincent Whitshed Erskine kati ya miaka ya 1868 na 1869, huku Kapteni J F Elton akisafiri kando ya sehemu ya kati ya mto huo mnamo mwaka 1870. Mto huo umekuwa ukijulikana kama Vhembe na jamii za wenyeji wa kabila la Venda katika eneo hilo; jina hilo sasa limetumiwa na serikali ya Afrika Kusini kwa ajili ya Manispaa ya Wilaya iliyo kaskazini mwa nchi hiyo. Eneo la mtiririko wa maji wa Mto Limpopo limepungua kadiri ya muda wa kijiolojia. Hadi kufikia kipindi cha mwisho cha enzi ya Pliocene au enzi ya Pleistocene, sehemu ya juu ya Mto Zambezi ilimwaga maji yake katika Mto Limpopo. Mabadiliko hayo ya mpaka wa mgawanyo wa maji yalisababishwa na harakati za *epeirogenic* (harakati za kuinuka kwa ukoko wa dunia) zilizoinua ardhi iliyo kaskazini mwa Mto Limpopo wa sasa, na hivyo kuelekeza maji kwenye Mto Zambezi. ==Marejeo== {{Marejeo}} ==Tazama pia== * [[Mito mirefu ya Afrika]] * [[Orodha ya mito ya Afrika Kusini]] * [[Orodha ya mito ya Botswana]] * [[Orodha ya mito ya Msumbiji]] * [[Orodha ya mito ya Zimbabwe]] {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Mito ya Afrika Kusini]] [[Jamii:Mito ya Botswana]] [[Jamii:Mito ya Zimbabwe]] [[Jamii:Mito ya Msumbiji]] [[Jamii:Mito ya Afrika]] puupt0zl501ts9zzyu9yos9f6xk5p4x 1580807 1580791 2026-07-20T16:58:04Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1580807 wikitext text/x-wiki {{mto | jina = Mto wa Limpopo | picha =Limpopo.jpg | maelezo_ya_picha = Mto wa Limpopo mwaka 2000 | chanzo = [[Milima ya Witwatersrand]] katika [[Gauteng]] nchini [[Afrika Kusini]] | mdomo = [[Bahari ya Hindi]] | nchi = [[Afrika Kusini]], [[Botswana]], [[Zimbabwe]] na [[Msumbiji]]. | urefu = 1,600 km au 1,800km | kimo = takriban 1,700 m | tawimito = Krokodil, Marico, [[Olifant]] | tawimito kulia = | tawimito kushoto = | mkondo = 800 m³/s | eneo = km² 414,524 | watu = | miji = }} '''Limpopo''' ni [[mto]] wa [[kusini mwa Afrika]] unaoishia katika [[Bahari Hindi]]. Mto Limpopo huanzia nchini [[Afrika Kusini]]<ref>{{Rejea tovuti|title=Limpopo River {{!}} Map, South Africa, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Limpopo-River|work=www.britannica.com|date=2026-06-07|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref> na kutiririka kuelekea mashariki kupitia Msumbiji hadi Bahari ya Hindi. Mto huo una urefu wa takriban kilomita 1,750 (maili 1,090), na eneo la bonde lake la maji lina ukubwa wa kilomita za mraba 415,000 (maili za mraba 160,000). Wastani wa mtiririko wa maji uliopimwa kwa mwaka ni kati ya mita za ujazo 170 kwa sekunde (futi za ujazo 6,000 kwa sekunde) na mita za ujazo 313 kwa sekunde (futi za ujazo 11,100 kwa sekunde) katika eneo lake la kuingilia baharini. Limpopo ndio mto wa pili kwa ukubwa barani Afrika unaotiririkia Bahari ya Hindi, ukifuatia Mto Zambezi. [[Chanzo (mto)|Chanzo]] kipo katika [[milima]] ya [[Witwatersrand]], kati ya [[Pretoria]] na [[Johannesburg]], nchini [[Afrika Kusini]]. Sehemu ya kwanza inaitwa "Krokodil" ([[Kiafrikaans]] kwa ''[[mamba]]''). Baada ya kupokea mto wa [[Marico]] jina linabadilika na kuwa Limpopo. Hapo unapita mwendo wa upinde mkubwa ukielekea kwanza [[kaskazini]]-[[magharibi]] halafu [[mashariki]] hadi [[Bahari Hindi]]. unafuata mpaka kati ya Afrika Kusini na [[Botswana]], halafu mpaka wa Afrika Kusini na [[Zimbabwe]]. [[Tawimto]] mkubwa ni [[mto Olifants (Limpopo)]] ([[Kiafrikaans]] kwa ''[[tembo]]'') unaojiunga na Limpopo katika [[Msumbiji]] [[km]] 200 kabla ya [[mdomo]] wake. Mto unafikia Bahari Hindi kwenye [[mji]] wa [[Xai-Xai]] ([[Msumbiji]]). ==Historia== Mzungu wa kwanza kuuona mto huu alikuwa Vasco da Gama, ambaye alitia nanga karibu na mdomo wake mnamo mwaka 1498 na kuupa jina la *Rio do Espírito Santo* (ikimaanisha 'Mto wa Roho Mtakatifu'). Sehemu ya chini ya mto huo ilichunguzwa na St Vincent Whitshed Erskine kati ya miaka ya 1868 na 1869, huku Kapteni J F Elton akisafiri kando ya sehemu ya kati ya mto huo mnamo mwaka 1870. Mto huo umekuwa ukijulikana kama Vhembe na jamii za wenyeji wa kabila la Venda katika eneo hilo; jina hilo sasa limetumiwa na serikali ya Afrika Kusini kwa ajili ya Manispaa ya Wilaya iliyo kaskazini mwa nchi hiyo. Eneo la mtiririko wa maji wa Mto Limpopo limepungua kadiri ya muda wa kijiolojia. Hadi kufikia kipindi cha mwisho cha enzi ya Pliocene au enzi ya Pleistocene, sehemu ya juu ya Mto Zambezi ilimwaga maji yake katika Mto Limpopo. Mabadiliko hayo ya mpaka wa mgawanyo wa maji yalisababishwa na harakati za *epeirogenic* (harakati za kuinuka kwa ukoko wa dunia) zilizoinua ardhi iliyo kaskazini mwa Mto Limpopo wa sasa, na hivyo kuelekeza maji kwenye Mto Zambezi. ==Marejeo== {{Marejeo}} ==Tazama pia== * [[Mito mirefu ya Afrika]] * [[Orodha ya mito ya Afrika Kusini]] * [[Orodha ya mito ya Botswana]] * [[Orodha ya mito ya Msumbiji]] * [[Orodha ya mito ya Zimbabwe]] {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Mito ya Afrika Kusini]] [[Jamii:Mito ya Botswana]] [[Jamii:Mito ya Zimbabwe]] [[Jamii:Mito ya Msumbiji]] [[Jamii:Mito ya Afrika]] irw8djynfkzgtl7clokn0lhkr9l9hmo Afrika ya Magharibi 0 3668 1580882 1421395 2026-07-21T08:42:20Z CommonsDelinker 234 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 1580882 wikitext text/x-wiki [[Picha:LocationWesternAfrica.png|right|thumb|350px|Afrika ya Maghribi (Kanda ya [[UM]]); [[Maghrib]]]] '''Afrika ya Magharibi''' ni ukanda wa magharibi kwenye bara la [[Afrika]]. Kwa kawaida huhesabiwa humo nchi zilizo kati ya [[jangwa]] la [[Sahara]] na [[Bahari ya Atlantiki]]. Upande wa mashariki ukanda huu unaishia kwenye mstari kati ya [[mlima Kamerun]] na [[ziwa Chad]]. Katika lugha ya [[Kiarabu]] nchi za Afrika ya kaskazini-magharibi zinaitwa "[[Maghrib]]" yaani "Magharibi" lakini ni sehemu ya ukanda wa [[Afrika ya Kaskazini]]. Ukanda wa Afrika ya Kakazini ya [[UM]] una nchi 16 zifuatazo pamoja na visiwa vya [[Uingereza|Kiingereza]] vya [[Saint Helena]]: {| class="wikitable sortable" |+ Nchi za Afrika Magharibi ! Bendera !! Nchi !! Mji Mkuu !! Lugha Rasmi !! Ukubwa wa Eneo (km²) !! Jiji Kubwa Zaidi !! Idadi ya Watu (makadirio) |- | [[File:Flag of Benin.svg|30px]] || Benin || Porto-Novo || Kifaransa || 114,763 || Cotonou || 13.7 milioni |- | [[File:Flag of Burkina Faso.svg|30px]] || Burkina Faso || Ouagadougou || Kifaransa || 272,967 || Ouagadougou || 22.1 milioni |- | [[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|30px]] || Cape Verde || Praia || Kireno || 4,033 || Praia || 0.6 milioni |- | [[File:Flag of Ivory Coast.svg|30px]] || Côte d'Ivoire || Yamoussoukro || Kifaransa || 322,463 || Abidjan || 29.4 milioni |- | [[File:Flag of The Gambia.svg|30px]] || Gambia || Banjul || Kiingereza || 10,689 || Serekunda || 2.8 milioni |- | [[File:Flag of Ghana.svg|30px]] || Ghana || Accra || Kiingereza || 238,535 || Accra || 34.1 milioni |- | [[File:Flag of Guinea.svg|30px]] || Guinea || Conakry || Kifaransa || 245,857 || Conakry || 14.2 milioni |- | [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|30px]] || Guinea-Bissau || Bissau || Kireno || 36,125 || Bissau || 2.1 milioni |- | [[File:Flag of Liberia.svg|30px]] || Liberia || Monrovia || Kiingereza || 111,369 || Monrovia || 5.5 milioni |- | [[File:Flag of Mali.svg|30px]] || Mali || Bamako || Kifaransa || 1,240,192 || Bamako || 23.3 milioni |- | [[File:Flag of Mauritania.svg|30px]] || Mauritania || Nouakchott || Kiarabu || 1,030,700 || Nouakchott || 4.9 milioni |- | [[File:Flag of Niger.svg|30px]] || Niger || Niamey || Kifaransa || 1,267,000 || Niamey || 27.2 milioni |- | [[File:Flag of Nigeria.svg|30px]] || Nigeria || Abuja || Kiingereza || 923,769 || Lagos || 230 milioni |- | [[File:Flag of Senegal.svg|30px]] || Senegal || Dakar || Kifaransa || 196,722 || Dakar || 18.3 milioni |- | [[File:Flag of Sierra Leone.svg|30px]] || Sierra Leone || Freetown || Kiingereza || 71,740 || Freetown || 8.9 milioni |- | [[File:Flag of Togo.svg|30px]] || Togo || Lomé || Kifaransa || 56,785 || Lomé || 8.8 milioni |} [[Jamii:Afrika ya Magharibi]] [[Jamii:Afrika]] [[Jamii:Maeneo ya Afrika]] sx24mrxvw631pt77vhrirw5bp8anc19 Kireno 0 3918 1580883 1411945 2026-07-21T08:44:41Z CommonsDelinker 234 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 1580883 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Pt}} {{Infobox lugha |jina_rasmi= Kireno |jina_la_asili = Português ([[pt]]) |asili = [[Ureno]] </br> [[Brazili]] </br> [[Angola]] </br> [[Msumbiji]] </br> [[Guinea-Bissau]] </br> [[Timor ya Mashariki]] </br> [[Cabo Verde]] </br> [[São Tomé na Príncipe]] |lugha_1 = 230 Milioni |lugha_2 = 17 Milioni |jumla = 267 Milioni |familia_za_lugha = [[Kihindi-Kiulaya]] </br> [[Kiitalia]]</br>[[Kilatini]]</br> [[Kirumi]] </br> Kirumi Magharibi </br> Kirumi Kusini </br> Kireno-Galicia |aina_za_awali = Kilatini cha Kale </br> Kilatini halisin </br> Kireno-Galicia |mfumo_wa_kuandika = Kilatini |lugha_rasmi = [[File:Flag of Portugal.svg|30px]] [[Ureno]] </br> [[File:Flag of Brazil.svg|30px]] [[Brazili]] </br> [[File:Flag of Angola.svg|30px]] [[Angola]] </br> [[File:Flag of Mozambique.svg|30px]] [[Msumbiji]] </br> [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|30px]] [[Guinea-Bissau]] </br> [[File:Flag of East Timor.svg|30px]] [[Timor ya Mashariki]] </br> [[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|30px]] [[Cabo Verde]] </br> [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|30px]] [[São Tomé na Príncipe]] |nambari_ya_msimbo_kichwa1 = ISO 639-1 |nambari_ya_msimbo1 = pt |nambari_ya_msimbo_kichwa2 = ISO 639-2 |nambari_ya_msimbo2 = por |nambari_ya_msimbo_kichwa3 = Glottolog |nambari_ya_msimbo3 = port1283 |nambari_ya_msimbo_kichwa4 = |nambari_ya_msimbo4 = |nambari_ya_msimbo_kichwa5 = |nambari_ya_msimbo5 = |picha = Detailed SVG map of the Lusophone world.svg |maelezo_ya_picha = Wasemaji wa Kireno duniani }} '''Kireno''' (''Português'' - tamka "purtuGESH") ni [[lugha za Kirumi|lugha ya Kirumi]] inayozungumzwa hasa nchini [[Ureno]] na [[Brazil]], lakini pia [[Kusini mwa Afrika]], [[Asia Kusini]] na [[Asia Kusini-Mashariki]]. Imekuwa [[lugha ya kimataifa]] kutokana na [[historia]] ya [[ukoloni]] ya [[Ureno]] ikiwa na wasemaji wa [[lugha ya kwanza]] [[milioni]] 210-215; pamoja na wasemaji wa [[lugha ya pili]] kuna [[watu]] milioni 270 [[duniani]] wanaoelewana kwa Kireno, hivyo ni lugha ya 5 au ya 6 [[ulimwenguni]]. Kutokana na historia ya ukoloni Kireno kimepatikana katika nchi zifuatazo: ==Kireno kama lugha rasmi== * [[Ureno]] * [[Brazil]] * [[Angola]] * [[Msumbiji]] * [[Kabo Verde]] * [[Guinea Bisau]] * [[Sao Tome na Principe]] * [[Timor ya Mashariki]] ==Lugha ya kieneo== * [[Makau]] (mkoa wa [[Uchina]]) * [[Goa]] (mkoa wa [[India]]) == Historia ya lugha == Kireno ni moja kati ya [[lugha za Kirumi]] maana yake kimetokana na [[Kilatini]] cha [[Dola la Roma]] lililotawala eneo la Ureno kwa [[karne]] nyingi. Ni karibu hasa na [[Kigalicia]] kinachozungumzwa katika [[Hispania]] ya [[Kaskazini]]. Wareno waliacha lugha yao katika makoloni yao. Leo hii [[idadi]] ya wasemaji katika Ureno ni milioni 10 tu - idadi kubwa kabisa wako nje ya Ureno, hasa Brazil. Kireno kilisambaa zaidi katika [[karne ya 20]] kwa sababu Wareno waliondoka Ureno kutafuta [[kazi]] katika nchi nyingi za [[Ulaya]]. Vilevile kuna Wabrazil na Waangola waliotoka kwao kuhamia penginepo wakienda na lugha yao. ==Viungo vya nje== *[http://www.language-archives.org/language/por makala za OLAC kuhusu Kireno] {{Wayback|url=http://www.language-archives.org/language/por |date=20210804084545 }} *[http://glottolog.org/resource/languoid/id/port1283 lugha ya Kireno katika Glottolog] *http://www.ethnologue.com/language/por {{African Union languages}} {{mbegu-lugha}} [[Jamii:Lugha za Kirumi]] [[Jamii:Lugha za Ulaya]] [[Jamii:Lugha za Ureno| ]] [[Jamii:Lugha za Brazil]] [[Jamii:Lugha za Angola]] [[Jamii:Lugha za Guinea-Bisau]] [[Jamii:Lugha za Cabo Verde]] [[Jamii:Lugha za Sao Tome na Principe]] [[Jamii:Lugha za Timor ya Mashariki]] a3qnxe6pt0no66t0gnaxn0kkzbqsvlw Orodha ya nchi kulingana na idadi ya watu 0 5464 1580887 1497503 2026-07-21T08:47:00Z CommonsDelinker 234 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 1580887 wikitext text/x-wiki [[Faili:World Population.svg|thumb|320px|]] Hii ni orodha ya [[nchi huru]] zote, maeneo ya kujitegemea na maeneo mengine yanayotambuliwa na [[UM]] na pia [[Taiwan]] kulingana na [[idadi]] ya watu. [[Namba]] zinazotajwa zimenakiliwa kutoka ''(en:wikipedia List of countries by population (United Nations))'' mnamo [[Oktoba]] [[2017]] bila kuhakikisha kama [[takwimu]] ni sawa. == Orodha ya nchi na maeneo kulingana na idadi ya watu == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! Cheo || Nchi / Eneo || Wakazi || Marejeo |- | — ||align=left| '''''[[Dunia]]''''' || '''7,550,262,101'''||style="font-size: 75%"| [http://www.census.gov/ipc/www/popclockworld.html] |- | 1 ||align=left| [[Picha:Flag of the People's Republic of China.svg|left|30px]] [[Jamhuri ya Watu wa China]] (''Bara'')|| 1,409,517,397||style="font-size: 75%"| <ref>Isipokuwa [[Taiwan]], [[Hong Kong]] na [[Macau]].</ref> |- | 2 ||align=left| [[Picha:Flag of India.svg|left|30px]] [[Uhindi]] || 1,339,180,127 ||style="font-size: 75%"| |- | 3 ||align=left| [[Picha:Flag of the United States.svg|left|30px]] [[Marekani]] || 324,459,463||style="font-size: 75%"| |- | 4 ||align=left| [[Picha:Flag of Indonesia.svg|left|30px]] [[Indonesia]] || 263,991,379||style="font-size: 75%"| |- | 5 ||align=left| [[Picha:Flag of Brazil.svg|left|30px]] [[Brazil]] || 209,288,278 ||style="font-size: 75%" | |- | 6 ||align=left| [[Picha:Flag of Pakistan.svg|left|30px]] [[Pakistan]]<nowiki/>i || 197,015,955 ||style="font-size: 75%"| |- | 7 ||align=left| [[Picha:Flag of Nigeria.svg|left|30px]] [[Nigeria|Naijeria]] || 190,886,311 ||style="font-size: 75%"| |- | 8 ||align=left| [[Picha:Flag of Bangladesh.svg|left|30px]] [[Bangladesh]] || 164,669,751 ||style="font-size: 75%"| |- | 9 ||align=left| [[Picha:Flag of Russia.svg|left|30px]] [[Urusi]] || 143,989,754 ||style="font-size: 75%"| |- | 10 ||align=left| [[Picha:Flag of Mexico.svg|left|30px]] [[Meksiko]] || 129,163,276 |- | 11||align=left| [[Picha:Flag of Japan.svg|left|30px]] [[Japan|Ujapani]] || 127,484,450 ||style="font-size: 75%"| |- | 12 ||align=left| [[Picha:Flag of Ethiopia.svg|left|30px]] [[Ethiopia|Uhabeshi]] || 104,957,438 |- | 13 ||align=left| [[Picha:Flag of the Philippines.svg|left|30px]] [[Ufilipino]] || 104,918,090 |- | 14 ||align=left| [[Picha:Flag of Egypt.svg|left|30px]] [[Misri]] || 97,553,151 |- | 15 ||align=left| [[Picha:Flag of Vietnam.svg|left|30px]] [[Vietnam]] || 95,540,800 |- | 16 ||align=left| [[Picha:Flag of Germany.svg|left|30px]] [[Ujerumani]] || 82,114,224 |- | 17 ||align=left| [[Picha:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|left|30px]] [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 81,339,988 |- | 18 ||align=left| [[Picha:Flag of Iran.svg|left|30px]] [[Uajemi]] ||81,162,788 ||style="font-size: 75%"| |- | 19 ||align=left| [[Picha:Flag of Turkey.svg|left|30px]] [[Uturuki]] || 80,745,020 |- | 20 ||align=left| [[Picha:Flag of Thailand.svg|left|30px]] [[Uthai]] || 69,037,513 |- | 21 ||align=left| [[Picha:Flag of the United Kingdom.svg|left|30px]] [[Ufalme wa Muungano]] ([[Uingereza]]) || 66,181,585 |- | 22 ||align=left| [[Picha:Flag of France.svg|left|30px]] [[Ufaransa]] || 64,979,548 ||style="font-size: 75%"| <ref>[[Ufaransa]] bara tu</ref> |- | 23 ||align=left| [[Picha:Flag of Italy.svg|left|30px]] [[Italia]] || 59,359,900 |- | 24 ||align=left| [[Picha:Flag of Tanzania.svg|left|30px]] [[Tanzania]] || 57,310,019 || style="font-size: 75%"| <ref>Pamoja na [[Zanzibar]]</ref> |- | 25 ||align=left| [[Picha:Flag of South Africa.svg|left|30px]] [[Afrika Kusini]] || 56,717,156 |- | 26 ||align=left| [[Picha:Flag of Myanmar.svg|left|30px]] [[Myanmar]] || 53,370,609 |- | 27 ||align=left| [[Picha:Flag of South Korea.svg|left|30px]] [[Korea ya Kusini]] || 50,982,212 |- | 28 ||align=left| [[Picha:Flag of Kenya.svg|left|30px]] [[Kenya]] || 49,699,862 |- | 29 ||align=left| [[Picha:Flag of Colombia.svg|left|30px]] [[Kolumbia]] || 49,065,615|| style="font-size: 75%"| |- | 30 ||align=left| [[Picha:Flag of Spain.svg|left|30px]] [[Hispania|Uhispania]] || 46,354,321 || style="font-size: 75%"| <ref>Pamoja na [[Kanari]], [[Ceuta]] na [[Melilla]]</ref> |- | 31 ||align=left| [[Picha:Flag of Argentina.svg|left|30px]] [[Argentina|Ajentina]] || 44,271,041 |- | 32 ||align=left| [[Picha:Flag of Ukraine.svg|left|30px]] [[Ukraini]] || 44,222,947 || style="font-size: 75%"| <ref>Pamoja na [[Krim]]</ref> |- | 33 ||align=left| [[Picha:Flag of Uganda.svg|left|30px]] [[Uganda]] || 42,862,958 |- | 34 ||align=left| [[Picha:Flag of Algeria.svg|left|30px]] [[Algeria]] || 41,318,142 |- | 35 ||align=left| [[Picha:Flag of Sudan.svg|left|30px]] [[Sudan]] || 40,533,330 |- | 36 ||align=left| [[Picha:Flag of Iraq.svg|left|30px]] [[Iraq|Iraki]] || 38,274,618 |- | 37 ||align=left| [[Picha:Flag of Poland.svg|left|30px]] [[Polandi]] || 38,170,712 |- | 38 ||align=left| [[Picha:Flag of Canada.svg|left|30px]] [[Kanada]] || 36,624,199|| style="font-size: 75%"| |- | 39 ||align=left| [[Picha:Flag of Morocco.svg|left|30px]] [[Moroko]] || 35,739,580 |- | 40 ||align=left| [[Picha:Flag of Afghanistan.svg|left|30px]] [[Afghanistan]] || 35,530,081 |- | 41 ||align=left| [[Picha:Flag of Saudi Arabia.svg|left|30px]] [[Saudia]] || 32,938,213 |- | 42 ||align=left| [[Picha:Flag of Peru.svg|left|30px]] [[Peru]] || 32,165,485 |- | 43 ||align=left| [[Picha:Flag of Venezuela.svg|left|30px]] [[Venezuela]] || 31,977,065 |- | 44 ||align=left| [[Picha:Flag of Uzbekistan.svg|left|30px]] [[Uzbekistan]] || 31,910,641 |- | 45 ||align=left| [[Picha:Flag of Malaysia.svg|left|30px]] [[Malaysia]] || 31,624,264 || style="font-size: 75%"| <ref>Pamoja na [[Sabah]] na [[Sarawak]] </ref> |- | 46 ||align=left| [[Picha:Flag of Angola.svg|left|30px]] [[Angola]] || 31,624,264 |- | 47 ||align=left| [[Picha:Flag of Mozambique.svg|left|30px]] [[Msumbiji]] || 29,668,834 |- | 48 ||align=left| [[Picha:Flag of Nepal.svg|left|30px]] [[Nepal]] || 29,304,998 |- | 49 ||align=left| [[Picha:Flag of Ghana.svg|left|30px]] [[Ghana]] || 28,833,629 |- | 50 ||align=left| [[Picha:Flag of Yemen.svg|left|30px]] [[Yemeni]] || 28,250,420 |- | 51 ||align=left| [[Picha:Flag of Madagascar.svg|left|30px]] [[Madagaska]] || 25,570,895 |- | 52 ||align=left| [[Picha:Flag of North Korea.svg|left|30px]] [[Korea ya Kaskazini]] || 25,490,965 |- | 53 ||align=left| [[Picha:Flag of Australia.svg|left|30px]] [[Australia]] || 24,450,561||style="font-size: 75%"| <ref name="aus">Pamoja na visiwa vya [[Christmas Island]], [[Cocos (Keeling) Islands]] na [[Norfolk Island]]</ref> |- | 54 ||align=left| [[Picha:Flag of Cote d'Ivoire.svg|left|30px]] [[Côte d'Ivoire|Kodivo]] || 24,294,750 |- | 55 ||align=left| [[Picha:Flag of Cameroon.svg|left|30px]] [[Kamerun]] || 24,053,727 |- | 56 ||align=left| [[Picha:Flag of the Republic of China.svg|left|30px]] [[Jamhuri ya China (Taiwan)]] || 23,626,456 |- | 57 ||align=left| [[Picha:Flag of Niger.svg|left|30px]] [[Niger]] || 21,477,348 |- | 58 ||align=left| [[Picha:Flag of Sri Lanka.svg|left|30px]] [[Sri Lanka]] || 20,876,917 |- | 59 ||align=left| [[Picha:Flag of Romania.svg|left|30px]] [[Romania]] || 19,679,306 |- | 60 ||align=left| [[Picha:Flag of Burkina Faso.svg|left|30px]] [[Burkina Faso]] || 19,193,382 |- | 61 ||align=left| [[Picha:Flag of Malawi.svg|left|30px]] [[Malawi]] || 18,622,104 |- | 62 ||align=left| [[Picha:Flag of Mali.svg|left|30px]] [[Mali]] || 18,541,980 |- | 63 ||align=left| [[Picha:Flag of Syria.svg|left|30px]] [[Shamu]] || 18,269,868 |- | 64 ||align=left| [[Picha:Flag of Kazakhstan.svg|left|30px]] [[Kazakhstan]] || 18,204,499 |- | 65 ||align=left| [[Picha:Flag of Chile.svg|left|30px]] [[Chile]] || 18,054,726 |- | 66 ||align=left| [[Picha:Flag of Zambia.svg|left|30px]] [[Zambia]] || 17,094,130 |- | 67 ||align=left| [[Picha:Flag of the Netherlands.svg|left|30px]] [[Uholanzi]] || 17,035,938 ||style="font-size: 75%"| |- | 68 ||align=left| [[Picha:Flag of Guatemala.svg|left|30px]] [[Guatemala]] || 16,913,503 |- | 69 ||align=left| [[Picha:Flag of Ecuador.svg|left|30px]] [[Ekuador]] || 16,624,858 |- | 70 ||align=left| [[Picha:Flag of Zimbabwe.svg|left|30px]] [[Zimbabwe]] || 16,529,904 |- | 71 ||align=left| [[Picha:Flag of Cambodia.svg|left|30px]] [[Kambodia]] || 16,005,373 |- | 72 ||align=left| [[Picha:Flag of Senegal.svg|left|30px]] [[Senegal]] || 15,850,567 |- | 73 ||align=left| [[Picha:Flag of Chad.svg|left|30px]] [[Chad]] || 14,899,994 |- | 74 ||align=left| [[Picha:Flag of Somalia.svg|left|30px]] [[Somalia]] || 14,742,523 |- | 75 ||align=left| [[Picha:Flag of Guinea.svg|left|30px]] [[Guinea]] || 12,717,176 |- | 76 ||align=left| [[Picha:Flag of South Sudan.svg|left|30px]] [[Sudan Kusini]] || 12,575,714 |- | 77 ||align=left| [[Picha:Flag of Rwanda.svg|left|30px]] [[Rwanda]] || 12,208,407 |- | 78 ||align=left| [[Picha:Flag of Tunisia.svg|left|30px]] [[Tunisia]] || 11,532,127 |- | 79 ||align=left| [[Picha:Flag of Cuba.svg|left|30px]] [[Kuba]] || 11,484,636 |- | 80 ||align=left| [[Picha:Flag of Belgium.svg|left|30px]] [[Ubelgiji]] || 11,429,336 |- | 81 ||align=left| [[Picha:Flag of Benin.svg|left|30px]] [[Benin]] || 11,175,692 |- | 82 ||align=left| [[Picha:Flag of Greece.svg|left|30px]] [[Ugiriki]] || 11,120,000 |- | 83 ||align=left| [[Picha:Flag of Bolivia.svg|left|30px]] [[Bolivia]] || 11,051,600 |- | 84 ||align=left| [[Picha:Flag of Haiti.svg|left|30px]] [[Haiti]] || 10,981,229 |- | 85 ||align=left| [[Picha:Flag of Burundi.svg|left|30px]] [[Burundi]] || 10,864,245 |- | 86 ||align=left| [[Picha:Flag of the Dominican Republic.svg|left|30px]] [[Jamhuri ya Dominika]] || 10,766,998 |- | 87 ||align=left| [[Picha:Flag of the Czech Republic.svg|left|30px]] [[Uceki]] || 10,618,303 |- | 88 ||align=left| [[Picha:Flag of Portugal.svg|left|30px]] [[Ureno]] || 10,329,506 |- | 89 ||align=left| [[Picha:Flag of Sweden.svg|left|30px]] [[Uswidi]] || 9,910,701 || style="font-size: 75%"| <ref>Pamoja na visiwa vya [[Aland]]</ref> |- | 90 ||align=left| [[Picha:Flag of Azerbaijan.svg|left|30px]] [[Azerbaijan]] || 9,827,589 || style="font-size: 75%"| <ref>Pamoja na [[Nagorno-Karabakh]]</ref> |- | 91 ||align=left| [[Picha:Flag of Hungary.svg|left|30px]] [[Hungaria]] || 9,721,559 |- | 92 ||align=left| [[Picha:Flag of Jordan.svg|left|30px]] [[Yordani]] || 9,702,353 |- | 93 ||align=left| [[Picha:Flag of Belarus.svg|left|30px]] [[Belarus]] || 9,468,338 |- | 94 ||align=left| [[Picha:Flag of the United Arab Emirates.svg|left|30px]] [[Falme za Kiarabu]] || 9,400,145 |- | 95 ||align=left| [[Honduras]] || 9,265,067 |- | 96 ||align=left| [[Picha:Flag of Tajikistan.svg|left|30px]] [[Tajikistan]] || 8,921,343 |- | 97 ||align=left| [[Picha:Flag of Serbia.svg|left|30px]] [[Serbia]] || 8,790,574 || <ref >Pamoja na Kosovo.</ref> |- | 98 ||align=left| [[Picha:Flag of Austria.svg|left|30px]] [[Austria]] || 8,735,453 |- | 99 ||align=left| [[Picha:Flag of Switzerland.svg|left|30px]] [[Uswisi]] || 8,476,005 |- | 100 ||align=left| [[Picha:Flag of Israel.svg|left|30px]] [[Israeli]] || 8,321,570 |- | 101 ||align=left| [[Picha:Flag of Papua New Guinea.svg|left|30px]] [[Papua Guinea Mpya]] || 8,251,162 |- | 102 ||align=left| [[Picha:Flag of Togo (3-2).svg|left|30px]] [[Togo]] || 7,797,694 |- | 103 ||align=left| [[Picha:Flag of Sierra Leone.svg|left|30px]] [[Sierra Leone]] || 7,557,212 |- | 104 ||align=left| [[Picha:Flag of Hong Kong.svg|left|30px]] ''[[Hong Kong]] ([[China]])'' || 7,364,883 |- | 105 ||align=left| [[Picha:Flag of Bulgaria.svg|left|30px]] [[Bulgaria]] || 7,084,571 |- | 106 ||align=left| [[Picha:Flag of Laos.svg|left|30px]] [[Laos]] || 6,858,160 |- | 107 ||align=left| [[Picha:Flag of Paraguay.svg|left|30px]] [[Paraguay]] || 6,811,297 |- | 108 ||align=left| [[Picha:Flag of El Salvador.svg|left|30px]] [[El Salvador]] || 6,377,853 |- | 109 ||align=left| [[Picha:Flag of Libya.svg|left|30px]] [[Libya]] || 6,374,616 |- | 110 ||align=left| [[Picha:Flag of Nicaragua.svg|left|30px]] [[Nikaragua]] || 6,217,581 |- | 111 ||align=left| [[Picha:Flag of Lebanon.svg|left|30px]] [[Lebanon]] || 6,082,357 |- | 112 ||align=left| [[Picha:Flag of Kyrgyzstan.svg|left|30px]] [[Kirgizia]] || 6,045,117 |- | 113 ||align=left| [[Picha:Flag of Turkmenistan.svg|left|30px]] [[Turkmenistan]] || 5,758,075 |- | 114 ||align=left| [[Picha:Flag of Denmark.svg|left|30px]] [[Denmark]] || 5,431,000 |- | 115 ||align=left| [[Picha:Flag of Singapore.svg|left|30px]] [[Singapur]] || 5,708,844 |- | 116 ||align=left| [[Picha:Flag of Finland.svg|left|30px]] [[Ufini]] || 5,523,231 ||<ref name="fin">Pamoja na [[Åland Islands]]</ref> |- | 117 ||align=left| [[Picha:Flag of Slovakia.svg|left|30px]] [[Slovakia]] || 5,447,662 |- | 118 ||align=left| [[Picha:Flag of Norway.svg|left|30px]] [[Norwei]] || 5,305,383||style="font-size: 75%"| <ref name="nor">Pamoja na visiwa vya [[Svalbard]] na [[Jan Mayen Island]]</ref> |- | 119 ||align=left| [[Picha:Flag of the Republic of the Congo.svg|left|30px]] [[Jamhuri ya Kongo]] || 5,260,750 |- | 120 ||align=left| [[Picha:Flag of Eritrea.svg|left|30px]] [[Eritrea]] || 5,068,831 |- | 121 ||align=left| [[Picha:Flag of Palestine.svg|left|30px]] [[Palestina]] || 4,920,724 || style="font-size: 75%"| <ref>Pamoja na [[Yerusalemu]] Mashariki</ref> |- | 122 ||align=left| [[Picha:Flag of Costa Rica.svg|left|30px]] [[Costa Rica]] || 4,905,769 |- | 123 ||align=left| [[Picha:Flag of Ireland.svg|left|30px]] [[Eire]] || 4,761,657 || |- | 124 ||align=left| [[Picha:Flag of Liberia.svg|left|30px]] [[Liberia]] || 4,731,906 |- | 125 ||align=left| [[Picha:Flag of New Zealand.svg|left|30px]] [[New Zealand]] || 4,705,818 ||style="font-size: 75%"| |- | 126 ||align=left| [[Picha:Flag of the Central African Republic.svg|left|30px]] [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] || 4,659,080 |- | 127 ||align=left| [[Picha:Flag of Oman.svg|left|30px]] [[Oman]] || 4,636,262 |- | 128 ||align=left| [[Picha:Flag of Mauritania.svg|left|30px]] [[Mauritania]] || 4,420,184 |- | 129 ||align=left| [[Picha:Flag of Croatia.svg|left|30px]] [[Kroatia]] || 4,189,353 |- | 130 ||align=left| [[Picha:Flag of Kuwait.svg|left|30px]] [[Kuwait]] || 4,136,528 |- | 131 ||align=left| [[Picha:Flag of Panama.svg|left|30px]] [[Panama]] || 4,098,587 |- | 132 ||align=left| [[Picha:Flag of Moldova.svg|left|30px]] [[Moldova]] || 4,051,212 || style="font-size: 75%"| <ref>Pamoja na [[Transnistria]]</ref> |- | 133 ||align=left| [[Picha:Flag of Georgia.svg|left|30px]] [[Georgia (nchi)|Georgia]] || 3,912,061 || style="font-size: 75%"| <ref>Pamoja na [[Abkhazia]] na [[Ossetia Kusini]]</ref> |- | 134 ||align=left| [[Picha:Flag of Puerto Rico.svg|left|30px]] ''[[Puerto Rico]] (eneo la [[Marekani]]) || 3,663,131 |- | 135 ||align=left| [[Picha:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|left|30px]] [[Bosnia na Herzegovina]] || 3,507,017 |- | 136 ||align=left| [[Picha:Flag of Uruguay.svg|left|30px]] [[Uruguay]] || 3,456,750 |- | 137 ||align=left| [[Picha:Flag of Mongolia.svg|left|30px]] [[Mongolia]] || 3,075,647 |- | 138 ||align=left| [[Picha:Flag of Armenia.svg|left|30px]] [[Armenia]] || 2,930,450 |- | 139 ||align=left| [[Picha:Flag of Albania.svg|left|30px]] [[Albania]] || 2,930,187 |- | 140 ||align=left| [[Picha:Flag of Jamaica.svg|left|30px]] [[Jamaica]] || 2,890,299 |- | 141 ||align=left| [[Picha:Flag of Lithuania.svg|left|30px]] [[Lithuania]] || 2,890,297 |- | 142 ||align=left| [[Picha:Flag of Qatar.svg|left|30px]] [[Qatar]] || 2,639,211 |- | 143 ||align=left| [[Picha:Flag of Namibia.svg|left|30px]] [[Namibia]] || 2,533,794 |- | 144 ||align=left| [[Picha:Flag of Botswana.svg|left|30px]] [[Botswana]] || 2,291,661 |- | 145 ||align=left| [[Picha:Flag of Lesotho.svg|left|30px]] [[Lesotho]] || 2,233,339 |- | 146 ||align=left| [[Picha:Flag of The Gambia.svg|left|30px]] [[Gambia]] || 2,100,568 |- | 147 ||align=left| [[Picha:Flag of Macedonia.svg|left|30px]] [[Masedonia Kaskazini]] || 2,083,160 |- | 148 ||align=left| [[Picha:Flag of Slovenia.svg|left|30px]] [[Slovenia]] || 2,079,976 |- | 149 ||align=left| [[Picha:Flag of Gabon.svg|left|30px]] [[Gabon]] || 2,025,137 |- | 150 ||align=left| [[Picha:Flag of Latvia.svg|left|30px]] [[Latvia]] || 1,949,670 |- | 151 ||align=left| [[Picha:Flag of Guinea-Bissau.svg|left|30px]] [[Guinea-Bisau]] || 1,861,283 |- | 152 ||align=left| [[Picha:Flag of Bahrain.svg|left|30px]] [[Bahrain]] || 1,492,584 |- | 153 ||align=left| [[Picha:Flag of Trinidad and Tobago.svg|left|30px]] [[Trinidad na Tobago]] || 1,369,125 |- | 154 ||align=left| [[Picha:Flag of Eswatini.svg|left|30px]] [[Eswatini]] || 1,367,254 |- | 155 ||align=left| [[Picha:Flag of Estonia.svg|left|30px]] [[Estonia]] || 1,309,632 |- | 156 ||align=left| [[Picha:Flag of East Timor.svg|left|30px]] [[Timor ya Mashariki]] || 1,296,311 |- | 157 ||align=left| [[Picha:Flag of Equatorial Guinea.svg|left|30px]] [[Guinea ya Ikweta]] || 1,267,689 |- | 158 ||align=left| [[Picha:Flag of Mauritius.svg|left|30px]] [[Morisi]] || 1,265,138||<ref name="mau">Pamoja na visiwa vya [[Agalega]], [[Rodrigues (kisiwa)|Rodrigues]] na [[Cargados Carajos]]</ref> |- | 159 ||align=left| [[Picha:Flag of Cyprus.svg|left|30px]] [[Kupro]] || 1,179,551 || style="font-size: 75%"| <ref>Pamoja na [[Kupro Kaskazini]]</ref> |- | 160 ||align=left| [[Picha:Flag of Djibouti.svg|left|30px]] [[Jibuti]] || 956,985 |- | 161 ||align=left| [[Picha:Flag of Fiji.svg|left|30px]] [[Fiji]] || 905,502 |- | 162 ||align=left| [[Picha:Flag of France.svg|left|30px]] ''[[Réunion]] ([[eneo la ng'ambo la Ufaransa]])|| 876,562 |- | 163 ||align=left| [[Picha:Flag of the Comoros.svg|left|30px]] [[Komori]] || 813,912 |- | 164 ||align=left| [[Picha:Flag of Bhutan.svg|left|30px]] [[Bhutan]] || 807,610 |- | 165 ||align=left| [[Picha:Flag of Guyana.svg|left|30px]] [[Guyana]] || 777,859 |- | 166 ||align=left| [[Picha:Flag of Montenegro.svg|left|30px]] [[Montenegro]] || 628,960 || |- | 167 ||align=left| [[Picha:Flag of Macau.svg|left|30px]] ''[[Macau]] ([[Uchina]])'' || 622,567 |- | 168 ||align=left| [[Picha:Flag of the Solomon Islands.svg|left|30px]] [[Visiwa vya Solomon]] || 611,343 |- | 169 ||align=left| [[Picha:Flag of Luxembourg.svg|left|30px]] [[Luxemburg]] || 583,455 |- | 170 ||align=left| [[Picha:Flag of Suriname.svg|left|30px]] [[Surinam]] || 563,402 |- | 171 ||align=left| [[Picha:Flag of Western Sahara.svg|left|30px]] [[Sahara ya Magharibi]] || 552,628 |- | 172 ||align=left| [[Picha:Flag of Cape Verde (10-17).svg|left|30px]] [[Cabo Verde]] || 546,388 |- | 173 ||align=left| [[Picha:Flag of France.svg|left|30px]] ''[[Guadeloupe]] ([[eneo la ng'ambo la Ufaransa]]) || 449,568 || style="font-size: 75%"| <ref>Pamoja na visiwa vya [[St. Barthélemy]] na [[Saint Martin]]</ref> |- | 174 ||align=left| [[Picha:Flag of Maldives.svg|left|30px]] [[Maldivi]] || 436,330 |- | 175 ||align=left| [[Picha:Flag of Malta.svg|left|30px]] [[Malta]] || 430,835 |- | 176 ||align=left| [[Picha:Flag of Brunei.svg|left|30px]] [[Brunei]] || 428,697 |- | 177 ||align=left| [[Picha:Flag of the Bahamas.svg|left|30px]] [[Bahama]] || 395,361 |- | 178 ||align=left| [[Picha:Flag of Martinique.svg|left|30px]] ''[[Martinique]] ([[eneo la ng'ambo la Ufaransa]]) || 384,896 |- | 179 ||align=left| [[Picha:Flag of Belize.svg|left|30px]] [[Belize]] || 374,681 |- | 180 ||align=left| [[Picha:Flag of Iceland.svg|left|30px]] [[Iceland]] || 335,025 |- | 181 ||align=left| [[Picha:Flag of Barbados.svg|left|30px]] [[Barbados]] || 285,719 |- | 182 ||align=left| [[Picha:Flag of French Polynesia.svg|left|30px]] ''[[Polynesia ya kifaransa]] ([[eneo la ng'ambo la Ufaransa]]) || 283,007 |- | 183 ||align=left| [[Picha:Flag of French Guiana.svg|left|30px]] ''[[Guyana ya Kifaransa]] ([[eneo la ng'ambo la Ufaransa]])|| 282,731 |- | 184 ||align=left| [[Picha:Flag_of_New_Caledonia.svg|left|30px]] ''[[Kaledonia Mpya]] ([[eneo la ng'ambo la Ufaransa]])|| 276,255 |- | 185 ||align=left| [[Picha:Flag of Vanuatu.svg|left|30px]] [[Vanuatu]] || 276,244 |- | 186 ||align=left| [[Picha:Flag of France.svg|left|30px]] ''[[Mayotte]] ([[eneo la ng'ambo la Ufaransa]]) || 253,045 |- | 187 ||align=left| [[Picha:Flag of Sao Tome and Principe.svg|left|30px]] [[São Tomé na Príncipe]] || 204,327 |- | 188 ||align=left| [[Picha:Flag of Samoa.svg|left|30px]] [[Samoa]] || 196,440 |- | 189 ||align=left| [[Picha:Flag of Saint Lucia.svg|left|30px]] [[Saint Lucia]] || 178,844 |- | 190 ||align=left| [[Picha:Flag of Jersey.svg|left|30px]]<br />[[Picha:Flag of Guernsey.svg|left|30px]] [[Visiwa vya mfereji wa Kiingereza]] ([[Eneo chini ya taji la Uingereza]]) || 165,314 || <ref>[[Guernsey]] na [[Jersey]]</ref> |- | 191 ||align=left| [[Picha:Flag of Guam.svg|left|30px]] ''[[Guam]] ([[eneo la ng'ambo la Marekani]])|| 164,229 |- | 192 ||align=left| [[Picha:Flag of Curaçao.svg|left|30px]] ''[[Curaçao]] ([[Uholanzi]]) || 160,539 |- | 193 ||align=left| [[Picha:Flag of Kiribati.svg|left|30px]] [[Kiribati]] || 116,398 |- | 194 ||align=left| [[Picha:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|left|30px]] [[Saint Vincent na visiwa vya Grenadini]] || 109,897 |- | 195 ||align=left| [[Picha:Flag of Tonga.svg|left|30px]] [[Tonga]] || 108,020 |- | 196 ||align=left| [[Picha:Flag of Grenada.svg|left|30px]] [[Grenada]] || 107,825 |- | 197 ||align=left| [[Picha:Flag_of_the_Federated_States_of_Micronesia.svg|left|30px]] [[Shirikisho la Mikronesia]] || 105,544 |- | 198 ||align=left| [[Picha:Flag of Aruba.svg|left|30px]] ''[[Aruba]] ([[Uholanzi]]) || 105,264 |- | 199 ||align=left| [[Picha:Flag of the United States Virgin Islands.svg|left|30px]] ''[[Visiwa vya Virgin vya Marekani]] ([[eneo la ng'ambo la Marekani]])|| 104,901 |- | 200 ||align=left| [[Picha:Flag of Antigua and Barbuda.svg|left|30px]] [[Antigua na Barbuda]] || 102,012 |- | 201 ||align=left| [[Picha:Flag of the Seychelles.svg|left|30px]] [[Shelisheli]] || 94,737 |- | 202 ||align=left| [[Picha:Flag of the Isle of Mann.svg|left|30px]] ''[[Isle of Man]] ([[Eneo chini ya taji la Uingereza]])|| 84,287 |- | 203 ||align=left| [[Picha:Flag of Andorra.svg|left|30px]] [[Andorra]] || 76,965 |- | 204 ||align=left| [[Picha:Flag of Dominica.svg|left|30px]] [[Dominika]] || 73,925 |- | 205 ||align=left|''[[Cayman]] ([[Eneo la ng’ambo la Uingereza]]) || 61,559 |- | 206 ||align=left| [[Picha:Flag of Bermuda.svg|left|30px]] ''[[Bermuda]] ([[Eneo la ng'ambo la Uingereza]])|| 61,349 |- | 207 ||align=left| [[Picha:Flag of Greenland.svg|left|30px]] ''[[Greenland]] ([[Denmark]])|| 56,480 |- | 208 ||align=left| [[Picha:Flag of American Samoa.svg|left|30px]] ''[[Samoa ya Marekani]] ([[eneo la ng'ambo la Marekani]])|| 55,641 |- | 209 ||align=left| [[Picha:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|left|30px]] [[Saint Kitts na Nevis]] || 55,345 |- | 210 ||align=left| [[Picha:Flag of the Northern Mariana Islands.svg|left|30px]] ''[[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] ([[eneo la ng'ambo la Marekani]]) || 55,144 |- | 211 ||align=left| [[Picha:Flag of the Marshall Islands.svg|left|30px]] [[Visiwa vya Marshall]] || 53,127 |- | 212 || align=left| [[Picha:Flag of the Faroe Islands.svg|left|30px]] ''[[Faroe]] ([[Denmark]])|| 49,290 |- | 213 ||align=left| [[Picha:Flag of Sint Maarten.svg|left|30px]] ''[[Sint Maarten]] ([[Uholanzi]]) || 40,120 |- | 214 ||align=left| [[Picha:Flag of Monaco.svg|left|30px]] [[Monako]] || 38,695 |- | 215 || align=left| [[Picha:Flag of Liechtenstein.svg|left|30px]] [[Liechtenstein]] || 37,922 |- | 216 ||align=left| [[Picha:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|left|30px]] ''[[Visiwa vya Turks na Caicos]] ([[Eneo la ng’ambo la Uingereza]])|| 35,446 |- | 217 ||align=left| [[Picha:Flag of Gibraltar.svg|left|30px]] ''[[Gibraltar]] ([[Eneo la ng’ambo la Uingereza]]) || 34,571 |- | 218 ||align=left| [[Picha:Flag of San Marino.svg|left|30px]] [[San Marino]] || 33,400 |- | 219 ||align=left| [[Picha:Flag of the British Virgin Islands.svg|left|30px]] ''[[Visiwa vya Virgin vya Uingereza]] ([[Eneo la ng’ambo la Uingereza]]) || 31,196 |- | 220 ||align=left| [[Picha:Flag of the Netherlands Antilles.svg|left|30px]] ''[[Antili za Kiholanzi]] ([[Uholanzi]]) || 25,398 |- | 221 ||align=left| [[Picha:Flag of Palau.svg|left|30px]] [[Palau]] || 21,729 |- | 222 ||align=left| [[Picha:Flag of the Cook Islands.svg|left|30px]] ''[[Visiwa vya Cook]] ([[Realm of New Zealand|NZ]]) || 17,380 |- | 223 ||align=left| [[Picha:Flag of Anguilla.svg|left|30px]] ''[[Anguilla]] ([[Eneo la ng’ambo la Uingereza]])|| 14,909 |- | 224 ||align=left| [[Picha:Flag of Wallis and Futuna.svg|left|30px]] ''[[Wallis na Futuna]] ([[Ufaransa]]) || 11,773 |- | 225 ||align=left| [[Picha:Flag of Nauru.svg|left|30px]] [[Nauru]] || 11,359 |- | 226 ||align=left| [[Picha:Flag of Tuvalu.svg|left|30px]] [[Tuvalu]] || 11,192 |- | 227 ||align=left| [[Picha:Flag of Saint-Pierre and Miquelon.svg|left|30px]] ''[[Saint-Pierre na Miquelon]] ([[Ufaransa]]) || 6,320 |- | 228 ||align=left| [[Picha:Flag of Montserrat.svg|left|30px]] ''[[Montserrat]] ([[Eneo la ng’ambo la Uingereza]]) || 5,177 |- | 229 ||align=left| [[Picha:Flag of Saint Helena.svg|left|30px]] ''[[Saint Helena]] ([[Eneo la ng’ambo la Uingereza]])|| 4,049 ||<ref name="sh">Pamoja na visiwa vya [[Ascension Island|Ascension]] na [[Tristan da Cunha]]</ref> |- | 230 ||align=left| [[Picha:Flag of the Falkland Islands.svg|left|30px]] ''[[Visiwa vya Falkland]] ([[Eneo la ng’ambo la Uingereza]])|| 2,910 |- | 231 ||align=left| [[Picha:Flag of Niue.svg|left|30px]] ''[[Niue]] ([[Realm of New Zealand|NZ]])|| 1,618 |- | 232 ||align=left| [[Picha:Flag of Tokelau (local).svg|left|30px]] ''[[Tokelau]] ([[Realm of New Zealand|NZ]])|| 1,300 |- | 233 ||align=left| [[Picha:Flag of the Vatican City.svg|left|30px]] [[Vatikano]] || 792 |} == Ramani == <gallery> Image:World population.PNG|Ramani: Nchi kufuatana na idadi ya wakazi Image:World population density map.PNG|Ramani: Nchi kufuatana na msongamano wa watu Image:Population_density.png|Ramani: Msongamano wa watu duniani (1994) </gallery> == Marejeo == {{Marejeo}} == Tazama pia == * [[Madola|Orodha ya nchi zote]] == Viungo vya Nje == * [http://esa.un.org/wpp/ ''World Population Prospects'', the 2022 Revision] * [http://esa.un.org/unpd/wpp/DataSources/ Data sources for the ''World Population Prospects''] 2022 * [http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2022_Methodology.pdf Methodology of the United Nations Population Estimates and Projections] 2022, PDF 2,7 MB [[Jamii:Jiografia]] [[Jamii:Demografia]] [[Jamii:Orodha za kijiografia|Nchi]] ezdns0huthxppp2ov1surljynekjedw Saint Kitts na Nevis 0 6641 1580837 1569161 2026-07-20T20:09:31Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580837 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Country |native_name = Federation of Saint Kitts and Nevis |conventional_long_name = <small>Shirikisho la Saint Christopher na Nevis</small> |common_name = Saint Kitts na Nevis |image_flag = Flag of Saint Kitts and Nevis.svg |image_coat = Coat of arms of Saint Kitts and Nevis.svg |symbol_type = Nembo |image_map = LocationSaintKittsAndNevis.png |national_motto = Country Above Self - Nchi mbele ya nafsi ! |national_anthem = "[[O Land of Beauty!]]"<br />[[Wimbo wa Kifalme]]: "[[God Save the King]]" |official_languages = [[Kiingereza]] |capital = [[Basseterre]] |latd=17|latm=18|latNS=N|longd=62|longm=44|longEW=W |largest_city = [[Basseterre]] |government_type = [[Demokrasia]]<br />[[Nchi ya jumuiya ya madola]] |leader_titles = <br /> [[Mfalme]] <br /> [[Gavana Mkuu]] <br /> [[Waziri Mkuu]] |leader_names = [[Charles III wa Uingereza]]<br /> Dame [[Marcella Liburd]]<br />Dr. [[Terrance Drew]] |area_rank = ya 207 |area_magnitude = |area=261 |areami²=101 |percent_water = kidogo sana |population_estimate = 54,961 |population_estimate_rank = ya 209 |population_estimate_year = [[2015]] |population_census = 46,325 |population_census_year = [[2001]] |population_density = 164 |population_densitymi² =424 |population_density_rank = ya 64 |GDP_PPP = $339 million |GDP_PPP_rank = ya 213 |GDP_PPP_year= [[2002]] |GDP_PPP_per_capita = $14,649 |GDP_PPP_per_capita_rank = ya 47 |sovereignty_type = [[Uhuru]] |sovereignty_note = kutoka [[Uingereza]] |established_events = Tarehe |established_dates = [[19 Septemba]] [[1983]] |HDI = 0.834 |HDI_rank = ya 49 |HDI_year = [[2003]] |HDI_category = <font color="green">high</font> |currency = [[East Caribbean dollar]] |currency_code = XCD |country_code = |time_zone = |utc_offset = -4 |time_zone_DST = |DST_note = |utc_offset_DST = |cctld = [[.kn]] |calling_code = [[Area code 869|1-869]] |footnotes = }} [[Picha:Saint Kitts and Nevis-CIA WFB Map.png|thumb|left|300px|Ramani ya St. Kitts na Nevis]] '''Saint Kitts na Nevis''' ni [[nchi ya visiwani]] kwenye visiwa viwili vya [[Bahari ya Karibi]] na nchi ndogo kabisa ya [[Amerika]] yote. [[Mji mkuu]] wa [[Basseterre]] uko kwenye [[kisiwa]] cha [[Saint Kitts]]. Kisiwa kidogo cha [[Nevis]] (kutoka jina la zamani la [[Kihispania]]: Nuestra Señora de las Nieves) kipo [[km]] 3 [[kusini]]-[[mashariki]] kwa Saint Kitts. Zamani pia kisiwa cha [[Anguilla]] kiliunganishwa na visiwa hivi kuwa [[koloni]] moja la [[Uingereza]]. ==Watu== Wakazi ni 54,961: wengi wana asili ya Afrika (75.1%) au ni ma[[chotara]] Wafrika-[[Wazungu]] (12.3%). [[Lugha rasmi]] ni [[Kiingereza]], lakini ile ya kawaida ni [[Krioli]]. Upande wa [[dini]], 82.4% ni [[Wakristo]] wa [[madhehebu]] mbalimbali, kuanzia [[Waanglikana]] na [[Wamethodisti]]. ==Tazama pia== * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] ==Viungo vya nje== {{Commons|Saint Kitts and Nevis}} ; Serikali * [http://www.sknis.info Saint Kitts & Nevis] {{Wayback|url=http://www.sknis.info/ |date=20160706203847 }} official government information service * [http://www.gov.kn Saint Kitts & Nevis] official government site * [http://www.ciu.gov.kn St. Kitts & Nevis Citizenship-by-Investment Program] * [http://www.investstkitts.kn Saint Kitts & Nevis] official Investment Promotion Agency * [http://www.fsrc.kn Saint Kitts & Nevis] St Kitts Financial Services Regulatory Commission ; Taarifa za jumla * {{CIA World Factbook link|sc|Saint Kitts and Nevis}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/saintkitts.htm Saint Kitts and Nevis] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/saintkitts.htm |date=20081121105844 }} from OCB Libraries GovPubs * {{dmoz|Regional/Caribbean/Saint_Kitts_and_Nevis}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1202982.stm St Kitts and Nevis country profile] from the [[BBC News]] ; Ramani * [http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Saint_Kitts_and_Nevis&params=17_18_N_62_44_W_type:country GeoHack list of street, satellite, and topographic maps] * [http://www.caribbean-on-line.com/islands/sk/skm.shtml Caribbean-On-Line, St. Kitts & Nevis Maps] {{Wayback|url=http://www.caribbean-on-line.com/islands/sk/skm.shtml |date=20120812025043 }} *{{wikiatlas|Saint Kitts and Nevis}} ; Utalii *[http://www.nevisisland.com/ Nevis Tourism Authority] – Official Site *[http://www.stkittstourism.kn/ Saint Kitts Tourism Authority] {{Wayback|url=http://www.stkittstourism.kn/ |date=20070409144226 }} – Official Site *[http://www.stkittsmusicfestival.net/ Saint Kitts Music Festival] – Official Website of the annual Music Festival ; Habari * [http://www.winnfm.com West Indies News Network (WINN FM)] * [http://www.thestkittsnevisobserver.com The St. Kitts-Nevis Observer] * [http://www.sknvibes.com SKNVibes] * [http://www.miyvue.com MIYVUE] {{Wayback|url=http://www.miyvue.com/ |date=20171227192722 }} {{Amerika Kaskazini}} {{mbegu-jio-Karibi}} [[Jamii:Saint Kitts na Nevis| ]] mysx5z0lkbc9npp8okzg792g53jjq9v Omo 0 7067 1581254 1058459 2026-07-23T11:42:05Z Tbm 44189 1581254 wikitext text/x-wiki '''Omo''' ni sehemu ya mbele ya [[meli]], [[merikebu]], dau au chombo kingine cha bahari. Sehemu ya nyuma huitwa [[Tezi (meli)|tezi]] au [[shetri]]. Omo inatakiwa kuwa nyembamba kwa sababu ni sehemu inayokata mawimbi. Kama ni pana mno linasukuma maji mengi na kuchelewesha mwendo wa chombo. [[Kivuko|Vivuko]] (feri) na meli za kijeshi za kushushia magari au askari ufukoni zina omo pana. Kwa meli au [[jahazi]] zenye mbio omo linahitaji kuwa kubwa kwa kutosha ili maji yasimwagwe juu ya chombo wakati wa mwendo. <gallery> Image:Bow of an MSC containership.jpg|Omo la [[meli ya kontena]]. Image:Recouvrance proue face.jpg|Sanamu omoni la jahazi kubwa "La Recouvrance". Image:Cutty sark detail.jpg|Omo la jahazi la "Cutty Sark" Image:FS Rapiere.jpg|Omo la meli ya kushushia magari ya kijeshi na askari ufukoni </gallery> [[Category:Meli]] f13y4ed0aeynk5ujrke44cp0p697fl8 Kituruki 0 7594 1581155 1517302 2026-07-22T19:46:37Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581155 wikitext text/x-wiki {{About|lugha ya Kituruki|familia yake ya lugha, angalia|Lugha za Kiturki|6=}} {{pp-semi-indef}} {{pp-move-indef}} {{Infobox language |name = Kituruki |nativename = ''Türkçe'' (noun, adverb) <br/> ''Türk dili'' (noun) |pronunciation = {{IPA-tr|ˈtyɾctʃe||Turkce.ogg}} |states = [[Turkey]] (official), [[Northern Cyprus]] (official), [[Cyprus]] (official), [[Azerbaijan]], [[Iraq]], [[Syria]], [[Lebanon]], [[Israel]], [[Greece]], [[Bulgaria]], [[Romania]], [[Kosovo]], [[North Macedonia]], [[Bosnia and Herzegovina]] |region = [[Anatolia]], [[Balkans]], [[Cyprus#Geography|Cyprus]], [[Mesopotamia]], [[Levant]], [[Transcaucasia]] |ethnicity = [[Waturuki]] |speakers = 75.7 million<ref>{{cite book |last1=Katzner |first1=Kenneth |author-link=Kenneth Katzner |title=Languages of the World |date=2002 |publisher=Routledge, An imprint of Taylor & Francis Books Ltd. |location=loca |isbn=978-0-415-25004-7 |page=153|edition=Third |quote=Turkish is the national language of Turkey, spoken by about 60 million people, or 90 percent of the country’s population. There are also some 750,000 speakers in [[Bulgaria]], 150,000 in [[Cyprus]], and 100,000 in [[Greece]]. In recent decades a large Turkish-speaking community has formed in [[Germany]], numbering over 2 million people, and smaller ones exist in [[France]], [[Austria]], the [[Netherlands]], [[Belgium]], and other [[Europe]]an countries. (90% of 2018 population would be 73 million)}}</ref> |speakers2 = 88 million ({{small|[[First language|L1]] + [[Second language|L2]]}}){{r|kuribayashi-2012}} |date = 2002–2018 |familycolor = Altaic |fam1 = [[Lugha za Kiturki]] |fam2 = [[Common Turkic languages|Common Turkic]] |fam3 = [[Oghuz languages|Oghuz]] |fam4 = Western Oghuz |ancestor=[[Old Anatolian Turkish]] |ancestor2=[[Ottoman Turkish language|Ottoman Turkish]] |stand1 = Istanbul Turkish |dia1=[[Karamanli Turkish]] |dia2=[[Rumelian Turkish]] |dia3=[[Cypriot Turkish]] |dia4=[[Turkish dialects#Syrian Turkmen dialect|Syrian Turkmen]] |dia5=[[Iraqi Turkmen#Language|Iraqi Turkmen]] |dia6=[[Meskhetian Turks#Language|Meskhetian]] |script = [[Latin script|Latin]] ([[Turkish alphabet]])<br />[[Turkish Braille]] |nation = {{TUR}}<br />{{TRNC}}<br />{{CYP}}<br>{{Collapsible list|titlestyle=font-weight:normal;background:transparent;text-align:left;|title=Organisations:|{{flagicon|Turkic Council}} [[Turkic Council]]<br>[[International Organization of Turkic Culture|Türksoy]]<br>[[TAKM]] }} |minority= {{flag|Bosnia and Herzegovina}}<br>{{flag|Greece}}<br>{{flag|Iraq}}{{efn|Turkish language is currently official in [[Kirkuk Governorate]], [[Kifri District, Diyala Governorate|Kifri]] and [[Tooz District|Tuz Khurmatu]] districts.<ref>[https://www.meforum.org/1074/who-owns-kirkuk-the-turkoman-case] Text: Article 1 of the declaration stipulated that no law, regulation, or official action could interfere with the rights outlined for the minorities. Although Arabic became the official language of Iraq, Kurdish became a corollary official language in Sulaimaniya, and both Kurdish and Turkish became official languages in Kirkuk and Kifri.</ref><ref>{{Rejea tovuti | url=https://www.milliyet.com.tr/dunya/turkmenler-turkce-tabelalardan-memnun-1032324 | title=Türkmenler, Türkçe tabelalardan memnun - Son Dakika}}</ref> In addition to that, it is been considered educational language for [[Iraqi Turkmen]] by [[Kurdistan Region]]<ref>[https://unpo.org/article/538?id=538] {{Wayback|url=https://unpo.org/article/538?id=538 |date=20200704072456 }} Kurdistan: Constitution of the Iraqi Kurdistan Region</ref>}}<br>{{flag|Kosovo}}{{efn|Turkish language is currently official in [[Gjilan]], [[Mitrovica, Kosovo|Southern Mitrovica]], [[Vučitrn]], [[Mamuša]] and [[Prizren]] municipalities.<ref>[https://www.osce.org/kosovo/120010?download=true] Text: Turkish language is currently official in Prizren and Mamuşa/Mamushë/Mamuša municipalities. In 2007 and 2008, the municipalities of Gjilan/Gnjilane, southern Mitrovicë/Mitrovica, Prishtinë/Priština and Vushtrri/Vučitrn also recognized Turkish as a language in official use. </ref>}}<br>{{flag|North Macedonia}}{{efn|Turkish language is currently official in [[Centar Župa Municipality|Centar Zupa]] and [[Plasnica Municipality]]<ref>[http://beinmacedonia.com/languages-spoken-in-macedonia-2/] Text: Turkish is co-official in Centar Zupa and Plasnica</ref>}}<br>{{flag|Romania}} |iso1 = tr |iso2 = tur |iso3 = tur |lingua = part of [[Oghuz languages|44-AAB-a]] |imagecaption = '''{{transl|tr|Türkçe}}''' written in [[Turkish alphabet]] |map= Map of Turkish Language.png |mapcaption= {{legend|#004DFF|Countries where Turkish is an official language}} {{legend|#88C4FF|Countries where it is recognized as a minority language}} {{legend|#AFEEEE|Countries where it is recognized as a minority language and co-official in at least one municipality}} |notice=IPA |glotto=nucl1301 |glottorefname=Kituruki |agency=[[Turkish Language Association]] }} '''Kituruki''' ([[jina]] [[asili]]: Türkçe; kwa [[Kiingereza]]:''Turkish'') ni [[lugha rasmi]] nchini [[Uturuki]]. Ni [[lugha]] yenye wasemaji [[milioni]] 80. Hivyo ni lugha yenye wasemaji wengi zaidi kati ya [[Lugha za Kiturki]] zinazozungumzwa na watu milioni 170 katika [[Asia ya Magharibi]] na [[Asia ya Kati]]. Kuna wasemaji nchini Uturuki, kwenye [[kisiwa]] cha [[Kupro]], [[Bulgaria]], [[Ugiriki]], [[Masedonia]] na katika nchi kadhaa zilizokuwa sehemu za [[Dola la Uturuki]]. Kutokana na [[uhamiaji]] wa Waturuki kuna pia wasemaji milioni kadhaa katika nchi za [[Umoja wa Ulaya]]. Kituruki cha Uturuki ni lugha kubwa katika [[kundi]] la lugha zinazofanana zinazoitwa "[[Kiturki]]" (ing. ''Turkic''). Hivyo wasemaji wa Kituruki huelewana kwa kiasi kikubwa na wasemaji wa [[Kiazeri]], [[Kiturkmen]] na [[Kiqashgai]]. Wasemaji wa lugha za Kiturki waliingia katika eneo la Uturuki ya leo tangu [[mwaka]] [[1000]]. Wakati wa [[Dola la Uturuki]] lugha yao ilikuwa lugha ya [[utawala]] na [[fasihi andishi]]. Hadi [[Atatürk]] Kituruki kile kilitumia [[Neno|maneno]] mengi ya [[Kiarabu]] na [[Kiajemi]] kikaandikwa pia kwa [[Alfabeti ya Kiarabu]]. Tangu mwaka [[1923]] lugha imeandikwa kwa [[alfabeti ya Kilatini]] na maneno yenye [[asili]] ndani ya Kituruki yalitafutwa. ==Viungo vya nje== *[http://www.language-archives.org/language/tur makala za OLAC kuhusu Kituruki] *[http://glottolog.org/resource/languoid/id/nucl1301 lugha ya Kituruki katika Glottolog] *http://www.ethnologue.com/language/tur {{mbegu-lugha}} {{DEFAULTSORT:Turuki}} [[Jamii:Uturuki|Kituruki]] [[Jamii:Lugha za Kiturki]] nvm9c48qa83ihgo61xxz62rfnhhqw9o Kupro 0 8744 1581158 1497706 2026-07-22T20:48:48Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581158 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = <span style="line-height:1.33em;"> Κυπριακή Δημοκρατία <small>([[Kigiriki]])</small><br />''Kypriakí Dhimokratía''<br />''Kıbrıs Cumhuriyeti'' <small>([[Kituruki]])</small></span> |conventional_long_name = <span style="line-height:1.33em;">Jamhuri ya Kupro</span> |common_name = Kupro |image_flag = Flag of Cyprus.svg |image_coat = Coat of arms of Cyprus (old).svg |image_map = Cyprus in its region (de-facto).svg|Mahali pa Kupro |national_motto = none |national_anthem = <span style="line-height:1.33em;"> Ύμνος εις την Ελευθερίαν<br />''imnos is tin eleftherian''<br /><small>''Utenzi wa uhuru''<sup>1</sup></small></span> |official_languages = [[Kigiriki]], [[Kituruki]] |capital = [[Nikosia]] |latd=35|latm=08|latNS=N|longd=33|longm=28|longEW=E |largest_city = Nikosia |government_type = [[Jamhuri]] |leader_titles = [[Rais]] |leader_names = [[Nicos Christodoulides]] |accessionEUdate = [[1 Mei]] [[2004]] |area_rank = ya 162 |area_magnitude = 1_E9 |area = 9,251 |percent_water = 9 |population_estimate = 1,244,188 |population_estimate_year = 2021 |population_estimate_rank = ya 158 |population_census = 838,897 |population_census_year = 2011 |population_density = 123.4 |population_density_rank = ya 82 |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $ 19.69 billioni |GDP_PPP_rank = ya 113 |GDP_PPP_per_capita = $ 23,481 |GDP_PPP_per_capita_rank = ya 30 |HDI_year = 2004 |HDI = + 0.903 |HDI_rank = ya 29 |HDI_category = <font color="#009900">high</font> |sovereignty_type = Uhuru |sovereignty_note = kutoka [[Uingereza]] |established_events = Tarehe |established_dates = [[16 Agosti]] [[1960]] |currency = [[Cyprus Pound]] |currency_code = CYP |time_zone = [[Eastern European Time|EET]] |utc_offset = +2 |time_zone_DST = [[Eastern European Summer Time|EEST]] |utc_offset_DST = +3 |cctld = [[.cy]]<sup>3</sup> |country_code = CY (ISO 3166) |calling_code = 357 |footnotes = <sup>1</sup> Sawa na wimbo la taifa la [[Ugiriki]]<br /> }} [[Picha:Cyprus-map-spanish.png|thumb|300px|right|Ramani ya Kupro]] '''Kupro''', rasmi kama '''Jamhuri ya Kupro''', ni [[kisiwa]] kilichoko katika [[Bahari ya Mediterania]], mashariki mwa [[Ugiriki]] na kusini mwa [[Uturuki]]. Inapakana kwa karibu na nchi kama [[Syria]], [[Lebanon]], [[Israeli]], na [[Misri]] kupitia [[bahari]]. Kupro ina idadi ya watu takriban milioni 1.2, na ni miongoni mwa nchi ndogo kwa ukubwa wa idadi ya watu barani [[Ulaya]]. Mji wake mkuu na jiji kubwa zaidi ni [[Nicosia]]. Nchi hii imegawanyika katika sehemu mbili kuu – eneo la Kusini linalotawaliwa na Jamhuri ya Kupro na eneo la Kaskazini linalojitawala na kujulikana kama Jamhuri ya Kupro ya Kaskazini, ambayo inatambuliwa rasmi na Uturuki pekee. Kupro ni mwanachama wa Umoja wa Ulaya tangu mwaka 2004. ==Historia== === Kisiwa cha shaba === Watu waliishi huko walau kuanzia [[milenia ya 10 KK]]. Zamani za Kale kisiwa kilikuwa chanzo cha [[shaba]] nyingi iliyopatikana katika eneo la Mediteranea ya mashariki. [[Jina]] la ki[[kemia]] la shaba "[[kupri]]" linatokana na jina la kisiwa hicho. ===Katika Biblia=== Kisiwa kinazungumziwa na [[Biblia ya Kikristo]], kwa namna ya pekee kuhusiana na [[umisionari]] wa [[Mtume Barnaba]] na wenzie [[Mtume Paulo]] na [[Marko Mwinjili]] kisiwani huko. ===[[Karne za Kati]]=== Kuanzia [[mwaka]] [[649]] Kupro ilishambuliwa na pengine kutawaliwa na [[Waarabu]] walioua wakazi wengi na kubomoa [[Kanisa|makanisa]] na [[miji]] mizima. ===Chini ya Waosmani=== Baada ya [[Ukristo|Wakristo]] kujirudishia kisiwa hicho muhimu, [[Waturuki]] [[Waosmani]] walikiteka mwaka [[1570]] na kuingiza [[Uislamu]] bila kufaulu kufuta [[dini]] ya awali. ===Chini ya Waingereza=== Mwaka [[1878]] [[Uingereza]] ulianza kutawala Kupro bila kuitenga rasmi na [[Dola la Waosmani]] hadi mwaka [[1914]]. ===Uhuru=== [[Tarehe]] [[16 Agosti]] [[1960]] Kupro ilijipatia [[uhuru]] ingawa kulikuwa na utata kati ya kubaki peke yake, kuungana na [[Ugiriki]] au kugawiwa kati ya [[kaskazini]] (Waturuki) na [[kusini]] (Wagiriki). ===Baada ya uhuru=== Tangu [[vita vya Kupro, 1974]] [[kisiwa]] kimegawiwa, huku maeneo ya [[kaskazini]] yakiwa yanatawaliwa na [[Jamhuri ya Kituruki ya Cyprus ya Kaskazini]] isiyotambulika kimataifa. Pamoja na hayo, Kupro imefaulu kujiunga na [[Umoja wa Ulaya]] tarehe [[1 Mei]] [[2004]]. ==Watu== Wakazi walio wengi hutumia [[lugha]] ya [[Kigiriki]], wengine [[Kituruki]], ambazo zote mbili ni [[lugha rasmi]]. Kwa jumla hao wa kwanza ni [[Wakristo]] (72.3[[%]] za wakazi wote), wa pili ni [[Waislamu]] (25%). Wakristo karibu wote ni [[Waorthodoksi]]; wengine ni [[Wakatoliki]] (2.9%, hasa [[Wamaroni]]), [[Waprotestanti]] (2%) na [[Kanisa la Kitume la Armenia|Waarmenia]]. [[Dini]] ina nafasi kubwa katika [[maisha]] ya wananchi. == Tazama pia == * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] == Viungo vya nje == {{commons|cyprus}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1021835.stm Timeline of Cyprus by BBC] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cyprus.htm Cyprus] {{Wayback|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cyprus.htm |date=20080727022814 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.state.gov/p/eur/ci/cy/ Cyprus] information from the [[United States Department of State]] includes Background Notes, Country Study and major reports * {{dmoz|Regional/Middle_East/Cyprus}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17217956 Cyprus profile] from the [[BBC News]] * [http://www.unficyp.org/ The UN in Cyprus] {{Wayback|url=http://www.unficyp.org/ |date=20080723154155 }} * [http://triarte.brynmawr.edu/PRT212?sid=336967&x=32613387&x=32613388 Cypriot Pottery, Bryn Mawr College Art and Artifact Collections] * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/162840 ''The Cesnola collection of Cypriot art : stone sculpture''], a fully digitised text from The Metropolitan Museum of Art libraries ;Government * [http://www.cyprustrade.co.uk/ Cyprus High Commission Trade Centre – London] {{Wayback|url=http://www.cyprustrade.co.uk/ |date=20220625180826 }} * [http://www.cypriotdiaspora.com/ Cypriot Diaspora Project] {{Wayback|url=http://www.cypriotdiaspora.com/ |date=20090113175104 }} * [http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/dmlcitizen_en/dmlcitizen_en?OpenDocument Republic of Cyprus – English Language] {{Wayback|url=http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/dmlcitizen_en/dmlcitizen_en?OpenDocument |date=20100106033238 }} * [http://www.kypros.org/Constitution/English/index.htm Constitution of the Republic of Cyprus] {{Wayback|url=http://www.kypros.org/Constitution/English/index.htm |date=20061003102510 }} * [http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/index_en/index_en?opendocument# Press and Information Office] {{Wayback|url=http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/index_en/index_en?opendocument |date=20190714044056 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/cyprus.html Chief of State and Cabinet Members] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/cyprus.html |date=20130917062825 }} * [http://www.KyproEkloges.com/ Cyprus Elections to European Parliament] {{Wayback|url=http://www.kyproekloges.com/ |date=20090527075708 }} ;Tourism * [http://www.visitcyprus.com/ Read about Cyprus on visitcyprus.com] {{Wayback|url=http://www.visitcyprus.com/ |date=20100628111323 }} – the official travel portal for Cyprus * [http://aroundcyprus.net/ AroundCyprus.net – Interactive virtual guide featuring attractions and activities on the island] {{Wayback|url=http://aroundcyprus.net/ |date=20151125015052 }} * [http://www.cyprus.com/ Cyprus informational portal and open platform for contribution of Cyprus-related content] – www.Cyprus.com ; Official publications * [http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200405/cmselect/cmfaff/113/11302.htm The British government's Foreign Affairs Committee report on Cyprus]. * [http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/E570E4948868A105C2256EAE003CAAE0?OpenDocument Letter by the President of the Republic, Mr Tassos Papadopoulos, to the UN Secretary-General, Mr Kofi Annan, dated 7 June, which circulated as an official document of the UN Security Council] {{Wayback|url=http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/E570E4948868A105C2256EAE003CAAE0?OpenDocument |date=20080928053054 }} * [http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/BD477C55623013C5C2256D740027CF98?OpenDocument Legal Issues arising from certain population transfers and displacements on the territory of the Republic of Cyprus in the period since 20 July 1974] {{Wayback|url=http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/All/BD477C55623013C5C2256D740027CF98?OpenDocument |date=20080928053046 }} * [http://www.hri.org/news/cyprus/cna/2004/04-04-08.cna.html#01 Address to Cypriots by President Papadopoulos (FULL TEXT)] {{Wayback|url=http://www.hri.org/news/cyprus/cna/2004/04-04-08.cna.html#01 |date=20080821165847 }} * The Republic of Cyprus Press and Information Office, [http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/a_problem_en/a_problem_en?OpenDocument Aspects of the Cyprus Problem] {{Wayback|url=http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/a_problem_en/a_problem_en?OpenDocument |date=20190520042546 }} * [http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/0/5CFDB55E726D86C1C2256DC3007953BB/$file/Application%20no%2025781_94.pdf?OpenElement European Court of Human Rights Case of Cyprus v. Turkey (Application no. 25781/94)] {{Wayback|url=http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/0/5CFDB55E726D86C1C2256DC3007953BB/$file/Application%20no%2025781_94.pdf?OpenElement |date=20070927215151 }} * {{loc}} * {{CIA World Factbook}} * [http://www.cyprus.gov.cy/ Official Cyprus Government Web Site] {{Wayback|url=http://www.cyprus.gov.cy/ |date=20100106033238 }} * [http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 Embassy of Greece, USA – Cyprus: Geographical and Historical Background] {{Wayback|url=http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |date=20041217052134 }} {{coord|35|N|33|E|type:country_region:CY_scale:2500000_source:GNS|display=title}} {{Umoja wa Ulaya}} {{Ulaya}} {{Asia}} {{Safari za Mtume Paulo}} {{mbegu-jio-Ulaya}} {{mbegu-jio-Asia}} [[Jamii:Kupro| ]] [[Jamii:Visiwa vya Mediteranea]] [[Jamii:Nchi za visiwa]] [[Jamii:Nchi za Umoja wa Ulaya]] [[Jamii:Nchi za Asia]] [[Jamii:Maeneo ya Biblia]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Nchi]] igrprk12dkhu9aq2fq7i9twpgfv6bqx Samoa 0 9876 1580969 1497669 2026-07-21T15:25:40Z CommonsDelinker 234 Replacing Coat_of_arms_of_Samoa.svg with [[File:Public_Seal_of_Samoa.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Not a coat of arms, and one of many seals, so " 1580969 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = ''Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa''<br />Independent State of Samoa |common_name = Samoa |image_flag = Flag of Samoa.svg |image_coat = Public Seal of Samoa.svg |symbol_type = Coat of arms |image_map = LocationSamoa.png |national_motto = ''Fa'avae i le Atua Samoa''<br />([[Samoan language|Samoan]]: "Samoa is founded on God") |national_anthem = ''[[The Banner of Freedom]]'' |official_languages = [[Samoan language|Samoan]], [[Kiingereza]] |capital = [[Apia, Samoa|Apia]] |latd=13|latm=35|latNS=S|longd=172|longm=20|longEW=W |largest_city = [[Apia, Samoa|Apia]] |government_type = Parliamentary democracy |leader_titles = [[O le Ao o le Malo]] |leader_names = [[Malietoa Tanumafili II of Samoa|Malietoa Tanumafili II]] |leader_title2 = [[Prime Minister of Samoa|Waziri Mkuu]] |leader_name2 = [[Tuila'epa Sailele Malielegaoi]] |area_rank = 174 ya |area_magnitude = |area = 2,842 |areami² = 1097 |percent_water = 0.3% |population_estimate = 194,320 |population_estimate_rank = 166 |population_estimate_year = Julai 2012 |population_census = 179,186 |population_census_year = 2006 |population_density = 63.2 |population_densitymi² = 169 |population_density_rank = 126 ya |GDP_PPP = $1.16 billion |GDP_PPP_rank = 163.7 |GDP_PPP_year = 2002 |GDP_PPP_per_capita = $6,344 |GDP_PPP_per_capita_rank = 94 ya |sovereignty_type = Uhuru |sovereignty_note = kutoka [[New Zealand]] |established_events = Tarehe |established_dates = [[1 Januari]] [[1962]] |HDI = + 0.778 |HDI_rank = 75 ya |HDI_year = 2004 |HDI_category = <font color=#fc0>medium</font> |currency = [[Samoan tala|Tala]] |currency_code = WST |country_code = |time_zone = |utc_offset = -11 |time_zone_DST = |DST_note = |utc_offset_DST = |cctld = [[.ws]] |calling_code = 685 |footnotes = }} [[Picha:Samoa Kapelle.jpg|thumb|250px|left|Bendi ya Polisi ya Samoa]] '''Samoa''' ni [[nchi ya visiwani]] ya [[Polynesia]] katika [[Pasifiki]] ya kusini yenye wakazi 176,710 (2001 sensa). [[Nchi huru]] ya Samoa ni sehemu ya [[magharibi]] ya [[funguvisiwa]] ya Samoa. Sehemu ya [[mashariki]] iko chini ya [[Marekani]]. == Jiografia == [[Picha:Samoa map 800px.png|thumb|left|350px|[[Ramani]] ya Samoa]] Eneo lake ni visiwa tisa (au kumi kama [[kisiwa]] kidogo sana kinahesabiwa humo), jumla ni [[kilomita za mraba]] 2,934. Visiwa viwili vikubwa vya [[Upolu]] (km² 1,118) na [[Savai'i]] (km² 1,708) vina [[asilimia]] 96 za eneo lote. Kuna bado visiwa viwili vidogo vya [[Manono]] na [[Apolima]] vyenye wakazi, halafu visiwa vingine visivyokaliwa na watu. [[Mji mkuu]] wa [[Apia]] uko Upolu. Mahali pa juu ni [[mlima]] [[Mauga Silisili]] mwenye [[kimo]] cha [[mita]] 1,858. == Historia == Samoa ilikaliwa na [[Waaustronesia]] tangu miaka 3,000 iliyopita. [[Mzungu]] wa kwanza alifika mwaka [[1722]]. Ilikuwa [[ufalme]] wa kujitegemea kabisa hadi mwaka [[1889]]. Mwaka ule uliwekwa chini ya [[ulinzi]] wa nchi tatu: [[Uingereza]], [[Ujerumani]] na Marekani. Baada ya [[kifo]] cha [[mfalme]] 1898 kulitokea [[fitina]] juu ya [[mrithi]] wake na [[nchi za nje]] zilingia kati. [[Mkataba wa Pande Tatu wa mwaka 1899]] uligawa funguvisiwa ya Samoa kati ya Ujerumani na Marekani. Sehemu ya magharibi ikawa "Samoa ya Kijerumani". Wakati wa [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia]] visiwa vilitekwa na [[New Zealand]] vikabaki chini ya nchi hiyo kama maeneo yaliyokabidhiwa na [[Shirikisho la Mataifa]] na baada ya [[1945]] na [[Umoja wa Mataifa]] kwa jina la "Samoa ya Magharibi". Uhuru ulipatikana mwaka [[1962]]. ==Lugha na Dini== Wakazi ni 194,320, karibu wote wakiwa wametokana na wakazi asili. Kuna [[lugha]] mbili tu ambazo huzungumzwa nchini Samoa, zote mbili zikiwa [[lugha rasmi]], yaani [[Kiingereza]] na [[Kisamoa]]. Upande wa [[dini]], karibu wote ni [[Wakristo]], wengi wakiwa [[Waprotestanti]], hasa [[Wakalvini]] (31.8%), wakifuatwa na [[Wakatoliki]] (19.4%). ==Tazama pia== * [[Orodha ya nchi kufuatana na wakazi]] {{Pasifiki}} {{mbegu-jio}} [[Jamii:Samoa]] [[Jamii:Nchi za Australia na Pasifiki]] [[Jamii:Nchi za visiwa]] [[Jamii:Jumuiya ya Madola]] [[Jamii:Nchi]] oy4sg1c64oru8e3fr1ms44qri2qqqkg Benue (mto) 0 10390 1580778 1139099 2026-07-20T14:23:06Z Elizabeth Samwel 75873 /* */ 1580778 wikitext text/x-wiki {{Sanduku ya Mto | river_name = Mto wa Benue | image_name = Benue SE Yola.jpg | caption = Mto wa Benue karibu na [[Jimeta]] kati ya [[Nigeria]] na [[Kameruni]] | origin = Nyanda za juu za [[Adamawa]] katika Kamerun | mouth = [[Niger (mto)|Niger]] | basin_countries = [[Kameruni]] na [[Nigeria]] | length = 1,400 km | elevation = 1,34 m kwa 7°40'N 13°15'E | discharge = 2,400 m&sup3;/s <br>''(wastani ya miaka ya 1980)'' | watershed = ?? km&sup2; }} '''Mto Benue''' (kwa [[Kifaransa]]: '''Bénoué''') ni [[tawimto]] kubwa la [[mto Niger]]. [[Chanzo (mto)|Chanzo]] chake ni katika [[nyanda za juu]] za [[Kamerun]], hasa [[milima ya Adamawa]]. Katika sehemu ya kwanza ya mwendo wake unateremka [[mita]] 600 kwa mwendo kali. Karibu na [[mji]] wa [[Garua]] unaungana na [[mto Mayo Kébi]]. Baada ya mwendo wa [[km]] 350 [[mto]] huo unatoka Kamerun na kuingia [[Nigeria]] karibu na [[bandari]] ya [[Jimeta]]. Huko mto una [[upana]] wa kilomita moja unaoweza kupanua wakati wa [[mvua]]. Baada ya [[Yola]] mto huu unapokea tawimto lake muhimu zaidi, [[mto Gongola]]. Katika Nigeria mto ni njia muhimu ya kusafirisha mizigo na [[mazao]] ya nchi kati ya [[pwani]] ya [[Atlantiki]] na sehemu za [[bara]]. Unaishia katika mto Niger kwenye mji wa [[Lokoja]]. == Tazama pia == *[[Orodha ya mito ya Nigeria]] *[[Orodha ya mito ya Kamerun]] *[[Mito mirefu ya Afrika]] ==Viungo vya Nje== *[http://www.ceepa.co.za/docs/CDPNo33.pdf Hali ya mito nchini Kamerun] {{Wayback|url=http://www.ceepa.co.za/docs/CDPNo33.pdf |date=20061001213502 }} *[http://www.fao.org/docrep/W4347E/w4347e0i.htm Habari za beseni la Niger pamoja na Benue] {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Mito ya Afrika]] [[Category:Mito ya Kamerun]] [[Category:Mito ya Nigeria]] [[Jamii:Mto Niger]] [[Jamii:Atlantiki]] kl2hubqfvrjtqzd5unox5293r6zdn08 Papa Yohane Paulo II 0 12727 1581182 1579785 2026-07-23T06:46:32Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581182 wikitext text/x-wiki [[Image:George H W Bush and Pope John Paul II (cropped).jpg|thumb|250px|Mtakatifu Yohane Paulo II.]] '''Papa Yohane Paulo II''' (kwa [[Kilatini]]: Ioannes Paulus PP. II; kwa [[Kiitalia]]: Giovanni Paolo II; kwa [[Kipolandi]]: Jan Paweł II; kwa [[Kiingereza]]: John Paul II; [[18 Mei]] [[1920]] - [[2 Aprili]] [[2005]]) alikuwa [[Papa]] wa 264 kuanzia [[tarehe]] [[16 Oktoba]] [[1978]] hadi [[kifo]] chake<ref>https://www.vatican.va/content/vatican/en/holy-father.index.html#holy-father</ref> akidumu katika [[huduma]] hiyo kirefu kuliko Mapapa wengine wote, isipokuwa [[Mtume Petro]] na [[Papa Pius IX]]. Alitokea [[Wadowice]], [[Krakow]], [[Polandi]]<ref>https://www.vatican.va/content/vatican/en/holy-father.index.html#holy-father</ref> Alimfuata [[Papa Yohane Paulo I]] akiwa Papa wa kwanza asiye [[Italia|Mwitalia]] tangu miaka 455 iliyopita, wakati wa [[Uholanzi|Mholanzi]] [[Papa Adrian VI]] ([[1522]] - [[1523]]), tena Papa wa kwanza kutoka [[Polandi]] (na ma[[kabila]] yoyote ya [[Waslavi]]) katika [[historia ya Kanisa]]. Alifuatwa na [[Papa Benedikto XVI]]. [[Jina]] lake la kuzaliwa lilikuwa '''Karol Józef Wojtyła''' (matamshi: ˈkarɔl ˈjuzɛf vɔiˈtɨwa). Wengi wanamhesabu kati ya watu walioathiri zaidi [[karne ya 20]], hasa kwa sababu tangu mwanzo wa Upapa wake alipambana na [[Ukomunisti]] uliotesa nchi yake asili na nyinginezo, akachangia kwa kiasi kikubwa kikomo chake na kusambaratika kwa [[Urusi]].<ref name="CBCNews">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/obit/pope/communism_homeland.html|title=Pope stared down Communism in homeland - and won|date=Aprili 2005|author=CBC News Online|publisher=Religion News Service|accessdate=2009-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050406174046/http://www.cbc.ca/news/obit/pope/communism_homeland.html|archivedate=2005-04-06}}</ref><ref name="Berlin Wall">{{cite web |url=http://www.writespirit.net/authors/pope_john_paul_ii/pope_john_paul_fall_berlin_wall|title=Pope John Paul II and the Fall of the Berlin Wall|accessdate=2009-01-01|publisher=2008 Tejvan Pettinger, Oxford, UK}}</ref><ref name="Bottum">{{cite web|url=http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/005/469kzdxb.asp|title=John Paul the Great|last=Bottum|first=Joseph|date=18 Aprili 2005|work=Weekly Standard|pages=1–2|accessdate=2009-01-01|archivedate=2009-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090706015929/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/005/469kzdxb.asp}}</ref><ref name="Chronicle2">{{cite book|last=Maxwell-Stuart|first=P.G.|title=Chronicle of the Popes: Trying to Come Full Circle|url=https://archive.org/details/chronicleofpopes0000maxw|publisher=Thames & Hudson|location=[[London]]|year=2006|page=[https://archive.org/details/chronicleofpopes0000maxw/page/234 234]|isbn=978-0-500-28608-6|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="Gorbachev">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/03/pope.gorbachev/index.html|title=Gorbachev: Pope was ‘example to all of us’|date=4 Aprili 2005|work=[[CNN]] |accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="Memory">{{cite news|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2005/pope/stories/legacy/index.html|title=John Paul II: A strong moral vision|date=11 Februari 2005|publisher=CNN |accessdate=2009-01-01}}</ref> Vilevile alilaumu [[ubepari]] wa nchi za [[magharibi]]<ref>Hastings, Adrian; Alistair Mason; Hugh S. Pyper ''The Oxford Companion to Christian Thought'' Oxford University Press 2000 p. 95 [http://books.google.com/books?id=ognCKztR8a4C&pg=PA95&lpg=PA95&dq=Pope+John+Paul+II+criticism+of+capitalism&source=bl&ots=WZvlD5z3nN&sig=5uwyFimxfwqpl-8r_-4UNLBTrQg&hl=en&ei=iZ2rTYeBJMXLgQe98bXzBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CFMQ6AEwCTgy#v=onepage&q=Pope%20John%20Paul%20II%20criticism%20of%20capitalism&f=false Online version] available at [[Google Books]]</ref><ref>Magister, Sandro [http://www.simplysharing.com/pope.htm "Fighting the Faithless West"] {{Wayback|url=http://www.simplysharing.com/pope.htm |date=20110811051240 }} ''The Sunday Oregonian'' 3 Aprili 2005 Retrieved 17 Aprili 2011</ref> na kudai [[haki]] katika jamii zote, akitetea hasa [[uhai]] wa [[binadamu]] na [[uhuru wa dini]]. Upande wa [[dini]], aliboresha uhusiano kati ya Kanisa Katoliki na [[madhehebu]] mengine ya [[Ukristo]]<ref name="Anglican1">{{cite web|url=http://www.anglicancommunion.org/acns/news.cfm/2005/4/8/ACNS3967|title=Anglican tributes to Pope John Paul II|work=[http://www.anglicancommunion.org/ Anglican Communion Office]|publisher= Anglican Consultative Council|accessdate=2009-01-01}}</ref> pamoja na ule na dini mbalimbali, kuanzia [[Uyahudi]], [[Ubuddha|Ubudha]], [[Uislamu]]<ref name="AIJAC">{{cite web|url=http://www.aijac.org.au/?id=articles&_action=showArticleDetails&articleID=526|title=AIJAC expresses sorrow at Pope's passing|date=4 Aprili 2005|publisher=[[Australia/Israel & Jewish Affairs Council]]|accessdate=2009-01-01}}</ref>. Ziara zake 104 kati nchi 129 ulimwenguni kote, mbali na 146 nchini [[Italia]] na 317 katika [[parokia]] za [[Roma]], zilikusanya mara nyingi umati mkubwa (hadi zaidi ya milioni 4 huko [[Manila]], [[Ufilipino]], mwishoni mwa [[siku ya kimataifa ya vijana]]), na kumfanya asafiri kuliko jumla ya mapapa wote waliomtangulia, akiwa mmojawapo kati ya [[viongozi]] wa dunia waliosafiri zaidi. Papa Wojtyła alitangaza [[wenye heri]] 1,340 na [[watakatifu]] 483, ili kuwapa [[Ukristo|Wakristo]] wa leo vielelezo mbalimbali kwa maisha yao ili walenge [[utakatifu]] walioitiwa na [[Mungu]].<ref name="USCCB_Bio">{{cite web |url=http://www.usccb.org/comm/popejohnpaulii/biography.shtml |title=Pope John Paul II: A Light for the World |accessdate=2009-01-01 |publisher=United States Council of Catholic Bishops |year=2003 |archivedate=2011-06-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624073359/http://www.usccb.org/comm/popejohnpaulii/biography.shtml }}</ref><ref name="Moore1">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/2009919/Pope-John-Paul-II-on-course-to-become-saint-in-record-time.html|title=Pope John Paul II on course to become Saint in record time|last=Moore|first=Malcolm|date=22 Mei 2008|work=[[Daily Telegraph]] |accessdate=2009-01-01 | location=London}}</ref> Idadi hiyo ni kubwa kuliko ile ya waliotangazwa na jumla ya Mapapa wote waliomtangulia walau katika karne tano za mwisho.<ref name="Hollingshead">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2006/apr/01/catholicism.religion|title=Whatever happened to ... canonising John Paul II?|last=Hollingshead |first=Iain |authorlink=Iain Hollingshead |date=1 Aprili 2006|work=[[The Guardian]] |accessdate=2009-01-01 | location=London}}</ref><ref name="Gertz">{{cite web|url=http://www.christianitytoday.com/ct/2003/octoberweb-only/10-20-52.0.html|title=Christian History Corner: John Paul II's Canonisation Cannon|last=Gertz|first=Steven|date=10 Januari 2003|work=[[Christianity Today]]|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="Beatifications">{{cite web|url=http://www.usccb.org/pope/beatify.htm#10|title=Beatifications During Pope John Paul II’s Pontificate, 1988|last=Walsh|first=Sister Mary Ann|work=From: ‘John Paul II: A Light for the World’, [http://www.popebook.com/ Popebook.com]|publisher=[[United States Conference of Catholic Bishops|United States Conference of Catholic Bishops, Inc.]]|accessdate=2009-01-01|archivedate=2008-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211002153/http://www.usccb.org/pope/beatify.htm#10}}</ref><ref name="Vatican1">{{cite web|url=http://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/index_saints_en.html|title=Table of the Canonisations during the Pontificate of His Holiness John Paul II|publisher=[[The Holy See]]|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref>''Whether John Paul II canonised more saints than all previous popes put together is difficult to prove, as the records of many early canonisations are incomplete, missing, or inaccurate.''</ref> Alikuwa anaongea lugha mbalimbali, zikiwemo za Kipolandi, Kiitalia, [[Kifaransa]], [[Kijerumani]], [[Kiingereza]], [[Kihispania]], [[Kireno]], [[Kiukraina]], [[Kirusi]], [[Kiserbokroatia]], [[Kiesperanto]], [[Kilatini]] na [[Kigiriki cha kale]].<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.robinsonlibrary.com/philosophy/denominations/catholic/history/johnpaul2.htm|title=Pope John Paul II|date=20 Oktoba 2008|publisher=The Robinson Library|accessdate=2009-01-01|archivedate=2015-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402135430/http://www.robinsonlibrary.com/philosophy/denominations/catholic/history/johnpaul2.htm|=https://web.archive.org/web/20150402135430/http://www.robinsonlibrary.com/philosophy/denominations/catholic/history/johnpaul2.htm}}</ref> Yohane Paulo II alitangazwa na [[mwandamizi]] wake [[Papa Benedikto XVI]] kuwa [[mwenye heri]] tarehe [[1 Mei]] [[2011]],<ref name="CC1">{{cite web|url= http://www.catholicculture.org/news/headlines/index.cfm?storyid=4969|title=Catholic Culture : Latest Headlines : SPECIAL: Popes Pius XII, John Paul II declared 'venerable'|work=catholicculture.org|accessdate=2010-02-25}}</ref><ref name="CathLife">{{cite web|url= http://acatholiclife.blogspot.com/2009/12/pope-pius-xii-john-paul-ii-declared.html|title=A Catholic Life: Pope Pius XII, John Paul II Declared Venerable|work=acatholiclife.blogspot.com|accessdate=2010-02-25}}</ref><ref name="VenJP">{{cite web|url= http://www.piercedhearts.org/jpii/venerable_jpii.htm|title=Venerable John Paul II|date=19 December 2009work=piercedhearts.org|accessdate=2010-02-25}}</ref><ref name="CNA2">{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/john_paul_ii_declared_venerable_moves_one_step_closer_to_sainthood/|title=John Paul II declared [[Venerable]], moves one step closer to sainthood :: Catholic News Agency (CNA)|work=catholicnewsagency.com|accessdate=2010-02-25|archive-date=2021-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309131356/https://www.catholicnewsagency.com/news/john_paul_ii_declared_venerable_moves_one_step_closer_to_sainthood|url-status=dead}}</ref><ref name="BBC-beatify">{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12191423|title=Pope paves way to beatification of John Paul II|work=bbc.news.co.uk|accessdate=2011-01-14}} </ref> halafu [[Papa Fransisko]] akamtangaza [[mtakatifu]] tarehe [[27 Aprili]] [[2014]]. [[Sikukuu]] yake huadhimishwa kila mwaka tarehe [[22 Oktoba]]<ref>https://www.santiebeati.it/dettaglio/90026</ref>, kulingana na siku ya kuanza rasmi huduma yake ya Kipapa kwa Misa iliyofanyika katika uwanja mbele ya [[Basilika la Mt. Petro]], [[Vatikani]]. == Maisha == === Miaka ya kwanza === [[Picha:Emilia and Karol Wojtyla wedding portrait.jpg|thumb|left|160px|Picha ya [[ndoa]] ya wazazi wake Emilia na Karol Wojtyla Sr.]] [[Picha:Geb-Haus Papst.jpg|thumb|Nyumba ya [[familia]] yake huko [[Wadowice]].]] [[Picha:Dom Rodzinny Ojca Świętego Jana Pawła II w Wadowicach1.JPG|thumb|upright|Ua wa nyumba yake.]] Karol Józef Wojtyła alizaliwa [[Wadowice]]<ref name="ShortBio">{{cite web|url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_breve_en.html|title= His Holiness John Paul II : Short Biography |date=30 Juni 2005|work=Vatican Press Office|accessdate=2009-01-01}}</ref> nchini [[Polandi]] akiwa mtoto wa tatu na wa mwisho wa Karol Wojtyła,<ref name="CNN6">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/SPECIALS/2005/pope/stories/bio1/index.html|title=Pope John Paul II 1920-2005|publisher=CNN|accessdate=2009-01-01|archive-date=2014-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116090409/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2005/pope/stories/bio1/index.html|url-status=dead}}</ref> na Emilia Kaczorowska, ambaye alikuwa na asili ya [[Lithuania|Kilithuania]], akafariki tarehe [[13 Aprili]] [[1929]],<ref name="CBN">{{cite web |url=http://www.cbn.com/spirituallife/ChurchAndMinistry/KarolWojtylaPopeJohnPaulTimeline.aspx| title= Karol Wojtyła (Pope John Paul II) Timeline|accessdate=2009-01-01|publisher=[[Christian Broadcasting Network]]}}</ref>. Dada yake Olga alikufa kabla Karol hajazaliwa; hivyo, alihusiana sana na kaka yake Edmund, mpaka huyo alipokufa kwa [[tetekuwanga]] kutokana na kazi yake ya [[udaktari]]. Akiwa kijana, Karol alipenda sana [[spoti]] akacheza mara nyingi [[kandanda]] kama [[kipa]].<ref name="CNNBio">{{cite web |url=http://popejohnpaul.com/php/showContent.php?linkid=1 |title=Pope John Paul the most revered human being on earth popejohnpaul.com |publisher=popejohnpaul.com |accessdate=2009-01-01 |archivedate=2021-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210505021045/http://popejohnpaul.com/php/showContent.php?linkid=1 }}</ref> Miaka ya malezi yake iliathiriwa na uhusiano mkubwa na [[Wayahudi]] wengi wa Wadowice. Mara nyingi kulikuwa na [[mechi]] kati ya Wakatoliki na Wayahudi, naye alijitolea kuwa kipa wa Wayahudi timu yao ilipopungukiwa wachezaji. Katikati ya mwaka [[1938]], Karol na baba yake walihamia [[Kraków]], alipojiunga na [[chuo kikuu]] maarufu cha "[[Jagiellonian University]]". Huko akisoma [[filolojia]] na lugha 12 tofauti, alijitolea kusaidia kama [[mkutubi]]. Alipolazimishwa kujiunga na [[jeshi]] (36th Infantry Regiment (Polandi)|Academic Legion), alikataa kufyatua risasi. Pia aliigiza na kutunga mwenyewe [[tamthilia]]. Mwaka [[1939]] [[Ujerumani]] wa [[Hitler]] ulivamia Polandi ukafunga chuo kikuu hicho, huku [[wanaume]] wote wakidaiwa kufanya kazi. Hivyo, tangu mwaka [[1940]] hadi [[1944]], Karol alifanya kazi mbalimbali za mikono asije akahamishiwa katika [[makambi ya KZ]].<ref name="ShortBio"/> Baba yake alifariki kwa mpasuko wa moyo mwaka [[1941]], akimuacha peke yake.<ref name="CNN6"/><ref name="CBN"/><ref name = "Stourton5">{{cite book |last1=Stourton |first1=Edward |authorlink1=Edward Stourton (journalist)|title=John Paul II: Man of History |url=https://archive.org/details/johnpauliimanofh0000stou |accessdate=2009-01-01|publisher=Hodder & Stoughton |location=London |isbn=0340908165 |page=[https://archive.org/details/johnpauliimanofh0000stou/page/60 60] |year=2006}}</ref> Miaka 40 baadaye alisema,''"Sikuwepo mama alipofariki, sikuwepo kaka alipofariki, sikuwepo baba alipofariki. Kufikia umri wa miaka 20 nilikuwa nimeshapoteza wapenzi wangu wote"''.<ref name = "Stourton5"/> Ndipo alipoanza kufikiria sana [[wito]] wa [[upadri]], ambao polepole ukawa ''‘jambo la ndani lenye hakika ya hali ya juu’''.<ref name = "Stourton6">{{cite book |last1=Stourton |first1=Edward |authorlink1=Edward Stourton (journalist)|title=John Paul II: Man of History |url=https://archive.org/details/johnpauliimanofh0000stou |accessdate=2009-01-01|publisher=Hodder & Stoughton |location=London |isbn=0340908165 |page=[https://archive.org/details/johnpauliimanofh0000stou/page/63 63] |year=2006}}</ref> Kwa sababu hiyo, mnamo Oktoba [[1942]], alipiga hodi kwenye nyumba ya [[askofu mkuu] wa [[Kraków]], [[kardinali]] [[Adam Stefan Sapieha]], akaomba asomee upadri.<ref name = "Stourton6"/> Mapema akawa anasoma kwa siri katika [[seminari]] iliyoendeshwa huko kwa maficho. Tarehe [[29 Februari]] [[1944]], Karol aligongwa na [[lori]] la Kijerumani. Tofauti na kawaida, alipelekwa [[hospitali]]ni alipotibiwa wiki mbili. Kunusurika ajali hiyo kulimthibitisha katika wito wake. Tarehe [[6 Agosti]] [[1944]], ‘Black Sunday’, [[askari]] wa [[Gestapo]] walijaribu kukamata wavulana wote wa Kraków wasije wakaanza mapambano dhidi yao<ref name="George Weigel 2001, page 71">[[#Weigel02|George Weigel, "Witness to Hope" - HarperCollins Publishers 2001, page 71]]</ref> kama ilivyotokea [[Warsaw]].<ref name="Norman">{{cite book|last=Davies|first=Norman|authorlink=Norman Davies|title=Rising '44: The Battle for Warsaw |url=https://archive.org/details/rising44battlefo00norm|publisher=[[Viking Penguin]] |location=80 Strand, London WC2R 0RL|year=2004|pages=[https://archive.org/details/rising44battlefo00norm/page/253 253]–254|isbn=0-670-03284-0|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="George Weigel 2001, pages 71-21">[[#Weigel02|George Weigel, "Witness to Hope" - HarperCollins Publishers 2001, pages 71-21]]</ref> Karol alifaulu kufichama katika andaki la nyumba iliyokaguliwa na askari, wakati vijana zaidi ya elfu nane walikamatwa siku hiyo.<ref name = "Stourton6"/><ref name="George Weigel 2001, page 71"/><ref name="Norman"/> Halafu akafichama nyumbani kwa askofu mkuu hadi Wajerumani walipofukuzwa tarehe [[17 Januari]] [[1945]].<ref name="Davies72">[[#Davies72|Norman Davies, Rising '44: The Battle for Warsaw - Viking Penguin 2004, pages 253-254]]</ref> Hapo wanafunzi waliteka [[seminari]], naye akajitolea kusafisha vyoo vilivyojaa mavi ya muda mrefu.<ref name="Weigel">''Witness to Hope'', [[George Weigel]], [[HarperCollins]] (1999, 2001) ISBN 0-06-018793-X.</ref> Mwezi huohuo, alimuokoa Edith Zierer, binti Myahudi wa miaka 14 ambaye alikuwa amekimbia kambi la [[Częstochowa]] lakini akazimia kwenye [[reli]].<ref name="EdithZ">{{cite web|url=http://voices.iit.edu/Profiles/ziere_p.html|title=Profile of Edith Zierier (1946)|work=Voices of the Holocaust|publisher=2000 Paul V. Galvin Library, Illinois Institute of Technology|accessdate=2009-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080419140949/http://voices.iit.edu/Profiles/ziere_p.html|archivedate=2008-04-19}}</ref> Karol akampandisha juu ya treni na kumfikisha salama mjini Kraków.<ref name="CNNLive">{{cite news|url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0504/08/se.01.html|title=CNN Live event transcript|date= 8 Aprili 2005 |publisher=CNN.com |accessdate=2009-01-01}}</ref><ref>Roberts, Genevieve., [https://web.archive.org/web/20071215035053/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4159/is_20050403/ai_n13509294 "The death of Pope John Paul II: `He saved my life - with tea, bread'"], ''[[The Independent]]'', 3 Aprili 2005, Retrieved on 2007-06-17.</ref><ref>Cohen, Roger., [http://www.dialog.org/hist/JohnPaulII-EdithZierer.htm " The Polish Seminary Student and the Jewish Girl He Saved"] {{Wayback|url=http://www.dialog.org/hist/JohnPaulII-EdithZierer.htm |date=20140209190231 }}, ''[[International Herald Tribune]]'', 6 Aprili 2005, Retrieved on 2007-06-17.</ref> [[B'nai B'rith]] na makundi mengine ya Kiyahudi yamethibitisha kuwa Karol aliokoa wengine vilevile dhidi ya [[dhuluma]] ya [[Wanazi]]. === Upadri === [[Picha:Karol Wojtyla-wikary w Niegowici.jpg|thumb|Karol Wojtyła akiwa padri huko [[Niegowić]], Polandi, mwaka [[1948]].]] Kisha kumaliza masomo yake seminarini, tarehe [[1 Novemba]] [[1946]] Karol alipewa [[upadirisho]] na kardinali Adam Stefan Sapieha.<ref name = "Stourton7">{{cite book |last1=Stourton |first1=Edward |authorlink1=Edward Stourton (journalist)|title=John Paul II: Man of History |url=https://archive.org/details/johnpauliimanofh0000stou |accessdate=2009-01-01|publisher=Hodder & Stoughton |location=London|isbn=0340908165 |page=[https://archive.org/details/johnpauliimanofh0000stou/page/71 71] |year=2006}}</ref><ref name = "Vatican2">{{cite web| url =http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_prepontificato_en.html#1946 | title =His Holiness John Paul II, Biography, Pre-Pontificate| publisher =Holy See | accessdate =1 Januari 2008}}</ref> Baada ya hapo alitumwa [[Roma]] akasome [[teolojia]] kwenye [[chuo kikuu cha Kipapa]] ''[[Angelicum]]'',<ref name = "Stourton7"/><ref name = "Vatican2"/> alipojipatia [[digrii]] ya pili na ya tatu katika teolojia. Udaktari huo, ambao ulifuatwa na mwingine, ulipatikana kwa kuchambua ''Fundisho la [[Imani]] kadiri ya Mt. [[Yohane wa Msalaba]]''. Akirudi Polandi katikati ya mwaka 1948 alipangiwa kazi yake ya kichungaji ya kwanza katika [[kijiji]] cha [[Niegowić]], maili 15 kutoka Kraków. Alipofika huko tu, alipiga magoti na kubusu ardhi kama atakapofanya mara nyingi katika safari zake za kimataifa akifika kwenye nchi fulani.<ref name="Chronicle">{{cite book|last=Maxwell-Stuart|first=P.G.|title=Chronicle of the Popes|url=https://archive.org/details/chronicleofpopes0000maxw|publisher=Thames & Hudson|location=London|year=2006|page=[https://archive.org/details/chronicleofpopes0000maxw/page/233 233]|isbn=978-0-500-28608-6}}</ref> Tendo hilo liliiga lile la mtakatifu [[Jean Marie Baptiste Vianney]].<ref name="Chronicle"/> [[Picha:Facade of the main entrance of the Pontifical University of St. Thomas Aquinas (Angelicum) (19May07).jpg|thumb|left|upright|Chuo kikuu cha ''Angelicum'' mjini Roma.]] Mnamo Machi [[1949]] alihamishiwa [[parokia]] ya [[Mtakatifu Florian]] mjini Kraków, akaanza kufundisha [[maadili]] katika [[Jagiellonian University]] halafu katika [[Chuo Kikuu cha Kikatoliki cha Lublin]]. Wakati huo alikusanya vijana 20 hivi walioanza kujiita ''Rodzinka'', "familia ndogo". Walikuwa wakikutana kwa [[sala|kusali]], kujadili [[falsafa]], na kusaidia [[vipofu]] na [[wagonjwa]]. Polepole kundi hilo lilifikia washiriki 200 hivi, nao wakajiongezea michezo na spoti. Mwaka [[1954]] alipata udaktari wa pili katika falsafa,<ref>[[#Stourton03|Edward Stourton, "John Paul II: Man of History" - Hodder & Stoughton 2006, page 97]]</ref> kwa kutathmini uwezekano wa kufundisha maadili ya Kikatoliki kwa kutumia [[fenomenolojia]] ya [[Max Scheler]]. Lakini serikali ya Kikomunisti ilimzuia asipewe digri hiyo mpaka mwaka 1957.<ref name = "Vatican2"/> Wakati huo, Wojtyła aliandika mfululizo wa makala kuhusu mada za Kikanisa katika [[gazeti]] la kila wiki la [[dayosisi|jimbo]] ''[[Tygodnik Powszechny]]''.<ref name="Zenit5">{{cite web|url=http://www.zenit.org/article-6191?l=english|title=John Paul II to Publish First Poetic Work as Pope|date=7 Januari 2003|publisher=ZENIT Innovative Media, Inc.|accessdate=2009-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116180119/http://www.zenit.org/article-6191?l=english|archivedate=2014-01-16}}</ref> Katika miaka 12 ya kwanza ya upadri wake alitunga pia [[fasihi]] mpya mbalimbali kuhusu [[vita]], hali ya maisha chini ya Ukomunisti, majukumu ya kichungaji n.k. Lakini alichapisha maandishi hayo kwa kutumia [[jina la bandia]] Andrzej Jawień au Stanisław Andrzej Gruda<ref name="Zenit5"/><ref name="Landry">{{cite web|url=http://www.catholicity.com/commentary/landry/00452.html|title=God, the Pope and Michelangelo|last=Landry|first=Fr. Roger J. |date=22 Aprili 2005|publisher=CatholiCity.com |author=The Mary Foundation |accessdate=2009-01-01}}</ref> – tofauti na maandishi yake ya kidini yaliyotolewa kwa jina lake halisi.<ref name="Zenit5"/><ref name="Landry"/> Mwaka [[1960]], Wojtyła alitoa kitabu muhimu cha [[maadilidini]] ''[[Love and Responsibility]]'', akitetea mafundisho ya Kanisa Katoliki kuhusu ndoa kwa kutumia mtazamo wa kifalsafa.<ref name="Wojtyła">[[#Wojtyła69|Wojtyła, Karol. ''Love and Responsibility'']]: 1981</ref> === Askofu na kardinali === [[Picha:Karol Wojtyła - wizytacja zakonu oo. Karmelitów na Piasku w Krakowie 1967.jpg|thumb|Picha ya Juni 1967, akiwa [[askofu]] lakini si kardinali bado.]] Tarehe [[4 Julai]] [[1958]],<ref name = "Vatican2"/> alipokuwa likizo, [[Papa Pius XII]] alimteua [[askofu msaidizi]] wa Kraków. Aliitwa [[Warsaw]] akutane na [[Mkuu wa Maaskofu]] wa Polandi, kardinali [[Stefan Wyszyński]], aliyemuarifu kuhusu uteuzi huo.<ref name = "Rise">{{cite book |first1=Pope |last1=John Paul II |title=Rise, Let Us Be On Our Way |url=https://archive.org/details/riseletusbeonour00john |accessdate=2009-01-01|publisher=2004 Warner Books |isbn=0-446-57781-2 |year=2004}}</ref><ref name = "Stourton8">{{cite book |last1=Stourton |first1=Edward |authorlink1=Edward Stourton (journalist)|title=John Paul II: Man of History |url=https://archive.org/details/johnpauliimanofh0000stou |accessdate=2009-01-01|publisher=Hodder & Stoughton |location=London |isbn=0340908165 |page=[https://archive.org/details/johnpauliimanofh0000stou/page/103 103] |year=2006}}</ref> Kisha kukubali kuwa msaidizi wa [[askofu mkuu]] [[Eugeniusz Baziak]], alipewa [[daraja]] ya [[uaskofu]] (akitumia jina la jimbo la zamani la [[Ombi]]) tarehe [[28 Septemba]] 1958.<ref name = "Vatican2"/> Akiwa na miaka 38 tu, alikuwa kijana kuliko maaskofu wote wa Polandi. Baada ya kifo cha Baziak mnamo Juni [[1962]], tarehe [[16 Julai]], Karol Wojtyła alichaguliwa asimamie jimbo kama ''Vicar Capitular''.<ref name="ShortBio"/> Wojtyła alishiriki toka mwanzo hadi mwisho [[Mtaguso wa pili wa Vatikano]] (1962–[[1965]]),<ref name="ShortBio"/><ref name = "Vatican2"/> akichangia hasa hati ''[[Dignitatis Humanae]]'' na ''[[Gaudium et Spes]]''.<ref name = "Vatican2"/> Baadaye Wojtyła alishiriki pia vikao vyote vya [[Sinodi ya Maaskofu]].<ref name="ShortBio"/> Tarehe [[13 Januari]] [[1964]], [[Papa Paulo VI]] alimteua [[askofu mkuu]] wa [[Kraków]].<ref name="VaticanNewsService">{{cite web |url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_breve_en.html |title= Short biography |publisher=www.vatican.va |accessdate=2009-10-25}}</ref> Halafu, tarehe [[26 Juni]] [[1967]], Paulo VI alimteua kardinali<ref name = "Vatican2"/><ref name="VaticanNewsService"/> akapewa [[kanisa]] la [[San Cesareo in Palatio]].<ref>[http://www.gcatholic.com/churches/cardinal/130.htm Cardinal Deaconry S. Cesareo in Palatio] Giga Catholic Information</ref> Mwaka 1967 alichangia pia hati ''[[Humanae Vitae]]'' iliyokataza tena [[utoaji mimba]] na [[teknolojia]] ya [[uzazi wa mpango]].<ref name="Memory"/><ref name = "Vatican2"/><ref name="HV">{{cite web |url=http://www.vatican.va/holy_father/paul_vi/encyclicals/documents/hf_p-vi_enc_25071968_humanae-vitae_en.html |title=Humanae Vitae |accessdate=2009-01-01|date=25 Julai 1968}}</ref> === Papa === [[Picha:Coat of arms of Ioannes Paulus II.svg|thumb|130|[[Lebo]] yake yenye [[msalaba]] na chini yake herufi M kumaanisha [[Bikira Maria]], mama wa [[Yesu]] aliyemheshimu sana.]] Mnamo Agosti [[1978]], Wojtyła alishiriki uchaguzi wa [[Papa Yohane Paulo I]], aliyefariki baada ya siku 33 tu.<ref name="ShortBio"/><ref name = "Vatican2"/><ref name="Time1978">{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229,00.html|title=A "Foreign" Pope|date=30 Oktoba 1978|work=Time magazine|page=1|accessdate=2009-01-01|archivedate=2007-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071104001709/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229,00.html}}</ref> Uchaguzi wa pili wa mwaka huo 1978 ulianza tarehe [[14 Oktoba]]<ref name="Time1978b">{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229-4,00.html|title=A "Foreign" Pope|date=30 Oktoba 1978|work=Time magazine|page=4|accessdate=2009-01-01|archivedate=2007-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070815090521/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229-4,00.html}}</ref><ref name="Time1978b"/> na Wojtyła akashinda walipopiga kura mara ya nane. Hapo alijichaguliwa jina la Yohane Paulo II<ref name = "Vatican2"/><ref name="Time1978b"/> kwa heshima ya watangulizi wake wa mwisho.<ref name="Time1978"/><ref name = "Stourton10">{{cite book |last1=Stourton |first1=Edward |authorlink1=Edward Stourton (journalist)|title=John Paul II: Man of History |url=https://archive.org/details/johnpauliimanofh0000stou |accessdate=2009-01-01|publisher=Hodder & Stoughton |location=London |isbn=0340908165 |page=[https://archive.org/details/johnpauliimanofh0000stou/page/171 171] |year=2006}}</ref><ref name="NewPope">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/world/pope/choosing/html/announcement.stm|title=New Pope Announced|work= BBC News|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name = "Stourton10"/><ref>[http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1978/The-Election-of-Pope-John-Paul-II/12309251197005-5/ 1978 Year in Review: The Election of Pope John Paul II]</ref> Akiwa na miaka 58 tu, alikuwa kijana kuliko Mapapa wote waliochaguliwa baada ya [[Papa Pius IX]] mwaka 1846, aliyekuwa na miaka 54.<ref name = "Vatican2"/> [[Ibada]] ya kuanzia rasmi Upapa wake ilifanyika tarehe [[22 Oktoba]] 1978.<ref name="Vatican-bio-en">{{cite web |url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_pontificato_en.html |title=Events in the Pontificate of John Paul II |accessdate=2009-01-01|date=30 Juni 2005}}</ref> === Mafundisho === [[Picha:Pope John Paul II.jpg|thumb|left|Papa Yohane Paulo II mwaka 1985.]] Kama papa, moja kati ya kazi zake muhimu ilikuwa kufundisha imani na maadili. Hakuna Papa aliyewahi kuwahubiria watu wengi zaidi. Katika kupokea watu siku 1160 za [[Jumatano]], alifikia watu 17,600,000. Kati ya [[katekesi]] zake alizowapa, maarufu zaidi ni zile juu ya "Teolojia ya [[Mwili]]". Mbali ya vitabu 5, aliandika hati 85. Katika ''[[Novo Millennio Ineunte]]'' alisisitiza umuhimu wa kuanza upya na [[Kristo]] mwanzoni mwa [[milenia ya tatu]]: "Hatutaokolewa na tamko, bali na Nafsi hai." Katika ''[[Veritatis Splendor]]'' alisisitiza umuhimu wa kujua [[ukweli]] ili kufikia [[uhuru]], badala ya kukubali [[dhana]] ya kuwa [[binadamu]] anaweza kuwa na rai tu. Katika ''[[Fides et Ratio]]'' alionyesha haja ya imani na akili kushirikiana ili kujua ukweli. Yohane Paulo II alitoa mafundisho mengi kuhusu [[jamii]] pia, akitetea heshima ya watu wote, kuanzia [[wanawake]], na umuhimu wa familia: ''Jinsi familia inavyokwenda, ndivyo taifa linavyokwenda na ndivyo ulimwengu tunamoishi unavyokwenda''.<ref name="Memory"/>. Hati nyingine zinahusu ''Injili ya Uhai'' (''[[Evangelium Vitae]]'') na ''Ekumeni'' (''Ut Unum Sint''). === Ziara === {| style="width:100%; background: none;" |- | style="width:20%" | | style="width:21%; vertical-align: top; text-align:justify; padding-left: 10px;" | <ref name="Holy See">{{cite web |url=http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/travels/index.htm|title=The Holy See: ''Jubilee Pilgrimages of the Holy Father'' |accessdate=2009-01-01|publisher=Holy See}}</ref> | style="width:1%" | | style="width:58%; vertical-align: top;" |[[Picha:JPIITravelsMap.svg|400px|thumb|left|Ramani inayoonyesha nchi alizotembelea.<!-- (bad info, John Paul II was in Slovakia three times) -->]] |} [[Picha:John Paul II Polish Parliament 1999 5.jpg|thumb|Ziara kwa [[bunge]] la Polandi tarehe [[11 Juni]] [[1999]].]] Wakati wa upapa wake, Yohane Paulo II alisafiri zaidi ya kilometa milioni 1.1<ref name="Chronicle2"/>, akivutia umati mkubwa sana.<ref name="AsiaNews"/><ref>{{cite web| title=Manila World Youth Day |url=http://en.wikipedia.org/wiki/World_Youth_Day_1995|publisher=Wikipedia|accessdate=2010-09-13}}</ref><ref name="AsiaNews">{{cite web|url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=2947&dos=48&size=A|title=The Philippines, 1995: Pope dreams of "the Third Millennium of Asia"|date=4 Aprili 2005|publisher=AsiaNews|accessdate=2009-01-01|archive-date=2012-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022151613/http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=2947&dos=48&size=A|url-status=dead}}</ref><ref name="AsiaNews"/> Safari zake nchini Polandi ziliwatia moyo wananchi kuungana dhidi ya dhuluma za Ukomunisti.<ref name="OnThisDay">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/2/newsid_3972000/3972361.stm|title=1979: Millions cheer as the Pope comes home|work=from "On This Day, 2 Juni 1979,"|publisher=BBC News|accessdate=2009-01-01 | date=2 Juni 1979}}</ref><ref name="Memory"/> On later trips to Polandi, he gave tacit support to the organization.<ref name="Memory"/><ref name="CBCNews"/><ref name="Berlin Wall"/><ref name="Bottum"/><ref name="Chronicle2"/><ref name="Gorbachev"/><ref name="OnThisDay"/> Pia alitembelea nchi nyingi ambazo zilikuwa hazijawahi kufikiwa na Papa yeyote, kama vile [[Tanzania]] mwaka [[1990]]. While <ref name="Mexico">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C06E3D91038F933A05754C0A9649C8B63|title=Pope to Visit a Mexico Divided Over His Teachings |last=Thompson|first=Ginger|date=30 Julai 2002|work= The New York Times |accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="Ireland">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/4229807.stm|title=Irish remember 1979 Papal visit |date=2 Aprili 2005|work= BBC News|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="CatholicIreland">{{cite web|url=http://www.catholicireland.net/pages/index.php?nd=206&art=569|title=The Pope’s visit to Ireland|publisher=CatholicIreland.net|accessdate=2009-01-01|archivedate=2012-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307123117/http://www.catholicireland.net/pages/index.php?nd=206&art=569}}</ref><ref name="UK Visit">{{cite web |url=http://www.popejohnpaulii.org.uk/|title=28 May 1982: Pope John Paul II becomes first pontiff to visit Britain|accessdate=2009-01-01|publisher=[http://www.catholic-ew.org.uk/ Bishops’ Conference of England and Wales]}}</ref><ref name="UK Visit"/><ref>{{cite book |last=Abbott|first=Elizabeth|title=Haiti: The Duvalier Years|url=https://archive.org/details/haitiduvaliersth00abbo|publisher=McGraw Hill Book Company|year=1988|pages = [https://archive.org/details/haitiduvaliersth00abbo/page/260 260]–262|isbn=0-07-046029-9}}</ref><ref name="PopeEgypt">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/654651.stm|title=Pope pleads for harmony between faiths |date=24 Februari 2000|work= BBC News|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="PopeEgypt"/><ref name="PopeEgypt"/><ref name="Egypt">{{cite web|url=http://www.coptic.net/public/news/2000-10-27.txt|title=Reception of His Holiness Catholicos Karekin II|date=27 Oktoba 2000|publisher=The Christian Coptic Orthodox Church Of Egypt|accessdate=2009-01-01|archivedate=2012-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120414211255/http://www.coptic.net/public/news/2000-10-27.txt}}</ref><ref name="NewYorkTimes3">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F02E2DA113BF932A1575AC0A9679C8B63|title=Pope to Leave for Kazakhstan and Armenia This Weekend |last=Henneberger|first=Melinda|date=21 Septemba 2001|work= The New York Times|accessdate=2009-01-01}}</ref> Tarehe [[13 Aprili]] [[1986]] alikuwa Papa wa kwanza kutembelea [[sinagogi]] (mjini Roma)<ref name="OneAnother">{{cite web|url=http://www.blessingexhibit.org/|title=A Blessing to One Another - Pope John Paul II & The Jewish People|publisher=2007,2009 A Blessing to One Another |accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="AIJAC"/><ref name="Sacred">{{cite web |url=http://www.sacred-destinations.com/italy/rome-great-synagogue.htm |title=''"Great Synagogue, Rome"''|accessdate=2009-01-01|publisher=2009 Sacred Destinations}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bc.edu/research/cjl/meta-elements/texts/cjrelations/resources/documents/catholic/johnpaulii/romesynagogue.htm|title=Boston College: ''"Address at the Great Synagogue of Rome"''|date=13 Aprili 1986|accessdate=2009-01-01|publisher=2009 The Trustees of Boston College|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080611181904/http://www.bc.edu/research/cjl/meta-elements/texts/cjrelations/resources/documents/catholic/johnpaulii/romesynagogue.htm|archivedate=2008-06-11}}</ref> [[Picha:-Western Wall.jpg|thumb|[[Ukuta wa Maombolezo]] huko [[Yerusalemu]].]] Mnamo Machi [[2000]], alipotembelea [[Yerusalemu]], akawa Papa wa kwanza kuhiji kwenye [[Ukuta wa Maombolezo]] alipoingiza ujumbe wake ndani ya ufa na kuomba msamaha kwa makosa dhidi ya Wayahudi.<ref name="BBCIsrael"/><ref name="ADL2006">{{cite web|url=http://www.adl.org/interfaith/JohnPaul_II_Visit.pdf|title=Pope John Paul II's Visit to Jordan, Israel and the Palestinian Authority: A Pilgrimage of Prayer, Hope and Reconciliation|last=Klenicki|first=Rabbi Leon|date=13 Aprili 2006|publisher=Anti-Defamation League|accessdate=2009-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929184402/http://archive.adl.org/interfaith/JohnPaul_II_Visit.pdf|archivedate=2013-09-29}}</ref><ref name="ADL2006"/><ref name="AIJAC"/><ref name="BBCIsrael">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/26/newsid_4168000/4168803.stm|title=2000: Pope prays for Holocaust forgiveness|date=26 Machi 2000|work= BBC News|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="ADL2006"/><ref name="LOT">{{cite web|url=http://www.polishculture-nyc.org/pope_exhibition.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071021191718/http://www.polishculture-nyc.org/pope_exhibition.htm|archivedate=2007-10-21|title=A Blessing to One Another: Pope John Paul II and the Jewish People|publisher=2007,2009 A Blessing to One Another|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="LOT"/><ref name="Online News">{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/bb/religion/jan-june00/apology_3-13.html|title=Online News Hour - A Papal Apology|accessdate=2009-01-01|publisher=©1996-2009 MacNeil/Lehrer Productions.|archive-date=2013-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230232251/http://www.pbs.org/newshour/bb/religion/jan-june00/apology_3-13.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ADL2">{{cite web|url=http://www.aijac.org.au/updates/Apr-05/040405.html#Article%202|title=Pope John Paul II: ‘An Appreciation: A Visionary Remembered’|last=Jacobson|first=Kenneth|date=2 Aprili 2005|publisher=Anti-Defamation League|accessdate=2009-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070904155150/http://aijac.org.au/updates/Apr-05/040405.html#Article%202|archivedate=2007-09-04}}</ref> Alikuwa pia Papa wa kwanza kuingia [[mskiti]]ni, ([[Damasko]], [[Syria]], mwaka [[2001]]).<ref name="Mosque">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/1316812.stm|title=Mosque visit crowns Pope's tour|last=Plett|first=Barbara|date= 7 Mei 2001|work= BBC News|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="Mosque"/><ref name="Damascus">{{cite web|url=http://www.catholic-forum.com/saints/pope0264qr.htm|title=Pope John Paul II - Address at Omayyad Mosque of Damascus - 6 May 2001|publisher=The Catholic Community Forum and Liturgical Publications of St. Louis, Inc|accessdate=2009-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060630103927/http://www.catholic-forum.com/saints/pope0264qr.htm|archivedate=2006-06-30}}</ref> [[Picha:Wydrome2000.jpg|thumb|[[World Youth Day]] ni adhimisho la kimataifa kwa ajili ya vijana lililoanzishwa na Yohane Paulo II.]] Tangu alipokuwa padri, Yohane Paulo II alikuwa na kipaji cha pekee cha kuvuta vijana<ref name="Bonacci">{{cite web|url=http://www.catholiceducation.org/articles/catholic_stories/cs0127.html|title=The Pope of the Youth|last=Bonacci|first=Mary Beth|date=5 Mei 2005|work=Crisis Magazine|accessdate=2009-01-01|archivedate=2014-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140425011806/http://www.catholiceducation.org/articles/catholic_stories/cs0127.html}}</ref><ref name="Bauman">{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/column.php?n=56|title=John Paul II: Pope of the Youth|last=Bauman|first=Michelle|date=2 Aprili 2006|publisher=Catholic News Agency|accessdate=2009-01-01|archivedate=2007-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070412155020/http://www.catholicnewsagency.com/column.php?n=56}}</ref> <ref name="Bonacci"/> Kwa ajili yao mwaka [[1984]] alianzisha [[World Youth Day]] ili kuwakusanya kwa wiki moja kutoka duniani kote katika kuadhimisha imani kwa furaha.<ref name="ShortBio"/><ref name="Bonacci"/><ref name="Bauman"/><ref name="ShortBio"/><ref name="Bauman"/> Wakati wa Upapa wake aliadhimisha mara 19 siku kama hizo, mara jimboni Roma, mara kwingine kimataifa akikusanya hata vijana milioni kadhaa. Baadaye alianzisha pia mkutano wa kimataifa wa familia (1994).<ref name="ShortBio"/> Katika safari zake, Yohane Paulo II alikutana kwa makusudi mazima na viongozi wa dini na madhehebu</ref><ref name="Teoctist">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/08/02/obituaries/02teoctist.html|title=Patriarch Teoctist, 92, Romanian Who Held Out Hand to John Paul II, Dies|last=Brunwasser|first=Matthew|date=2 Agosti 2007|work= The New York Times|accessdate=2009-01-01}}</ref>ref name="Macedonian">{{cite news|url=http://www.hri.org/news/greek/mpa/2001/01-05-04_1.mpa.html|title=Macedonian Press Agency: News in English, 2001-05-04b|date=4 Mei 2001|publisher=The Macedonian Press Agency (Hellenic Resources Network)|accessdate=2009-01-01|archive-date=2014-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116081353/http://www.hri.org/news/greek/mpa/2001/01-05-04_1.mpa.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Associated">{{cite web|url=http://directionstoorthodoxy.org/n/archbishop_christodoulos_of_athens_and_all_greece_falls_asleep_i.html|title=Archbishop Christodoulos of Athens|last=Stephanopoulos|first=Nikki|date=28 Januari 2008|publisher=2008,2009 [[Associated Press]]|accessdate=2009-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080305152451/http://directionstoorthodoxy.org/n/archbishop_christodoulos_of_athens_and_all_greece_falls_asleep_i.html|archivedate=2008-03-05}}</ref><ref name="Kirby">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4423095.stm|title=John Paul II and the Anglicans |last=Kirby |first=Alex|date=8 Aprili 2005|publisher=BBC News|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="Atonement">{{cite web|url=http://www.atonementonline.com/intro.php|title=An Introduction to the Parish Our Lady of the Atonement Catholic Church|publisher=2006,2009 Our Lady of the Atonement|accessdate=2009-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090204083407/http://www.atonementonline.com/intro.php|archivedate=2009-02-04}}</ref></ref>[http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/travels/sub_index1989/trav_nord-europa_en.htm apostolic pilgrimage to Norway, Iceland, Finland, Denmark and Sweden 1-10 June 1989]</ref> mbalimbali ili kujenga ushirikiano. Tarehe [[27 Oktoba]] [[1986]] alikusanya [[Assisi]] zaidi ya wawakilishi 120 wa dini na madhehebu kutoka dunia nzima kwa siku moja ya kufunga chakula na kusali kwa ajili ya amani.<ref name="Pace preventiva">[[Andrea Riccardi]]. ''La pace preventiva.'' [[Milan]]: San Paolo 2004.</ref> [[Picha:Dalai Lama.jpg|left|thumb|140px|[[Dalai Lama]] wa dini ya [[Buddha]] alikutana mara nane na Papa Yohane Paulo II.]] === Jaribio la kumuua === [[Picha:JohannesPaulII.jpg|thumb|right|Papa Yohane Paulo II.]] Tarehe [[13 Mei]] [[1981]], [[Mehmet Ali Ağca]] alimfyatulia risasi<ref name="Chronicle2"/><ref name="Dziwisz75">[[#Dziwisz75|Dziwisz, Bishop Stanisław]]: Conference 13 Mei 2001</ref><ref name="SanFrancisco">{{cite news|title=The 1981 Assassination Attempt of Pope John Paul II, The Grey Wolves, and Turkish & U.S. Government Intelligence Agencies|last=Lee|first=Martin A.|date=14 Mei 2001|publisher=2001, 2009 [http://www.sfbg.com/ San Francisco Bay Guardian]|pages=23, 25|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref>[http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1981/Pope-John-Paul-II-Assasination-Attempt/12311754163167-6/ 1981 Year in Review: Pope John Paul II Assassination Attempt]</ref>. Ingawa alilenga vizuri na kumsababisha Papa apotewe na robo tatu za [[damu]] yake, baada ya saa tano za [[operesheni]] Yohane Paulo II alinusurika.<ref name="TimeMag76">[[#TimeMag76|Time Magazine: Pope Half Alive]]: 1982, Page 1</ref><ref name="TimeMag76"/><ref>''Lo Scapolare del Carmelo'' Published by Shalom, 2005 ISBN 88-8404-081-7 page 6</ref><ref>{{cite web |url=http://www.helpfellowship.org/Pope_John_Paul_II.htm |title=HelpFellowship |publisher=HelpFellowship |date= |accessdate=2010-09-12 |archive-date=2005-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051217065951/http://www.helpfellowship.org/Pope_John_Paul_II.htm |url-status=dead }}</ref> Baadaye Papa alisema aliokolewa na [[Bikira Maria]] wa [[Fatima]].<ref name="Chronicle2"/><ref name="Dziwisz75"/><ref name="Bertone">[[#Bertone69|Bertone, Tarcisio]]: 2009</ref> Mwaka [[1983]] alimtembelea Mehmet Ali Ağca gerezani na kumsamehe. Nyuma yake dalili mbalimbali zilionyesha uwepo wa [[Urusi]] uliochukia siasa yake nchini Polandi dhidi ya Ukomunisti.<ref name="Chronicle2"/><ref name="Dziwisz75"/><ref name="Retire2">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6288165.stm|title=Late Pope 'thought of retiring' |date=22 Januari 2007|work= BBC News|accessdate=2009-01-01}}</ref> Mwaka [[2000]], akiadhimisha [[Jubilei]] kuu, alipigania msamaha wa madeni ya nchi maskini. Mwaka [[2003]] akawa pia mmojawapo kati ya watu waliopinga zaidi vita dhidi ya [[Iraq]]<ref name="Memory"/><ref>John Paul II, "[http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/2003/january/documents/hf_jp-ii_spe_20030113_diplomatic-corps_en.html Address to the Diplomatic Corps]," Vatican, 13 Januari 2003. 2007-02-07.</ref> [[Picha:PapstJPII20040922.jpg|thumb|Papa akiwa mgonjwa sana aliendelea na utume wake ([[22 Septemba]] [[2004]]).]] Baada ya kuugua miaka [[ugonjwa wa Parkinson]] bila ya kuacha [[utume]] wake, mwaka [[2005]] alilazwa mara kadhaa katika [[Agostino Gemelli University Polyclinic]] ambapo hatimaye alifariki tarehe [[2 Aprili]]. Maneno yake ya mwisho yalikuwa, ''"pozwólcie mi odejść do domu Ojca"'', ''("Acheni nirudi nyumbani mwa Baba")''.<ref>[[#BBC71|BBC World News Channel]]: 2005, 'Cured' Pope returns to Vatican</ref><ref name="RadioCanada">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/world/story/2005/04/01/pope-new050401.html|title=John Paul II near death: Vatican|date=2 Aprili 2005|publisher=CBC Radio Canada |accessdate=2009-01-01}}</ref><ref>"[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4399189.stm Frail Pope suffers heart failure]," ''BBC News'', 1 Aprili 2005. Retrieved 2006-06-11.</ref><ref name="BBCLastWords">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4257994.stm|title=John Paul's last words revealed|date=18 Aprili 2005|publisher=2005-2009 [http://news.bbc.co.uk/ BBC News]|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="BBCLastWords"/><ref>[[#Vatican05|Navarro-Valls, Joaquin (2 Aprili 2005) - ''The Holy See'' 2005]]</ref> === Kifo na mazishi === [[Picha:Crowd at Pope's Funeral.jpg|thumb|Umati ulioshiriki [[mazishi]] yake tarehe [[8 Aprili]] [[2005]].]] [[Picha:Funeral St Peters.jpg|thumb|Picha nyingine ya mazishi.]] [[Misa]] ya mazishi yake tarehe [[8 Aprili]] ilivunja rekodi ya washiriki na ya viongozi wa nchi waliohudhuria.<ref name="MsnbcNews2">{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/12083308/|title=Perhaps ‘Saint John Paul the Great?'|last=Weeke|first=Stephen|date=31 Machi 2006|publisher=2006-2009 [http://www.msnbc.msn.com/ msnbc World News]|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="CNN">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/08/pope.funeral/index.html|title=''"Pope John Paul II buried in Vatican crypt-Millions around the world watch funeral"''|accessdate=2009-01-01|publisher=2005,2009 CNN.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080613162604/http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/08/pope.funeral/index.html|archivedate=2008-06-13}}</ref><ref name="Independent">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/millions-mourn-pope-at-historys-largest-funeral-757246.html|title=The Independent: ''"Millions mourn Pope at history's largest funeral"''|accessdate=2009-01-01|publisher=2005,2009 Independent News and Media Limited|location=London|date=8 Aprili 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201121502/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/millions-mourn-pope-at-historys-largest-funeral-757246.html|archivedate=2008-12-01}}</ref><ref name="BBCMiracle">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4428149.stm|title=City of Rome celebrates ‘miracle’|last=Holmes|first=Stephanie|date=9 Aprili 2005|work=BBC News|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="CNN"/><ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Independent"/><ref name="BBCMiracle"/><ref name="Beltway">{{cite web |url=http://www.outsidethebeltway.com/archives/pope_john_paul_ii_funeral/|title=''"Pope John Paul II Funeral"''|accessdate=2009-01-01|publisher=2005,2009 Outside the Beltway}}</ref><ref name="BBCMiracle"/> Kutokana na shangilio la ''"Santo Subito!''" (''"Mtakatifu mara moja!"'') lililotolewa na umati wakati wa mazishi,<ref name="Moore1"/><ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Hollingshead "/><ref name="Hooper1">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/mar/29/catholicism.religion|title=Mystery nun the key to Pope John Paul II's case for Sainthood|last=Hooper|first=John|date=29 Machi 2007 |publisher=2007-2009 [[Guardian News and Media Limited]]|accessdate=2009-01-01 | location=London}}</ref><ref name="BBC2">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4545585.stm|title=BBC News: ''‘On the fast track to Sainthood’'' |accessdate=2009-01-01|publisher=MMVIII BBC | date=13 Mei 2005 | first=Peter | last=Gould}}</ref><ref name="Hope">{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article5927046.ece |title=Hopes raised for Pope John Paul II's beatification -Times Online |publisher=timesonline.co.uk |accessdate=2009-01-01 |location=London |first=Richard |last=Owen |archivedate=2010-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100601012524/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article5927046.ece }}</ref> [[Papa Benedikto XVI]] aliruhusu kesi ya kumtangaza mtakatifu iwahi kuanza.<ref name="Hollingshead "/><ref name="Hooper1"/><ref name="Canonisation">{{cite web|url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/csaints/documents/rc_con_csaints_doc_20050509_rescritto-gpii_en.html|title=Response of His Holiness Benedict XVI for the examination of the cause for beatification and canonisation of the servant of God John Paul II|date=9 Mei 2005|work=Vatican News|publisher=2005-2009 ‘Libreria Editrice Vaticana’|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="Metro">{{cite web |url=http://www.metrowestdailynews.com/homepage/x1864535984 |title=John Paul II on fast track for canonisation - Framingham, MA - The MetroWest Daily News |publisher=www.metrowestdailynews.com |accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="ShortBio"/><ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Zenit3">{{cite web|url=http://www.zenit.org/article-13422?l=english|title=John Paul II's Cause for Beatification Opens in Vatican City|date=28 Juni 2005|work=ZENIT|publisher=Innovative Media, Inc.|accessdate=2009-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110607233645/http://www.zenit.org/article-13422?l=english|archivedate=2011-06-07}}</ref><ref name="Kavanaugh">{{cite web|url=http://www.metrowestdailynews.com/homepage/x1864535984|title=John Paul II on 'fast track' for Canonisation|last=Kavanaugh|first=Jennifer|date=3 Aprili 2007|publisher=GateHouse Media, Inc.|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="Vicariato"/><ref name="Homily-Blonie-Park">{{cite web|title=900,000 gather for Mass with Pope Benedict|url=http://www.iht.com/articles/2006/05/28/news/web.0528pope.php|date=28 Mei 2006|accessdate=2009-01-01|work=International Herald Tribune|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131107042727/http://www.iht.com/articles/2006/05/28/news/web.0528pope.php|archivedate=2013-11-07}}</ref> Baada ya utafiti juu ya ushujaa wa maadili yake,<ref name="abcNews">{{cite web |url=http://blogs.abcnews.com/theworldnewser/2009/11/pope-john-paul-iis-sainthood-on-fast-track.html |title=Pope John Paul II's Sainthood on Fast Track - The World Newser |publisher=blogs.abcnews.com |accessdate=2009-11-18}}</ref><ref name="Catholic Culture">{{cite web |url=http://www.catholicculture.org/news/headlines/index.cfm?storyid=4630 |title=Catholic Culture : Latest Headlines : Beatification looms closer for John Paul II |publisher=www.catholicculture.org |accessdate=2009-11-18}}</ref> juu ya maandishi yake na juu ya [[muujiza]] uliomtokea [[sista]] Marie Simon-Pierre wa [[Ufaransa]] kwa maombezi ya Papa,<ref name="Hooper1"/><ref name="Vicariato">[[#Vicariato70|Vicariato di Roma]]:A nun tells her story…. 2009</ref> was reported to have experienced a "complete and lasting cure after members of her community prayed for the intercession of Pope John Paul II".<ref name="Moore1"/><ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Hooper1"/><ref name="ABC">{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200601/s1558425.htm|title=Vatican may have found Pope John Paul's ‘miracle’|date=31 Januari 2006|work=includes material from Agence France-Presse (AFP), APTN, Reuters, CNN and the BBC World Service|publisher=2007 [[Australian Broadcasting Corporation|ABC (Australia)]]|accessdate=2009-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071211082939/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200601/s1558425.htm|archivedate=2007-12-11}}</ref><ref name="Trinity">{{cite web|url=http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=42131|title=Miracle attributed to John Paul II involved Parkinson's disease|date=30 Januari 2006|work=Catholic World News (CWN)|publisher=2009 Trinity Communications|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="NYTimes">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/03/30/world/europe/30vatican.html?_r=2&oref=slogin|title=Nun Who Claims Cure by John Paul II Emerges to Make Her Case|date=30 Machi 2007|agency=Agence France-Presse |work=The New York Times|accessdate=2009-01-01}}</ref><ref name="Metro"/><ref name="Vicariato"/><ref name="Miracle">{{cite web|url=http://www.americancatholic.org/Features/JohnPaulII/JPIInun.asp|title=''French nun says life has changed since she was healed thanks to JPII''|accessdate=2009-01-01|publisher=2007,2009 Catholic News Service/U.S. Conference of Catholic Bishops|archivedate=2009-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090407012845/http://www.americancatholic.org/Features/JohnPaulII/JPIInun.asp}}</ref><ref name="Willan">{{cite web|url=http://www.sundayherald.com/international/shinternational/display.var.1329693.0.no_more_shortcuts_on_pope_john_pauls_road_to_sainthood.php|title=No more shortcuts on Pope John Paul’s road to Sainthood|last=Willan|first=Philip|work=Sunday Herald|accessdate=2009-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420220822/http://www.sundayherald.com/international/shinternational/display.var.1329693.0.no_more_shortcuts_on_pope_john_pauls_road_to_sainthood.php|archivedate=2007-04-20}}</ref>Sista huyo alimuambia mwandishi Gerry Shaw: "Nilikuwa mgonjwa, sasa nimepona. Nimepona, lakini ni juu ya Kanisa kusema kama umetokea muujiza au la"."<ref name="Vicariato"/><ref name="Miracle"/> ==Sala yake== Ee Kristo, kichwa na mwokozi pekee, uvute kwako viungo vyako vyote. Uwaunganishe na kuwageuza katika upendo wako, ili Kanisa ling’ae kwa ule uzuri upitao maumbile unaodhihirishwa katika watakatifu wa kila wakati na taifa, katika wafiadini, waungamadini, mabikira na mashahidi wasiohesabika wa Injili! Ee Yesu mtamu, Yesu mwema, Yesu, mwana wa Maria! Amina! ==Tazama pia== * [[Watakatifu wa Agano la Kale]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] * [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] *[[Orodha ya Mapapa]] == Tanbihi == <div class="references-small"> {{Marejeo|colwidth=30em}} </div> ==Marejeo ya Kiswahili== * Pd. Leandry Kimario, [[Wakapuchini|O.F.M.Cap.]] - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 325-329 == Marejeo ya lugha nyingine== {{Refbegin}} <div class="references-small"> * {{Rejea kitabu|last=Berry|first=Jason|authorlink=Jason Berry|coauthors=Gerald Renner|title=Vows of Silence: The Abuse of Power in the Papacy of John Paul II|url=https://archive.org/details/vowsofsilenceabu00berr|publisher=Free Press|location=New York, London, Toronto, Sydney|year=2004|isbn=0-7432-4441-9}} * {{Rejea kitabu|last=Davies|first=Norman|authorlink=Norman Davies|title=Rising '44: The Battle for Warsaw|url=https://archive.org/details/rising44battlefo00norm|publisher=Viking Penguin|location=80 Strand, London WC2R 0RL|year=2004|isbn=0-670-03284-0|accessdate=2009-01-01|ref=Davies72}} * {{Rejea kitabu|last=[[Louis de Montfort|de Montfort]]|first=St. Louis-Marie Grignion|coauthors=Mark L. Jacobson (Translator)|title=True Devotion to Mary|publisher=[http://www.avetinepress.com/ Avetine Press] 1023 4th Avenue 204 San Diego, CA 92101|date=2007-2009|isbn=1-59330-470-6|accessdate=2009-01-01|ref=de Montfort73}} * {{Rejea kitabu|last=Duffy|first=Eamon|authorlink=Eamon Duffy|title=Saints and Sinners, a History of the Popes|url=https://archive.org/details/00book1593273669|publisher=[http://www.yale.edu/ Yale University Press]|year=2006|edition=Third|isbn=0-300-11597-0|accessdate=2009-01-01|ref=Yale06}} * {{Rejea kitabu |first1=Pope |last1=John Paul II|title=[[Memory and Identity|''Memory & Identity'' - Personal Reflections]] |accessdate=2009-01-01|publisher=2006 Weidenfeld & Nicolson |location=London |isbn=029785075X |year=2005|ref=Memory77}} * {{Rejea kitabu|last=Maxwell-Stuart|first=P.G.|title=Chronicle of the Popes: Trying to Come Full Circle|url=https://archive.org/details/chronicleofpopes0000maxw|publisher=1997, 2006 Thames & Hudson|location=London|year=2006|isbn=978-0-500-28608-6|accessdate=2009-01-01}} * {{cite web|url=http://www.indianchristianity.com/html/menachery/html/GeorgeMenachery.htm|title=John Paul II Election Surprises|last=Menachery|first=Prof. George|date=11 Novemba 1978|accessdate=2009-01-01}} * {{Rejea kitabu|last=Meissen|first=Randall|title=Living Miracles: The Spiritual Sons of John Paul the Great|url=http://www.amazon.com/Living-Miracles-Spiritual-Sons-Great/dp/1933271272|publisher=Mission Network|location=Alpharetta, Ga.|year=2011|isbn=978-1933271279}} * {{Rejea kitabu|url=http://www.vatican.va/gpII/bulletin/B0183-XX.01.pdf|title=Il Santo Padre è deceduto questa sera alle ore 21.37 nel Suo appartamento privato|accessdate=2009-01-01|author=Navarro-Valls, Joaquin|date=2 Aprili 2005|publisher=''‘The Holy Father passed away at 9:37 this evening in his private apartment.’'' 2005-2009 [http://www.vatican.va/ The Holy See]|language=Italian|ref=Vatican05}} * {{Rejea kitabu|last=O'Connor|first=Garry|title=Universal Father: A Life of Pope John Paul II|publisher=2005 [http://www.bloomsbury.com/ Bloomsbury Publishing]|location=36 Soho Square, London|isbn=0747582416|url=http://www.bloomsbury.com/garryoconnor|accessdate=2009-01-01|year=2006|archive-date=2012-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120214121842/http://www.bloomsbury.com/garryoconnor|dead-url=yes}} * {{Rejea kitabu|last1=Renehan|first1=Edward|authorlink1=Edward Renehan|last2=Schlesinger|first2=Arthur Meier (INT)|title=Pope John Paul II|url=http://books.google.com/?id=OT1oHAAACAAJ|accessdate=25 Februari 2010|date=Novemba 2006|publisher=Chelsea House|isbn=9780791092279|ref=Renehan69}} * {{Rejea kitabu|last=Stanley|first=George E|title=Pope John Paul II: Young Man of the Church|url=http://books.google.com/?id=SD1OPgAACAAJ|accessdate=25 Februari 2010|date=Januari 2007|publisher=Fitzgerald Books|isbn=9781424217328|ref=Stanley69}} * {{Rejea kitabu |last1=Stourton |first1=Edward |authorlink1=Edward Stourton (journalist) |title=John Paul II: Man of History |url=https://archive.org/details/johnpauliimanofh0000stou |publisher=Hodder & Stoughton |location=London |isbn=0340908165 |accessdate=2009-01-01 |ref=Stourton03 |year=2006 }} * {{Rejea kitabu|last=Szulc|first=Tadeusz|authorlink=Tad Szulc |title=Pope John Paul II: The Biography|publisher=2007 Simon & Schuster Adult Publishing Group|location=London|isbn=9781416588863|accessdate=2009-01-01}} * {{Rejea kitabu|author=The Poynter Institute|authorlink=Poynter Institute|title=Pope John Paul II: 18 May 1920 - 2 April 2005|url=http://books.google.com/?id=pXGMNrE015IC|accessdate=25 Februari 2010|edition=First|date=1 Mei 2005|publisher=Andrews McMeel Publishing|location=[[St. Petersburg, Florida]]|isbn=9780740751103|ref=Poynter69}} * {{Rejea kitabu|last=Weigel|first=George|authorlink=George Weigel|title=Witness to Hope|publisher=[http://www.harpercollins.com/ HarperCollins Publishers]|location=10 East 53rd Street, New York, NY|year=2001|isbn=0-06-018793-X|accessdate=2009-01-01|ref=Weigel02}} * {{Rejea kitabu|last=Wojtyła|first=Karol|title=Love and Responsibility|publisher=[[William Collins (publisher)|William Collins Sons & Co. Ltd.]]|location=London|isbn=0-89870-445-6|url=http://www.ignatius.com/ViewProduct.aspx?SID=1&Product_ID=450&AFID=12&|accessdate=2009-01-01|ref=Wojtyła69|archive-date=2009-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211000919/http://www.ignatius.com/ViewProduct.aspx?SID=1&Product_ID=450&AFID=12&|dead-url=yes}} * {{Rejea kitabu|last=Yallop|first=David|title=The Power and the Glory|publisher=Constable & Robinson Ltd|location=162 Fulham Palace Road, London|isbn=978-1-84529-673-5|url=http://www.constablerobinson.com/|accessdate=2009-01-01|year=2007}} {{Refend}} </div> == Viungo vya nje == <div class="references-small"> {| cellpadding="10" |- style="vertical-align:top;" | * [http://www.vatican.va/ Vatican: the Holy See] * [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/index.htm The Holy See - The Holy Father - John Paul II] * [http://www.johnpaulii.va/en/ A tribute to John Paul II in the occasion of his beatification] {{Wayback|url=http://www.johnpaulii.va/en/ |date=20120306205748 }} * [http://www.hramiechoffman.com/preview/ 'Lolek, The Boy Who Became Pope John Paul II'] {{Wayback|url=http://www.hramiechoffman.com/preview/ |date=20110712224650 }} * [http://www.ratzingerfanclub.com/JPII/tributes.html Link to collected tributes, writings and commentary on John Paul II] * [http://www.indianchristianity.com/html/Books%207.htm Electing a new Pope: The Conclave and all that] * [http://www.papiez-pl.com/ John Paul II Karol Wojtyła Papiez z Polski] {{Wayback|url=http://www.papiez-pl.com/ |date=20170616163756 }} * [http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=203665 Pope John Paul II to achieve sainthood] * [http://apps.detnews.com/apps/history/index.php?id=40 John Paul II's Visit to Detroit, Michigan] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121206044952/http://apps.detnews.com/apps/history/index.php?id=40 |date=2012-12-06 }} || * [http://www.time.com/time/covers/0,16641,19781030,00.html Pope John Paul II, ''Time'' Magazine, 30 October 1978] {{Wayback|url=http://www.time.com/time/covers/0,16641,19781030,00.html |date=20110120225335 }} * [http://www.intratext.com/Catalogo/Autori/AUT197.HTM John Paul II: text, concordances and frequency list] * [http://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1978-2005-_Ioannes_Paulus_II.html John Paul II's Multilingual Opera Omnia] * [http://www.saintpetersbasilica.org/Grottoes/JPII/Tomb%20of%20John%20Paul%20II.htm Tomb of John Paul II] * [http://www.watykan.ovh.org/ Pope John Paul II Karol Wojtyła and Benedict XVI] {{Wayback|url=http://www.watykan.ovh.org/ |date=20110419005851 }} * [http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=203851 Pope is joyous about beatifying John Paul II] * [http://www.vicariatusurbis.org/Beatificazione/English/HomePage.htm Cause for the Beatification and Canonisation of John Paul II] {{Wayback|url=http://www.vicariatusurbis.org/Beatificazione/English/HomePage.htm |date=20091230032224 }} * {{dmoz|Society/Religion_and_Spirituality/Christianity/Denominations/Catholicism/Popes/J/John_Paul_II/}} * [https://trzeciapielgrzymka.ipn.gov.pl/jp2/introduction/676,Introduction.html Third pilgrimage of John Paul II to Polandi], Institute of National Remembrance |}</div> {{Mapapa}} {{DEFAULTSORT:Yohane Paulo II}} [[Jamii:Waliozaliwa 1920]] [[Jamii:Waliofariki 2005]] [[Jamii:Mapapa]] [[Jamii:Papa Yohane Paulo II]] [[Jamii:Watakatifu wa Polandi]] [[Jamii:Mapapa wa Karne ya 21]] 2vspvhi4yu0jug560ktk89rp2d8lbt3 Sergio Leone 0 14186 1581203 1397497 2026-07-23T08:26:40Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581203 wikitext text/x-wiki [[File:Sergio Leone 1975.jpg|thumb|Sergio Leone (1975)]] '''Sergio Leone''' ([[3 Januari]] [[1929]] - [[30 Aprili]] [[1989]]) alikuwa muongozaji wa [[filamu]] kutoka [[nchi]] ya [[Italia]]. Anajulikana hasa kwa filamu zake aina ya [[Spaghetti Western]]. == Filamu zilizoongozwa na Sergio Leone == * ''The Last Days of Pompeii'' (1959) au ''Ultimi giorni di Pompei'' (Italia) * ''Il Colosso di Rodi'' (1961) au ''The Colossus of Rhodes'' (USA) * ''[[A Fistful of Dollars]]'' (1964) au ''Per un pugno di dollari'' (Italia) * ''[[For a Few Dollars More]]'' (1965) au ''Per qualche dollaro in piu'' (Italia) * ''[[The Good, the Bad and the Ugly]]'' (1966) au ''Il buono, il brutto, il cattivo'' (Italia) * ''[[Once Upon a Time in the West]]'' (1968) au ''C'era una volta il West'' (Italia) * ''A Fistful of Dynamite'' (1971) au ''Giù la testa'' (Italia) * ''[[My Name Is Nobody]]'' (1973) au ''Il mio nome è Nessuno'' (Italia) aka ''Lonesome Gun'' (USA) * ''Un genio, due compari, un pollo'' (1975) au ''A Genius, Two Friends, and an Idiot'' (USA) * ''Once Upon a Time in America'' (1984) au ''C'era una volta in America'' (Italia) == Tazama pia == * [[Spaghetti Western|Orodha ya waigizaji na waongozaji wa spaghetti western]]. == Viungo vya nje == * [http://www.fistful-of-leone.com Fistful-of-Leone.com] * [http://www.sensesofcinema.com/2002/great-directors/leone/ Senses of Cinema: Great Directors Critical Database] {{Wayback|url=http://www.sensesofcinema.com/2002/great-directors/leone/ |date=20101225150653 }} * [http://www.fistfulofwesterns.com www.fistfulofwesterns.com] {{Wayback|url=http://www.fistfulofwesterns.com/ |date=20060903041015 }} A Fistful of Westerns * [http://www.spaghetti-western.net www.Spaghetti-western.net] The Spaghetti Western Database * [http://www.onceuponatimeinamerica.net/director.html Biographical article] {{Wayback|url=http://www.onceuponatimeinamerica.net/director.html |date=20080223161847 }} at Once Upon A Time In America fansite * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=7856551 Photo] {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1929]] [[Jamii:Waliofariki 1989]] [[Jamii:Waongozaji Filamu wa Italia|Leone, Sergio]] kez1tomb4bm5749gn81v1hwq0wosi6p Ununheksi 0 14215 1580866 1297338 2026-07-21T04:39:29Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580866 wikitext text/x-wiki {{elementi | rangi = #cccccc | jina = Ununheksi (ununhexium) | picha = Uuh-TableImage.png | maelezo_ya_picha = | alama = Uuh | namba atomia = 116 | mfululizo safu = huaminiwa kuwa [[metali]] | uzani atomia = 289 - 302 g/cm³ (kadirio) | valensi = 2, 8, 18, 32, 32, 18, 6 | densiti husianifu = | kiwango cha kuyeyuka= | kiwango cha kuchemka= | kiwango utatu = | % ganda dunia = 0% (elementi sintetiki) | hali maada = [[mango]] | mengineyo = <small> Ununheksi ni elementi sintetiki yenye nusumaisha mafupi sana iliyotengenezwa mara mbili tu }} '''Ununhexi''' ni [[elementi sintetiki]] yenye [[namba atomia]] '''116''' kwenye [[mfumo radidia]], [[uzani atomia]] ni takriban 289 - 302. Alama yake ni '''Uuh'''. Si rahisi kutaja tabia zalke kwa sababu imetengenezwa mara mbili tu katika maabara kama atomi moja-moja. == Jina == Jina latokana na maneno ya [[kilatini]] kwa "1" (unum) na [[kigiriki]] kwa "6" (heksa). Un-un-heksi yamaanisha hivyo moja-moja-sita yaani namba atomia ya elementi. Ununheksi ni jina la muda inawezekana ya kwamba jina lingine litatolewa kama wataaalamu hukubaliana. == Ufumbuzi == Elementi iliwahi kutabiriwa na wanasayansi kuwa inaweza kupatikana. Ilitengenezwa mara mbili katika maabara ya taasisi ya utafiti wa kinyuklia huko [[Dubna]] ([[Urusi]]) kwa kuunganisha kiini atomia kimoja cha [[Kalsi]] na kiini kimoja cha [[Curi]]. Nusumaisha yake ni fupi sana: haikudumu hata milisekunde. == Matumizi == Kama elementi zote za sintetiki haina matumizi bado zatengenezwa tu kwa kusudi la utafiti. Duniani hazipatikani kiasili tena. Kuna uwezekano ya kwamba ziliwahi kupatikana zamani ila tu kutokana na maisha mafupi ya atomi zao zimeshapotea muda mrefu. == Viungo vya Nje == {{Commons|Ununhexium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uuh/index.html WebElements.com - Uuh] {{Wayback|url=http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uuh/index.html |date=20071013100911 }} * [http://www.apsidium.com/elements/116.htm Apsidium - Ununhexium] {{Wayback|url=http://www.apsidium.com/elements/116.htm |date=20080917122117 }} * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/8/17 Second postcard from the island of stability] {{Wayback|url=http://www.cerncourier.com/main/article/41/8/17 |date=20081205080201 }} {{mbegu-kemia}} [[Jamii:Halkojeni]] [[Jamii:Elementi]] [[Jamii:Elementi sintetiki]] [[Jamii:Mfumo radidia]] 8b284hbkkzewavgg2fpxtcvvuxqu6yx Rutherfordi 0 14808 1581196 1289946 2026-07-23T07:54:15Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581196 wikitext text/x-wiki {{elementi | rangi = #ffc0c0 | jina = Rutherfordi (rutherfordium) | picha = Rf-TableImage.svg | maelezo_ya_picha = | alama = Rf | namba atomia = 104 | mfululizo safu = [[Metali ya mpito]] | uzani atomia = 261.1087 | valensi = 2, 8, 18, 32, 32, 10, 2 | densiti husianifu = 23 g/cm³ (kadirio) | kiwango cha kuyeyuka= | kiwango cha kuchemka= | kiwango utatu = | % ganda dunia = 0 % ([[elementi sintetiki]]) | hali maada = inaaminiwa ni mango | mengineyo = [[tamburania]], [[nururifu]] }} '''Rutherfordi''' ni [[elementi sintetiki]] yenye namba atomia '''104''' kwenye [[mfumo radidia]], uzani atomia ni takriban 261. Alama yake ni '''Rf'''. Jina limechaguliwa kwa heshima ya [[Ernest Rutherford]] aliyegundua misingi ya fizikia ya kiini. == Elementi ya kutengenezwa katika maabara == Ni elementi sintetiki au [[tamburania]] yaani haipatikani kiasili. Sababu yake ni [[nusumaisha]] ya [[isotopi]] zake ni fupi mno. <sup>265</sup>Rf ina nusumaisha ya masaa 13. Iliripotiwa mara ya kwanza 1964 katika maabara ya taasisi ya utafiti wa kinyuklia huko [[Dubna]] (Urusi) ikapewa jina la "kurchatovi". Wataalamu Waamerika walidai baadaye ya kwamba haikuwezekana kurudia majaribio ya Warusi wakaweka ufumbuzi mashakani lakini waliweza kuonyesha njia nyingine jinsi gani kutengeneza eleemti na. 104 wakapendekeza jina Rutherfordi. Baada ya miaka kadha ya ugomvi juu ya swali hili mapatano yalipatikana kuwa jina ni "Rutherfordi" na elementi iliyofuata na. 105 ikapewa jina [[Dubni]] kwa heshima ya maabara ya kirusi. Jinsi ilivyo na elementi transurania sintetiki kiasi cha elementi kinachotengenezwa ni kidogo mno hivyo hakuna uhakika kuhusu tabia za kikemia. Transurania zote ni nururifu na nusumaisha ya elementi hizi ni fupi mno. Isotopi ya Ruthergordi yenye nusumaisha marefu ina nusumaisha ya masaa 13 tu. == Viungo vya Nje == * [http://periodic.lanl.gov/elements/104.html Los Alamos National Laboratory Rutherford] {{Wayback|url=http://periodic.lanl.gov/elements/104.html |date=20060216050527 }} {{Commons|Rutherfordium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Rf/index.html WebElements.com - Rutherfordium] {{Wayback|url=http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Rf/index.html |date=20080516062444 }} [[Jamii:Elementi]] [[Jamii:Elementi sintetiki]] [[Jamii:Mfumo radidia]] 5ps94ejfx16wyt0nauvm5prpldqaewm Fransisko wa Asizi 0 14897 1580809 1580412 2026-07-20T17:07:44Z ~2026-40643-04 91068 /* Tazama pia */ 1580809 wikitext text/x-wiki [[Picha:San Francesco.jpg|right|thumb|300 px|Mchoro wa zamani wa Fransisko wa Asizi unaoaminiwa kufanana naye kuliko yote]] '''Fransisko wa Asizi''' (kwa [[Kiitalia]] '''Francesco d'Assisi'''; tangu [[Mtoto|utotoni]] [[jina]] la [[ubatizo]] '''Giovanni''', yaani Yohane (Mbatizaji), liliachwa kutumika; pia [[ubini]] '''mwana wa Petro Bernardone''' ulikuja kuachwa baada ya wao kushindana; [[Assisi]], [[Italia]], [[1181]] au [[1182]] - Assisi, [[3 Oktoba]] [[1226]]) alikuwa [[mtawa]] [[shemasi]] wa [[Kanisa Katoliki]]. Baada ya kuishi [[ujana]] wenye raha, [[Uongofu|aliongokea]] maisha ya [[Injili|Kiinjili]] ili kumtumikia [[Yesu]] [[Kristo]] aliyekutana naye hasa katika watu [[maskini]] na walalahoi, akijifanya [[Ufukara wa hiari|fukara]] vilevile, na hatimaye alitaka kufa uchi ardhini. Akizungukazunguka huko na huko, hadi [[Nchi takatifu]], aliwahubiria watu wa kila aina [[upendo]] wa [[Mungu]] akilenga kuiga kikamilifu kila [[siku]] mfano wa Yesu kwa maneno na matendo<ref>https://www.santiebeati.it/dettaglio/21750</ref>. Alianzisha jumuiya ya [[mtawa|kitawa]] yenye [[tawi|matawi]] mbalimbali ambayo leo ni [[utawa]] wenye wafuasi wengi kuliko yote wakikadiriwa kukaribia [[milioni]] moja [[Dunia|duniani]] kote. Alitangazwa na [[Papa Gregori IX]] kuwa [[mtakatifu]] [[tarehe]] [[16 Julai]] [[1228]]. Anaheshimiwa na wengi hata nje ya [[Kanisa]] lake, ambalo limemtangaza [[msimamizi]] wa wanaoshughulikia [[hifadhi ya mazingira]]. [[Sikukuu]] yake inaadhimishwa tarehe [[4 Oktoba]]<ref>[[Martyrologium Romanum]]</ref>. == Maisha na [[karama]] yake == === Ulaya na Kanisa mwishoni mwa karne XII === Fransisko alipozaliwa, [[Ulaya]] na [[Kanisa]] vilikuwa na hali ya kutatanisha kuliko kawaida, kutokana na mvutano kati ya mapya na ya kale. Mambo ya kale ni yale ya utawala wa ngazi mbalimbali ulioenea kutoka [[Ufaransa]] kuanzia [[karne IX]]: kila mtawala aliweza kugawa eneo lake na kuwakabidhi watawala wa chini akiwadai sehemu ya mapato na hasa msaada wakati wa vita, kufuatana na ahadi yao ya kuwa waaminifu kwake moja kwa moja. Utawala huo ulikuwa ukirithiwa na watoto ambao waliheshimiwa kama masharifu yaani watu wa ukoo bora na kutakiwa wawe hodari vitani. Ili watawale vizuri na kulinda maeneo yao walikuwa wakiishi katika [[ngome]] pamoja na watumishi wao. Watu wa kawaida waliishi mashambani katika hali ngumu sana hata wakaitwa watumwa wa ardhi. Hivyo Ulaya ilikuwa na [[askari]] na [[wakulima]] tu, mbali ya viongozi wa Kanisa na [[watawa]]. Kwa hali ya maisha watawa, ambao walikuwa aina ya [[wamonaki]] tu, na [[makleri]] wa juu walilingana na masharifu, ila makleri wa chini hawakuwa na [[elimu]] wala [[mali]] nyingi. Utajiri wa Kanisa, ambalo lilifikia kumiliki karibu nusu ya ardhi ya Ulaya nzima, uliwapotosha wengi na kuvuta miito ya bandia. Wengi walitambua haja ya [[urekebisho]] ndani ya Kanisa, na juhudi za pekee zilifanywa na wamonaki kama vile Hildebrando (ambaye akawa [[Papa Gregori VII]]) na Mt. [[Petro Damiani]] katika [[karne XI]], halafu na Mt. [[Bernardo wa Clairvaux]] katika [[karne XII]] akihimiza kupambana na maovu ya viongozi wa Kanisa hata kwa kutohudhuria [[ibada]] za wale wanaoishi vibaya. Jitihada hizo zilifanikiwa kidogo tu, kwa sababu ni vigumu kurekebisha mitindo mibaya iliyoenea, hasa katika mazingira ya [[dini]]. Hali hiyo ilichangia uenezi wa [[Waislamu]] na hasa wa [[Wakatari]] (maana yake Watu Safi); wazushi hao, baada ya kupata wafuasi kwa kushambulia maovu ya viongozi wa Kanisa, walikuwa wakifundisha njia ya roho zao kukombolewa. Kwa kuwa eti, ulimwengu huu ni mbaya, si kazi ya [[Mungu]] wetu, ni lazima kujitenga nao kwa kukataa vitendo na vyakula vinavyohusika na [[uzazi]]. Viongozi wa Kanisa walichelewa kuona hatari hizo, mpaka zilipokwishaenea mno: ndipo walipoanza kuzikabili hata kwa [[silaha]] wakishirikiana na baadhi ya watawala. Hata hivyo [[uzushi]] ukaendelea kustawi, kwa kuwa wengi walipenda maisha magumu ya watu hao kuliko yale ya viongozi wa Kanisa; hivyo waliwasaidia wasikamatwe. Uzushi wa aina nyingine ulianza muda mfupi baadaye (karne XI hiyohiyo) huko [[Lyon]] (Ufaransa Kusini). Mchochezi wake ni [[Valdo]], ambaye alikuwa mfanyabiashara, akaguswa na [[Injili]], akawapeleka mabinti wake kuishi [[monasteri]]ni, akauza mali zake, akawagawia [[maskini]], akaanza kuhubiri huko na huko kama walivyofanya wengine kabla yake wakisisitiza [[ufukara]] kama njia bora ya [[wokovu]]. Wengi waliguswa wakajitahidi kushika masharti ya Injili, hata baadhi yao wakaanza kuwashambulia makleri wabaya, kususia ibada zao na kuwapiga pia. Msimamo huo ulipingwa vikali kama [[kiburi]] na [[unafiki]]. Basi Valdo na wengine walipokatazwa na maaskofu wasihubiri tena wakafikia hatua ya kuwakataa. Huko Italia Kaskazini walitokea wengine wakisisitiza kazi kuliko ufukara ([[Mafukara wa Lombardia]] na [[Wahumiliati]], maana yake Walionyenyekea) ambao walikuwa wote watengenezaji wa vitambaa duni vya [[sufu]] kwa ajili ya maskini na ambao walichanga mali na mapato wakiishi kishirika. Mifumo hiyo yote ilionyesha uhai wa dini, na juhudi za [[walei]] wengi kwa urekebisho wa Kanisa. Jambo hilo jipya lilitokana na udhaifu wa makleri, pia na umbali wa wamonaki na maisha ya [[umati]]. Wamonaki pia walianza kushambuliwa kwa kufuata ufukara bandia na kula [[jasho]] la wengine, tena kwa kutoshughulikia [[uchungaji]]. Hivyo walei wakaaanza kujiongoza hata katika mambo ya kiroho. Msingi wa matukio hayo ni miji kupanuka haraka sana. Baada ya [[mwaka 1000]], kitovu cha Ulaya si tena vijijini na mashambani. Waliomiminika mijini walianza kukataa utawala wa ngazi wa zamani na kujichagulia viongozi ambao wadumu muda fulani tu, [[demokrasi]] ikaenea. Miji hiyo huru ikaanza kuvamia maeneo ya jirani ili kuyatawala, ukaweka watawala wa zamani chini yake. Mijini utengano wa [[matabaka]] matatu ya zamani ukawa unapungua: watu wadogo waliojiimarisha ki[[uchumi]] (hasa waliofanya [[biashara]] ya [[bidhaa]] kutoka nchi za mbali) wakazidi kupata nguvu hata kulingana na ma[[sharifu]]. Pamoja na utajiri watu hao walipaswa kujipatia elimu walau kidogo (ndio mwanzo wa kazi ya walimu wa watoto), hata wakatamani walingane kabisa na masharifu kwa kuiga mitindo yao ya Cortesia (maana yake [[Ustaarabu]]) ambayo ilidai kumheshimu [[mwanamke]] fulani kama mtawala wa binafsi, na kwa ajili ya huyo kujifanya wakarimu, wapendevu, wachangamfu, na kutunga nyimbo na mashairi. Mitindo hiyo ilienea kutoka ngome za masharifu hadi [[barabara]] na vichochoro vya mijini, ambapo vikosi vya wavulana vilikuwa vikiwaimbia wasichana. [[Picha:Casa-de-sao-francisco.jpg|thumb|Makazi ya Fransisko alipokuwa mdogo.]] === Asizi katika karne XII === Kwa asili Asizi ni [[mji]] wa Kirumi ambao ulipata umuhimu kwa sababu unatawala barabara kuu ya mkoa wa Umbria kutoka [[Spoleto]] (makao ya mfalme mdogo aliyekuwa chini ya mfalme mkuu wa [[Ujerumani]]) hadi Perugia mji uliokuwa chini ya utawala wa [[Papa]]. Wakati huo kulikuwa na ushindani mkubwa kati ya Asizi uliokuwa chini ya mfalme mkuu na jirani yake Perugia uliosimama upande wa Papa. Mbali ya hayo ndani ya mji wenyewe yalianza mapigano kati ya mayores (wakubwa, yaani masharifu) na minores (wadogo) yaliyosababisha masharifu wengi kukimbilia Perugia na hivyo kuzidisha [[chuki]] kati ya miji hiyo. Matokeo yake ni mapambano ya mwaka [[1202]] ambayo Fransisko pia aliyashiriki akashikwa mateka kwa mwaka mzima. Mbali ya hao watu wadogo waliotajirika (hasa kwa biashara), Asizi ulikuwa na mafukara, lakini tofauti na wale wa zamani ([[watumwa wa ardhi]]) ambao pamoja na kuwa na maisha magumu hawakukosa [[chakula]] (pia kutokana na [[mshikamano]] wao). Kumbe ufukara wa mijini haukuwa na dawa, uwe umetokana na kukosa [[kazi]] au kulipwa kidogo au kuugua. Ngazi ya mwisho ilikuwa ya watu waliotengwa na jamaa kama vile wakoma. Ili tuelewe mazingira hayo ni lazima tukumbuke kwamba “sifa ya kijamii” (yaani jinsi mtu au neno wanavyotazamwa na [[jamii]] yote) ilikuwa na nguvu sana hata kuwabana wote waseme na kutenda ilivyotarajiwa. Hata hivyo mtu aliweza pia kuchangia au kubadilisha mitazamo ya umati, na Fransisko anajulikana kwa kipawa cha kuelewa, kugusa na kujivutia jamii nzima. === Mfanyabiashara === Maandishi yote yanayomhusu yanasisitiza utajiri mkubwa aliozaliwa nao. Hatuwezi kumuelewa tusipozingatia sana jambo hilo lililomfanya alelewe namna ambayo inatokana na utajiri, inasisitiza umuhimu wa utajiri na kulenga ongezeko la utajiri. Baba yake hakuwa na [[kiwanda]], ila aliweza kutajirika ajabu kwa kusafirisha vitambaa vya thamani kutoka [[Ufaransa]]. Ingawa hatuna habari nyingi za hakika kuhusu wazazi na [[malezi]] yake, hiyo inaweza kutosha. Mwaka wake wa kuzaliwa umehesabiwa kuanzia tarehe ya kufa, kwa kupunguza miaka iliyosemekana aliishi. Habari nyingine kuhusu kuzaliwa kwake ziliweza zikatungwa ili kumfananisha na Kristo. Jina lake la [[ubatizo]] Yohane lilibadilishwa na baba yake ili kukumbusha moja kwa moja nchi ya Ufaransa, asili ya utajiri wake (Fransisko = Mfaransa). [[Elimu]] yake ilikuwa ya wastani: alijua kidogo [[Kilatini]], [[Kifaransa]], mashairi na [[Biblia]]. Malezi yake yalimfanya hodari hasa katika [[biashara]] ili aweze kuendesha shughuli zote za baba yake. Na kweli kabla hajaongoka aliiweza sana kazi hiyo. Kama kawaida ya zamani zile, akiwa na umri wa miaka 20 alianza kuhesabiwa mtu mzima na kujihusisha na [[siasa]] na [[vita]] pia ili kushika nafasi ya juu zaidi kama [[sharifu]]. Ndicho kipeo alichojiwekea. Unakumbukwa [[ukarimu]] wake kwa [[maskini]], lakini hata ukarimu huo aliuzingatia ili kutimiza wajibu wa [[ustaarabu]] kuliko kwa kumpendeza [[Mungu]]. Kwa lengo hilohilo la kujitafutia usharifu akawa [[askari]], na akiwa kifungoni Perugia akazidi kuwachangamkia wote, hata sharifu fulani mkorofi. Kuhusu hali iliyotangulia [[uongofu]] wake hatujui zaidi, ila mwenyewe aliona kwamba kuishi kwa kufuata mitindo ya [[ulimwengu]] kunamchukiza Mungu. === Uongofu === [[Picha:Giotto - Legend of St Francis - -05- - Renunciation of Wordly Goods.jpg|thumb|left|[[Giotto]], [[Fransisko anavua hadharani]], Basilika la juu la Asizi]] Jinsi gani [[neema]] ya Mungu ilileta ndani ya mtu huyo mapinduzi yanayotushangaza hata leo? Hatujui vizuri mabadiliko hayo yalichukua muda gani, wala asili yake ni nini, ila kwamba Fransisko alianza kuguswa na [[huruma]] halisi kwa maskini. Mwenyewe alipousimulia uongofu wake katika [[wasia]] alisisitiza hatua ya kushinda [[hofu]] ya wakoma aliyokuwa nayo sana. Basi baada ya kumbusu mmojawao, alichagua kuwa nao badala ya kuwa sharifu, yaani ashuke badala ya kupanda [[daraja]] katika jamii. Baada ya uteuzi huo akasita bado kidogo kabla hajaacha ulimwengu na kujitoa kwa Mungu. Kutokana na hatua hiyo muhimu alianza kufurahia machungu badala ya matamu: ndiyo maisha ya [[toba]] ([[utawa]]). Alipotambua kwamba [[ukoma]] wa roho yake ulitisha kuliko ule wa ngozi ya wagonjwa alianza kuwakaribia kwa [[upendo]] si tu kwa kuwagawia [[mali]], bali hata kwa kuhatarisha [[afya]] yake: akiwa tayari kuambukizwa nao alikuwa pia tayari kutengwa na jamii moja kwa moja kama vile hao. Hivyo kwake neno kuu halikuwa ufukara kama juhudi za kujinyima, bali kama kushiriki kabisa hali ya watu wa mwisho, kwa kuwa hao ni wenzetu kwelikweli na kielelezo cha Kristo. Baadaye, [[Utawa wa Ndugu Wadogo]] ulipoimarika kwa kupata miundo ya [[shirika]], ulisisitizwa ufukara wenyewe, kiasi kwamba kanuni ya kudumu haitaji wakoma wala [[huduma]] kwa maskini. Basi, kwa wasia wake Mt. Fransisko kabla hajafa alisisitiza tena [[karama]] halisi ya uongofu wake pamoja na mengine yaliyoanza kusahaulika, kama vile [[kazi za mikono]]. Jambo la kwanza linaloonyesha wazi neema ya Mungu ikimfanyia kazi ni ile [[ndoto]] iliyomrudisha nyumbani wakati wa kwenda vitani akiwa na miaka 23. Tangu hapo hakuweza kuridhika tena na maisha ya zamani, akawa anafuata mawazo yake mapya badala ya kupiga kelele na wenzake baada ya kuwagharimia [[karamu]] kama mfalme wao. Alijaribu kuishi pangoni na kusali tu, akishinda vishawishi vikali vya kiroho. Siku moja katika kanisa la Mt. Damiano akasikia sauti ya Msulubiwa ikimuagiza arekebishe [[Kanisa]] lake. Ingawa alielewa maneno hayo kama kwamba yanahusu jengo, muhimu ni kwamba akawa amekutana na Msulubiwa ambaye [[mateso]] yake yanajumlisha na kuyatia maana mateso yote ya [[binadamu]]. Kuanzia hapo akaambatana na [[Yesu]] moja kwa moja katika ukweli wa maisha yake duniani: ndivyo unavyoeleweka ugumu wote wa maisha ya Fransisko. Matendo yake yakazidi kumchukiza baba yake aliyeweza kuvumilia [[ubadhirifu]] wake ulipolenga usharifu, lakini si uliposaidia maskini tu. Hivyo baba akamshtaki [[mahakama]]ni, akimpatia hatimaye nafasi ya kujitambulisha mbele ya wote kama askari wa Kristo moja kwa moja: ni kwa sababu alikataa kuhukumiwa na serikali kwa kujidai ni mtumishi wa Mungu, na hivyo ni mtu anayeweza kuhukumiwa na [[Askofu]] tu. Baba alipodai mali zake mbele ya huyo, Fransisko akakubali mara moja akimrudishia pamoja na [[pesa]], [[nguo]] zote na hata jina, akitamka [[hadhara]] ya watu kwamba kuanzia hapo atamuita Baba Mungu tu, si [[Petro Bernardone]] tena. Uamuzi huo wa kishujaa uliowagusa sana wote ulimfanya asiweze kurudi nyuma: amejitoa kwa Mungu moja kwa moja na kuacha hakika ya [[riziki]]. Kubaki [[uchi]] mbele ya wote kulikuwa na maana nyingine pia, kwa sababu kulikuwa ni [[malipizi]] ya hadharani yaliyoweza kutolewa na Kanisa kadiri ya [[sheria]]. Hivyo Fransisko alionyesha nia yake ya kuanza na moja, akitubu [[anasa]] za zamani alizozifuata kwa nguo maridadi. Tena wakati huo lilizingatiwa sana neno la Mt. [[Jeromu]] la “kumfuata uchi Kristo uchi” kuwa ndiyo namna bora ya toba. Basi, kuanzia hapo alishiriki kabisa hali ya wasio na kitu, akisikitikia tu kutozaliwa katika hali hiyo, maana yake ufukara wake ulikuwa wa [[hiari]] na wenye kustahili, hivyo ni utajiri fulani kwa Mungu. === Kufuata mtindo wa Injili === [[Picha:Portiuncula on the Feast of the Pardon.jpg|thumb|right|[[Porsyunkula]] huko Asizi]] Baada ya Fransisko kujitangaza [[mtawa]] ilimbidi atambue atakuwa wa namna gani. Alikataa [[upadri]], lakini si kwa sababu ya kuudharau kama walivyofanya wazushi; kinyume chake, toka mwanzo alijaliwa [[imani]] ya pekee kwa [[ekaristi]] na kwa wanaohusika nayo. Aliuona upadri kuwa ni cheo kikubwa mbele ya Mungu na hata mbele ya watu, naye hakupenda kuheshimiwa wala kuwa na hakika kuhusu riziki. Kwa sababu hiyohiyo hakupenda kuwa [[mmonaki]], ingawa aliwaheshimu [[Wabenedikto]] na kushirikiana nao vizuri. Tena akitaka kuwa kweli mtu wa mwisho na kuwaheshimu wote, hakukubali kushambulia mapadri na wamonaki kwa maovu yao. Baada ya kukataa hali hizo mbili ndani ya Kanisa, alianza kujitafutia maisha asiyoyajua bado na asiyoweza kuelekezwa na mtu yeyote. Basi, akavaa [[kanzu]] ya [[mkaapweke]], lakini alikuwa akirudi mjini kila siku ili kuombaomba mawe ya kutengenezea makanisa na chakula pia. Kwa hiyo hakusogea mbali na watu, bali alizidi kuhusika na maisha ya Asizi, ingawa kwa namna yake, akipokea hasa [[dharau]] alivyokusudia. Maisha yake yote hakuvunja uhusiano na jamii kama walivyofanya watawa wengi, bali akaendelea kuwa [[ndugu]] wa wote na kushiriki maisha yao ya kila siku. Miaka miwili aliyotumia kuyarekebisha makanisa ilikuwa migumu sana kimwili na kiroho tukizingatia pia mahangaiko yake kuhusu [[wito]]. Lakini Mungu akapokea malipizi na [[sala]] yake akamuangazia sehemu ya [[Injili]] aliyoisikia wakati wa [[Misa]]. Enzi hizo [[walei]] wengi walivutiwa na maneno ya Injili ambayo waliyaelewa namna yao, bila ya ufafanuzi wa kitaalamu. Fransisko alifanya vilevile, ndiyo maana maisha yake yakaja kuwapendeza wengi na kuenea kasi ajabu. Dondoo ambalo lilimgusa na kumuangaza hasa ni lile la Yesu kuwatuma [[Mitume wa Yesu|mitume]] wake kwa mara ya kwanza. Tangu hapo alikusudia kufuata Injili hiyo, hata ufukara wake ukapata sura nyingine, yenye kulenga utume. Kutokana na mwanga huo akabadili kanzu yake na kutupa [[viatu]] vyake na kujifungia [[kamba]], ambayo ilikuwa [[ishara]] ya toba, tena haikuweza kuficha pesa (tofauti na [[mshipi]] wa ngozi). Halafu akaanza kuhubiri toba kwa [[unyofu]] uliowagusa wengi. Ndipo Waasizi walipoanza kumuelewa si [[kichaa]], na ndipo alipoanza kupata wafuasi. Wa kwanza alikuwa [[Bernardo wa Quintavalle]], mtu maarufu tena tajiri, wa pili [[Petro Cattani]], padri. Ndio mwanzo wa jamaa iliyokuja kumhangaisha sana, kwa sababu hakuwa na wazo la kuanzisha chochote wala hakupata mtu wa kumuelekeza. Tena wakati huo haikuwa rahisi kukubali padri aongozwe na [[mlei]]. Katika wasia wake Fransisko akikumbuka hatua hiyo muhimu alisisitiza kuwa ndipo Mungu mwenyewe alipomfunulia afuate mtindo wa Injili takatifu, yaani hasa madondoo yale aliyoyakuta katika kufungua mara tatu kitabu cha Misa kilichokuwa juu ya altare: 1) “Ukitaka kuwa mkamilifu, nenda ukauze…” 2) “Msichukue chochote kwa safari…” 3) “Anayetaka kunifuata, ajikane…” Baada ya kusoma hayo, aliwaambia wenzake ndiyo kanuni na maisha ya wale wote watakaowafuata. Ufukara wa Kifransisko ukifuata madondoo hayo ya Injili ni wa moja kwa moja kwa mtawa binafsi na kwa shirika zima. Kwa kuchagua mtindo huo wa Injili takatifu alitofautiana na watawa wale waliofuata tangu karne nyingi mtindo wa Kanisa la mwanzoni wa kuwa na mali zote shirika. Ndivyo walivyofanya wamonaki ambao hawakuwa na chochote chao binafsi, lakini [[monasteri]] zao zilikuwa tajiri, kiasi kwamba wakaanza kushambuliwa kama wanafiki wanaokula [[jasho]] la wengine na kukosa ufukara halisi. Waamini wengi kama Bernardo na padri Petro walitamani mtindo mwingine, pamoja na [[uadilifu]] wa makleri, [[uchungaji]] wenye bidii na ujirani na watu, hasa wenye shida. Mungu aliwachagua watakatifu Fransisko na [[Dominiko Guzman]] ili kuridhisha Wakristo hao. Wote wawili walishika ufukara wa kijumuia pia, ingawa Mt. Fransisko aliusisitiza zaidi akiudai pia kama msimamo katika jamii ili kupigania [[ujamaa]] na [[usawa]] wa binadamu. Hata baada ya wengine kujiunga naye hakushughulikia suala la [[nyumba]]: waliishi kwenye [[pagale]] za makanisa, huku wakizungumziwa sana mjini kwao. Halafu wakaanza kusafiri wakihubiri huko na huko, si kama kawaida ya mapadri, bali kwa kutoa mfano wa ufukara na [[unyenyekevu]], halafu kwa kujibu maswali ya watu waliowashangaa. Polepole waliweza pia kuhimiza toba na [[msamaha]] ili kueneza [[amani]]: muhtasari wa [[mawaidha]] yao ni [[salamu]] ile ambayo Fransisko alidai kufunuliwa na Mungu, “Bwana akujalie amani”. Baada ya jaribio la kwanza la namna hiyo wakaongezeka, naye akawatuma tena wawiliwawili sehemu mbalimbali kisha kuwashirikisha [[mang’amuzi]] yake, kwamba wasikate tamaa kwa kuona ugumu wa baadhi ya watu, wamtegemee Mungu, wahubiri toba kwa nguvu ili kuokoa watu, wadumu watulivu katika [[dharau]]. Walipoulizwa waitwaje walijibu tu kuwa ni watu wa toba kutoka Asizi, yaani hawakujiona kuwa shirika maalumu, bali kundi mojawapo la wale wengi ambao toka zamani walijifunga kufanya toba kwa namna maalumu hadharani. Mwaka huo [[1209]] walipofikia idadi ya 12 walichukua hatua ya kuelekea [[Roma]] ili kuthibitishwa na Papa katika maisha yao na kuruhusiwa naye katika [[utume]] wao, ili kushinda [[upinzani]] uliojitokeza na hasa kujihakikishia njia yao ni njema. Kwa ajili hiyo walipaswa kupanga kikamilifu zaidi wanataka kufanya nini. === Kanuni ya awali === [[File:Habito de s francisco.jpg|thumb|right|[[Kanzu]] iliyotumiwa na Fransisko mwaka [[1215]] hivi.]] Kanuni hiyo ilihitajika ili kujipendekeza kwa Papa na kupata kibali chake. Fransisko katika [[wasia]] akashuhudia kwamba aliandikisha “kwa maneno machache na kwa unyofu, naye bwana Papa akaniimarisha”. Leo hatuna tena kanuni hiyo kwa sababu iliendelea kurekebishwarekebishwa mpaka mwaka [[1221]] ilipotolewa kanuni ndefu ambayo tunayo, tena mpaka mwaka [[1223]] Papa alipothibitisha kwa maandishi toleo la kudumu linalofuatwa na Utawa wa Kwanza mpaka leo. Ni kwamba miaka yote Fransisko alizidi kung’ang’ania azimio lake la kushika kikamilifu mtindo wa [[Injili]] takatifu, lakini pia maisha yalimlazimisha kung’amua haja ya kuulinganisha na hali halisi mbalimbali. Ugumu mwingine wa kazi hiyo kwake ulitokana na kukosa utaalamu wa [[sheria]] uliolitawala Kanisa la zamani zake kwa namna ya pekee. Hivyo hata alipomuachia mwingine uongozi akazidi kudai ndugu wamtii ingawa hana tena [[mamlaka]] juu yao. Alitamani kuwa daima mtu wa mwisho hata shirikani, lakini hakuweza kuachana na wajibu wake kwa shirika lililoanza kwa njia yake. Hata katika safari ya kwenda Roma alimteua Bernardo kuwa kiongozi, lakini mbele ya Inosenti III aliyejitokeza ni Fransisko. Papa huyo alikuwa anakabiliana na matatizo mengi ya Kikanisa na ya kisiasa, lakini yeye, kwa kupitia ngazi mbalimbali (hasa [[Askofu]] [[Guido wa Asizi]] na Kardinali [[Yohane wa Mt. Paulo]]), alifaulu kuongea naye na kukubaliwa. Viongozi hao walijitahidi kwanza kuelekeza mifumo mipya ya kiroho kwenye [[umonaki]], na pili iliposhindikana wakairuhusu mradi isifuate [[uzushi]] bali ikubali kuongozwa na makleri kusudi isivuruge maisha ya Kanisa. Hivyo Mt. Fransisko na wenzake walipokataa kanuni za kitawa zilizokwishakubaliwa, wakaruhusiwa kwa sauti tu wafuate azimio lake na kuhubiri [[toba]]. === Maisha ya Ndugu Wadogo huko Asizi === Kisha kurudi kwa furaha Asizi walibanana katika kibanda fulani huko [[Rivotorto]], halafu wakahamia Porsyunkula. Mahali penyewe panatusaidia sana kuelewa karama ya Kifransisko: si maisha ya kimonaki yanayohitaji kujitegemea kwa mashamba makubwa na [[mifugo]], wala ya [[wakaapweke]] wanaohitaji kuishi mbali na watu, bali ni utawa unaohitaji [[utulivu]] na upweke kwa ajili ya [[sala]], lakini pia unadai uhusiano mkubwa na watu wa nje ili kupata [[riziki]] na hasa kuwajenga kwa mifano na maneno. Hivyo si kati ya watu, wala si mbali nao. [[Mchana]] ndugu walikuwa wakienda mjini kufanya [[kazi]] mbalimbali ndogondogo na kuwahimiza watu waishi kwa [[uadilifu]]. Muda uliobaki, hasa [[usiku]], ulikuwa kwa ajili ya sala upwekeni. Maelezo mengine kuhusu maisha ya wakati huo tunayapata tena katika [[wasia]] ambamo Fransisko ametuachia ukumbusho wa kudumu. Jambo la kwanza ni [[ufukara mkuu]] ambao uliwadai ndugu wote wawaachie [[maskini]] [[mali]] zao. Hivyo jumuia haikuwa na kitu, ikaishi kwa shidashida pembeni mwa [[jamii]] kama watu waliotupwa, wakiridhika na [[kanzu]] moja tu, tena duni sana, wakiiongezea sanasana viraka ndani na nje ili kupunguza [[baridi]], halafu [[kamba]] na [[kaptura]]. Mavazi ya namna hiyo yalikusudiwa kudhihirisha hali ya chini ya ndugu wadogo katika Kanisa na jamii kwa hiyo yalitakiwa kusababisha [[dharau]], si [[heshima]]. Jambo la pili ni maisha ya sala, ambayo yalikuwa tofauti kwa ndugu [[wakleri]] na kwa ma[[bradha]] kutokana na [[elimu]] yao: wa kwanza walijua [[Kilatini]], [[lugha ya liturujia]]; wa pili kwa kawaida hawakujua hata kusoma. Hivyo Fransisko na wakleri wengine walitumia [[Sala ya Kanisa]], wakati mabradha walipangiwa kurudiarudia [[Sala ya Bwana]] mara kadhaa. Kwa njia ya [[liturujia]] Fransisko akazidi kupata [[ujuzi]] wa kidini, ila aliendelea kuchukia jambo moja la elimu ya wakleri, yaani kwamba mara nyingi ujuzi wao waliutumia kuipotosha maana halisi ya maneno ya [[sheria]] na hata ya ujumbe wa Mungu. Aliona kwamba elimu hiyo haitoshi kuwafanya watu watambue na kushika kama yeye uhusiano uliopo kati ya mateso ya walio wengi na yale ya Yesu. Ukweli huo unajulikana na watu wenye [[upendo]], si wenye elimu tu. Ndiyo sababu Fransisko katika [[malezi]] hakusisitiza mafundisho na ujuzi kwa jumla, bali [[mang’amuzi]] na mifano inayogusa mioyo. Upande wao mabradha, kama vile katika mifumo mingine ya wakati huo, walitumia Sala ya Bwana ambayo kwao ilikuwa na uzito wa pekee, kutokana na jinsi Fransisko alivyoongoka kwa kumkataa mzazi wake na kumchagua Mungu tu kuwa baba yake: ndiye tegemeo pekee na ndiye anayewafanya watu wote kuwa ndugu. Juu ya msingi huo wa [[udugu]], tofauti ya sala haikuleta [[ubaguzi]] kazi ya wakleri na mabradha: wote walikuwa wakijiona wajinga na kujiweka chini ya yeyote, unavyosisitiza wasia baada ya kukumbuka namna yao ya kusali. Alipouandikisha ameshamruhusu Mt. [[Antoni wa Padua]] awafundishe wanashirika mambo ya [[dini]], lakini anaendelea kuogopa elimu hiyo pia itawavimbisha na kuwasogeza mbali na [[wito]] wao wa [[udogo]], kumbe [[ujinga]] unaleta dharau aliyotamani daima. Hivyo tena katika wasia akataja mara [[kazi ya mikono]], akieleza inavyowapasa wote, hata yeye mwenye [[madonda ya Yesu]]! Katika kusisitiza kazi ndogondogo kama za mwanzoni alitoa sababu mbili: moja ni kufukuza [[uvivu]], kama ilivyofundishwa na [[wamonaki]] toka zamani; lakini inayotajwa kwanza ni maalumu kwa kazi hizo za watu wadogo, yaani kutoa mfano mzuri kwa wanaowaona. [[Wafransisko]] wa kwanza walifanya kazi hivyo, pasipo kulenga [[malipo]] moja kwa moja. Ndiyo sababu mara nyingine hawakulipwa chochote kwa kazi waliyoifanya. Hapo wakaikimbilia “meza ya Bwana” kwa kuombaomba nyumbani kwa watu. Zamani hizo katika Kanisa ilieleweka wazi kuwa [[fukara]] ana haki ya kuishi na kuwa Mungu anamkaribisha [[chakula]] kwa njia ya watu wakarimu. Hata hivyo daima kuombaomba kuna ugumu wake, hasa [[aibu]] na dharau za watu. Lakini hizo zinachangia [[ustawi]] wa [[unyenyekevu]] na udogo kwa kuweka kweli katika ngazi ya mwisho ya jamii. Pamoja na malengo hayo, ni wazi kwamba kwa Fransisko njia ya kawaida ya kujipatia riziki ni kufanya kazi wenyewe, si kutegemea tu kazi ya wengine kama walivyotafsiri baadaye shirikani. Jambo lingine la pekee ambalo Fransisko alilikumbuka katika wasia ni salamu ya [[amani]] aliyofunuliwa na Bwana. Amani hiyo ilihitajika sana, hasa wakati huo wa vitavita, lakini yeye alilenga pia amani ya rohoni, yaani amani ya Kimungu inayoondoa [[dhambi]]. Hivyo salamu yake ya Kiinjili ilikuwa kama [[muhtasari]] wa mahubiri yake. Baada ya kukumbusha hayo yote, wasia unasisitiza ufukara wa majengo (nyumba na vikanisa) ya wafuasi wake, pamoja na msimamo ambao wawe nao, yaani wa kuishi huko kama wageni na wasafiri tu, tayari kuondoka siku yoyote kama walivyofanya huko Rivotorto walipomuachia nafasi [[punda]] wa [[mkulima]] mkorofi. Kwa msingi huohuo wa udogo wasia unaongeza katazo la kwamba watawa wasimkimbilie [[Papa]] wala [[ofisi zake]] ili kupewa [[fadhili]], yaani [[idhini]] ya kutenda tofauti na watu wengine. Katazo hilo kali lilikusudiwa tena kulinda udogo wa jamaa yake. Fransisko toka mwanzo alijichagulia nafasi ya mwisho asipende kushindana wala kujilinda na mtu yeyote. Katika kufafanua katazo hilo alitamka wazi kuwa ndugu wadogo wasiombe fadhili hata kama ni kwa ajili ya kuhubiri. Aliutaka [[utume]], lakini hakupenda uharibu udogo: aliona ni afadhali kuacha utume sehemu fulani kuliko kuacha udogo. Hivyo ni wazi tofauti iliyopo kati yake na [[Dominiko Guzman|Mt. Dominiko]]. [[Mwanzilishi]] huyo wa [[Utawa wa Wahubiri]] alilenga uenezaji wa [[ukweli]], akatafuta njia za kufikia lengo hilo, yaani ubora wa mapadri wake kuhusu elimu na [[utakatifu]]; kwake ufukara ulikusudiwa kuwafanya wahubiri wapokewe katika [[mazingira]] yale tuliyoyaeleza. Ili kufikia lengo hilo alijipatia fadhili nyingi toka kwa Papa, uenezaji wa ukweli usije ukazuiwa na [[mamlaka]] nyingine yoyote. Kumbe Fransisko alifanya tofauti, kadiri ya chaguo lake: alipotambua kuwa [[Bwana]] amewaita yeye na wafuasi wake wakaokoe watu, alijitahidi kufanya hivyo lakini bila ya kuacha nafasi ya mwisho aliyojichagulia. Aliona si rahisi kubaki pembeni mwa jamii na mwa Kanisa (kama vile wakoma na wengineo), na papo hapo kujihusisha kikamilifu na maisha ya jamii (ili kuleta amani) na ya Kanisa (kama shirika kubwa ajabu), lakini kabla hajafa alisisitiza tena katika wasia chaguo la mwanzoni, ambalo ni la maana kwa [[karne]] zote kwa vile daima watakuwepo watu wa mwisho wenye kudharauliwa. === Msanii wa Bwana === Hatuwezi kuelewa vizuri maisha hayo ya mwanzoni tusipozingatia jambo lake lingine ambalo ni la pekee katika [[Kanisa la Magharibi]], yaani tabia ya kupenda viigizo na kuchekesha watu ambayo ilichangia kwa kiasi kikubwa uenezi wa Ufransisko na mafanikio ya utume wake. Fransisko alikuwa mfurahivu si kwa [[silika]] tu wala si kutokana na muungano wake na Mungu tu. Alipenda kufanya mambo ya ajabuajabu kwa makusudi mazima ili kuwashangaza watu na kuwafanya watafute majibu ya maswali yaliyojitokeza ndani mwao. Kwa maana hiyo alipenda kujiita “ioculator” (= mtu wa viigizo na vichekesho, [[msanii]]) wa Bwana. Zamani hizo “msanii” alikuwa mtu anayepata riziki kwa kuchekesha watu akitenda mambo ya ajabuajabu popote pale anapopita: tena haogopi kutoa ujumbe mzito katika vichekesho vyake, kwa kuwa amejiweka pembeni mwa jamii. Basi, Fransisko aliamua kuwa mtu wa namna hiyo kwa ajili ya Bwana, yaani kwa lengo la kuwavuta watu na kuwapasha ujumbe wa toba. Ndiyo njia yake ya kufanya utume. Akiwa kwanza mfanyabiashara hodari alijua vizuri namna ya kuwavuta watu wanunue [[bidhaa]] zake; baadaye akatumia [[kipawa]] hicho ili watu wapokee ujumbe wake. Kwa namna za kuvaa na kutenda, pamoja na kuvumilia dharau, yeye na wenzake waliteka [[roho]] za watu, hata walipoacha [[utani]] na kuhimiza toba wakasikilizwa kuliko wahubiri wa kawaida makanisani. Hivyo walitangaza [[Injili]] mitaani katika mazingira ya watu wa kawaida na kwa mitindo na [[lugha]] vinavyotumika mitaani. Basi, baada ya kumaliza kuikarabati Porsyunkula, walishughulika zaidi mjini wakitoa mfano wao na kuhimiza toba; halafu usiku hasa walikazania sala katika utulivu wa porini. Hivyo polepole Waasizi wakabadili mtazamo wao juu yao na kuanza kuwaheshimu. Ushindi huo ulipatikana kwa [[gharama]] kubwa (dharau, mateso n.k.), lakini ushindi muhimu zaidi ni ule walioupata juu yao wenyewe wakijipatia hivyo [[furaha]] na [[uhuru wa wana wa Mungu]]. === Mt. Klara na Dada Wadogo === Kuanzia karne XI [[wanawake]] wa [[Ulaya]] walishika nafasi za maana kuliko kawaida katika jamii na Kanisa, wakijitokeza pia kwa wingi kufuata [[tapo]] lolote la kiroho la Kikatoliki au la kizushi. Kumbe Fransisko hakupata mwanamke yeyote wa kumfuata kwa walau miaka sita tangu aongoke, na hata baada ya kumpata [[Klara wa Asizi|Mt. Klara]], hakuwapata tena wengi. Sababu ni kwamba hakuwa [[mchungaji]] wa roho bali mtu mwenye kutafuta njia yake, wala hakuwa na mpango wa kuanzisha lolote, bali alitaka kushiriki tu hali ya watu wa mwisho. Basi, kwa wanawake nafasi ya mwisho haikuwa tu ile ya wakoma, bali pia ya ma[[kahaba]] na ya [[wachawi]]. Hivyo kwao chaguo la nafasi ya mwisho lilikuwa gumu zaidi, si tu upande wa mateso bali pia upande wa dharau, mbali ya kwamba lingesababisha masingizio juu ya uhusiano wao na ndugu wa kiume. Klara alizaliwa mwaka [[1193]] au [[1194]], hivyo alikuwa na miaka 12-13 Fransisko alipovua [[utu wa kale]] mbele ya mji mzima katika uwanda ule ambako iko nyumba ya Klara. Kwa hakika huyo akaendelea kusikia habari mbalimbali juu ya Fransisko: alivyopata wafuasi, mmojawao [[Rufino]] binamu wa Klara; alivyokubaliwa na Papa n.k. Hatujui kama ni kwa sababu hizo kwamba alikataa [[ndoa]] mbalimbali mpaka akafikia umri wa miaka 18, wala hatujui kama walikutana mara nyingi kwa mashauri ya kiroho. Ila tunajua kwa hakika kuwa baada ya Klara kukimbia nyumbani usiku na kujiunga na jamaa ya ndugu wadogo, akifuatwa na mdogo wake [[Agnesi wa Asizi|Mt. Agnesi]] baada ya [[wiki]] mbili tu, Fransisko alitimiza [[wajibu]] wa kumlisha kiroho kwa mahubiri, mifano na hata maandishi. Kwa [[ushahidi]] wa Klara tunajua kwamba hata kwake himizo kuu la Fransisko lilikuwa kuambatana moja kwa moja na ufukara wa [[Mwana wa Mungu]]. Mapema sana (kabla ya mwanzo wa mwaka [[1213]]) Fransisko aliwaahidia akina Klara kuwashughulikia sawa na ndugu wa kiume, akafanya hivyo mpaka kufa, ingawa kipindi fulani alijizuia asiwatembelee kusudi ndugu wengine wasipate [[kisingizio]] cha kufanya hivyo. Klara aliitikia kwa namna bora ya upendo na [[uaminifu]], akamsaidia kuelewa vizuri zaidi wito wake wa kitume. Kufika kwake kwenyewe kulimfanya Fransisko afikirie sana na kushauriana naye juu ya maisha atakayoyashika. Mara wakatambua njia ya wanawake iwe tofauti na ile ya [[wanaume]]: kwa hiyo Klara akawa [[mmonaki]] na baadaye [[abesi]], ingawa kwa kushika kikamilifu ufukara mkuu na kuhusiana kidugu na wenzake. Tofauti na ndugu wadogo, ambao Fransisko aliwaelekeza wafuate “[[mtindo wa Injili takatifu]]”, yaani Yesu alivyowaagiza [[Mitume wa Yesu|mitume]] waende ([[Math]].10:5-15), aliwaelekeza Waklara kwenye “[[ukamilifu]] wa Injili takatifu”, unaoonyeshwa hasa na [[heri nane]] na [[Hotuba ya mlimani|hotuba nzima ya mlimani]] (Math. 5:1-7:27), bila ya kuwabana kwa mtindo huo wenye vipengele vingi vya pekee. Tofauti inaonekana wazi katika ushahidi wa Askofu [[Yakobo wa Vitry]] ulioandikwa mwaka [[1216]] ukieleza maisha ya Wafransisko yalivyokuwa bado mwanzoni: wote walikuwa wanakula [[jasho]] lao, ila ndugu wa kiume kwa kufanya kazi hasa mjini au vijijini, kumbe akina [[dada]] kwa kubaki katika makao yao. Fransisko aliwahurumia daima wanawake hao waliokubali dharau na magumu ya kila aina. Yeye, ambaye hakusita hata kidogo kufuata tu mtindo wa Injili, katika kuwaongoza alizingatia sana [[udhaifu]] wa [[jinsia]] yao, na kama kwa kulazimishwa tu na Klara alimruhusu kushika magumu mengi: kila mara [[huruma]] ya Fransisko na msimamo imara wa Klara vilikutana katika kumpendeza Mungu. Ni baada tu ya kung’amua msimamo huo, kwamba Fransisko alimuahidia atawatunza sawa na ndugu wa kiume. Mwongozo wake wa uso kwa uso ukawa muhimu kuliko kuwaandikia [[kanuni]] fulani: badala yake mwenyewe alichukua [[jukumu]] la kudumisha ufukara mkuu na udugu katika [[monasteri]] ya kike. === Mkutano mkuu === Huyo Yakobo wa Vitry, pamoja na “[[Ngano za Wenzi Watatu]]”, wanashuhudia jambo lingine muhimu katika Ufransisko, yaani [[mkutano mkuu]] ambao ulikuwa ukifanyika kwanza mara mbili kwa mwaka kwenye [[sikukuu]] ya [[Pentekoste]] na ya [[malaika Mikaeli]], halafu kwenye Pentekoste tu ya kila mwaka, halafu tena kila baada ya miaka mitatu. Kuhusu wahudhuriaji, kwanza walikuwa ndugu wote, lakini walipoongezeka mno na kuenea mpaka mbali wakaruhusiwa kuhudhuria tu wahudumu wa jamaa. Mahali pa kukutana palikuwa Porsyunkula. Kwa muundo huo Fransisko alitaka kudumisha [[umoja]] kati ya wafuasi wake, kwa kuamua pamoja juu ya sheria na mipango ya shirika, lakini hasa kwa kustawisha upendo wao wa kidugu na kwa kuwarudisha pale walipoanzia, wasije wakasogea mbali mno na wito wao wa asili. Mpaka alipoishi, mwenyewe alikuwa [[moyo]] wa mikutano, awe anasikilizwa au kupingwa katika [[juhudi]] zake za kuokoa mambo makuu ya karama yake mbele ya marekebisho yaliyodaiwa ili kulingana na viongozi wa Kanisa, na wingi wa ndugu wa kila aina na mazingira mapya. Marekebisho hayo yalikuwa yanabadilisha polepole sura ya jamaa, isiwe tena kundi dogo la marafiki wanaodharauliwa, bali shirika linaloeleweka na kuheshimika. Fransisko alikubali marekebisho kadhaa ya lazima, lakini akikumbuka siku za nyuma alikuwa na [[hamu]] ya kuzirudia: ndio [[utatanishi]] ambao ulimfadhaisha mpaka mwisho ukaendelea kuvuruga umoja wa utawa wake. Upande mmoja ndugu mdogo anapaswa awe mtu wa mwisho katika Kanisa na jamii, kupenda adharauliwe na wote na kukabili magumu kama ya waliotupwa na wenzao. Upande mwingine anapaswa awe [[mwanakanisa]] akishirikiana na wachungaji na kueneza toba kwa maneno yake pia, ambayo yapokewe kama muhimu kwa [[wokovu]] wa watu. Kushika hayo mawili bila ya moja kumponyoka, ndilo [[jaribio]] la Fransisko. Zaidi ya hayo alikuwa akihimiza mkutano mkuu, ila pengine alikataza wasipite kiasi katika [[malipizi]], kama alivyomkataza Klara. Mwishoni, baada ya kuwabariki wote, alikuwa akichunguza na kuruhusu wahubiri wapya kwa kuzingatia walivyo katika ujuzi wa dini, uwezo wa kusema na hasa ubora wa maisha, kwa kuwa alitaka wafundishe kwa matendo kuliko kwa maneno. === Uenezi wa shirika na kujihusisha kwa Kanisa la Roma === Yakobo wa Vitry alieleza [[furaha]] yake na [[mshangao]] akiona [[urahisi]] wa ndugu wadogo kupenya aina zote za watu, tofauti na wamonaki na wakleri. Ustawi wa shirika ulifanya lipate [[nguvu]] katika Kanisa na kuenea kwa [[kasi]] mahali pengi. Watawa hao wapya wakaja kuwavutia pia wanabaraza wa Papa, hata makardinali wakataka kuwa nao nyumbani mwao, na uhusiano na Papa ukawa mkubwa zaidi na zaidi. Wakati huohuo nyumba za Kifransisko zikaanza kuwa za kudumu zaidi, ingawa si mali ya shirika, mpaka zikapata kila moja ndugu ambaye awe [[mlinzi]] wa [[wanajumuia]] wenzake. Kwanza aliwashughulikia Kardinali Yohane wa Mt. Paulo, lakini bila ya kujihusisha mno. Baada ya [[kifo chake]] Fransisko akaona umuhimu wa kuwa na mwingine kama [[mwakilishi]] wa Papa, akamuomba awe Hugolino, Kardinali askofu wa [[Ostia]], aliyemtabiria atakuwa Papa (akaja kuitwa Gregori IX). Huyo alikuwa na mang’amuzi mengi ya kisiasa na ya Kikanisa alipokutana naye huko [[Florence]]; Fransisko vilevile alikuwa ameng’amua mengi kuhusu [[uongozi]] wa shirika, tena kwa [[uchungu]], hasa kuwa hataweza kuliongoza peke yake. Ndiyo sababu ukaanzishwa [[muundo]] wa [[provinsya]], yaani [[kanda]] zilizokuwa kila moja chini ya ndugu fulani kama [[mtumishi]]. Ugawaji wa shirika kikanda ulihitajika hasa baada ya kuvuka milima ya Italia Kaskazini ([[Alps]]) kati ya mwaka [[1215]] na [[1217]]. Mwaka huo iliamuliwa pia kuvuka [[Bahari ya Kati]] ili kuendea [[Nchi Takatifu]]. Katika mkutano mkuu ulioamua hivyo, Fransisko aliwaeleza washiriki kuwa mwenyewe hawezi kubaki nyuma kisha kuwatuma ndugu zake wakabiliane na matatizo mengi, hivyo akajichagulia [[Ufaransa]] akaondoka. Alipofika Florence ndipo alikutana na Hugolino, wakafunga [[urafiki]] wa kudumu wakaheshimiana mpaka kufa. Mazungumzo yao ya awali ni kama picha ya yale yatakayofuata: Kardinali akimshauri Fransisko afuate [[busara]], Mt. Fransisko akieleza motomoto sababu za [[imani]] zinazomuongoza, hatimaye Kardinali akinyamaza kwa kutambua Mt. Fransisko anaongozwa na [[Roho Mtakatifu]]. Hugolino alifaulu kumzuia asiende Ufaransa, shirika lisije likashambuliwa mno na wapinzani wake mbalimbali, lakini Fransisko hakukubali kuacha mpango wa kutuma ndugu kwenye nchi nyingine za Kikristo na hata za [[Uislamu|Kiislamu]], akieleza kuwa Mungu aliyewatuma kwa wokovu wa watu wote atawatunza kokote alivyoahidi. Vivyo hivyo baadaye akakubali kiasi tu mashauri ya Hugolino, asiachane na mambo makuu ya wito wake. Mbali na [[dhana]] ya kwamba Kardinali alipotosha [[mfumo]] wa Kifransisko kwa manufaa ya uongozi wa Kanisa, ukweli ni kwamba Fransisko alikubali marekebisho kadhaa akitambua madai yenye msingi ya ndugu wapya (hasa wa nchi za mbali na wasomi); zaidi tena [[wema]] wake ulimfanya ayakubali ili kukwepa kikwazo kinachoweza kusababishwa na mabishano kati ya ndugu. Ndiyo mateso ya miaka kumi ya mwisho ya maisha yake: alizidi kuona [[njia]] bora ya kuelekea utakatifu wa Kiinjili, kumbe wafuasi wake wengi wanashindwa kuikubali au wanakataa kuelekezwa, hata kwa kumpinga na kumdharau waziwazi. Hivyo miaka ya ushindi na uenezi wa shirika, ndiyo miaka michungu zaidi kwake, kiasi kwamba akajaribiwa kukata tamaa na kujiona amedanganyika. Lakini akadumu kutegemea [[maongozi ya Mungu]] kwa shirika lake, akapokea mateso hayo pamoja na ya [[mwili]] kama namna nyingine ya kushiriki hali ya watu wa mwisho, na hasa ya Yesu msulubiwa aliyesalitiwa na wanafunzi wake. Kuhusu uenezi wa shirika nje ya Italia tuna vitabu viwili muhimu kwa kuwa viliandikwa na wahusika, [[Jordano wa Giano]] kuhusu [[Ujerumani]], na [[Thomas wa Eccleston]] kuhusu [[Uingereza]]. Hasa huyo wa pili bila ya kukusudia alionyesha wazi jinsi shirika lilivyozidi kusogea mbali na nia ya Fransisko kadiri mahali palipokuwa mbali na Italia na kadiri miaka ilivyozidi kupita. Kwa vyovyote mwanzoni mwa uenezi huo hali ilikuwa ngumu, hasa kwa sababu hayakufanyika [[maandalizi]] yoyote, tena Fransisko alikataa katakata kuwaombea waliotumwa hati ya [[utambulisho]] toka kwa Papa. Hivyo sehemu nyingine walifukuzwa kama wachawi au wazushi, kwa sababu [[Papa Inosenti III]] alikubali shirika na kanuni lakini kwa [[sauti]] tu. Makubwa zaidi yaliwapata akina [[Berardo mfiadini|Berardo]] waliouawa na Waislamu huko [[Moroko]] ([[1220]]): ndio [[wafiadini]] wa kwanza wa shirika. Matukio hayo yalichangia wazo la kuhitajika maandishi yenye kuthibitisha shirika, kwa kuwa Ndugu Wadogo walikuwa hawaeleweki: si wakaapweke, wala wamonaki, wala [[wakanoniki]], wala mapadri [[wanajimbo]], ila walidai kuwa shirika la kitawa bila ya kufuata mojawapo kati ya kanuni nne zilizokubalika kwa watawa. Ni kwamba Fransisko aliogopa kanuni inayofuata mtindo wa kisheria badala ya mtindo wa Kiinjili: msimamo huo ulikuwa kinyume cha mazoea ya [[Kanisa la Roma]] hasa wakati huo. Mt. Fransisko aliona Injili inazidi kutudai kadiri tunavyoendelea Kiroho, kumbe sheria zinaweza kutekelezwa na kumfanya mtu ajipongeze na kuridhika asijitahidi zaidi. Hasa alijua [[ujanja]] wa [[binadamu]] katika kufafanua sheria ili wakwepe mizigo yake. Hata hivyo Kanisa likamdai kanuni maalumu ili kuondoa wasiwasi juu ya shirika hilo jipya. Upinzani huo pia, uliochochewa na wamonaki na mapadri walioshikilia [[mapokeo]] yao, ulionyesha haja ya kuthibitisha shirika kwa kanuni maalumu. Basi, kazi ilikuwa kuitunga: Fransisko aliziandika zaidi ya moja na kuzijaribu mpaka akatoa ile ya kudumu, akisisitiza hasa ufukara mkuu na kutaka [[pesa]] iepukike. Katika kazi hiyo alisaidiwa na ndugu wataalamu wa sheria, mbali ya mapendekezo ya mikutano mikuu na ya Kardinali Hugolino. Juhudi za Fransisko zililenga kuhakikisha kanuni haitazimisha roho, yaani hamu ya ukamilifu wa Kiinjili. Lakini kabla hajakabili moja kwa moja kazi hiyo aliamua kwenda ng’ambo ya Bahari ya Kati kwa jaribio kuu la maisha yake: kumshuhudia Yesu mbele ya [[sultani]] na ikiwezekana kuuawa kama ndugu mdogo halisi. Akaondoka fukara tena mpole, [[silaha]] zake zikiwa ni imani na upendo tu, tofauti na [[Vita vya msalaba|askari wa msalaba]] waliokuwa wakiuana na Waislamu. === Hamu ya kufia dini na ugonjwa wa Mt. Fransisko === [[Picha:SaintFrancisAssisiWithAlKamil15thCentury.JPG|thumb|Fransisko mbele ya Sultani [[al-Kamil]] ([[karne ya 15]]).]] Hata kabla ya mwaka 1219 Fransisko alifunga [[safari]] aende kumshuhudia Yesu kwa Waislamu: katika mwaka wa sita tangu aongoke (1211) alipanda [[meli]] ambayo ikaishia [[Korasya]]; halafu mwaka [[1214]] hivi akaelekea [[Hispania]] ili kuvukia Moroko lakini akaugua ikambidi arudi nyuma. Ni kwamba kuanzia karne XI, kama matokeo ya [[vita vya msalaba]], Wakristo walipata tena hamu kubwa ya kufia dini, wasiridhike na ile namna ya kumfia Yesu siku hadi siku kwa maisha ya kimonaki. Fransisko pia alitamani kumrudishia Yesu ule upendo mkuu wa kutoa [[uhai]] kwa rafiki yake, lakini hakujitafutia mateso kwa kuwashambulia Waislamu kwa silaha wala kwa matusi, bali alijitahidi kuwaokoa kwa mahubiri yake motomoto lakini yenye [[upole]] pia. Kama vile alivyokuwa mstaarabu kwa wote kabla hajaongoka, akaendelea kuwa hivyo hata kwa Waislamu wakati wa vita vikali kati yao na Wakristo, kwa kuwa alisema, “Mungu ni [[ustaarabu]]”. Alikwenda kwenye [[kambi]] lao kama [[mwanakondoo]] kati ya [[mbwamwitu]], bila ya [[ulinzi]] wala hati ya kumtetea. Mbele ya sultani alibishana na [[shehe]] wake, akaheshimiwa kwa [[ujasiri]] wake wa kuhatarisha uhai wake ili kuokoa watu, na kwa ufukara wake uliomfanya akatae [[zawadi]] yoyote. Ni wazi alikuwa na [[karama]] ya kuvutia watu wowote, hata wasio Wakristo (mpaka leo anayo, ilivyoonekana siku ya kuombea amani iliyokusanya viongozi wa dini zote huko Asizi mwaka [[1986]]). Fransisko alibaki [[Mashariki ya Kati]] ([[Siria]], [[Misri]] na [[Israeli]]) zaidi ya mwaka mmoja. Kabla hajaondoka Italia, akijitambua kuwa [[mkuu wa shirika]] kubwa, aliacha ndugu wawili kama [[makamu]] wake ([[Mathayo wa Narni]] na [[Gregori wa Napoli]]) akiwagawia [[madaraka]]. Lakini kazi iliyokuwa ngumu kwa mwanzilishi mwenyewe ikawashinda, na juhudi zao hazikufaa: k.mf. walitunga sheria mpya kuhusu [[mfungo]] ili zilingane na zile kali za mashirika mengine. Kumbe Fransisko hakuzipenda, akitaka zaidi kufuata Injili inayoruhusu kula vyovyote vilivyoandaliwa kwa watu wa Mungu. Kwake ilikuwa muhimu kuwa fukara kweli, na hivyo kukosa hakika ya kupata kila siku vyakula mbalimbali ambayo ingemdai mtu ajipangie mipaka asije akawa mlafi. Mfungo wa Kifransisko hasa si wa kujichagulia, bali unatokana na maisha yenyewe. Vilevile juhudi za ndugu wengine zilileta [[vurugu]] zikienda kinyume cha nia ya Fransisko ya kutoomba hati za utetezi kutoka kwa Papa na kuhusu namna ya kuhudumia wakoma. Hali ya shirika ikawa ngumu kiasi kwamba bradha Stefano akavuka [[bahari]] bila ya [[ruhusa]] akamuarifu Fransisko, ambaye, kisha kushauriana na [[Petro Cattani]], na kufunuliwa na Mungu la kufanya, akarudi haraka Italia akarudisha hali ya kwanza. Lakini aliona pia umuhimu wa kuwa na Kardinali mmojawapo ambaye alishughulikie shirika akamuomba kwa Papa kama tulivyokwishaeleza. Ndipo pia alipokabili moja kwa moja kazi ya kutunga [[kanuni ya kudumu]]. Kwa ajili hiyo alimuomba [[msaada]] ndugu [[Kaisari wa Speyer]], [[mtaalamu]] wa [[Biblia]], apambe maagizo ya Kanuni kwa maneno hasa ya Injili ili sheria zisizimishe hamu ya ukamilifu: madondoo hayo yanachukua thuluthi moja ya [[Kanuni ya mwaka 1221]]. Lakini tarehe [[29 Septemba]] [[1220]] katika mkutano mkuu Fransisko akachukua hatua nyingine ya kushangaza, alijiuzulu katika wadhifa wa mkuu wa shirika. Sababu ni mbalimbali: hali mbaya ya [[afya]], matatizo ya shirika, hamu ya kurudi chini na kutii badala ya kuwa [[kiongozi]] anayeheshimiwa na Kanisa lote. Pamoja na kuacha uongozi rasmi, hakuacha kuwajibika kama [[kielelezo]] kwa wote na [[mtungasheria]] mkuu. Toka mwanzo waliomfuata hawakuzingatia sheria fulani, bali walikusudia kufanana naye; upande wake hakukubali kuwadanganya kwa kuwaonyesha utakatifu nusunusu au kuridhika na sifa yake bila ya kulingana nayo siku kwa siku. Hasa miaka ya mwisho akakazana asije akawa mtu wa kuheshimiwa badala ya mfano wa kufuatwa. Ndiyo sababu aliacha uongozi rasmi wa shirika ili aweze kuwa kielelezo wazi zaidi cha Ndugu Mdogo hasa katika kutii. Ni vema tujiulize namna gani mfano wake uliweza kuwagusa watu wote. Upande mmoja ni kwamba wanahitajika watu wa Mungu, lakini hasa wasio mbali na jamii bali ni wenye kushiriki mang’amuzi ya watu wa kawaida, na wenye kupatwa na magumu ya maisha ya kila siku, hasa ya maskini. Upande wa pili [[nafsi]] yenyewe ya Fransisko ilivutia wote hata kabla hajaongoka, na [[mvuto]] huo wa ki[[maumbile]] ukaja kuzidishwa na utakatifu aliojaliwa. Uamuzi wake wa moja kwa moja wa kushika nafasi ya mwisho ulisababisha kwanza dharau, lakini baadaye heshima kwa kuwa unagusa mioyo ya wote, ukionyesha tena njia ya Mwana wa Mungu aliyeshiriki kabisa hali ya binadamu jinsi ilivyo kimaisha. Maneno yake mepesi, matendo yake ya kueleweka, mwenendo wake wa kupendeza, salamu yake ya amani, [[kipawa]] chake cha kushirikisha furaha na uchungu, na mengineyo yalichangia ushindi wake. Lakini mwenyewe alilenga zaidi ushindi mwingine, yaani ule wa kuona [[furaha kamili]] katika majaribu ya kila aina, hata kutoka kwa wafuasi wake. Kati ya mateso yaliyomuathiri hatuwezi kusahau yale ya mwili. Wote wanashuhudia kwamba tangu [[ujana]] wake alikuwa dhaifu, lakini baada ya kuongoka akatesa mwili wake kiasi cha kulazimika baadaye auombe umsamehe. Halafu alipokwenda ng’ambo ya bahari alipatwa na [[maradhi]] mawili ya kudumu, [[malaria]] (ambayo haikuwa na [[tiba]] wakati huo) na [[trakoma]] (inayosababisha [[upofu]] wa [[hatua kwa hatua]]). Mbali ya mateso ya maradhi yenyewe, labda ni makali zaidi yale ya [[matibabu]] ambayo aliagizwa na [[ndugu Elia]] na Kardinali, akayavumilia kishujaa kabisa, k.mf. alipochomwa mishipa yote ya [[damu]] kati ya [[sikio]] na [[jicho]] kwa kutumia [[chuma]] cha [[moto]]. Ili ashiriki zaidi mateso ya wakoma na wengineo, na hasa ya Mwana wa Mungu, hakujihurumia kama wagonjwa wengi, bali alizidi kuwahurumia wengine, kama vile ndugu waliomuuguza, wenyeji wake waliosumbuliwa na wageni waliomtembelea, na wagonjwa fukara. Tena hakuacha ukali wa malipizi yake kwa lengo la kuwa mfano bora kwa wanashirika. Nguvu zake za kiroho tu zilimfanya azidi kulishughulikia shirika na kulitungia kanuni katika hali hiyo ya [[ugonjwa]], pamoja na kuandika [[barua]] kwa watu mbalimbali na kudai atembezwe juu ya punda ili atoe ujumbe wa Mungu walau hivyo akishindwa kuhubiri. === Uandishi wa Kanuni === [[File:Regra bulada.jpg|thumb|Kanuni ya kudumu iliyothibitishwa na Papa Honori III tarehe 29 Novemba 1223.]] Kama alivyokubali jamaa yake igeuke kuwa shirika, tena kubwa, Fransisko alipaswa kukubali linahitaji miundo ya kufaa, kama vile mwaka wa [[unovisi]] (ulioagizwa na [[Papa Honori III]] mwaka 1220) na hasa kanuni. Ni vigumu leo kutambua mabadiliko yote yaliyofanyika katika yale maneno machache ya Injili yaliyokubaliwa na Inosenti III kwa sauti tu (1209) mpaka ikathibitishwa kanuni ya kudumu ([[1223]]). Miaka hiyo yote Fransisko alishughulikia [[ufumbuzi]] wa [[suala]] hilo zito, akisaidiwa au kupingwa na watu wengine, hasa wanashirika. Kama kumbukumbu ya kazi hiyo inabaki sanasana [[kanuni isiyothibitishwa]], ambayo inashuhudia hatua iliyofikiwa mwaka 1221, na ambayo iliongoza utungaji wa kanuni ya kudumu. Kwa jumla katika ile isiyothibitishwa, [[sura]] 17 za kwanza ni za zamani kuliko zile zinazofuata. Sura ya mwisho (24) ni sala tu ambayo ilitungwa na Fransisko na kubandikwa kama nyongeza. Kwa nini kanuni hiyo haikuthibitishwa? Nani hakuridhika nayo? Mwenyewe au wafuasi wake au viongozi wa Kanisa? Hakika yeye alipendezwa nayo sana kwa jinsi inavyohimiza kuishi Kiinjili: ndiyo sababu mwishoni aliandika ndugu hawaruhusiwi kuongeza wala kupunguza wala kubadili hiyo kanuni. Kumbe Kanisa lilidai kanuni iwe na sura ya kisheria zaidi. Hivyo kazi ya Fransisko ikaendelea, alivyoshuhudia hasa [[ndugu Leo]] ambaye alikuwa [[karani]] wake na kufuatana naye na [[ndugu Bonisyo]] kwenye [[mlima]] wa [[Fonte Colombo]] ili kukamilisha kanuni majira ya baridi kali kati ya mwaka [[1222]] na 1223. Leo ametueleza upinzani wa akina Elia na uchungu wa Fransisko aliokuwa anautoa katika sala, hasa kutokana na hakika aliyokuwanayo juu ya matakwa ya Mungu kwa shirika lake: alikuwa akitulia tu katika nia yake ya kuzidi kuonyesha kwa matendo yake yale ambayo Yesu alimfunulia. Hata hivyo, ndugu wengi hawakukubali kuyapokea kama sheria kwao. Ilimbidi akubali baadhi ya madai yao, pamoja na mashauri mbalimbali ya Kardinali na labda ya Papa mwenyewe. Lakini, pamoja na kutimiza hivyo udogo wake, hakukubali kuacha yaangushwe mambo makuu ya wito wake. Hivyo kanuni ya kudumu kwa jumla inafuata ile isiyothibitishwa, tena inaonyesha wazi kuwa mwandishi mkuu ni Fransisko, pia mengine yamesisitizwa naye hata kuliko alivyofanya katika kanuni ya muda. Pamoja na hayo, shida kubwa aliyoiona ni kwamba kanuni ya kudumu kwa mtindo wake wa kisheria inaeleweka zaidi, lakini pia inawaruhusu wanasheria kuitafsiri kwa namna inayoiondolea umotomoto wake. Ingawa hakuweza kukwepa maendeleo hayo, mpaka mwisho wa maisha yake alitafuta [[mbinu]] nyingine, kama vile kufanya Porsyunkula iwe kielelezo cha kudumu, [[ndugu Bernardo]] awe mfano bora wa ndugu mdogo baada ya mwanzilishi kufa, na hasa wasia wake mfupi na mrefu ambao karne zilizofuata ukazidi kuchochea uaminifu wa wafuasi wake na kusababisha marekebisho mengi ya shirika. Tarehe [[29 Novemba]] 1223 kanuni ilithibitishwa na Honori III ikawa [[sheria ya Kanisa]] ambayo Fransisko mwenyewe hakuweza kuibadilisha tena. Kwake na kwa Kanisa haukuwepo [[wasiwasi]] kuhusu kanuni kuwa ileile ingawa imerekebishwarekebishwa. Kama vile tangu mwaka 1209 hadi 1223, hata baadaye alidai kuwa ndiyo Injili yenyewe, yaani [[kiini]] chake. Kwa njia ya kanuni hiyo Kanisa lilipokea aina mpya ya utawa isiyofuata sheria za kawaida. Katika kanuni zimeingia kwa pamoja karama ya Fransisko na mamlaka ya Kanisa linalopokea toka kwa Bwana wake zawadi ya [[maisha yaliyowekwa wakfu]] likiifafanua na kuiratibu na kuipa miundo ya kudumu. Fransisko aliufurahia [[uthibitisho]] wa Kanisa akazidi kuwahimiza ndugu zake waifuate hiyo kanuni akiwabariki kwa kila namna. Lakini katika kuielewa tunapaswa kuzingatia pia msimamo wa Kanisa lililoithibitisha. Lenyewe linadai mpaka leo ufafanuzi wake rasmi ubaki mikononi mwake, kama ulivyotolewa na Gregori IX ([[1230]]), [[Papa Nikolasi III|Nikola III]] ([[1279]]), [[Papa Klementi V|Klementi V]] ([[1312]]) na [[Papa Inosenti XI|Inosenti XI]] ([[1679]]). Upande wa Fransisko tukumbuke hakika yake ya kuwa ameangazwa na Mungu aonyeshe upya mtindo wa Injili takatifu kama njia bora ya ukamilifu. Kwa msingi huo aliita kanuni [[kitabu]] cha [[uzima]], [[tumaini]] la wokovu, [[uti]] wa Injili, njia ya ukamilifu, [[ufunguo]] wa [[paradiso]], [[sharti]] la [[agano la milele]]. Kwa njia yake ndugu wanaweza kupata utulivu wa kweli na kuonja [[utamu]] na wepesi wa [[nira]] ya Kristo. Kwa wokovu wao alitaka wajifunze maneno ya kanuni na maana yake, na kuitafakari ili washinde [[ulegevu]] na kutimiza [[ahadi]] zao. Alitaka watumishi wajitahidi kufanya itekelezwe kikamilifu kama alivyojitahidi mwenyewe aliyeandika kuwa wanaoivunja hawahesabu tena kama Wakatoliki wala ndugu zake wala hataki kuwaona mpaka watubu. Mwishowe alitaka kila ndugu mdogo afe akishika kanuni mikononi. Katika wasia aliwakataza pia ndugu wote wasifafanue kanuni wasije wakaipotosha katika [[unyofu]] na [[usafi]] wake. Bila ya shaka hakuweza kumkataza Papa asitoe [[ufafanuzi]], wala hakuwa na nia ya kuzuia maelezo manyofu yenye kulenga [[utekelezaji]] wake mtakatifu. [[Historia]] ya shirika ikaja kushuhudia kuwa unyofu huo mbele ya kanuni ndio uliostawisha utakatifu wa ndugu na utume wao: marekebisho ya mfululizo ya shirika ni kazi ya Roho Mtakatifu anayehuisha shirika la Ndugu Wadogo katika njia ya Injili wasipoachana na unyofu huo. === Maandishi mengine ya Mt. Fransisko === [[File:Manuscrito de s francisco.jpg|thumb|Baraka kwa ndugu Leo, iliyoandikwa na Fransisko kwa mkono wake mwaka 1224]] [[File:Cantico delle Creature.djvu|thumb|Toleo la zamani kuliko yote yanayojulikana ya [[Utenzi wa viumbe]], linalotunzwa katika [[maktaba]] ya [[Konventi takatifu]] ya Mt. Fransisko, huko Asizi.]] Kanuni ndiyo maandishi yaliyojenga zaidi utawa wa Ndugu Wadogo na Kanisa pia. Tunasema ni ya Fransisko ingawa alisaidiwa kuitunga: kwa kiasi fulani ni vilevile kuhusu maandishi yake mengine ya [[Kilatini]] na ya Kiitalia. Kati yake tunaanza kuona mawili yanayotusaidia sana kuelewa historia ya shirika iliyofuata. Ya kwanza ni kanuni fupi kwa [[makao ya upwekeni]], ambayo ni muhimu ili kuelewa mwelekeo huo wa Fransisko na wenzake ambao ukawa mwelekeo wa wale wote waliotamani kurudia ufukara na [[unyofu]] wa mwanzoni. Ya pili ni barua kwa Mt. [[Antoni wa Padua]], ambayo ni muhimu ili kuelewa msimamo wa mwisho wa Fransisko kuhusu masomo yaliyokuja kushika nafasi kubwa katika shirika na kuchangia tukio la ndugu wengi kuishi mijini katika [[konventi]] kubwa (ndiyo asili ya jina “[[Wakonventuali]]”). Kanuni hiyo fupi iliandikwa kati ya mwaka [[1217]] na [[1221]], yaani wakati kanuni ya muda ilipokomaa kutokana na mang’amuzi ya shirika. Mtindo wa maisha ulikuwa umebadilika: ndugu wengi, badala ya kuishi karibu na miji au vijiji wakifanya kazi na watu [[mchana]] na kukesha kwa Mungu [[usiku]], wamekuwa wanapendelea kuishi mbali na watu ili kusali tu. Kwa ajili hiyo yaliongezeka makao maalumu ya upwekeni ambamo ndugu wanaishi kwa muda fulani wakishika [[desturi]] mbalimbali za [[wamonaki]]. Fransisko aliona umuhimu wa kuuratibu mwelekeo huo ulingane na [[karama]] ya Ndugu Wadogo, kama vile alivyofanya pamoja na Klara kwa wamonaki wake wa kike. Hivyo kanuni hiyo inasisitiza udugu na upendo kati ya [[wakaapweke]], pamoja na udogo. Katika roho hiyo ya Kifransisko zinakubalika desturi zifuatazo za kimonaki: kuwa na [[ugo]], chumba cha binafsi, [[ratiba]] inayofuata vipindi vyote vya [[Sala ya Kanisa]], pamoja na kuamka usiku wa manane kwa [[Kipindi cha Masomo]], na [[kimya kikuu]] hadi [[Sala ya Kabla ya Adhuhuri]]. Fransisko alivutiwa sana na maisha hayo, kwa sababu yalimwezesha kushika ufukara wa pekee, akiishi ma[[pango]]ni kati ya miamba na katika vibanda vya [[fito]]. Sababu nyingine ilikuwa kukwepa usumbufu wa watu waliomtafuta ili kumuona na kumheshimu. Hatujui kanuni hiyo fupi iliendelea kufuatwa mpaka lini, lakini mfumo wa upwekeni ukabaki na kuchochea [[juhudi]] katika shirika hadi leo, mbali ya kwamba desturi hizo zilienea mapema katika konventi zote. [[Barua kwa Mt. Antoni]] iliandikwa baada ya kanuni kuthibitishwa, yaani mwaka [[1224]] au [[1225]]. Hiyo mistari michache yenye sura ya kisheria ilikuwa [[jibu]] rasmi kwa [[ombi]] la kuruhusiwa awafundishe [[teolojia]] Ndugu Wadogo. Labda Antoni mwenyewe aliombwa afanye kazi hiyo akiwa [[msomi]] wa kwanza katika shirika. Kwa vyovyote hakupenda kuleta jambo jipya utawani pasipo [[ruhusa]] ya mzee wake. Huyo akimjibu aliheshimu [[elimu]] yake kwa kumuita “Askofu wangu”, halafu akamkubalia akitambua ni hatua isiyoepukika, lakini akaweka sharti lilelile linalohusu kazi yoyote, yaani kwamba [[roho ya sala]] na ibada isizimishwe nayo. Ufupi wa barua, pamoja na utovu wa mapambo, unadokeza hali ya ndani ya mwandishi, kwamba aliamua kukubali kama kwa kulazimishwa na maendeleo ya shirika, ingawa anatambua hatari za kibali chake kwa siku za mbele. Basi, akamuachia Antoni jukumu la kuhakikisha masomo yasizimishe roho ya sala, akimuamini huyo mfuasi bora aliyeficha usomi wake kusudi awe ndugu mdogo halisi. Hivyo ni wazi kwamba Fransisko hakuiogopa teolojia yenyewe: hivyo, ingawa alijiita [[mjinga]] kwa kutokuwa na [[elimu ya juu]], alijiongezea mwaka hadi mwaka ujuzi wa Maandiko Matakatifu kwa njia ya [[liturujia]] akajitafutia msaada wa ndugu [[Kaisari wa Speyer]] ili kupamba kanuni ya muda kwa madondoo ya [[Biblia]]. Aliyoyaogopa ni [[kiburi]] cha wasomi, [[majivuno]] ya [[wahubiri]], na hasa [[ujanja]] wa [[wanasheria]], akijua kwamba hayo yote yanazuia [[Neno la Mungu]] lisizae matunda. Alitaka neno lipokewe kwa unyofu jinsi lilivyo na kutekelezwa; basi, njia pekee ya kuweza kufanya hivyo ni sala ya kudumu. Bila ya shaka, Antoni katika kufundisha alitimiza sharti alilowekewa, kama walivyokuja kufanya baada yake [[walimu]] kadhaa, hasa Mt. Bonaventura. Lakini mwaka wa kifo cha Antoni ([[1231]]) waliingia shirikani walimu wa [[chuo kikuu]] cha [[Paris]], ambao wakaendelea kufuata mitindo walioizoea nje ya [[Ufransisko]]. Hapo ndugu wadogo kama [[mwenye heri]] [[Egidi wa Asizi]] walilaani mji huo wakisema umeharibu kabisa Asizi, yaani karama ya mwanzoni. Basi, barua hiyo inathibitisha tena [[busara]] ya Fransisko katika kukubali mabadiliko kadhaa asiache kupigania kiini cha karama yake, kuambatana na Yesu aliyeshika nafasi ya mwisho hapa duniani, akishikamana na watu wadogo, si kwa lengo la kuwapatia maendeleo ya kidunia tu, bali hasa kuwarudishia hakika ya kuwa ni wa maana kwa Mungu, kama si kwa watu wenye uwezo. Historia ya karne zilizofuata ikathibitisha ushindi wa Fransisko, yaani [[uhai]] wa karama hiyo katika Kanisa. Kuhusu maandishi mengine aliyotuachia, tukumbuke kwamba [[maradhi]] yalikuja kumzuia kwa kiasi fulani asiendelee kusafiri sana kwa ajili ya [[utume]]. Hasa baada ya kutiwa [[madonda matakatifu]] akaja kuhitaji mfululizo ndugu [[wauguzi]] ambao wakawa hivyo ma[[shahidi]] wa mambo mengi waliyoyaandika hapo baadaye. Walishuhudia [[mateso]] yaliyompata upande wa [[mwili]] na wa [[roho]], yaliyomhusu binafsi na yaliyolihusu shirika na [[upinzani]] ndani yake. Hata katika hali hiyo hakukubali kulegeza maisha yake, akitaka azidi kuwa kielelezo cha ndugu mdogo kwa wote. Vilevile alipopunguza utume wake, hakuacha kuwashughulikia watu walau kwa maandishi. Basi, tutayachambua kidogo kama njia bora ya kumfahamu mwenyewe na mang’amuzi yake. Jambo ambalo linarudiarudia daima ni umuhimu mkuu wa [[Mwili na Damu ya Kristo]]. Fransisko katika maandishi anaonekana [[mwenezaji]] wa pekee wa [[heshima]] kwa [[sakramenti]] hiyo. Katika hilo alifuata maagizo ya [[Mtaguso IV wa Laterano]], lakini alipanga heshima hiyo katika ibada yake kwa Yesu. Kwake ni [[ajabu]] upendo uliomfanya awe [[mwanadamu]] hata akakubali kufa, na ni ajabu zaidi kwamba baada ya kurudi mbinguni anazidi kuitikia padri anapomuita katika [[maumbo]] ya mkate na divai. Kutokana na hayo alidai padri aheshimiwe na kujiheshimu kwa kuishi kitakatifu pamoja na kuadhimisha na kutunza vema Mwili wa Kristo. Kuhusu [[barua]] halisi kwa mtu maalumu zimebaki chache sana; zilizo nyingi zilitumwa kwa viongozi wa shirika, kwa wakuu wa [[serikali]], kwa [[wakleri]] na kwa [[waamini]] wengine wote kwa jumla. Lengo lilikuwa kusisitiza mawazo yake makuu yashikwe na kufanyiwa kazi. [[Barua kwa shirika lote]] ilikusudiwa kukumbusha [[wajibu]] wa kila ndugu kama alivyokuja kufanya katika [[wasia]]. Kwa waamini jumla aliandika mapema barua nyingine ambayo wengi wanaamini kuwa ndio mtindo wa maisha ambayo aliwapendekezea watu wa toba ambao walivutiwa na mfano wake wakaja kuitwa [[Utawa wa Tatu]]. Ndiyo sababu tunaikuta mwanzoni mwa kanuni ya [[Papa Paulo VI]] kwa Wafransisko wa Ulimwenguni, na nusu yake ya kwanza imo pia mwanzoni mwa kanuni ya [[Papa Yohane Paulo II]] kwa mashirika ya Utawa wa Tatu. Toleo la kwanza la barua hiyo lina sura mbili, kuhusu wanaofanya toba, halafu kuhusu wasiofanya toba. Kwa Fransisko toba ni kumpenda na kumuabudu Mungu kwa nguvu zote na kuzitii [[amri]] zake. Toleo la pili likaongeza mambo mbalimbali, hasa ukurasa juu ya Neno wa Baba ambamo alijumlisha [[fumbo la wokovu]] ili wote waishi kulingana nalo. Tofauti na vijitabu hivyo vyenye sura ya barua ya wazi, kipo kingine cha pekee kilichosababisha wataalamu wabishane sana: ni [[mawaidha]] ishirini na manne ambayo ni kama [[muhtasari]] wa mafundisho ya Kibiblia ambayo Fransisko aliyasisitiza zaidi. Hatujui nani aliyakusanya wala lini. Si ajabu kwamba sura ya kwanza inahusu [[ekaristi]] na kueleza kwa undani imani kutokana na [[maisha ya sala hasa]]. Sura nyingine karibu zote zinahusu njia ya ufukara mkuu na unyenyekevu wa moyo. Kuanzia XIII mawaidha yana mtindo wa [[Heri]], yakichimba zile za [[hotuba ya mlimani]]], isipokuwa XXVII inamchora [[mtumishi wa Mungu]] ambaye maadili yake yamekomaa na kulingana yote, yakishinda vilema. Aina ya mwisho ya maandishi ya Mt. Fransisko ni sala ambazo alizitunga na kuzitumia na ambazo zinatuwezesha kupenya [[siri]] ya roho yake katika uhusiano na Mungu ambao ulifikia vilele visivyoelezeka. Katika maandishi ya aina hiyo hakulenga kuwaelekeza watu wafuate karama yake wala kuwahimiza wamtumikie Mungu, bali ni yeye na Mungu tu, hivyo tunafikia chanzo cha maandishi mengine na cha maisha yote ya Fransisko. Kati ya sala hizo tunaweza kutia maanani [[Sifa za Mungu]] alizoziandika kwa mikono yake kwa faida ya [[ndugu Leo]], huko mlimani [[Alverna]], mara baada ya kung’amua mateso na upendo wa Yesu msalabani. Ni tunda la moto la kumtazama Mungu na kumuitia kwa majina na sifa mbalimbali kutokana na Biblia, liturujia au moyo wenyewe wa Mt. Fransisko: ndivyo alivyozama ndani ya Mungu akirudia kumuelekea na kusema, “Wewe…” [[File:Mount subasio.JPG|thumb|left|Bonde la Umbria likiwa na [[Mlima Subasio]] kwa nyuma: upande wa kushoto inaonekana [[Assisi]] katikati ya mlima.]] Sala nyingine ya pekee aliitunga si kwa Kilatini, bali kwa [[lugha]] yake mwenyewe akiweza hivyo kutokeza kwa urahisi mkubwa zaidi yale aliyokuwanayo moyoni. Ni [[Utenzi wa Viumbe Vyote]], [[shairi]] la kwanza la Kiitalia, ambalo alilitunga baada ya usiku wa mateso na majaribu ya kukatisha tamaa mnamo Aprili au Mei 1225, ambapo mwishoni aliahidiwa na Mungu [[uzima wa milele]]. Katika [[furaha]] isiyoelezeka ya kuwa na [[hakika]] hiyo akiwa bado duniani, Fransisko alianza kumsifu Mungu kwa viumbe vyake ambavyo yeye kuliko watakatifu wote alijaliwa kuona vinavyohusiana na [[Muumba]]. Tusisahau hali ya [[afya]] yake wakati huo, ambapo hakuweza kuona kitu wala kuvumilia [[mwanga]], ila alikumbuka kwa [[shukrani]] mazuri yote aliyoyaona hasa katika [[bonde]] la [[Spoleto]], ambalo alisema hajaona mahali pazuri zaidi. Katika utenzi huo hataji viumbe hai isipokuwa binadamu, ambaye anapaswa kumsifu Mungu hasa kwa njia ya [[msamaha]] na [[uvumilivu]]. Basi, alianza akimtukuza Mungu kama alivyozoea, kwa maneno mbalimbali, lakini mara tu akakiri kuwa binadamu hastahili hata kumtaja. Baada ya kutamka wazi jinsi Mungu alivyo Mkuu mno kuliko mtu, akaanza kumsifu kwa ndugu [[jua]]: ndicho [[kiumbe]] kilichomuuma zaidi kwa wakati huo, lakini linammaanisha Mungu kwa namna ya pekee. Halafu akamsifu kwa [[mwezi]], [[nyota]], [[upepo]], [[majira]], [[maji]], [[moto]] na [[ardhi]] inayotuzalia ma[[tunda]], ma[[ua]] na ma[[jani]]. Hatimaye akafunga utenzi akiwahimiza watu kumsifu, kumtukuza, kumshukuru na kumtumikia Mungu kwa unyenyekevu mkubwa. Utenzi huo unapinga [[uzushi]] ambao wakati huo uliambukiza wengi na kuwafanya waone [[ulimwengu]] ni mbaya na unatawaliwa na [[shetani]]. Fransisko hakubishana nao katika [[mihadhara ya dini]] walivyofanya [[Wadominiko]], ila aliimba kwa lugha ya watu wadogo na kwa namna inayovutia juu ya uzuri na faida ya viumbe vinavyotangaza wema wa Muumba. Kwa kupokea ujumbe huo watu walikingiwa uzushi huo. Ndiyo njia ya Ndugu Wadogo katika utume: kuwaelekea watu wadogo kwa namna rahisi inayowasaidia kumgeukia Mungu kwa moyo wote. Usomi uliwazuia wengi wasione njia hiyo wala kuwafikia watu wa kawaida. Kumbe huyo mtu mnyofu, aliyejiita mjinga, aliwaelewa na kuwafikishia ujumbe wa imani. Mtazamo mfurahivu uliomwezesha kuviona vyote kuwa ni ndugu zake, kwa kuwa vimeumbwa na Mungu yuleyule kwa faida ya mtu, ulimfanya asichoke kumshukuru na kuwaalika wote wafanye vilevile. Kuhusu mabaya yanayotokea pia hakuwalaumu mashetani, kwa kusema ndio walioharibu ulimwengu, bali aliwaona kama [[askari]] wa Bwana waliopewa kazi ya kuadhibu makosa ya binadamu. Huyo ndiye mkuu wa viumbe vinavyoonekana, na ndiye aliyeharibu ulimwengu wote kuanzia [[dhambi ya asili]]. Katika maandishi yake Fransisko anatukumbusha kuwa yaliyotupata ni matokeo ya [[dhambi]] zetu, na kuwa tunapaswa kutubu kwa kushiriki kazi ya Mkombozi. Mwenyewe alizingatia sana [[fumbo la msalaba]]: toka mwanzo wa [[uongofu]] wake alimzingatia Yesu katika ukweli wa mateso yake ambayo yalianza pangoni yakaendelea maisha yake yote kabla hayajafikia kilele chake huko [[Kalivari]]. Kwa njia yake ukweli huo pia ukaja kuenea ukifuta uzushi uliomuona Yesu kama [[malaika]] tu. Ukweli huo unadai si imani tu, bali upendo na [[mshikamano]] naye. Kwa misingi hiyo Fransisko hakuweza kushindwa na [[uchungu]] wote wa miaka ya mwisho ya maisha yake, bali aliugeuza kuwa [[furaha kamili]]. Ndio ushindi wake pamoja na Kristo, uliothibitisha mafundisho yake. Ndivyo alivyoweza kuongeza baadaye mistari mingine katika utenzi huo ili kumsifu Mungu hata kwa ndugu kifo. === Miaka ya mwisho === Baada ya kanuni kuthibitishwa, Fransisko alikwenda [[Greccio]] kujitafutia kimya na upweke. Ndipo alipopata wazo la kuadhimisha [[Noeli]] kwa namna mpya ili kuitia maanani zaidi. Kwa msaada wa mtawala wa kijiji hicho, kwa ushirikiano wa wananchi na kwa mahudhurio ya ndugu wengi, liliandaliwa [[pango]] lenye majani makavu, [[ng’ombe]] na [[punda]], halafu ikaadhimishwa [[Misa]] ambapo Fransisko, akiwa shemasi, alisoma Injili na kuhubiri kwa utamu mkubwa. Lengo lilikuwa kuwafanya Wakatoliki wote wakumbuke jinsi [[Mwana wa Mungu]] alivyojishusha duniani, si tu kwa kujifanya mtu, bali pia kwa namna alivyozaliwa na alivyoishi. Chaguo lake la ufukara lilitegemea ukweli wa maisha ya Yesu kama mtu wa mwisho na mtu wa mateso. Baada ya miezi michache ufuasi huo wa moja kwa moja ukaja kuthibitishwa na madonda matano aliyotiwa juu ya [[La Verna]]. Kati ya Greccio na mlima huo, Fransisko alipitia maisha ya Yesu na kuyafanya yawe mang’amuzi yake matamu na ya kutisha pamoja. Ndivyo alivyozidi kutambua ubora wa mifano: kwa kuwa Yesu ametufundisha kwa matendo kuliko kwa maneno; upendo tu unaweza kupenya mafumbo yake na kupokea kikamilifu ujumbe uliofichika humo. [[Picha:Manuscrito_de_s_francisco.jpg|thumb|[[Ngozi]] iliyoandikwa na Mt. Fransisko mwenyewe masifu ya [[Mungu]] na [[baraka]] kwa ajili ya nd. Leo.]] Kwa upendo wa namna hiyo Fransisko alipanda mlimani ili kuishi na ndugu wachache msituni. Katikati ya mwezi Septemba [[1224]] alifikiwa na [[njozi]] ya pekee ambayo ilimuachia mwilini [[madonda ya Yesu]]. Kwa kuwa yeye aliyaficha akaagiza wenzake pia watunze [[siri]]; baada ya kufa tu watu wengi wakaja kujionea katika [[maiti]] yake ajabu hilo, ambalo liligusa zaidi mioyo kwa sababu ilikuwa mara ya kwanza kutukia duniani. Mbali ya mateso hayo aliyojaliwa Kimungu, miaka ya mwisho ya Fransisko iliendelea kujaa yale ya kibinadamu pia. Kwanza [[maradhi]] ambayo [[matibabu]] aliyoagizwa kuyapata hayakuleta [[nafuu]], bali yalizidi kuharibu na kumtesa: inatosha tukumbuke alivyochomwa kwa [[chuma]] cha [[moto]] kuanzia [[jicho]] hadi [[sikio]]. Halafu juhudi zake za kuendelea kuwa kielelezo cha toba kwa wafuasi wake, ambao upande wao walizidi kumtia uchungu hata katika kumtumikia na kumheshimu. Bila kusahau majaribu ya [[usiku wa roho]] yaliyoendelea mpaka katikati ya mwaka [[1225]], alipoahidiwa [[uzima wa milele]]. Miaka hiyo ina mashahidi wa pekee, yaani ndugu wanne waliomuuguza mfululizo: [[Anjelo Tancredi]], [[Ndugu Leo|Leo]], [[Ndugu Rufino|Rufino]] na [[Yohane wa Masifu]]. Wa kwanza kati yao wanajulikana sana kwa jina la [[Wenzi Watatu]]: baadaye wakaja kuandika kwa [[utiifu]] mambo waliyoyaona na kuyasikia. Kwa njia yao tunaweza kufuata hatua kwa hatua maendeleo ya [[malaria]], iliyomsumbua Fransisko miaka sita mfululizo hata mwisho ikamuua, tena ya [[trakoma]], iliyosababisha [[upofu]] karibu kamili, pamoja na maumivu ya mfululizo yanayofanana na yale ya macho kuwekwa juu ya miiba na kutokwa machozi. Ndugu Elia na Kardinali Hugolino walimshughulikia sana, lakini bure. Pamoja na kutambua jambo hilo, katikati ya mwaka 1224 ndugu Elia alipata njozi na kufunuliwa kuwa Fransisko ataishi bado miaka miwili tu. [[Safari]] za [[mgonjwa]] zilizidi kupungua kwa wingi na kwa umbali, zikifanyika hasa kwa kujaribu matibabu na kurudi kila mara kwenye Porsyunkula. Hata katika hali hiyo Fransisko hakuacha kulihangaikia shirika lake kadiri alivyoona linasogea mbali na karama yake. Ili awe kielelezo kwa wote alizidi kujinyima mahitaji ya mwili, na kutamani arudie maisha yaliyodharauliwa ya mwanzoni na kutumikia wakoma. Ndipo alipowaambia wenzake, “Ndugu, tuanze kumtumikia Bwana Mungu, kwa kuwa mpaka sasa hatujapiga hatua au ni ndogo sana”. Aliogopa shirika lake litalegea kama mengine mengi, hivyo akatafuta [[mbinu]] za kuliokoa, kusudi kanuni isiwe mwisho wa juhudi za ndugu, bali kichocheo kwa kutafuta ukamilifu. Mbinu mojawapo ni wasia wa Kiroho aliouandika zaidi ya mara moja. Muhimu zaidi ni ule mrefu aliouandika katika wiki za mwisho za maisha yake. Haukukusudiwa kuwa kanuni mpya, ila kusaidia ile iliyoahidiwa kwa Bwana: ni [[kumbukumbu]], [[onyo]] na [[shauri]]. Kwanza ni kumbukumbu za uongofu wa Fransisko na za maisha asili ya shirika ambayo ndugu wote wafananishe nayo maisha yao. Katika kumbukumbu hizo hakutaja mateso yote aliyojaliwa na Mungu, bali alifafanua chaguo lake la kumfuata Yesu fukara kama utajiri pekee anaowaachia watoto wake. Hivyo wasia, ukiunganisha maagizo ya kanuni na mang’amuzi ya mwanzilishi, ukabaki katika shirika kama [[mwiba]] mwilini mwa wanaopenda kulegeza [[kamba]], na kama [[changamoto]] kwa wote kadiri walivyompenda Fransisko, kwa kuwa ndiyo maneno yake ya mwisho aliyoyatoa kwa upendo mkuu akiwa amefanana na Yesu msulubiwa hata mwilini mwake. Ndiyo sababu toka mwanzo wasia ulisababisha shirikani mabishano yaliyohitaji kuingiliwa kati na Mapapa. Upande wa wasia walisimama ndugu waaminifu, ingawa kipindi fulani baadhi yao ([[Fraticelli]]) walipita kiasi hata kujitenga na Kanisa ili kupigania ufukara; baada yao kosa hilo halijarudiwa tena. Baadhi ya marekebisho ya shirika (k. mf. [[Wakapuchini]]) yalijifunga kushika wasia pamoja na kanuni, na hivyo wakafaulu kurudia maisha asili. Pamoja na kumbukumbu, katika wasia tunakuta maonyo ya mwisho ya Fransisko kuhusu kuheshimu mapadri, kufanya [[kazi za mikono]], kuishi kama [[wakimbizi]] katika [[nyumba]] duni, na kutoomba [[fadhili]] yoyote kutoka [[ofisi za Papa]]. Polepole maonyo yakawa mashauri, na hasa shauri kuu lililo lengo la yote yaliyotangulia, kiasi kwamba ni katazo kali. Linahusu ujanja wa wanasheria katika kupotosha maana halisi ya maneno ya kanuni na wasia. Kuyaelewa kunahitaji unyofu uleule wa Fransisko pamoja na nia ya kuyatekeleza. Watakaofanya hivyo watapata [[baraka]] pana kabisa ya Mungu na ya kwake. Kivutio hicho kimejaa upendo wa mzee kwa watoto wake ambao ulijitokeza mara nyingi miaka ya mwisho katika maneno, maandishi na matendo. Mfano mmojawapo ni [[Takwa la Mwisho]] alilomuandikia Klara ili kuwahimiza [[mabibi fukara]] wadumu mpaka mwisho katika maisha na ufukara wa Yesu. Ni kama wasia mfupi kwa wafuasi wake wa kike, ambao hakuwa na wasiwasi juu ya uaminifu wao, lakini aliwaogopea watashauriwa sana na watu wengine (viongozi wa Kanisa na wanashirika) walegeze masharti ya ufukara. Ndiyo sababu aliwaachia maneno hayo kwa maandishi ili wadumu imara katika nia yao. Historia iliyofuata ikaonyesha Fransisko alitabiri vizuri kuhusu Klara na wenzake, waliopaswa kupambana mfululizo na [[kishawishi]] hicho toka kwa viongozi waliowapenda. Ushindi wa Klara katika kutetea kwa uaminifu ufukara mkuu ulipatikana siku ya mwisho kabla hajafa, alipoletewa kanuni yake imethibitishwa na [[Papa Inosenti IV]]. Katika kanuni hiyo, ambayo katika Kanisa ilikuwa ya kwanza kuandikwa na [[mwanamke]], Klara alifuata kwa kiasi kikubwa ile ya Fransisko kama thibitisho la [[umoja]] wa Kiroho katika tofauti za mitindo yao ya maisha; pia alinakili humo wasia huo mfupi alioutumia kama [[silaha]] katika mapambano. Mbali ya maandishi yake, Fransisko alitafuta mbinu nyingine ili kudumisha shirika katika karama yake. Mojawapo ni kuwaagiza watumishi wa shirika watunze Porsyunkula kama kielelezo cha ufukara, kimya na sala ili ndugu wote wakumbuke wanavyopaswa kuishi. Kwa ajili hiyo alitaka wapangwe huko ndugu bora ambao mmojawao akifa, nafasi yake ishikwe na mwingine. Hivyo alisisitiza tena umuhimu wa mifano, ambayo isiwe ya mtu mmojammoja tu, bali ya jumuia nzima pia. Jambo hilo halikutekelezwa mahali pale, lakini katika historia ya shirika tunaona daima ndugu wakiomba ruhusa ya kutekeleza kikamilifu kanuni pamoja na wengine, hasa katika makao ya upwekeni; tunaona pia mchango mkubwa wa jumuia hizo katika kurekebisha kwa mfano wao hali ya utawa mzima. Mfransisko ni ndugu hasa, na maisha yake yanategemea sana jumuia: hawezi kuridhika ashike kanuni kibinafsi katika jumuia iliyolegea; ndiyo sababu ya maombi hayo. Pengine viongozi wenyewe wa shirika walipoona limelegea mno wakaja kuhamasisha wenye nia waunde jumuia za pekee. Namna zote mbili zikazaa matunda tele. [[File:Tomb of Saint Francis - Basilica di San Francesco - Assisi 2016.jpg|thumb|left|[[Kaburi]] la Fransisko huko [[Asizi]].]] Fransisko, baaada ya kuuguzwa katika jumba la Askofu wa Asizi kwa siku kadhaa, aliomba ahamishiwe Porsyunkula ili afie pale alipoanzia maisha mapya. Alikuwa amebaki mifupa na ngozi tu, isipokuwa tumbo na miguu vimevimba kama kwa safura. Ndipo alipotunga [[ubeti]] wa mwisho wa [[Utenzi wa Viumbe Vyote]]. Mwaka mmoja kabla ya hapo alikwishaongeza ubeti mwingine juu ya [[msamaha]] ili kuwapatanisha Askofu na [[Meya]] wa Asizi. Basi ubeti juu ya [[kifo]] ukaja kukamilisha utenzi mzima kwa kuchungulia uzima wa milele, ambapo sifa za Mungu zinaimbwa bila ya mwisho. Ndivyo alivyojiandaa kufa katika [[mapenzi ya Mungu]]. Siku za mwisho zilijaa ishara za upendo kwa marafiki wake: njiani alibariki Asizi na kuuombea, akamtabiria Klara kuwa atamuona na kufarijika, akawaita ndugu waliokuwa mbali (hata “kaka” [[Yakopa wa Settesoli]] kutoka Roma), akawagawia vipande vya mkate akifuata mfano wa Yesu. Katika yote alilenga ustawi wa roho zao na wa shirika, tunavyoona hasa katika baraka zake za mwisho alizozitoa kwa kufuata mfano wa mababu wa [[Israeli]] na [[Musa]]. Aliwabariki waliokuwepo na kwa njia yao alikusudia kuwabariki wale wote watakaoingia shirikani mpaka mwisho wa dunia. Kati ya wote [[ndugu Bernardo]] alipata baraka ya pekee akaandikiwa maneno yafuatayo yawe kumbukumbu kwa wote siku za mbele: “Ndugu wa kwanza aliyenipa Bwana ni ndugu Bernardo, naye ndiye wa kwanza kutekeleza kikamilifu kabisa Injili takatifu akiwagawia maskini mali zake zote. Kwa hiyo na kwa sifa nyingine nyingi napaswa kumpendelea kuliko ndugu mwingine yeyote katika shirika zima. Ndiyo sababu nataka na kuagiza kadiri ninavyoweza kwamba yeyote atakayekuwa mtumishi mkuu ampende na kumheshimu kama nafsi yangu, na vilevile watumishi wengine wa kanda na ndugu wa shirika lote wamjali kama ni mimi mwenyewe”. Ndiyo mbinu ya mwisho ya Fransisko ili kuzuia utawa wake usipotoke: kumuacha mtu ambaye awe kielelezo kwa viongozi na kwa ndugu wengine badala ya mwanzilishi. Kisha kumuacha huyo mwandamizi (si katika uongozi bali katika kazi muhimu zaidi ya kuwa kielelezo), Fransisko hatimaye aliweza kuaga dunia amemaliza kazi yake na kulazwa [[uchi]] ardhini, [[usiku]] kati ya tarehe 3 na 4 Oktoba 1226. == Maandishi asili kuhusu Fransisko == Baada ya kupitia maisha na maandishi ya Fransisko, ni vema kujua jinsi habari zake zilivyotufikia kwa njia ya maandishi ya watu wengine pia. Baadhi yaliandikwa mapema kabla hajafa. Baadhi ni hati za Kanisa. Baadhi ni mafupi sana na yanamtaja tu katika kusimulia mambo mengine. Baadhi ni kazi ya watu ambao si Wafransisko, tena pengine hawakupenda huo mtindo mpya wa kitawa. Lakini bila ya shaka habari nyingi zaidi zinapatikana katika maandishi ya wafuasi wake. Kati yao ana nafasi ya pekee Klara kwa sababu ya utakatifu wake, ya uhusiano wa ndani na wa muda mrefu na Mt. Fransisko, na ya uaminifu wake katika kumfuata. Maandishi mengine ya Wafransisko yanatofautiana si tu kwa urefu, kwa mtindo, kwa mpangilio au kwa ufasaha, bali pia kwa malengo na mitazamo. Hasa mabishano katika shirika yalifanya kila mmoja akusanye habari zilizompendeza ili kumchora Fransisko kulingana na msimamo wa kikundi chake: ndiyo sababu ni lazima tulinganishe maandishi yote ili kupata ukweli. [[Thoma wa Celano]] ndiye wa kwanza kuandika kitabu cha maisha ya Fransisko. Alifanya kazi hiyo kwa agizo la [[Papa Gregori IX]] akikusanya [[shuhuda]] zilizotolewa katika [[kesi]] ya kumtangaza Fransisko kuwa mtakatifu ([[16 Julai]] [[1228]]) pamoja na kumbukumbu zake mwenyewe za miaka sita aliyoishi karibu naye. Mwaka [[1229]] akamkabidhi Papa kitabu hicho ambacho aliipa uzito hasa miaka miwili ya mwisho ya Fransisko, ambapo utakatifu wake uling’aa kwa namna ya pekee. Pamoja na kufuata mtindo wa wasifu wa watakatifu wa zamani, Thoma alisisitiza mambo mapya ya Fransisko: ufukara, unyofu, unyenyekevu, wema kwa maskini, upendo kwa viumbe, mahubiri yasiyo na mapambo, hata madonda ya Msulubiwa. Kitabu hicho rasmi kilikusudiwa hasa kueneza heshima kwa Fransisko, lakini pia kulitetea shirika lake dhidi ya upinzani wa nje. Kwa kila shirika, heshima inayotolewa kwa [[mwanzilishi]] inaliletea heshima na nguvu katika maisha ya Kanisa, na mara nyingi hata misaada na faida upande wa uchumi. Hivyo tunaelewa mafanikio ya haraka ya ndugu Elia katika kujenga [[Basilika la Mt. Fransisko|kanisa kubwa la Mt. Fransisko]] huko Asizi. Kwa kumtukuza, shirika lilijitukuza. Ukweli huo ni wazi katika mwendelezo wa maandishi juu yake pia. Miaka iliyofuata ([[1230]]-[[1234]]) zilitungwa sala na nyimbo za liturujia kwa heshima ya mtakatifu huyo mpya. Kati ya watunzi, [[Julian wa Speyer]] aliandika pia maisha yake ([[1232]]-[[1235]]), hasa kwa ajili ya Wafransisko na ya malezi yao. Wakati huohuo ([[1232]]-[[1239]]) [[Henri wa Avranches]] alitunga maisha ya Fransisko kwa mtindo wa shairi. Katika miaka [[1237]]-[[1239]] sura yake nyingine ilichorwa na kuenezwa na kitabu kidogo, jina lake “[[Agano Takatifu la Mt. Fransisko na Bibi Ufukara]]”. Kichwa chenyewe kinaonyesha wazi kuwa kitabu kinasisitiza upendo wake kwa Ufukara kama [[mchumba]] wake. Humo yeye anaonekana kama fukara mdogo ambaye alimtafuta sana Ufukara, akamuona katika kilele cha mlima anapokaa, hapo wakasimuliana maisha yao na kufunga agano la upendo na uaminifu. Picha hiyo ikazingatiwa sana mpaka leo. Hiyo ilikuwa miaka ya mwisho ya uongozi wa ndugu Elia, ambayo ilizidi kuwa na mabishano kati ya Ndugu Wadogo. Hata baada ya kumuondoa madarakani, mabadiliko ya maisha yakaendelea kufanyika na kusababisha maswali juu ya nia halisi ya mwanzilishi. Ndipo ([[1240]]-[[1241]]) [[Yohane wa Perugia]] alipoandika kitabu juu ya asili ya shirika ili kuamsha ule moto uliowaka mwanzoni kati ya wenzi wa Fransisko. Habari zake ni mpya kwa asilimia 60 na kutegemea hasa ushahidi wa [[mwenye heri Egidi]]. Kwa kuwa Yohane hakujitaja kitabu hicho kinaitwa “[[Kitabu Kisicho na Jina cha Perugia]]”. Miaka ishirini baada ya kifo cha Fransisko hamu ya kujua habari zake ilikuwa imeongezeka ndani na nje ya shirika. Ndiyo sababu wakati wa mkutano mkuu wa mwaka [[1244]] [[mtumishi mkuu]] mpya aliagiza ndugu wote walete kwa maandishi kumbukumbu yoyote waliyonayo juu yake. Kutokana na agizo hilo vikapatikana vitabu viwili tulivyonavyo hata leo: cha kwanza kilitungwa katika miaka [[1241]]-[[1247]] kikaitwa “[[Ngano za Wenzi Watatu]]”. Kinategemea sana kitabu cha Yohane wa Perugia lakini kinatia mkazo zaidi juu ya Fransisko mwenyewe na kuonyesha njia ya kuongoka na kufanana na Kristo ambayo aliifuata na ambayo inawafaa wote. Cha pili kinaitwa “[[Mtungo wa Asizi]]” ([[1244]]-[[1260]]) kwa kuwa kinakusanya shuhuda za ndugu mbalimbali walioishi naye, pamoja na kuchukua msimamo dhidi ya mabadiliko shirikani. Lakini kazi ya kuandika upya maisha rasmi ya Fransisko ilikabidhiwa tena kwa Thoma wa Celano, naye akaimaliza mwaka 1247. Kitabu hicho hakikukusudiwa kushika nafasi ya kile alichotangulia kukiandika, bali kukitimiliza kutokana na ushahidi wa wengi, hasa wenzi watatu, waliotuma kumbukumbu zao na za wenzao wa kwanza pamoja na barua kutoka Greccio ([[11 Agosti]] [[1246]]). Kitabu cha pili cha Thoma kilisisitiza utakatifu wa Fransisko kama mkuu kuliko ule wa waanzilishi wengine wote, kwa hiyo ujana wake haukulaumiwa kama mara ya kwanza, Mt. Dominiko anaonyeshwa akimuinamia Fransisko n.k. Vimeongezwa: maneno ya Msulubiwa kwa Fransisko, njozi ya Papa Inosenti III kuhusu kazi yake ya kulitegemeza Kanisa n.k. Fransisko alizidi kulinganishwa na Kristo kama ilivyotarajiwa na wanashirika. Pamoja na hayo kitabu hicho kinatuletea kwa wingi habari za maadili yake, misemo yake na nia zake. Hata hivyo shirika kwa jumla halikuridhika sana; ndiyo sababu katika miaka [[1250]]-[[1252]] Thoma akaandika kitabu chake cha tatu ambacho kinakusanya miujiza tu ya Fransisko ili kuzidi kumtukuza yeye pamoja na shirika lake. Lakini hivyo vitabu vitatu vya Thoma vilionekana kukosa umoja na kuwa virefu mno hasa kwa kuvinakili kwa mikono. Ndicho kisingizio cha kudai maisha ya Fransisko yaandikwe upya katika kitabu kimoja tu. Lengo lingine la ombi hilo lilikuwa kulikinga shirika dhidi ya mashambulizi makali ya walimu wa [[chuo kikuu cha Paris]] waliopinga mambo mapya yaliyoletwa na Ndugu Wadogo, ambao baadhi yao wameambukizwa pia na matabiri ya kizushi ya [[abati]] [[Yohakimu wa Fiore]]. Huyo alipanga [[historia ya wokovu]] kwa namna yake akisema mwaka [[1260]] utakuwa mwanzo wa wakati wa [[Roho Mtakatifu]] ambapo Kanisa litafanywa upya na karama zake. Ndipo Wafransisko hao walipochota mawazo mbalimbali ili kuthibitisha umuhimu wa Fransisko katika hatua hiyo na katika historia ya wokovu jumla. [[File:Angelo_sesto_sigillo.jpg|thumb|Mchoro wa Malaika wa mhuri wa sita mwenye madonda matakatifu.]] Basi mwaka huo mkutano mkuu ulimuagiza [[Bonaventura wa Bagnoregio]], mtumishi wa shirika lote, aandike kitabu kipya. Hicho hakina habari mpya ila kinatumia zile za Thoma wa Celano. Tofauti kubwa ni namna alivyozitumia ili kumuonyesha Fransisko kuwa si [[serafi]] tu (alivyosema Celano) bali ni yule [[malaika]] wa mhuri wa sita mwenye alama ya Mungu aliye hai aliyetabiriwa na [[Ufu]] 7:2 kuwa atapanda toka [[Mashariki]] kufungua wakati mpya. Kwake Mungu aliye hai ndiye Kristo Msulubiwa, na alama yake ndiyo madonda matano aliyomtia Fransisko. Basi, kama ni hivyo, huyo si mtakatifu mmojawapo tu, bali ana nafasi ya pekee katika historia ya wokovu. Mchoro huo ulikubaliwa kabisa na shirika lote, hivi kwamba mkutano mkuu wa mwaka [[1266]] ukaweza kuagiza yateketezwe maandishi yote yaliyotangulia kuhusu Fransisko. Lengo lilikuwa wote wamkumbuke tu alivyochorwa na Bonaventura katika kitabu chake rasmi na cha kudumu. Kweli hicho kikanakiliwa sana kwanza kwa mikono, halafu kwa mashine na kufuatwa na wengi katika sanaa, mahubiri na liturujia. Kumbe vitabu vya Celano vikapotea kwa zaidi ya karne tano. Hata ndugu waliopinga mabadiliko ya shirika na msimamo wa kati wa Bonaventura, walimlaumu kwa sababu ya kupunguza habari kadhaa, lakini walipendezwa na jinsi alivyomtukuza Fransisko kuliko watakatifu wote. Kwa kitabu hicho sura yake imeshakamilika. Vitabu vilivyotungwa baadaye, k.mf. “[[Kioo cha Ukamilifu]]” ([[1318]]), havikuweza kuichangia sana, ingawa vinatusaidia kumuelewa zaidi katika majaribu yake, nia yake na roho yake kwa kuwa vinasimulia bila mpango habari mbalimbali ambazo hazikutumiwa zote na vitabu rasmi. Hasa habari juu ya [[upinzani]] uliompata Fransisko ndani ya shirika hazikuweza kuandikwa katika vitabu vyake rasmi, lisije likapata [[aibu]]. Basi, maandishi hayo ya mwishomwisho yaliziba pengo hilo na kutuonyesha ukweli, kama picha iliyofyatuliwa kwa [[kamera]] bila wahusika kujua wala kujipanga. Vitabu hivyo vilichochea upinzani ndani ya shirika na hata dhidi ya uongozi wa Kanisa. Baadaye tena ([[1328]]-[[1343]]) [[Hugolino wa Montegiorgio]] na mwenzake fulani wakatunga “[[Actus]]” (= “Matendo” ya Fransisko na wenzake) ambacho kikatafsiriwa kwa [[Kiitalia]] mwishoni mwa [[karne XIV]]. [[Tafsiri]] hiyo, yenye jina la “[[Fioretti]]” (= “[[Maua Madogo]]”, yaani “[[Visimulizi Bora]]”), ikasifiwa sana kwa uzuri wake, ingawa visimulizi vyake si vyote vya kihistoria. Ni kama [[manukato]] yanayotuvutia kwenye roho na utakatifu wa Fransisko, aliyekwishakufa toka siku nyingi, hivi kwamba anakumbukwa kwa mbali lakini kwa namna ya kupendeza zaidi. Miaka iliyopita imechuja ujumbe wake, ambao hivyo unang’aa kwa namna ya pekee katika kitabu hicho kilichosisitiza jinsi Fransisko alivyofanana na Yesu, wazo lililokazwa na Wafransisko wote wa [[karne XIV]], hasa na [[Bartolomayo wa Pisa]], mwandishi wa “[[Conformitates]]” (= “[[Uwiano Mwingi]]”). == Tarehe za maisha yake == 1182 Mtoto Yohane alizaliwa na kubatizwa. Baba yake, Petro wa Bernardone, akirudi toka safarini akamtajia jina la Fransisko, yaani Mfaransa Mdogo. Baada ya hapo mtoto akalelewa katika anasa, ingawa hatujui kama ujanani aliulinda [[usafi wa moyo]] au sivyo. Kwa tabia alikuwa na uchangamfu na huruma sana kwa maskini ingawa aliogopa wenye ukoma. Pamoja na adabu njema alipewa pia elimu kidogo kupitia mapadri, halafu akawahi kuanza biashara. 1198 Asizi vilianza vita vya wenyewe kwa wenyewe: inawezekana kwamba Fransisko naye alishiriki kushambulia na kubomoa ngome ya kifalme iliyokuwepo juu ya mji huo. 1202 Asizi ulishindwa vitani na jeshi la Perugia; Fransisko mwenyewe akatekwa na kufungwa huko Perugia. Baada ya mwaka mmoja akarudishwa nyumbani kwa sababu ya ugonjwa na kisha kulipiwa pesa nyingi ili aachiliwe; lakini wakati huo wa mateso alianza kukomaa na kubadilika kimawazo. 1204 Fransisko aliendelea kuugua mwaka mzima. 1205 Fransisko aliondoka tena aende vitani kuikomboa nchi takatifu ya Yesu na kujipatia sifa na cheo, lakini kabla hajatoka mkoa wake akarudi Asizi kutokana na njozi na sauti aliyoisikia. Akaenda kuhiji [[mji wa Roma|Roma]] kwenye makaburi ya Mitume, ambapo anabadilishana nguo na fukara na kuanza kuombaomba. Katikati ya mwaka uongofu wake ulikuwa umekomaa: katika [[karamu ya mwisho]] aliyowaandalia wenzake alikuwa akifikiria kuoa bibi ufukara. Alipokutana ghafla na mtu mwenye ukoma akashuka kwenye farasi na baada ya kumsaidia pesa akambusu: ndio ushindi mkuu uliofanya kuanzia hapo kusiwe na kitu cha kumzuia. Karibu na mwisho wa mwaka akamsikia Yesu msalabani akimuambia, “Fransisko, nenda ukarekebishe Kanisa langu, kwa kuwa linataka kubomoka”: ndiyo kazi ya utawa atakaoanzisha, ingawa mwanzoni alielewa tofauti, kwamba arekebishe magofu ya kanisa aliposikia sauti hiyo. 1206 Mwanzoni mwa mwaka, baada ya miezi ya mashindano na wazazi wake, waliokuwa wakimshutumu na kumbembeleza na kumtesa, Fransisko aliitwa hukumuni kwa meya: lakini kama mtu wa Mungu akakataa mahakama ya serikali, hivyo kesi akafanyika mbele ya askofu Guido ambapo alimkataa mzazi wake pamoja na mali za urithi hata akamrudishia nguo zake zote. Baada ya kuishi kidogo kama boi kwa Wabenedikto, akahamia Gubbio ambapo akavaa kanzu ya mkaapweke,akisali na kutumikia wakoma. Mnamo Julai akarudi Asizi arekebishe kanisa la mtakatifu Damiano ambapo alitabiri watakuja kukaa masista watakatifu. 1207 Alirekebisha kanisa la mtakatifu Petro na mwisho lile la mtakatifu Maria wa Malaika: kazi za ukarabati zilichukua karibu miaka miwili, kwa kuwa mwenyewe alikuwa akienda kuombaomba mawe ya kujengea, ingawa hakuwa na uzoefu na kazi nzito namna hiyo. 1208 Siku moja wakati wa Misa alisikiliza sehemu ya Injili ambayo Yesu aliwatuma kwa mara ya kwanza mitume wake (Mt. 10:7-10); hapo akaenda kwa padri kupata tafsiri zaidi na maelezo yake, halafu kwa shangwe akaanza kutekeleza, kwa kutupilia mbali mkanda na viatu, kuvaa kamba na kanzu ngumu na kuhubiri toba. Kama siku hiyo, ambapo hatimaye alielewa wito wake, akaendelea daima kuwa mtu wa Injili na mwana wa Kanisa. Tarehe 16 Aprili, baada ya kuhubiri alifuatwa na ndugu Bernardo wa Quintavalle na labda na ndugu Petro Cattani walioamua kujiunga naye; basi akawaongoza kanisani, wakasoma Injili kwa kufungua kitabu mara tatu, wakauza mali zao zote ili kuwagawia maskini kufuatana na waliyoyasoma: ndio mwanzo wa jamaa. Tarehe 23 Aprili ndugu Egidi pia akajiunga nao, na mara wakatawanyika wawiliwawili wahubirie mikoa ya jirani. Ndipo wafuasi walipoongezeka na mwishoni mwa mwaka walifikia kuwa wanane. 1209 Kisha kurudi Asizi wanne wengine wakajiunga nao: hapo wakaamua waende wote Roma ili kupata kibali cha Papa Inosenti III kusudi wawe na hakika ya kuwa maisha yao yanampendeza Mungu, na waeleweke kwa wote kuwa ni Wakatoliki hasa, si wazushi. Baada ya kuvumilia muda fulani wakafaulu kuongea na Papa kwa msaada wa askofu wa Asizi na wa kardinali Yohane wa Mtakatifu Paulo: mara ya kwanza makardinali wengine walibishana na kutaka kupinga ombi hilo; lakini mara ya pili Papa alitoa kwa sauti kibali chake kwa maisha yao ya kitawa na kwa utume wao wa kuhubiri toba. Labda mwaka huohuo Fransisko alianzisha utawa maalumu kwa waamini wanaoishi katika mazingira ya kawaida ya ulimwenguni, waweze kufuata maisha ya Kiinjili kwa ukamilifu mkubwa zaidi. 1210 Jamaa, baada ya kuhama kibanda cha Rivotorto ili kukwepa ugomvi na mkulima mkorofi, walihamia moja kwa moja kwenye kanisa la mtakatifu Maria wa Malaika, ambapo pabaki kielelezo cha kudumu. 1211 Fransisko akaondoka kwa meli aende Sirya akawahubirie Waislamu, lakini safari ikaishia Croatia kutokana na dhoruba; hapo akarudi Italia. 1212 Usiku baada ya Jumapili ya Matawi mtakatifu Klara alitoroka nyumbani, akapokewa na Ndugu Wadogo kwa mienge, akanyolewa kitawa na Fransisko akavikwa kanzu. Baada ya muda akahamia kwenye kanisa la mtakatifu Damiano pamoja na mdogo wake mtakatifu Anyesi aliyemfuata utawani: ndio mwanzo wa utawa wa Mabibi Fukara, ambao wanaishi Kifransisko ndani ya monasteri katika sala na kazi za mikono, bila ya kutoka nje wala kufanya utume wowote. 1213 Alifunga Kwaresima nzima katika kisiwa cha ziwa Trasimeno, halafu akazawadiwa mlima La Verna. 1214 Fransisko aliondoka tena kupitia bara akawahubirie Waislamu wa Moroko, lakini njiani huko Hispania akapatwa na ugonjwa mkali akarudi Asizi, alipowapokea utawani wasomi kadhaa: baadhi yao wakashika kweli njia ya udogo, lakini wengine wakaja kuvuruga utawa kwa kutegemea mno akili yao. 1215 Novemba ulifanyika Mtaguso Mkuu wa IV wa Laterano, ambao Fransisko alihudhuria pamoja na maaskofu na wakuu wengine wa mashirika; labda ndipo alipofunga urafiki na mtakatifu Dominiko, mwanzilishi wa Utawa wa Wahubiri. Baadaye akajitahidi sana kutekeleza maagizo ya mtaguso huo. 1216 Siku mbili baada ya kifo cha Inosenti III makardinali walimchagua Honori III. Fransisko aliendelea kuzungukazunguka Italia kwa ajili ya utume. 1217 Mkutano mkuu wa Ndugu Wadogo ulipoamua wengine waende kuhubiri nje ya Italia kwa Wakristo na wasio Wakristo, Fransisko akaelekea Ufaransa lakini njiani akazuiwa na kardinali Hugolino akarudi Asizi. Kutokana na kutumwa bila ya maandalizi yoyote, ndugu wengi wakapatwa na matatizo mengi. 1218 Honori III alieneza hati yake maalumu ili kuwahakikisha maaskofu wote kuwa Ndugu Wadogo ni Wakatoliki hasa. 1219 Mkutano mkuu ulituma tena ndugu wakahubiri Injili kwa Wakristo na Waislamu. Hapo Fransisko mwenyewe akaenda kati ya Waislamu wa Misri: hakupenda mwenendo wa jeshi la Kikristo lililopigana nao, akatabiri kuwa watashindwa. Upande wake akaenda kumhubiria sultani, lakini kisha kuona hawezi kumuongoa wala kuuawa naye kishahidi akamuomba ruhusa ya kutembelea mahali patakatifu pa Palestina na Sirya. 1220 Tarehe 16 Januari huko Moroko Waislamu waliwaua ndugu Berardo na wenzake wanne waliokwenda kuwahubiria mpaka misikitini: ndio wafiadini wa kwanza wa Kifransisko. Mnamo Aprili au Mei Fransisko, alipopashwa habari za mageuzi ndani ya shirika huko Italia, akarudi kwa ufunuo wa Mungu ashike tena uongozi, lakini alipoona ugumu wa hali ya utawa, na ya kwamba wengi hawataki kumsikiliza tena, akamuomba Papa alipatie shirika kardinali Hugolino kama msimamizi na mkosoaji. Halafu katika mkutano mkuu akajiuzulu akamteua ndugu Petro Cattani aongoze jamaa kwa niaba yake. 1221 Kwa kuwa Petro Cattani kafa mapema tarehe 30 Mei ikambidi Fransisko amchague makamu mwingine, yaani ndugu Elia Bombarone, wakati wa mkutano mkuu uliohudhuriwa na wanashirika elfu tano na uliopata kuwa mkubwa kuliko yote hadi leo. Kwa kuwa walijitengenezea vibanda vya mikeka kutokana na wingi huo, mkutano unajulikana kama mkutano wa mikeka. Mungu alifanya wasikose chakula hata wengi wakashangaa kwa sababu hayakufanyika maandalizi yoyote. Pamoja na kuamua kupeleka ndugu katika nchi mbalimbali, mkutano huo ulipitisha kanuni ndefu iliyohitajika sana kwa sababu ya hali ya shirika, na hasa ongezeko hilo la ajabu. Lakini kanuni hiyo haikuthibitishwa na Papa kwa sababu fulani. 1222 Fransisko alizunguka sana Italia kwa ajili ya utume. 1223 Miezi ya kwanza alikwenda pamoja na ndugu Leo na ndugu Bonisyo kwenye mlima wa Fonte Colombo ili kuandika kanuni fupi na yenye mtindo wa kisheria zaidi kama alivyodaiwa. Upinzani wa ndugu Elia na wengineo ukashindwa katika mkutano mkuu wa Juni, hivyo kanuni ikapelekwa kwa Honori III ambaye akaithibitisha kwa maandishi tarehe 29 Novemba. Katika Misa ya usiku wa Noeli, iliyoadhimishwa huko Greccio katika pango lililoandaliwa na Fransisko, alitokea mtoto Yesu. 1224 Mnamo Julai ndugu Elia alijulishwa katika njozi kwamba Fransisko ataishi bado miaka miwili tu. Mnamo Agosti Fransisko akapanda mlima La Verna afanye mfungo mpaka sikukuu ya Malaika mkuu Mikaeli; huko upwekeni, akiwa katika malipizi na majaribu makali ya usiku wa roho, akatokewa na Yesu mwenye sura ya serafi msulubiwa akajaliwa mwilini madonda yake matano ya msalabani. 1225 Baada ya kurudi kutoka safarini mwezi wa tatu Fransisko alienda kwa mtakatifu Klara, ambapo akabaki mpaka mwezi wa tano kwa sababu ya ugonjwa na ya matibabu yasiyomsaidia kitu. Katika mateso hayo na majaribu ya Shetani, usiku mmoja akaahidiwa uzima wa milele. Kesho yake asubuhi akamshukuru Mungu kwa kumtungia Wimbo wa Ndugu Jua. Mwezi Juni akawapatanisha askofu na meya wa Asizi kwa kuwaimbishia wimbo huo baada ya kuuongezea ubeti kuhusu msamaha. Halafu akaenda kukaa Rieti kwa ajili ya matibabu mbalimbali aliyoyavumilia yote kwa moyo mkuu. 1226 Kuanzia tarehe 6 Februari alisafiri tena kwa matibabu. Mnamo Aprili huko Siena akazidiwa hata usiku fulani alikubali ombi la kuwaandikia ndugu zake wote wasia mfupi kwa maneno matatu, yaani kwamba wapendane, wafuate ufukara na kulitii Kanisa. Baada ya kupata nafuu akaandika sehemusehemu wasia mrefu zaidi ili kuchochea karama ya shirika. Waasizi wakiogopa kwamba mtakatifu wao atakuja kufa mbali wakafanya mpango wa kumrudisha kwao wakamlaza kwenye nyumba ya askofu, lakini Fransisko alipokaribia kufa akaamua kurudi kwenye kanisa la mtakatifu Maria wa Malaika. Katika hiyo safari yake ya mwisho, katikati ya njia, akabariki mji wake. Halafu kabla hajafa akawabariki wafuasi wake wote, hata wale watakaoingia utawani mpaka mwisho wa dunia. Halafu tena akaomba wamlaze ardhini kabisa bila ya nguo afe uchi kama Yesu msalabani tarehe 3 Oktoba; hapo sifa ya madonda yake ikaanza kuenea, na wengi wakaja kuyashuhudia katika maiti yake. Kesho yake, kwa maandamano ya shangwe pamoja na huzuni, akaenda kuzikwa katika [[kanisa kuu]], lakini njiani waliwapitia mtakatifu Klara na wenzake. 1227 Tarehe 19 Machi, baada ya kufa Honori III, kardinali Hugolino alichaguliwa kuwa Papa kama alivyotabiriwa na Fransisko akajichagulia jina la Gregori IX. 1228 Mwenyewe alikwenda Asizi kusudi amtangaze rafiki yake Fransisko kuwa ni mtakatifu mbinguni (16 Julai). 1230 [[Masalia]] ya Fransisko yalihamishiwa katika kanisa kubwa lililojengwa kwa heshima yake: ndio kanisa kuu la shirika lote. ==Sala yake== Ndiwe Bwana Mungu mtakatifu unayetenda maajabu. Wewe una nguvu. Wewe ni mkuu. Wewe ndiwe mkuu kabisa. Wewe ndiwe mfalme mwenyezi. Wewe, Baba mtakatifu, mfalme wa mbingu na nchi. Wewe ni utatu na umoja, Bwana Mungu wa miungu; ndiwe wema, wema wote, wema mkuu, Bwana Mungu hai na wa kweli. Wewe ni pendo, upendo; wewe ni hekima, wewe ni unyenyekevu, wewe ni uvumilivu, wewe ni uzuri, wewe ni upole, wewe ni usalama, wewe ni utulivu, wewe ni furaha na heri, wewe ni tumaini letu, wewe ni haki, wewe ni kiasi, wewe ni mali yetu yote ya kututosha. Wewe ni uzuri, wewe ni upole, wewe ndiwe msimamizi, wewe ni mlinzi na mtetezi wetu, wewe ni nguvu, wewe ni burudisho. Wewe ni tumaini letu, wewe ni imani yetu, wewe ni upendo wetu, wewe ni utamu wetu wote, wewe ni uzima wetu wa milele: Bwana mkuu na wa ajabu, Mwenyezi Mungu, Mwokozi mwenye huruma. ==Sala iliyosambazwa kwa jina lake== Ee Bwana unifanye niwe chombo cha amani yako. Palipo chuki nilete mapendo, Palipo makosa nilete msamaha, Palipo nshaka nilete imani, Pasipo matumaini nilete tumaini, Palipo giza nilete mwanga, Palipo huzuni nilete furaha. Ee Bwana unisaidie nitamani zaidi: Kufariji kuliko kufarijiwa, Kuelewa kuliko kueleweka, Kupenda kuliko kupendwa. Kwa kuwa: Ni katika kutoa ndipo tunapopokea, Ni katika kusamehe ndipo tunaposamehewa, Ni katika kufa ndipo tunapozaliwa katika uzima wa milele. Amina. ==Tazama pia== * [[Watakatifu wa Agano la Kale]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] * [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] * [[Hadithi ya Kifransisko, Maisha ya Watakatifu]] ==Tanbihi== {{reflist}} == Marejeo ya [[Kiswahili]]== [[Picha:Assisi San Francesco BW 2.JPG|thumb|[[Basilika la Mt. Fransisko]] mjini Asizi.]] * Ngano za Wenzi Watatu – Kumbukumbu ya maisha ya Mtakatifu Fransisko wa Asizi ilivyoandikwa na Ndugu Leo, Rufino na Angelo – [[tafsiri]] ya Ndugu Wafransisko [[Wakapuchini]] – ed. T.M.P. Book Department – [[Tabora]] 1987 * [[Fioretti]] – Visimulizi Kuhusu Mtakatifu Fransisko wa Asizi – tafsiri ya Rikardo Maria, U.N.W.A. n.k. – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Ndanda 1996 – ISBN 9976-63-468-4 * V. TURETTA, Mt. Fransisko wa Asizi – tafsiri ya Ndugu Wafransisko Wakapuchini – ed. Santuario Porziuncola – [[Assisi]] 1990 * G. NIKOLAI, Ndugu Fransisko wa Asizi – [[Katuni]] zilizotolewa na Ndugu [[Wafransisko]] wa [[Tanzania]] – [[Dar es Salaam]] 1982 * Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 361-363 * Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk 303-319, 348-374 * John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 345-346 * Pd. Leandry Kimario, [[Wakapuchini|O.F.M.Cap.]] - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 541-543 * Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 76-77 == Marejeo ya [[lugha]] nyingine == * Bonaventure; Cardinal Manning (1867). The Life of St. Francis of Assisi (from the Legenda Sancti Francisci) (1988 ed.). Rockford, Illinois: TAN Books & Publishers. ISBN 978-0-89555-343-0 * Chesterton, Gilbert Keith (1924). St. Francis of Assisi (14 ed.). Garden City, New York: Image Books. * Englebert, Omer (1951). The Lives of the Saints. New York: Barnes & Noble. * Karrer, Otto, ed., St. Francis, The Little Flowers, Legends, and Lauds, trans. N. Wydenbruck, (London: Sheed and Ward, 1979) * Robinson, Paschal (1913). "St. Francis of Assisi". Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. {{CathEncy|wstitle=St._Francis_of_Assisi}} * Friar Elias, ''Epistola Encyclica de Transitu Sancti Francisci'', 1226. * Pope Gregory IX, Bulla "Mira circa nos" for the canonization of St. Francis, 19 Julai 1228. * Friar [[Thomas of Celano|Tommaso da Celano]]: ''Vita Prima Sancti Francisci'', 1228; ''Vita Secunda Sancti Francisci'', 1246–1247; ''Tractatus de Miraculis Sancti Francisci'', 1252–1253. * Friar [[Julian of Speyer]], ''Vita Sancti Francisci'', 1232–1239. * St. Bonaventure of Bagnoregio, ''Legenda Maior Sancti Francisci'', 1260–1263. * Ugolino da Montegiorgio, ''Actus Beati Francisci et sociorum eius'', 1327–1342. * ''Fioretti di San Francesco'', the "[[Little Flowers of St. Francis|Little Flowers of St.&nbsp;Francis]]", end of the 14th&nbsp;century: an anonymous Italian version of the ''Actus''; the most popular of the sources, but very late and therefore not the best authority by any means. * ''The Little Flowers of Saint Francis (Translated by Raphael Brown)'', [[Doubleday (publisher)|Doubleday]], 1998. ISBN 978-0-385-07544-2 == Viungo vya nje == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/216793/Saint-Francis-of-Assisi "Saint Francis of Assisi."] Encyclopædia Britannica Online. * [http://www.bartleby.com/210/10/041.html "St. Francis of Assisium, Confessor"], ''Butler's Lives of the Saints'' * [http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-of-st-francis-of-assisi-patron-saint-of-the-catholic-church-who-received-the-stigmata-of-jesus-christ.html The Life & Miracles of St. Francis of Assisi, the Monk who received the Stigmata of Jesus Christ] {{Wayback|url=http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-of-st-francis-of-assisi-patron-saint-of-the-catholic-church-who-received-the-stigmata-of-jesus-christ.html |date=20130724234417 }} * [http://franciscan-archive.org/ The Franciscan Archive] * [http://www.kiswila.com/PFDA/Maadili%20ya%20Mtakatifu%20Fransisko.pdf Maadili ya Mt. Fransisko katika vyanzo kwa Kiswahili] [[Jamii:Waliozaliwa 1182]] [[Jamii:Waliofariki 1226]] [[Jamii:Fransisko wa Asizi]] [[Jamii:Mashemasi]] [[Jamii:Wafransisko]] [[Jamii:wamisionari]] [[Jamii:Watawa waanzilishi]] [[Jamii:Washairi wa Italia]] [[Jamii:Watakatifu wa Italia]] 4u02linkczfkdttp1cm6frbixy362at 1580817 1580809 2026-07-20T18:03:30Z A09 55163 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-40643-04|~2026-40643-04]] ([[User talk:~2026-40643-04|talk]]) to last revision by Riccardo Riccioni (TwinkleGlobal) 1580817 wikitext text/x-wiki [[Picha:San Francesco.jpg|right|thumb|300 px|Mchoro wa zamani wa Fransisko wa Asizi unaoaminiwa kufanana naye kuliko yote]] '''Fransisko wa Asizi''' (kwa [[Kiitalia]] '''Francesco d'Assisi'''; tangu [[Mtoto|utotoni]] [[jina]] la [[ubatizo]] '''Giovanni''', yaani Yohane (Mbatizaji), liliachwa kutumika; pia [[ubini]] '''mwana wa Petro Bernardone''' ulikuja kuachwa baada ya wao kushindana; [[Assisi]], [[Italia]], [[1181]] au [[1182]] - Assisi, [[3 Oktoba]] [[1226]]) alikuwa [[mtawa]] [[shemasi]] wa [[Kanisa Katoliki]]. Baada ya kuishi [[ujana]] wenye raha, [[Uongofu|aliongokea]] maisha ya [[Injili|Kiinjili]] ili kumtumikia [[Yesu]] [[Kristo]] aliyekutana naye hasa katika watu [[maskini]] na walalahoi, akijifanya [[Ufukara wa hiari|fukara]] vilevile, na hatimaye alitaka kufa uchi ardhini. Akizungukazunguka huko na huko, hadi [[Nchi takatifu]], aliwahubiria watu wa kila aina [[upendo]] wa [[Mungu]] akilenga kuiga kikamilifu kila [[siku]] mfano wa Yesu kwa maneno na matendo<ref>https://www.santiebeati.it/dettaglio/21750</ref>. Alianzisha jumuiya ya [[mtawa|kitawa]] yenye [[tawi|matawi]] mbalimbali ambayo leo ni [[utawa]] wenye wafuasi wengi kuliko yote wakikadiriwa kukaribia [[milioni]] moja [[Dunia|duniani]] kote. Alitangazwa na [[Papa Gregori IX]] kuwa [[mtakatifu]] [[tarehe]] [[16 Julai]] [[1228]]. Anaheshimiwa na wengi hata nje ya [[Kanisa]] lake, ambalo limemtangaza [[msimamizi]] wa wanaoshughulikia [[hifadhi ya mazingira]]. [[Sikukuu]] yake inaadhimishwa tarehe [[4 Oktoba]]<ref>[[Martyrologium Romanum]]</ref>. == Maisha na [[karama]] yake == === Ulaya na Kanisa mwishoni mwa karne XII === Fransisko alipozaliwa, [[Ulaya]] na [[Kanisa]] vilikuwa na hali ya kutatanisha kuliko kawaida, kutokana na mvutano kati ya mapya na ya kale. Mambo ya kale ni yale ya utawala wa ngazi mbalimbali ulioenea kutoka [[Ufaransa]] kuanzia [[karne IX]]: kila mtawala aliweza kugawa eneo lake na kuwakabidhi watawala wa chini akiwadai sehemu ya mapato na hasa msaada wakati wa vita, kufuatana na ahadi yao ya kuwa waaminifu kwake moja kwa moja. Utawala huo ulikuwa ukirithiwa na watoto ambao waliheshimiwa kama masharifu yaani watu wa ukoo bora na kutakiwa wawe hodari vitani. Ili watawale vizuri na kulinda maeneo yao walikuwa wakiishi katika [[ngome]] pamoja na watumishi wao. Watu wa kawaida waliishi mashambani katika hali ngumu sana hata wakaitwa watumwa wa ardhi. Hivyo Ulaya ilikuwa na [[askari]] na [[wakulima]] tu, mbali ya viongozi wa Kanisa na [[watawa]]. Kwa hali ya maisha watawa, ambao walikuwa aina ya [[wamonaki]] tu, na [[makleri]] wa juu walilingana na masharifu, ila makleri wa chini hawakuwa na [[elimu]] wala [[mali]] nyingi. Utajiri wa Kanisa, ambalo lilifikia kumiliki karibu nusu ya ardhi ya Ulaya nzima, uliwapotosha wengi na kuvuta miito ya bandia. Wengi walitambua haja ya [[urekebisho]] ndani ya Kanisa, na juhudi za pekee zilifanywa na wamonaki kama vile Hildebrando (ambaye akawa [[Papa Gregori VII]]) na Mt. [[Petro Damiani]] katika [[karne XI]], halafu na Mt. [[Bernardo wa Clairvaux]] katika [[karne XII]] akihimiza kupambana na maovu ya viongozi wa Kanisa hata kwa kutohudhuria [[ibada]] za wale wanaoishi vibaya. Jitihada hizo zilifanikiwa kidogo tu, kwa sababu ni vigumu kurekebisha mitindo mibaya iliyoenea, hasa katika mazingira ya [[dini]]. Hali hiyo ilichangia uenezi wa [[Waislamu]] na hasa wa [[Wakatari]] (maana yake Watu Safi); wazushi hao, baada ya kupata wafuasi kwa kushambulia maovu ya viongozi wa Kanisa, walikuwa wakifundisha njia ya roho zao kukombolewa. Kwa kuwa eti, ulimwengu huu ni mbaya, si kazi ya [[Mungu]] wetu, ni lazima kujitenga nao kwa kukataa vitendo na vyakula vinavyohusika na [[uzazi]]. Viongozi wa Kanisa walichelewa kuona hatari hizo, mpaka zilipokwishaenea mno: ndipo walipoanza kuzikabili hata kwa [[silaha]] wakishirikiana na baadhi ya watawala. Hata hivyo [[uzushi]] ukaendelea kustawi, kwa kuwa wengi walipenda maisha magumu ya watu hao kuliko yale ya viongozi wa Kanisa; hivyo waliwasaidia wasikamatwe. Uzushi wa aina nyingine ulianza muda mfupi baadaye (karne XI hiyohiyo) huko [[Lyon]] (Ufaransa Kusini). Mchochezi wake ni [[Valdo]], ambaye alikuwa mfanyabiashara, akaguswa na [[Injili]], akawapeleka mabinti wake kuishi [[monasteri]]ni, akauza mali zake, akawagawia [[maskini]], akaanza kuhubiri huko na huko kama walivyofanya wengine kabla yake wakisisitiza [[ufukara]] kama njia bora ya [[wokovu]]. Wengi waliguswa wakajitahidi kushika masharti ya Injili, hata baadhi yao wakaanza kuwashambulia makleri wabaya, kususia ibada zao na kuwapiga pia. Msimamo huo ulipingwa vikali kama [[kiburi]] na [[unafiki]]. Basi Valdo na wengine walipokatazwa na maaskofu wasihubiri tena wakafikia hatua ya kuwakataa. Huko Italia Kaskazini walitokea wengine wakisisitiza kazi kuliko ufukara ([[Mafukara wa Lombardia]] na [[Wahumiliati]], maana yake Walionyenyekea) ambao walikuwa wote watengenezaji wa vitambaa duni vya [[sufu]] kwa ajili ya maskini na ambao walichanga mali na mapato wakiishi kishirika. Mifumo hiyo yote ilionyesha uhai wa dini, na juhudi za [[walei]] wengi kwa urekebisho wa Kanisa. Jambo hilo jipya lilitokana na udhaifu wa makleri, pia na umbali wa wamonaki na maisha ya [[umati]]. Wamonaki pia walianza kushambuliwa kwa kufuata ufukara bandia na kula [[jasho]] la wengine, tena kwa kutoshughulikia [[uchungaji]]. Hivyo walei wakaaanza kujiongoza hata katika mambo ya kiroho. Msingi wa matukio hayo ni miji kupanuka haraka sana. Baada ya [[mwaka 1000]], kitovu cha Ulaya si tena vijijini na mashambani. Waliomiminika mijini walianza kukataa utawala wa ngazi wa zamani na kujichagulia viongozi ambao wadumu muda fulani tu, [[demokrasi]] ikaenea. Miji hiyo huru ikaanza kuvamia maeneo ya jirani ili kuyatawala, ukaweka watawala wa zamani chini yake. Mijini utengano wa [[matabaka]] matatu ya zamani ukawa unapungua: watu wadogo waliojiimarisha ki[[uchumi]] (hasa waliofanya [[biashara]] ya [[bidhaa]] kutoka nchi za mbali) wakazidi kupata nguvu hata kulingana na ma[[sharifu]]. Pamoja na utajiri watu hao walipaswa kujipatia elimu walau kidogo (ndio mwanzo wa kazi ya walimu wa watoto), hata wakatamani walingane kabisa na masharifu kwa kuiga mitindo yao ya Cortesia (maana yake [[Ustaarabu]]) ambayo ilidai kumheshimu [[mwanamke]] fulani kama mtawala wa binafsi, na kwa ajili ya huyo kujifanya wakarimu, wapendevu, wachangamfu, na kutunga nyimbo na mashairi. Mitindo hiyo ilienea kutoka ngome za masharifu hadi [[barabara]] na vichochoro vya mijini, ambapo vikosi vya wavulana vilikuwa vikiwaimbia wasichana. [[Picha:Casa-de-sao-francisco.jpg|thumb|Makazi ya Fransisko alipokuwa mdogo.]] === Asizi katika karne XII === Kwa asili Asizi ni [[mji]] wa Kirumi ambao ulipata umuhimu kwa sababu unatawala barabara kuu ya mkoa wa Umbria kutoka [[Spoleto]] (makao ya mfalme mdogo aliyekuwa chini ya mfalme mkuu wa [[Ujerumani]]) hadi Perugia mji uliokuwa chini ya utawala wa [[Papa]]. Wakati huo kulikuwa na ushindani mkubwa kati ya Asizi uliokuwa chini ya mfalme mkuu na jirani yake Perugia uliosimama upande wa Papa. Mbali ya hayo ndani ya mji wenyewe yalianza mapigano kati ya mayores (wakubwa, yaani masharifu) na minores (wadogo) yaliyosababisha masharifu wengi kukimbilia Perugia na hivyo kuzidisha [[chuki]] kati ya miji hiyo. Matokeo yake ni mapambano ya mwaka [[1202]] ambayo Fransisko pia aliyashiriki akashikwa mateka kwa mwaka mzima. Mbali ya hao watu wadogo waliotajirika (hasa kwa biashara), Asizi ulikuwa na mafukara, lakini tofauti na wale wa zamani ([[watumwa wa ardhi]]) ambao pamoja na kuwa na maisha magumu hawakukosa [[chakula]] (pia kutokana na [[mshikamano]] wao). Kumbe ufukara wa mijini haukuwa na dawa, uwe umetokana na kukosa [[kazi]] au kulipwa kidogo au kuugua. Ngazi ya mwisho ilikuwa ya watu waliotengwa na jamaa kama vile wakoma. Ili tuelewe mazingira hayo ni lazima tukumbuke kwamba “sifa ya kijamii” (yaani jinsi mtu au neno wanavyotazamwa na [[jamii]] yote) ilikuwa na nguvu sana hata kuwabana wote waseme na kutenda ilivyotarajiwa. Hata hivyo mtu aliweza pia kuchangia au kubadilisha mitazamo ya umati, na Fransisko anajulikana kwa kipawa cha kuelewa, kugusa na kujivutia jamii nzima. === Mfanyabiashara === Maandishi yote yanayomhusu yanasisitiza utajiri mkubwa aliozaliwa nao. Hatuwezi kumuelewa tusipozingatia sana jambo hilo lililomfanya alelewe namna ambayo inatokana na utajiri, inasisitiza umuhimu wa utajiri na kulenga ongezeko la utajiri. Baba yake hakuwa na [[kiwanda]], ila aliweza kutajirika ajabu kwa kusafirisha vitambaa vya thamani kutoka [[Ufaransa]]. Ingawa hatuna habari nyingi za hakika kuhusu wazazi na [[malezi]] yake, hiyo inaweza kutosha. Mwaka wake wa kuzaliwa umehesabiwa kuanzia tarehe ya kufa, kwa kupunguza miaka iliyosemekana aliishi. Habari nyingine kuhusu kuzaliwa kwake ziliweza zikatungwa ili kumfananisha na Kristo. Jina lake la [[ubatizo]] Yohane lilibadilishwa na baba yake ili kukumbusha moja kwa moja nchi ya Ufaransa, asili ya utajiri wake (Fransisko = Mfaransa). [[Elimu]] yake ilikuwa ya wastani: alijua kidogo [[Kilatini]], [[Kifaransa]], mashairi na [[Biblia]]. Malezi yake yalimfanya hodari hasa katika [[biashara]] ili aweze kuendesha shughuli zote za baba yake. Na kweli kabla hajaongoka aliiweza sana kazi hiyo. Kama kawaida ya zamani zile, akiwa na umri wa miaka 20 alianza kuhesabiwa mtu mzima na kujihusisha na [[siasa]] na [[vita]] pia ili kushika nafasi ya juu zaidi kama [[sharifu]]. Ndicho kipeo alichojiwekea. Unakumbukwa [[ukarimu]] wake kwa [[maskini]], lakini hata ukarimu huo aliuzingatia ili kutimiza wajibu wa [[ustaarabu]] kuliko kwa kumpendeza [[Mungu]]. Kwa lengo hilohilo la kujitafutia usharifu akawa [[askari]], na akiwa kifungoni Perugia akazidi kuwachangamkia wote, hata sharifu fulani mkorofi. Kuhusu hali iliyotangulia [[uongofu]] wake hatujui zaidi, ila mwenyewe aliona kwamba kuishi kwa kufuata mitindo ya [[ulimwengu]] kunamchukiza Mungu. === Uongofu === [[Picha:Giotto - Legend of St Francis - -05- - Renunciation of Wordly Goods.jpg|thumb|left|[[Giotto]], [[Fransisko anavua hadharani]], Basilika la juu la Asizi]] Jinsi gani [[neema]] ya Mungu ilileta ndani ya mtu huyo mapinduzi yanayotushangaza hata leo? Hatujui vizuri mabadiliko hayo yalichukua muda gani, wala asili yake ni nini, ila kwamba Fransisko alianza kuguswa na [[huruma]] halisi kwa maskini. Mwenyewe alipousimulia uongofu wake katika [[wasia]] alisisitiza hatua ya kushinda [[hofu]] ya wakoma aliyokuwa nayo sana. Basi baada ya kumbusu mmojawao, alichagua kuwa nao badala ya kuwa sharifu, yaani ashuke badala ya kupanda [[daraja]] katika jamii. Baada ya uteuzi huo akasita bado kidogo kabla hajaacha ulimwengu na kujitoa kwa Mungu. Kutokana na hatua hiyo muhimu alianza kufurahia machungu badala ya matamu: ndiyo maisha ya [[toba]] ([[utawa]]). Alipotambua kwamba [[ukoma]] wa roho yake ulitisha kuliko ule wa ngozi ya wagonjwa alianza kuwakaribia kwa [[upendo]] si tu kwa kuwagawia [[mali]], bali hata kwa kuhatarisha [[afya]] yake: akiwa tayari kuambukizwa nao alikuwa pia tayari kutengwa na jamii moja kwa moja kama vile hao. Hivyo kwake neno kuu halikuwa ufukara kama juhudi za kujinyima, bali kama kushiriki kabisa hali ya watu wa mwisho, kwa kuwa hao ni wenzetu kwelikweli na kielelezo cha Kristo. Baadaye, [[Utawa wa Ndugu Wadogo]] ulipoimarika kwa kupata miundo ya [[shirika]], ulisisitizwa ufukara wenyewe, kiasi kwamba kanuni ya kudumu haitaji wakoma wala [[huduma]] kwa maskini. Basi, kwa wasia wake Mt. Fransisko kabla hajafa alisisitiza tena [[karama]] halisi ya uongofu wake pamoja na mengine yaliyoanza kusahaulika, kama vile [[kazi za mikono]]. Jambo la kwanza linaloonyesha wazi neema ya Mungu ikimfanyia kazi ni ile [[ndoto]] iliyomrudisha nyumbani wakati wa kwenda vitani akiwa na miaka 23. Tangu hapo hakuweza kuridhika tena na maisha ya zamani, akawa anafuata mawazo yake mapya badala ya kupiga kelele na wenzake baada ya kuwagharimia [[karamu]] kama mfalme wao. Alijaribu kuishi pangoni na kusali tu, akishinda vishawishi vikali vya kiroho. Siku moja katika kanisa la Mt. Damiano akasikia sauti ya Msulubiwa ikimuagiza arekebishe [[Kanisa]] lake. Ingawa alielewa maneno hayo kama kwamba yanahusu jengo, muhimu ni kwamba akawa amekutana na Msulubiwa ambaye [[mateso]] yake yanajumlisha na kuyatia maana mateso yote ya [[binadamu]]. Kuanzia hapo akaambatana na [[Yesu]] moja kwa moja katika ukweli wa maisha yake duniani: ndivyo unavyoeleweka ugumu wote wa maisha ya Fransisko. Matendo yake yakazidi kumchukiza baba yake aliyeweza kuvumilia [[ubadhirifu]] wake ulipolenga usharifu, lakini si uliposaidia maskini tu. Hivyo baba akamshtaki [[mahakama]]ni, akimpatia hatimaye nafasi ya kujitambulisha mbele ya wote kama askari wa Kristo moja kwa moja: ni kwa sababu alikataa kuhukumiwa na serikali kwa kujidai ni mtumishi wa Mungu, na hivyo ni mtu anayeweza kuhukumiwa na [[Askofu]] tu. Baba alipodai mali zake mbele ya huyo, Fransisko akakubali mara moja akimrudishia pamoja na [[pesa]], [[nguo]] zote na hata jina, akitamka [[hadhara]] ya watu kwamba kuanzia hapo atamuita Baba Mungu tu, si [[Petro Bernardone]] tena. Uamuzi huo wa kishujaa uliowagusa sana wote ulimfanya asiweze kurudi nyuma: amejitoa kwa Mungu moja kwa moja na kuacha hakika ya [[riziki]]. Kubaki [[uchi]] mbele ya wote kulikuwa na maana nyingine pia, kwa sababu kulikuwa ni [[malipizi]] ya hadharani yaliyoweza kutolewa na Kanisa kadiri ya [[sheria]]. Hivyo Fransisko alionyesha nia yake ya kuanza na moja, akitubu [[anasa]] za zamani alizozifuata kwa nguo maridadi. Tena wakati huo lilizingatiwa sana neno la Mt. [[Jeromu]] la “kumfuata uchi Kristo uchi” kuwa ndiyo namna bora ya toba. Basi, kuanzia hapo alishiriki kabisa hali ya wasio na kitu, akisikitikia tu kutozaliwa katika hali hiyo, maana yake ufukara wake ulikuwa wa [[hiari]] na wenye kustahili, hivyo ni utajiri fulani kwa Mungu. === Kufuata mtindo wa Injili === [[Picha:Portiuncula on the Feast of the Pardon.jpg|thumb|right|[[Porsyunkula]] huko Asizi]] Baada ya Fransisko kujitangaza [[mtawa]] ilimbidi atambue atakuwa wa namna gani. Alikataa [[upadri]], lakini si kwa sababu ya kuudharau kama walivyofanya wazushi; kinyume chake, toka mwanzo alijaliwa [[imani]] ya pekee kwa [[ekaristi]] na kwa wanaohusika nayo. Aliuona upadri kuwa ni cheo kikubwa mbele ya Mungu na hata mbele ya watu, naye hakupenda kuheshimiwa wala kuwa na hakika kuhusu riziki. Kwa sababu hiyohiyo hakupenda kuwa [[mmonaki]], ingawa aliwaheshimu [[Wabenedikto]] na kushirikiana nao vizuri. Tena akitaka kuwa kweli mtu wa mwisho na kuwaheshimu wote, hakukubali kushambulia mapadri na wamonaki kwa maovu yao. Baada ya kukataa hali hizo mbili ndani ya Kanisa, alianza kujitafutia maisha asiyoyajua bado na asiyoweza kuelekezwa na mtu yeyote. Basi, akavaa [[kanzu]] ya [[mkaapweke]], lakini alikuwa akirudi mjini kila siku ili kuombaomba mawe ya kutengenezea makanisa na chakula pia. Kwa hiyo hakusogea mbali na watu, bali alizidi kuhusika na maisha ya Asizi, ingawa kwa namna yake, akipokea hasa [[dharau]] alivyokusudia. Maisha yake yote hakuvunja uhusiano na jamii kama walivyofanya watawa wengi, bali akaendelea kuwa [[ndugu]] wa wote na kushiriki maisha yao ya kila siku. Miaka miwili aliyotumia kuyarekebisha makanisa ilikuwa migumu sana kimwili na kiroho tukizingatia pia mahangaiko yake kuhusu [[wito]]. Lakini Mungu akapokea malipizi na [[sala]] yake akamuangazia sehemu ya [[Injili]] aliyoisikia wakati wa [[Misa]]. Enzi hizo [[walei]] wengi walivutiwa na maneno ya Injili ambayo waliyaelewa namna yao, bila ya ufafanuzi wa kitaalamu. Fransisko alifanya vilevile, ndiyo maana maisha yake yakaja kuwapendeza wengi na kuenea kasi ajabu. Dondoo ambalo lilimgusa na kumuangaza hasa ni lile la Yesu kuwatuma [[Mitume wa Yesu|mitume]] wake kwa mara ya kwanza. Tangu hapo alikusudia kufuata Injili hiyo, hata ufukara wake ukapata sura nyingine, yenye kulenga utume. Kutokana na mwanga huo akabadili kanzu yake na kutupa [[viatu]] vyake na kujifungia [[kamba]], ambayo ilikuwa [[ishara]] ya toba, tena haikuweza kuficha pesa (tofauti na [[mshipi]] wa ngozi). Halafu akaanza kuhubiri toba kwa [[unyofu]] uliowagusa wengi. Ndipo Waasizi walipoanza kumuelewa si [[kichaa]], na ndipo alipoanza kupata wafuasi. Wa kwanza alikuwa [[Bernardo wa Quintavalle]], mtu maarufu tena tajiri, wa pili [[Petro Cattani]], padri. Ndio mwanzo wa jamaa iliyokuja kumhangaisha sana, kwa sababu hakuwa na wazo la kuanzisha chochote wala hakupata mtu wa kumuelekeza. Tena wakati huo haikuwa rahisi kukubali padri aongozwe na [[mlei]]. Katika wasia wake Fransisko akikumbuka hatua hiyo muhimu alisisitiza kuwa ndipo Mungu mwenyewe alipomfunulia afuate mtindo wa Injili takatifu, yaani hasa madondoo yale aliyoyakuta katika kufungua mara tatu kitabu cha Misa kilichokuwa juu ya altare: 1) “Ukitaka kuwa mkamilifu, nenda ukauze…” 2) “Msichukue chochote kwa safari…” 3) “Anayetaka kunifuata, ajikane…” Baada ya kusoma hayo, aliwaambia wenzake ndiyo kanuni na maisha ya wale wote watakaowafuata. Ufukara wa Kifransisko ukifuata madondoo hayo ya Injili ni wa moja kwa moja kwa mtawa binafsi na kwa shirika zima. Kwa kuchagua mtindo huo wa Injili takatifu alitofautiana na watawa wale waliofuata tangu karne nyingi mtindo wa Kanisa la mwanzoni wa kuwa na mali zote shirika. Ndivyo walivyofanya wamonaki ambao hawakuwa na chochote chao binafsi, lakini [[monasteri]] zao zilikuwa tajiri, kiasi kwamba wakaanza kushambuliwa kama wanafiki wanaokula [[jasho]] la wengine na kukosa ufukara halisi. Waamini wengi kama Bernardo na padri Petro walitamani mtindo mwingine, pamoja na [[uadilifu]] wa makleri, [[uchungaji]] wenye bidii na ujirani na watu, hasa wenye shida. Mungu aliwachagua watakatifu Fransisko na [[Dominiko Guzman]] ili kuridhisha Wakristo hao. Wote wawili walishika ufukara wa kijumuia pia, ingawa Mt. Fransisko aliusisitiza zaidi akiudai pia kama msimamo katika jamii ili kupigania [[ujamaa]] na [[usawa]] wa binadamu. Hata baada ya wengine kujiunga naye hakushughulikia suala la [[nyumba]]: waliishi kwenye [[pagale]] za makanisa, huku wakizungumziwa sana mjini kwao. Halafu wakaanza kusafiri wakihubiri huko na huko, si kama kawaida ya mapadri, bali kwa kutoa mfano wa ufukara na [[unyenyekevu]], halafu kwa kujibu maswali ya watu waliowashangaa. Polepole waliweza pia kuhimiza toba na [[msamaha]] ili kueneza [[amani]]: muhtasari wa [[mawaidha]] yao ni [[salamu]] ile ambayo Fransisko alidai kufunuliwa na Mungu, “Bwana akujalie amani”. Baada ya jaribio la kwanza la namna hiyo wakaongezeka, naye akawatuma tena wawiliwawili sehemu mbalimbali kisha kuwashirikisha [[mang’amuzi]] yake, kwamba wasikate tamaa kwa kuona ugumu wa baadhi ya watu, wamtegemee Mungu, wahubiri toba kwa nguvu ili kuokoa watu, wadumu watulivu katika [[dharau]]. Walipoulizwa waitwaje walijibu tu kuwa ni watu wa toba kutoka Asizi, yaani hawakujiona kuwa shirika maalumu, bali kundi mojawapo la wale wengi ambao toka zamani walijifunga kufanya toba kwa namna maalumu hadharani. Mwaka huo [[1209]] walipofikia idadi ya 12 walichukua hatua ya kuelekea [[Roma]] ili kuthibitishwa na Papa katika maisha yao na kuruhusiwa naye katika [[utume]] wao, ili kushinda [[upinzani]] uliojitokeza na hasa kujihakikishia njia yao ni njema. Kwa ajili hiyo walipaswa kupanga kikamilifu zaidi wanataka kufanya nini. === Kanuni ya awali === [[File:Habito de s francisco.jpg|thumb|right|[[Kanzu]] iliyotumiwa na Fransisko mwaka [[1215]] hivi.]] Kanuni hiyo ilihitajika ili kujipendekeza kwa Papa na kupata kibali chake. Fransisko katika [[wasia]] akashuhudia kwamba aliandikisha “kwa maneno machache na kwa unyofu, naye bwana Papa akaniimarisha”. Leo hatuna tena kanuni hiyo kwa sababu iliendelea kurekebishwarekebishwa mpaka mwaka [[1221]] ilipotolewa kanuni ndefu ambayo tunayo, tena mpaka mwaka [[1223]] Papa alipothibitisha kwa maandishi toleo la kudumu linalofuatwa na Utawa wa Kwanza mpaka leo. Ni kwamba miaka yote Fransisko alizidi kung’ang’ania azimio lake la kushika kikamilifu mtindo wa [[Injili]] takatifu, lakini pia maisha yalimlazimisha kung’amua haja ya kuulinganisha na hali halisi mbalimbali. Ugumu mwingine wa kazi hiyo kwake ulitokana na kukosa utaalamu wa [[sheria]] uliolitawala Kanisa la zamani zake kwa namna ya pekee. Hivyo hata alipomuachia mwingine uongozi akazidi kudai ndugu wamtii ingawa hana tena [[mamlaka]] juu yao. Alitamani kuwa daima mtu wa mwisho hata shirikani, lakini hakuweza kuachana na wajibu wake kwa shirika lililoanza kwa njia yake. Hata katika safari ya kwenda Roma alimteua Bernardo kuwa kiongozi, lakini mbele ya Inosenti III aliyejitokeza ni Fransisko. Papa huyo alikuwa anakabiliana na matatizo mengi ya Kikanisa na ya kisiasa, lakini yeye, kwa kupitia ngazi mbalimbali (hasa [[Askofu]] [[Guido wa Asizi]] na Kardinali [[Yohane wa Mt. Paulo]]), alifaulu kuongea naye na kukubaliwa. Viongozi hao walijitahidi kwanza kuelekeza mifumo mipya ya kiroho kwenye [[umonaki]], na pili iliposhindikana wakairuhusu mradi isifuate [[uzushi]] bali ikubali kuongozwa na makleri kusudi isivuruge maisha ya Kanisa. Hivyo Mt. Fransisko na wenzake walipokataa kanuni za kitawa zilizokwishakubaliwa, wakaruhusiwa kwa sauti tu wafuate azimio lake na kuhubiri [[toba]]. === Maisha ya Ndugu Wadogo huko Asizi === Kisha kurudi kwa furaha Asizi walibanana katika kibanda fulani huko [[Rivotorto]], halafu wakahamia Porsyunkula. Mahali penyewe panatusaidia sana kuelewa karama ya Kifransisko: si maisha ya kimonaki yanayohitaji kujitegemea kwa mashamba makubwa na [[mifugo]], wala ya [[wakaapweke]] wanaohitaji kuishi mbali na watu, bali ni utawa unaohitaji [[utulivu]] na upweke kwa ajili ya [[sala]], lakini pia unadai uhusiano mkubwa na watu wa nje ili kupata [[riziki]] na hasa kuwajenga kwa mifano na maneno. Hivyo si kati ya watu, wala si mbali nao. [[Mchana]] ndugu walikuwa wakienda mjini kufanya [[kazi]] mbalimbali ndogondogo na kuwahimiza watu waishi kwa [[uadilifu]]. Muda uliobaki, hasa [[usiku]], ulikuwa kwa ajili ya sala upwekeni. Maelezo mengine kuhusu maisha ya wakati huo tunayapata tena katika [[wasia]] ambamo Fransisko ametuachia ukumbusho wa kudumu. Jambo la kwanza ni [[ufukara mkuu]] ambao uliwadai ndugu wote wawaachie [[maskini]] [[mali]] zao. Hivyo jumuia haikuwa na kitu, ikaishi kwa shidashida pembeni mwa [[jamii]] kama watu waliotupwa, wakiridhika na [[kanzu]] moja tu, tena duni sana, wakiiongezea sanasana viraka ndani na nje ili kupunguza [[baridi]], halafu [[kamba]] na [[kaptura]]. Mavazi ya namna hiyo yalikusudiwa kudhihirisha hali ya chini ya ndugu wadogo katika Kanisa na jamii kwa hiyo yalitakiwa kusababisha [[dharau]], si [[heshima]]. Jambo la pili ni maisha ya sala, ambayo yalikuwa tofauti kwa ndugu [[wakleri]] na kwa ma[[bradha]] kutokana na [[elimu]] yao: wa kwanza walijua [[Kilatini]], [[lugha ya liturujia]]; wa pili kwa kawaida hawakujua hata kusoma. Hivyo Fransisko na wakleri wengine walitumia [[Sala ya Kanisa]], wakati mabradha walipangiwa kurudiarudia [[Sala ya Bwana]] mara kadhaa. Kwa njia ya [[liturujia]] Fransisko akazidi kupata [[ujuzi]] wa kidini, ila aliendelea kuchukia jambo moja la elimu ya wakleri, yaani kwamba mara nyingi ujuzi wao waliutumia kuipotosha maana halisi ya maneno ya [[sheria]] na hata ya ujumbe wa Mungu. Aliona kwamba elimu hiyo haitoshi kuwafanya watu watambue na kushika kama yeye uhusiano uliopo kati ya mateso ya walio wengi na yale ya Yesu. Ukweli huo unajulikana na watu wenye [[upendo]], si wenye elimu tu. Ndiyo sababu Fransisko katika [[malezi]] hakusisitiza mafundisho na ujuzi kwa jumla, bali [[mang’amuzi]] na mifano inayogusa mioyo. Upande wao mabradha, kama vile katika mifumo mingine ya wakati huo, walitumia Sala ya Bwana ambayo kwao ilikuwa na uzito wa pekee, kutokana na jinsi Fransisko alivyoongoka kwa kumkataa mzazi wake na kumchagua Mungu tu kuwa baba yake: ndiye tegemeo pekee na ndiye anayewafanya watu wote kuwa ndugu. Juu ya msingi huo wa [[udugu]], tofauti ya sala haikuleta [[ubaguzi]] kazi ya wakleri na mabradha: wote walikuwa wakijiona wajinga na kujiweka chini ya yeyote, unavyosisitiza wasia baada ya kukumbuka namna yao ya kusali. Alipouandikisha ameshamruhusu Mt. [[Antoni wa Padua]] awafundishe wanashirika mambo ya [[dini]], lakini anaendelea kuogopa elimu hiyo pia itawavimbisha na kuwasogeza mbali na [[wito]] wao wa [[udogo]], kumbe [[ujinga]] unaleta dharau aliyotamani daima. Hivyo tena katika wasia akataja mara [[kazi ya mikono]], akieleza inavyowapasa wote, hata yeye mwenye [[madonda ya Yesu]]! Katika kusisitiza kazi ndogondogo kama za mwanzoni alitoa sababu mbili: moja ni kufukuza [[uvivu]], kama ilivyofundishwa na [[wamonaki]] toka zamani; lakini inayotajwa kwanza ni maalumu kwa kazi hizo za watu wadogo, yaani kutoa mfano mzuri kwa wanaowaona. [[Wafransisko]] wa kwanza walifanya kazi hivyo, pasipo kulenga [[malipo]] moja kwa moja. Ndiyo sababu mara nyingine hawakulipwa chochote kwa kazi waliyoifanya. Hapo wakaikimbilia “meza ya Bwana” kwa kuombaomba nyumbani kwa watu. Zamani hizo katika Kanisa ilieleweka wazi kuwa [[fukara]] ana haki ya kuishi na kuwa Mungu anamkaribisha [[chakula]] kwa njia ya watu wakarimu. Hata hivyo daima kuombaomba kuna ugumu wake, hasa [[aibu]] na dharau za watu. Lakini hizo zinachangia [[ustawi]] wa [[unyenyekevu]] na udogo kwa kuweka kweli katika ngazi ya mwisho ya jamii. Pamoja na malengo hayo, ni wazi kwamba kwa Fransisko njia ya kawaida ya kujipatia riziki ni kufanya kazi wenyewe, si kutegemea tu kazi ya wengine kama walivyotafsiri baadaye shirikani. Jambo lingine la pekee ambalo Fransisko alilikumbuka katika wasia ni salamu ya [[amani]] aliyofunuliwa na Bwana. Amani hiyo ilihitajika sana, hasa wakati huo wa vitavita, lakini yeye alilenga pia amani ya rohoni, yaani amani ya Kimungu inayoondoa [[dhambi]]. Hivyo salamu yake ya Kiinjili ilikuwa kama [[muhtasari]] wa mahubiri yake. Baada ya kukumbusha hayo yote, wasia unasisitiza ufukara wa majengo (nyumba na vikanisa) ya wafuasi wake, pamoja na msimamo ambao wawe nao, yaani wa kuishi huko kama wageni na wasafiri tu, tayari kuondoka siku yoyote kama walivyofanya huko Rivotorto walipomuachia nafasi [[punda]] wa [[mkulima]] mkorofi. Kwa msingi huohuo wa udogo wasia unaongeza katazo la kwamba watawa wasimkimbilie [[Papa]] wala [[ofisi zake]] ili kupewa [[fadhili]], yaani [[idhini]] ya kutenda tofauti na watu wengine. Katazo hilo kali lilikusudiwa tena kulinda udogo wa jamaa yake. Fransisko toka mwanzo alijichagulia nafasi ya mwisho asipende kushindana wala kujilinda na mtu yeyote. Katika kufafanua katazo hilo alitamka wazi kuwa ndugu wadogo wasiombe fadhili hata kama ni kwa ajili ya kuhubiri. Aliutaka [[utume]], lakini hakupenda uharibu udogo: aliona ni afadhali kuacha utume sehemu fulani kuliko kuacha udogo. Hivyo ni wazi tofauti iliyopo kati yake na [[Dominiko Guzman|Mt. Dominiko]]. [[Mwanzilishi]] huyo wa [[Utawa wa Wahubiri]] alilenga uenezaji wa [[ukweli]], akatafuta njia za kufikia lengo hilo, yaani ubora wa mapadri wake kuhusu elimu na [[utakatifu]]; kwake ufukara ulikusudiwa kuwafanya wahubiri wapokewe katika [[mazingira]] yale tuliyoyaeleza. Ili kufikia lengo hilo alijipatia fadhili nyingi toka kwa Papa, uenezaji wa ukweli usije ukazuiwa na [[mamlaka]] nyingine yoyote. Kumbe Fransisko alifanya tofauti, kadiri ya chaguo lake: alipotambua kuwa [[Bwana]] amewaita yeye na wafuasi wake wakaokoe watu, alijitahidi kufanya hivyo lakini bila ya kuacha nafasi ya mwisho aliyojichagulia. Aliona si rahisi kubaki pembeni mwa jamii na mwa Kanisa (kama vile wakoma na wengineo), na papo hapo kujihusisha kikamilifu na maisha ya jamii (ili kuleta amani) na ya Kanisa (kama shirika kubwa ajabu), lakini kabla hajafa alisisitiza tena katika wasia chaguo la mwanzoni, ambalo ni la maana kwa [[karne]] zote kwa vile daima watakuwepo watu wa mwisho wenye kudharauliwa. === Msanii wa Bwana === Hatuwezi kuelewa vizuri maisha hayo ya mwanzoni tusipozingatia jambo lake lingine ambalo ni la pekee katika [[Kanisa la Magharibi]], yaani tabia ya kupenda viigizo na kuchekesha watu ambayo ilichangia kwa kiasi kikubwa uenezi wa Ufransisko na mafanikio ya utume wake. Fransisko alikuwa mfurahivu si kwa [[silika]] tu wala si kutokana na muungano wake na Mungu tu. Alipenda kufanya mambo ya ajabuajabu kwa makusudi mazima ili kuwashangaza watu na kuwafanya watafute majibu ya maswali yaliyojitokeza ndani mwao. Kwa maana hiyo alipenda kujiita “ioculator” (= mtu wa viigizo na vichekesho, [[msanii]]) wa Bwana. Zamani hizo “msanii” alikuwa mtu anayepata riziki kwa kuchekesha watu akitenda mambo ya ajabuajabu popote pale anapopita: tena haogopi kutoa ujumbe mzito katika vichekesho vyake, kwa kuwa amejiweka pembeni mwa jamii. Basi, Fransisko aliamua kuwa mtu wa namna hiyo kwa ajili ya Bwana, yaani kwa lengo la kuwavuta watu na kuwapasha ujumbe wa toba. Ndiyo njia yake ya kufanya utume. Akiwa kwanza mfanyabiashara hodari alijua vizuri namna ya kuwavuta watu wanunue [[bidhaa]] zake; baadaye akatumia [[kipawa]] hicho ili watu wapokee ujumbe wake. Kwa namna za kuvaa na kutenda, pamoja na kuvumilia dharau, yeye na wenzake waliteka [[roho]] za watu, hata walipoacha [[utani]] na kuhimiza toba wakasikilizwa kuliko wahubiri wa kawaida makanisani. Hivyo walitangaza [[Injili]] mitaani katika mazingira ya watu wa kawaida na kwa mitindo na [[lugha]] vinavyotumika mitaani. Basi, baada ya kumaliza kuikarabati Porsyunkula, walishughulika zaidi mjini wakitoa mfano wao na kuhimiza toba; halafu usiku hasa walikazania sala katika utulivu wa porini. Hivyo polepole Waasizi wakabadili mtazamo wao juu yao na kuanza kuwaheshimu. Ushindi huo ulipatikana kwa [[gharama]] kubwa (dharau, mateso n.k.), lakini ushindi muhimu zaidi ni ule walioupata juu yao wenyewe wakijipatia hivyo [[furaha]] na [[uhuru wa wana wa Mungu]]. === Mt. Klara na Dada Wadogo === Kuanzia karne XI [[wanawake]] wa [[Ulaya]] walishika nafasi za maana kuliko kawaida katika jamii na Kanisa, wakijitokeza pia kwa wingi kufuata [[tapo]] lolote la kiroho la Kikatoliki au la kizushi. Kumbe Fransisko hakupata mwanamke yeyote wa kumfuata kwa walau miaka sita tangu aongoke, na hata baada ya kumpata [[Klara wa Asizi|Mt. Klara]], hakuwapata tena wengi. Sababu ni kwamba hakuwa [[mchungaji]] wa roho bali mtu mwenye kutafuta njia yake, wala hakuwa na mpango wa kuanzisha lolote, bali alitaka kushiriki tu hali ya watu wa mwisho. Basi, kwa wanawake nafasi ya mwisho haikuwa tu ile ya wakoma, bali pia ya ma[[kahaba]] na ya [[wachawi]]. Hivyo kwao chaguo la nafasi ya mwisho lilikuwa gumu zaidi, si tu upande wa mateso bali pia upande wa dharau, mbali ya kwamba lingesababisha masingizio juu ya uhusiano wao na ndugu wa kiume. Klara alizaliwa mwaka [[1193]] au [[1194]], hivyo alikuwa na miaka 12-13 Fransisko alipovua [[utu wa kale]] mbele ya mji mzima katika uwanda ule ambako iko nyumba ya Klara. Kwa hakika huyo akaendelea kusikia habari mbalimbali juu ya Fransisko: alivyopata wafuasi, mmojawao [[Rufino]] binamu wa Klara; alivyokubaliwa na Papa n.k. Hatujui kama ni kwa sababu hizo kwamba alikataa [[ndoa]] mbalimbali mpaka akafikia umri wa miaka 18, wala hatujui kama walikutana mara nyingi kwa mashauri ya kiroho. Ila tunajua kwa hakika kuwa baada ya Klara kukimbia nyumbani usiku na kujiunga na jamaa ya ndugu wadogo, akifuatwa na mdogo wake [[Agnesi wa Asizi|Mt. Agnesi]] baada ya [[wiki]] mbili tu, Fransisko alitimiza [[wajibu]] wa kumlisha kiroho kwa mahubiri, mifano na hata maandishi. Kwa [[ushahidi]] wa Klara tunajua kwamba hata kwake himizo kuu la Fransisko lilikuwa kuambatana moja kwa moja na ufukara wa [[Mwana wa Mungu]]. Mapema sana (kabla ya mwanzo wa mwaka [[1213]]) Fransisko aliwaahidia akina Klara kuwashughulikia sawa na ndugu wa kiume, akafanya hivyo mpaka kufa, ingawa kipindi fulani alijizuia asiwatembelee kusudi ndugu wengine wasipate [[kisingizio]] cha kufanya hivyo. Klara aliitikia kwa namna bora ya upendo na [[uaminifu]], akamsaidia kuelewa vizuri zaidi wito wake wa kitume. Kufika kwake kwenyewe kulimfanya Fransisko afikirie sana na kushauriana naye juu ya maisha atakayoyashika. Mara wakatambua njia ya wanawake iwe tofauti na ile ya [[wanaume]]: kwa hiyo Klara akawa [[mmonaki]] na baadaye [[abesi]], ingawa kwa kushika kikamilifu ufukara mkuu na kuhusiana kidugu na wenzake. Tofauti na ndugu wadogo, ambao Fransisko aliwaelekeza wafuate “[[mtindo wa Injili takatifu]]”, yaani Yesu alivyowaagiza [[Mitume wa Yesu|mitume]] waende ([[Math]].10:5-15), aliwaelekeza Waklara kwenye “[[ukamilifu]] wa Injili takatifu”, unaoonyeshwa hasa na [[heri nane]] na [[Hotuba ya mlimani|hotuba nzima ya mlimani]] (Math. 5:1-7:27), bila ya kuwabana kwa mtindo huo wenye vipengele vingi vya pekee. Tofauti inaonekana wazi katika ushahidi wa Askofu [[Yakobo wa Vitry]] ulioandikwa mwaka [[1216]] ukieleza maisha ya Wafransisko yalivyokuwa bado mwanzoni: wote walikuwa wanakula [[jasho]] lao, ila ndugu wa kiume kwa kufanya kazi hasa mjini au vijijini, kumbe akina [[dada]] kwa kubaki katika makao yao. Fransisko aliwahurumia daima wanawake hao waliokubali dharau na magumu ya kila aina. Yeye, ambaye hakusita hata kidogo kufuata tu mtindo wa Injili, katika kuwaongoza alizingatia sana [[udhaifu]] wa [[jinsia]] yao, na kama kwa kulazimishwa tu na Klara alimruhusu kushika magumu mengi: kila mara [[huruma]] ya Fransisko na msimamo imara wa Klara vilikutana katika kumpendeza Mungu. Ni baada tu ya kung’amua msimamo huo, kwamba Fransisko alimuahidia atawatunza sawa na ndugu wa kiume. Mwongozo wake wa uso kwa uso ukawa muhimu kuliko kuwaandikia [[kanuni]] fulani: badala yake mwenyewe alichukua [[jukumu]] la kudumisha ufukara mkuu na udugu katika [[monasteri]] ya kike. === Mkutano mkuu === Huyo Yakobo wa Vitry, pamoja na “[[Ngano za Wenzi Watatu]]”, wanashuhudia jambo lingine muhimu katika Ufransisko, yaani [[mkutano mkuu]] ambao ulikuwa ukifanyika kwanza mara mbili kwa mwaka kwenye [[sikukuu]] ya [[Pentekoste]] na ya [[malaika Mikaeli]], halafu kwenye Pentekoste tu ya kila mwaka, halafu tena kila baada ya miaka mitatu. Kuhusu wahudhuriaji, kwanza walikuwa ndugu wote, lakini walipoongezeka mno na kuenea mpaka mbali wakaruhusiwa kuhudhuria tu wahudumu wa jamaa. Mahali pa kukutana palikuwa Porsyunkula. Kwa muundo huo Fransisko alitaka kudumisha [[umoja]] kati ya wafuasi wake, kwa kuamua pamoja juu ya sheria na mipango ya shirika, lakini hasa kwa kustawisha upendo wao wa kidugu na kwa kuwarudisha pale walipoanzia, wasije wakasogea mbali mno na wito wao wa asili. Mpaka alipoishi, mwenyewe alikuwa [[moyo]] wa mikutano, awe anasikilizwa au kupingwa katika [[juhudi]] zake za kuokoa mambo makuu ya karama yake mbele ya marekebisho yaliyodaiwa ili kulingana na viongozi wa Kanisa, na wingi wa ndugu wa kila aina na mazingira mapya. Marekebisho hayo yalikuwa yanabadilisha polepole sura ya jamaa, isiwe tena kundi dogo la marafiki wanaodharauliwa, bali shirika linaloeleweka na kuheshimika. Fransisko alikubali marekebisho kadhaa ya lazima, lakini akikumbuka siku za nyuma alikuwa na [[hamu]] ya kuzirudia: ndio [[utatanishi]] ambao ulimfadhaisha mpaka mwisho ukaendelea kuvuruga umoja wa utawa wake. Upande mmoja ndugu mdogo anapaswa awe mtu wa mwisho katika Kanisa na jamii, kupenda adharauliwe na wote na kukabili magumu kama ya waliotupwa na wenzao. Upande mwingine anapaswa awe [[mwanakanisa]] akishirikiana na wachungaji na kueneza toba kwa maneno yake pia, ambayo yapokewe kama muhimu kwa [[wokovu]] wa watu. Kushika hayo mawili bila ya moja kumponyoka, ndilo [[jaribio]] la Fransisko. Zaidi ya hayo alikuwa akihimiza mkutano mkuu, ila pengine alikataza wasipite kiasi katika [[malipizi]], kama alivyomkataza Klara. Mwishoni, baada ya kuwabariki wote, alikuwa akichunguza na kuruhusu wahubiri wapya kwa kuzingatia walivyo katika ujuzi wa dini, uwezo wa kusema na hasa ubora wa maisha, kwa kuwa alitaka wafundishe kwa matendo kuliko kwa maneno. === Uenezi wa shirika na kujihusisha kwa Kanisa la Roma === Yakobo wa Vitry alieleza [[furaha]] yake na [[mshangao]] akiona [[urahisi]] wa ndugu wadogo kupenya aina zote za watu, tofauti na wamonaki na wakleri. Ustawi wa shirika ulifanya lipate [[nguvu]] katika Kanisa na kuenea kwa [[kasi]] mahali pengi. Watawa hao wapya wakaja kuwavutia pia wanabaraza wa Papa, hata makardinali wakataka kuwa nao nyumbani mwao, na uhusiano na Papa ukawa mkubwa zaidi na zaidi. Wakati huohuo nyumba za Kifransisko zikaanza kuwa za kudumu zaidi, ingawa si mali ya shirika, mpaka zikapata kila moja ndugu ambaye awe [[mlinzi]] wa [[wanajumuia]] wenzake. Kwanza aliwashughulikia Kardinali Yohane wa Mt. Paulo, lakini bila ya kujihusisha mno. Baada ya [[kifo chake]] Fransisko akaona umuhimu wa kuwa na mwingine kama [[mwakilishi]] wa Papa, akamuomba awe Hugolino, Kardinali askofu wa [[Ostia]], aliyemtabiria atakuwa Papa (akaja kuitwa Gregori IX). Huyo alikuwa na mang’amuzi mengi ya kisiasa na ya Kikanisa alipokutana naye huko [[Florence]]; Fransisko vilevile alikuwa ameng’amua mengi kuhusu [[uongozi]] wa shirika, tena kwa [[uchungu]], hasa kuwa hataweza kuliongoza peke yake. Ndiyo sababu ukaanzishwa [[muundo]] wa [[provinsya]], yaani [[kanda]] zilizokuwa kila moja chini ya ndugu fulani kama [[mtumishi]]. Ugawaji wa shirika kikanda ulihitajika hasa baada ya kuvuka milima ya Italia Kaskazini ([[Alps]]) kati ya mwaka [[1215]] na [[1217]]. Mwaka huo iliamuliwa pia kuvuka [[Bahari ya Kati]] ili kuendea [[Nchi Takatifu]]. Katika mkutano mkuu ulioamua hivyo, Fransisko aliwaeleza washiriki kuwa mwenyewe hawezi kubaki nyuma kisha kuwatuma ndugu zake wakabiliane na matatizo mengi, hivyo akajichagulia [[Ufaransa]] akaondoka. Alipofika Florence ndipo alikutana na Hugolino, wakafunga [[urafiki]] wa kudumu wakaheshimiana mpaka kufa. Mazungumzo yao ya awali ni kama picha ya yale yatakayofuata: Kardinali akimshauri Fransisko afuate [[busara]], Mt. Fransisko akieleza motomoto sababu za [[imani]] zinazomuongoza, hatimaye Kardinali akinyamaza kwa kutambua Mt. Fransisko anaongozwa na [[Roho Mtakatifu]]. Hugolino alifaulu kumzuia asiende Ufaransa, shirika lisije likashambuliwa mno na wapinzani wake mbalimbali, lakini Fransisko hakukubali kuacha mpango wa kutuma ndugu kwenye nchi nyingine za Kikristo na hata za [[Uislamu|Kiislamu]], akieleza kuwa Mungu aliyewatuma kwa wokovu wa watu wote atawatunza kokote alivyoahidi. Vivyo hivyo baadaye akakubali kiasi tu mashauri ya Hugolino, asiachane na mambo makuu ya wito wake. Mbali na [[dhana]] ya kwamba Kardinali alipotosha [[mfumo]] wa Kifransisko kwa manufaa ya uongozi wa Kanisa, ukweli ni kwamba Fransisko alikubali marekebisho kadhaa akitambua madai yenye msingi ya ndugu wapya (hasa wa nchi za mbali na wasomi); zaidi tena [[wema]] wake ulimfanya ayakubali ili kukwepa kikwazo kinachoweza kusababishwa na mabishano kati ya ndugu. Ndiyo mateso ya miaka kumi ya mwisho ya maisha yake: alizidi kuona [[njia]] bora ya kuelekea utakatifu wa Kiinjili, kumbe wafuasi wake wengi wanashindwa kuikubali au wanakataa kuelekezwa, hata kwa kumpinga na kumdharau waziwazi. Hivyo miaka ya ushindi na uenezi wa shirika, ndiyo miaka michungu zaidi kwake, kiasi kwamba akajaribiwa kukata tamaa na kujiona amedanganyika. Lakini akadumu kutegemea [[maongozi ya Mungu]] kwa shirika lake, akapokea mateso hayo pamoja na ya [[mwili]] kama namna nyingine ya kushiriki hali ya watu wa mwisho, na hasa ya Yesu msulubiwa aliyesalitiwa na wanafunzi wake. Kuhusu uenezi wa shirika nje ya Italia tuna vitabu viwili muhimu kwa kuwa viliandikwa na wahusika, [[Jordano wa Giano]] kuhusu [[Ujerumani]], na [[Thomas wa Eccleston]] kuhusu [[Uingereza]]. Hasa huyo wa pili bila ya kukusudia alionyesha wazi jinsi shirika lilivyozidi kusogea mbali na nia ya Fransisko kadiri mahali palipokuwa mbali na Italia na kadiri miaka ilivyozidi kupita. Kwa vyovyote mwanzoni mwa uenezi huo hali ilikuwa ngumu, hasa kwa sababu hayakufanyika [[maandalizi]] yoyote, tena Fransisko alikataa katakata kuwaombea waliotumwa hati ya [[utambulisho]] toka kwa Papa. Hivyo sehemu nyingine walifukuzwa kama wachawi au wazushi, kwa sababu [[Papa Inosenti III]] alikubali shirika na kanuni lakini kwa [[sauti]] tu. Makubwa zaidi yaliwapata akina [[Berardo mfiadini|Berardo]] waliouawa na Waislamu huko [[Moroko]] ([[1220]]): ndio [[wafiadini]] wa kwanza wa shirika. Matukio hayo yalichangia wazo la kuhitajika maandishi yenye kuthibitisha shirika, kwa kuwa Ndugu Wadogo walikuwa hawaeleweki: si wakaapweke, wala wamonaki, wala [[wakanoniki]], wala mapadri [[wanajimbo]], ila walidai kuwa shirika la kitawa bila ya kufuata mojawapo kati ya kanuni nne zilizokubalika kwa watawa. Ni kwamba Fransisko aliogopa kanuni inayofuata mtindo wa kisheria badala ya mtindo wa Kiinjili: msimamo huo ulikuwa kinyume cha mazoea ya [[Kanisa la Roma]] hasa wakati huo. Mt. Fransisko aliona Injili inazidi kutudai kadiri tunavyoendelea Kiroho, kumbe sheria zinaweza kutekelezwa na kumfanya mtu ajipongeze na kuridhika asijitahidi zaidi. Hasa alijua [[ujanja]] wa [[binadamu]] katika kufafanua sheria ili wakwepe mizigo yake. Hata hivyo Kanisa likamdai kanuni maalumu ili kuondoa wasiwasi juu ya shirika hilo jipya. Upinzani huo pia, uliochochewa na wamonaki na mapadri walioshikilia [[mapokeo]] yao, ulionyesha haja ya kuthibitisha shirika kwa kanuni maalumu. Basi, kazi ilikuwa kuitunga: Fransisko aliziandika zaidi ya moja na kuzijaribu mpaka akatoa ile ya kudumu, akisisitiza hasa ufukara mkuu na kutaka [[pesa]] iepukike. Katika kazi hiyo alisaidiwa na ndugu wataalamu wa sheria, mbali ya mapendekezo ya mikutano mikuu na ya Kardinali Hugolino. Juhudi za Fransisko zililenga kuhakikisha kanuni haitazimisha roho, yaani hamu ya ukamilifu wa Kiinjili. Lakini kabla hajakabili moja kwa moja kazi hiyo aliamua kwenda ng’ambo ya Bahari ya Kati kwa jaribio kuu la maisha yake: kumshuhudia Yesu mbele ya [[sultani]] na ikiwezekana kuuawa kama ndugu mdogo halisi. Akaondoka fukara tena mpole, [[silaha]] zake zikiwa ni imani na upendo tu, tofauti na [[Vita vya msalaba|askari wa msalaba]] waliokuwa wakiuana na Waislamu. === Hamu ya kufia dini na ugonjwa wa Mt. Fransisko === [[Picha:SaintFrancisAssisiWithAlKamil15thCentury.JPG|thumb|Fransisko mbele ya Sultani [[al-Kamil]] ([[karne ya 15]]).]] Hata kabla ya mwaka 1219 Fransisko alifunga [[safari]] aende kumshuhudia Yesu kwa Waislamu: katika mwaka wa sita tangu aongoke (1211) alipanda [[meli]] ambayo ikaishia [[Korasya]]; halafu mwaka [[1214]] hivi akaelekea [[Hispania]] ili kuvukia Moroko lakini akaugua ikambidi arudi nyuma. Ni kwamba kuanzia karne XI, kama matokeo ya [[vita vya msalaba]], Wakristo walipata tena hamu kubwa ya kufia dini, wasiridhike na ile namna ya kumfia Yesu siku hadi siku kwa maisha ya kimonaki. Fransisko pia alitamani kumrudishia Yesu ule upendo mkuu wa kutoa [[uhai]] kwa rafiki yake, lakini hakujitafutia mateso kwa kuwashambulia Waislamu kwa silaha wala kwa matusi, bali alijitahidi kuwaokoa kwa mahubiri yake motomoto lakini yenye [[upole]] pia. Kama vile alivyokuwa mstaarabu kwa wote kabla hajaongoka, akaendelea kuwa hivyo hata kwa Waislamu wakati wa vita vikali kati yao na Wakristo, kwa kuwa alisema, “Mungu ni [[ustaarabu]]”. Alikwenda kwenye [[kambi]] lao kama [[mwanakondoo]] kati ya [[mbwamwitu]], bila ya [[ulinzi]] wala hati ya kumtetea. Mbele ya sultani alibishana na [[shehe]] wake, akaheshimiwa kwa [[ujasiri]] wake wa kuhatarisha uhai wake ili kuokoa watu, na kwa ufukara wake uliomfanya akatae [[zawadi]] yoyote. Ni wazi alikuwa na [[karama]] ya kuvutia watu wowote, hata wasio Wakristo (mpaka leo anayo, ilivyoonekana siku ya kuombea amani iliyokusanya viongozi wa dini zote huko Asizi mwaka [[1986]]). Fransisko alibaki [[Mashariki ya Kati]] ([[Siria]], [[Misri]] na [[Israeli]]) zaidi ya mwaka mmoja. Kabla hajaondoka Italia, akijitambua kuwa [[mkuu wa shirika]] kubwa, aliacha ndugu wawili kama [[makamu]] wake ([[Mathayo wa Narni]] na [[Gregori wa Napoli]]) akiwagawia [[madaraka]]. Lakini kazi iliyokuwa ngumu kwa mwanzilishi mwenyewe ikawashinda, na juhudi zao hazikufaa: k.mf. walitunga sheria mpya kuhusu [[mfungo]] ili zilingane na zile kali za mashirika mengine. Kumbe Fransisko hakuzipenda, akitaka zaidi kufuata Injili inayoruhusu kula vyovyote vilivyoandaliwa kwa watu wa Mungu. Kwake ilikuwa muhimu kuwa fukara kweli, na hivyo kukosa hakika ya kupata kila siku vyakula mbalimbali ambayo ingemdai mtu ajipangie mipaka asije akawa mlafi. Mfungo wa Kifransisko hasa si wa kujichagulia, bali unatokana na maisha yenyewe. Vilevile juhudi za ndugu wengine zilileta [[vurugu]] zikienda kinyume cha nia ya Fransisko ya kutoomba hati za utetezi kutoka kwa Papa na kuhusu namna ya kuhudumia wakoma. Hali ya shirika ikawa ngumu kiasi kwamba bradha Stefano akavuka [[bahari]] bila ya [[ruhusa]] akamuarifu Fransisko, ambaye, kisha kushauriana na [[Petro Cattani]], na kufunuliwa na Mungu la kufanya, akarudi haraka Italia akarudisha hali ya kwanza. Lakini aliona pia umuhimu wa kuwa na Kardinali mmojawapo ambaye alishughulikie shirika akamuomba kwa Papa kama tulivyokwishaeleza. Ndipo pia alipokabili moja kwa moja kazi ya kutunga [[kanuni ya kudumu]]. Kwa ajili hiyo alimuomba [[msaada]] ndugu [[Kaisari wa Speyer]], [[mtaalamu]] wa [[Biblia]], apambe maagizo ya Kanuni kwa maneno hasa ya Injili ili sheria zisizimishe hamu ya ukamilifu: madondoo hayo yanachukua thuluthi moja ya [[Kanuni ya mwaka 1221]]. Lakini tarehe [[29 Septemba]] [[1220]] katika mkutano mkuu Fransisko akachukua hatua nyingine ya kushangaza, alijiuzulu katika wadhifa wa mkuu wa shirika. Sababu ni mbalimbali: hali mbaya ya [[afya]], matatizo ya shirika, hamu ya kurudi chini na kutii badala ya kuwa [[kiongozi]] anayeheshimiwa na Kanisa lote. Pamoja na kuacha uongozi rasmi, hakuacha kuwajibika kama [[kielelezo]] kwa wote na [[mtungasheria]] mkuu. Toka mwanzo waliomfuata hawakuzingatia sheria fulani, bali walikusudia kufanana naye; upande wake hakukubali kuwadanganya kwa kuwaonyesha utakatifu nusunusu au kuridhika na sifa yake bila ya kulingana nayo siku kwa siku. Hasa miaka ya mwisho akakazana asije akawa mtu wa kuheshimiwa badala ya mfano wa kufuatwa. Ndiyo sababu aliacha uongozi rasmi wa shirika ili aweze kuwa kielelezo wazi zaidi cha Ndugu Mdogo hasa katika kutii. Ni vema tujiulize namna gani mfano wake uliweza kuwagusa watu wote. Upande mmoja ni kwamba wanahitajika watu wa Mungu, lakini hasa wasio mbali na jamii bali ni wenye kushiriki mang’amuzi ya watu wa kawaida, na wenye kupatwa na magumu ya maisha ya kila siku, hasa ya maskini. Upande wa pili [[nafsi]] yenyewe ya Fransisko ilivutia wote hata kabla hajaongoka, na [[mvuto]] huo wa ki[[maumbile]] ukaja kuzidishwa na utakatifu aliojaliwa. Uamuzi wake wa moja kwa moja wa kushika nafasi ya mwisho ulisababisha kwanza dharau, lakini baadaye heshima kwa kuwa unagusa mioyo ya wote, ukionyesha tena njia ya Mwana wa Mungu aliyeshiriki kabisa hali ya binadamu jinsi ilivyo kimaisha. Maneno yake mepesi, matendo yake ya kueleweka, mwenendo wake wa kupendeza, salamu yake ya amani, [[kipawa]] chake cha kushirikisha furaha na uchungu, na mengineyo yalichangia ushindi wake. Lakini mwenyewe alilenga zaidi ushindi mwingine, yaani ule wa kuona [[furaha kamili]] katika majaribu ya kila aina, hata kutoka kwa wafuasi wake. Kati ya mateso yaliyomuathiri hatuwezi kusahau yale ya mwili. Wote wanashuhudia kwamba tangu [[ujana]] wake alikuwa dhaifu, lakini baada ya kuongoka akatesa mwili wake kiasi cha kulazimika baadaye auombe umsamehe. Halafu alipokwenda ng’ambo ya bahari alipatwa na [[maradhi]] mawili ya kudumu, [[malaria]] (ambayo haikuwa na [[tiba]] wakati huo) na [[trakoma]] (inayosababisha [[upofu]] wa [[hatua kwa hatua]]). Mbali ya mateso ya maradhi yenyewe, labda ni makali zaidi yale ya [[matibabu]] ambayo aliagizwa na [[ndugu Elia]] na Kardinali, akayavumilia kishujaa kabisa, k.mf. alipochomwa mishipa yote ya [[damu]] kati ya [[sikio]] na [[jicho]] kwa kutumia [[chuma]] cha [[moto]]. Ili ashiriki zaidi mateso ya wakoma na wengineo, na hasa ya Mwana wa Mungu, hakujihurumia kama wagonjwa wengi, bali alizidi kuwahurumia wengine, kama vile ndugu waliomuuguza, wenyeji wake waliosumbuliwa na wageni waliomtembelea, na wagonjwa fukara. Tena hakuacha ukali wa malipizi yake kwa lengo la kuwa mfano bora kwa wanashirika. Nguvu zake za kiroho tu zilimfanya azidi kulishughulikia shirika na kulitungia kanuni katika hali hiyo ya [[ugonjwa]], pamoja na kuandika [[barua]] kwa watu mbalimbali na kudai atembezwe juu ya punda ili atoe ujumbe wa Mungu walau hivyo akishindwa kuhubiri. === Uandishi wa Kanuni === [[File:Regra bulada.jpg|thumb|Kanuni ya kudumu iliyothibitishwa na Papa Honori III tarehe 29 Novemba 1223.]] Kama alivyokubali jamaa yake igeuke kuwa shirika, tena kubwa, Fransisko alipaswa kukubali linahitaji miundo ya kufaa, kama vile mwaka wa [[unovisi]] (ulioagizwa na [[Papa Honori III]] mwaka 1220) na hasa kanuni. Ni vigumu leo kutambua mabadiliko yote yaliyofanyika katika yale maneno machache ya Injili yaliyokubaliwa na Inosenti III kwa sauti tu (1209) mpaka ikathibitishwa kanuni ya kudumu ([[1223]]). Miaka hiyo yote Fransisko alishughulikia [[ufumbuzi]] wa [[suala]] hilo zito, akisaidiwa au kupingwa na watu wengine, hasa wanashirika. Kama kumbukumbu ya kazi hiyo inabaki sanasana [[kanuni isiyothibitishwa]], ambayo inashuhudia hatua iliyofikiwa mwaka 1221, na ambayo iliongoza utungaji wa kanuni ya kudumu. Kwa jumla katika ile isiyothibitishwa, [[sura]] 17 za kwanza ni za zamani kuliko zile zinazofuata. Sura ya mwisho (24) ni sala tu ambayo ilitungwa na Fransisko na kubandikwa kama nyongeza. Kwa nini kanuni hiyo haikuthibitishwa? Nani hakuridhika nayo? Mwenyewe au wafuasi wake au viongozi wa Kanisa? Hakika yeye alipendezwa nayo sana kwa jinsi inavyohimiza kuishi Kiinjili: ndiyo sababu mwishoni aliandika ndugu hawaruhusiwi kuongeza wala kupunguza wala kubadili hiyo kanuni. Kumbe Kanisa lilidai kanuni iwe na sura ya kisheria zaidi. Hivyo kazi ya Fransisko ikaendelea, alivyoshuhudia hasa [[ndugu Leo]] ambaye alikuwa [[karani]] wake na kufuatana naye na [[ndugu Bonisyo]] kwenye [[mlima]] wa [[Fonte Colombo]] ili kukamilisha kanuni majira ya baridi kali kati ya mwaka [[1222]] na 1223. Leo ametueleza upinzani wa akina Elia na uchungu wa Fransisko aliokuwa anautoa katika sala, hasa kutokana na hakika aliyokuwanayo juu ya matakwa ya Mungu kwa shirika lake: alikuwa akitulia tu katika nia yake ya kuzidi kuonyesha kwa matendo yake yale ambayo Yesu alimfunulia. Hata hivyo, ndugu wengi hawakukubali kuyapokea kama sheria kwao. Ilimbidi akubali baadhi ya madai yao, pamoja na mashauri mbalimbali ya Kardinali na labda ya Papa mwenyewe. Lakini, pamoja na kutimiza hivyo udogo wake, hakukubali kuacha yaangushwe mambo makuu ya wito wake. Hivyo kanuni ya kudumu kwa jumla inafuata ile isiyothibitishwa, tena inaonyesha wazi kuwa mwandishi mkuu ni Fransisko, pia mengine yamesisitizwa naye hata kuliko alivyofanya katika kanuni ya muda. Pamoja na hayo, shida kubwa aliyoiona ni kwamba kanuni ya kudumu kwa mtindo wake wa kisheria inaeleweka zaidi, lakini pia inawaruhusu wanasheria kuitafsiri kwa namna inayoiondolea umotomoto wake. Ingawa hakuweza kukwepa maendeleo hayo, mpaka mwisho wa maisha yake alitafuta [[mbinu]] nyingine, kama vile kufanya Porsyunkula iwe kielelezo cha kudumu, [[ndugu Bernardo]] awe mfano bora wa ndugu mdogo baada ya mwanzilishi kufa, na hasa wasia wake mfupi na mrefu ambao karne zilizofuata ukazidi kuchochea uaminifu wa wafuasi wake na kusababisha marekebisho mengi ya shirika. Tarehe [[29 Novemba]] 1223 kanuni ilithibitishwa na Honori III ikawa [[sheria ya Kanisa]] ambayo Fransisko mwenyewe hakuweza kuibadilisha tena. Kwake na kwa Kanisa haukuwepo [[wasiwasi]] kuhusu kanuni kuwa ileile ingawa imerekebishwarekebishwa. Kama vile tangu mwaka 1209 hadi 1223, hata baadaye alidai kuwa ndiyo Injili yenyewe, yaani [[kiini]] chake. Kwa njia ya kanuni hiyo Kanisa lilipokea aina mpya ya utawa isiyofuata sheria za kawaida. Katika kanuni zimeingia kwa pamoja karama ya Fransisko na mamlaka ya Kanisa linalopokea toka kwa Bwana wake zawadi ya [[maisha yaliyowekwa wakfu]] likiifafanua na kuiratibu na kuipa miundo ya kudumu. Fransisko aliufurahia [[uthibitisho]] wa Kanisa akazidi kuwahimiza ndugu zake waifuate hiyo kanuni akiwabariki kwa kila namna. Lakini katika kuielewa tunapaswa kuzingatia pia msimamo wa Kanisa lililoithibitisha. Lenyewe linadai mpaka leo ufafanuzi wake rasmi ubaki mikononi mwake, kama ulivyotolewa na Gregori IX ([[1230]]), [[Papa Nikolasi III|Nikola III]] ([[1279]]), [[Papa Klementi V|Klementi V]] ([[1312]]) na [[Papa Inosenti XI|Inosenti XI]] ([[1679]]). Upande wa Fransisko tukumbuke hakika yake ya kuwa ameangazwa na Mungu aonyeshe upya mtindo wa Injili takatifu kama njia bora ya ukamilifu. Kwa msingi huo aliita kanuni [[kitabu]] cha [[uzima]], [[tumaini]] la wokovu, [[uti]] wa Injili, njia ya ukamilifu, [[ufunguo]] wa [[paradiso]], [[sharti]] la [[agano la milele]]. Kwa njia yake ndugu wanaweza kupata utulivu wa kweli na kuonja [[utamu]] na wepesi wa [[nira]] ya Kristo. Kwa wokovu wao alitaka wajifunze maneno ya kanuni na maana yake, na kuitafakari ili washinde [[ulegevu]] na kutimiza [[ahadi]] zao. Alitaka watumishi wajitahidi kufanya itekelezwe kikamilifu kama alivyojitahidi mwenyewe aliyeandika kuwa wanaoivunja hawahesabu tena kama Wakatoliki wala ndugu zake wala hataki kuwaona mpaka watubu. Mwishowe alitaka kila ndugu mdogo afe akishika kanuni mikononi. Katika wasia aliwakataza pia ndugu wote wasifafanue kanuni wasije wakaipotosha katika [[unyofu]] na [[usafi]] wake. Bila ya shaka hakuweza kumkataza Papa asitoe [[ufafanuzi]], wala hakuwa na nia ya kuzuia maelezo manyofu yenye kulenga [[utekelezaji]] wake mtakatifu. [[Historia]] ya shirika ikaja kushuhudia kuwa unyofu huo mbele ya kanuni ndio uliostawisha utakatifu wa ndugu na utume wao: marekebisho ya mfululizo ya shirika ni kazi ya Roho Mtakatifu anayehuisha shirika la Ndugu Wadogo katika njia ya Injili wasipoachana na unyofu huo. === Maandishi mengine ya Mt. Fransisko === [[File:Manuscrito de s francisco.jpg|thumb|Baraka kwa ndugu Leo, iliyoandikwa na Fransisko kwa mkono wake mwaka 1224]] [[File:Cantico delle Creature.djvu|thumb|Toleo la zamani kuliko yote yanayojulikana ya [[Utenzi wa viumbe]], linalotunzwa katika [[maktaba]] ya [[Konventi takatifu]] ya Mt. Fransisko, huko Asizi.]] Kanuni ndiyo maandishi yaliyojenga zaidi utawa wa Ndugu Wadogo na Kanisa pia. Tunasema ni ya Fransisko ingawa alisaidiwa kuitunga: kwa kiasi fulani ni vilevile kuhusu maandishi yake mengine ya [[Kilatini]] na ya Kiitalia. Kati yake tunaanza kuona mawili yanayotusaidia sana kuelewa historia ya shirika iliyofuata. Ya kwanza ni kanuni fupi kwa [[makao ya upwekeni]], ambayo ni muhimu ili kuelewa mwelekeo huo wa Fransisko na wenzake ambao ukawa mwelekeo wa wale wote waliotamani kurudia ufukara na [[unyofu]] wa mwanzoni. Ya pili ni barua kwa Mt. [[Antoni wa Padua]], ambayo ni muhimu ili kuelewa msimamo wa mwisho wa Fransisko kuhusu masomo yaliyokuja kushika nafasi kubwa katika shirika na kuchangia tukio la ndugu wengi kuishi mijini katika [[konventi]] kubwa (ndiyo asili ya jina “[[Wakonventuali]]”). Kanuni hiyo fupi iliandikwa kati ya mwaka [[1217]] na [[1221]], yaani wakati kanuni ya muda ilipokomaa kutokana na mang’amuzi ya shirika. Mtindo wa maisha ulikuwa umebadilika: ndugu wengi, badala ya kuishi karibu na miji au vijiji wakifanya kazi na watu [[mchana]] na kukesha kwa Mungu [[usiku]], wamekuwa wanapendelea kuishi mbali na watu ili kusali tu. Kwa ajili hiyo yaliongezeka makao maalumu ya upwekeni ambamo ndugu wanaishi kwa muda fulani wakishika [[desturi]] mbalimbali za [[wamonaki]]. Fransisko aliona umuhimu wa kuuratibu mwelekeo huo ulingane na [[karama]] ya Ndugu Wadogo, kama vile alivyofanya pamoja na Klara kwa wamonaki wake wa kike. Hivyo kanuni hiyo inasisitiza udugu na upendo kati ya [[wakaapweke]], pamoja na udogo. Katika roho hiyo ya Kifransisko zinakubalika desturi zifuatazo za kimonaki: kuwa na [[ugo]], chumba cha binafsi, [[ratiba]] inayofuata vipindi vyote vya [[Sala ya Kanisa]], pamoja na kuamka usiku wa manane kwa [[Kipindi cha Masomo]], na [[kimya kikuu]] hadi [[Sala ya Kabla ya Adhuhuri]]. Fransisko alivutiwa sana na maisha hayo, kwa sababu yalimwezesha kushika ufukara wa pekee, akiishi ma[[pango]]ni kati ya miamba na katika vibanda vya [[fito]]. Sababu nyingine ilikuwa kukwepa usumbufu wa watu waliomtafuta ili kumuona na kumheshimu. Hatujui kanuni hiyo fupi iliendelea kufuatwa mpaka lini, lakini mfumo wa upwekeni ukabaki na kuchochea [[juhudi]] katika shirika hadi leo, mbali ya kwamba desturi hizo zilienea mapema katika konventi zote. [[Barua kwa Mt. Antoni]] iliandikwa baada ya kanuni kuthibitishwa, yaani mwaka [[1224]] au [[1225]]. Hiyo mistari michache yenye sura ya kisheria ilikuwa [[jibu]] rasmi kwa [[ombi]] la kuruhusiwa awafundishe [[teolojia]] Ndugu Wadogo. Labda Antoni mwenyewe aliombwa afanye kazi hiyo akiwa [[msomi]] wa kwanza katika shirika. Kwa vyovyote hakupenda kuleta jambo jipya utawani pasipo [[ruhusa]] ya mzee wake. Huyo akimjibu aliheshimu [[elimu]] yake kwa kumuita “Askofu wangu”, halafu akamkubalia akitambua ni hatua isiyoepukika, lakini akaweka sharti lilelile linalohusu kazi yoyote, yaani kwamba [[roho ya sala]] na ibada isizimishwe nayo. Ufupi wa barua, pamoja na utovu wa mapambo, unadokeza hali ya ndani ya mwandishi, kwamba aliamua kukubali kama kwa kulazimishwa na maendeleo ya shirika, ingawa anatambua hatari za kibali chake kwa siku za mbele. Basi, akamuachia Antoni jukumu la kuhakikisha masomo yasizimishe roho ya sala, akimuamini huyo mfuasi bora aliyeficha usomi wake kusudi awe ndugu mdogo halisi. Hivyo ni wazi kwamba Fransisko hakuiogopa teolojia yenyewe: hivyo, ingawa alijiita [[mjinga]] kwa kutokuwa na [[elimu ya juu]], alijiongezea mwaka hadi mwaka ujuzi wa Maandiko Matakatifu kwa njia ya [[liturujia]] akajitafutia msaada wa ndugu [[Kaisari wa Speyer]] ili kupamba kanuni ya muda kwa madondoo ya [[Biblia]]. Aliyoyaogopa ni [[kiburi]] cha wasomi, [[majivuno]] ya [[wahubiri]], na hasa [[ujanja]] wa [[wanasheria]], akijua kwamba hayo yote yanazuia [[Neno la Mungu]] lisizae matunda. Alitaka neno lipokewe kwa unyofu jinsi lilivyo na kutekelezwa; basi, njia pekee ya kuweza kufanya hivyo ni sala ya kudumu. Bila ya shaka, Antoni katika kufundisha alitimiza sharti alilowekewa, kama walivyokuja kufanya baada yake [[walimu]] kadhaa, hasa Mt. Bonaventura. Lakini mwaka wa kifo cha Antoni ([[1231]]) waliingia shirikani walimu wa [[chuo kikuu]] cha [[Paris]], ambao wakaendelea kufuata mitindo walioizoea nje ya [[Ufransisko]]. Hapo ndugu wadogo kama [[mwenye heri]] [[Egidi wa Asizi]] walilaani mji huo wakisema umeharibu kabisa Asizi, yaani karama ya mwanzoni. Basi, barua hiyo inathibitisha tena [[busara]] ya Fransisko katika kukubali mabadiliko kadhaa asiache kupigania kiini cha karama yake, kuambatana na Yesu aliyeshika nafasi ya mwisho hapa duniani, akishikamana na watu wadogo, si kwa lengo la kuwapatia maendeleo ya kidunia tu, bali hasa kuwarudishia hakika ya kuwa ni wa maana kwa Mungu, kama si kwa watu wenye uwezo. Historia ya karne zilizofuata ikathibitisha ushindi wa Fransisko, yaani [[uhai]] wa karama hiyo katika Kanisa. Kuhusu maandishi mengine aliyotuachia, tukumbuke kwamba [[maradhi]] yalikuja kumzuia kwa kiasi fulani asiendelee kusafiri sana kwa ajili ya [[utume]]. Hasa baada ya kutiwa [[madonda matakatifu]] akaja kuhitaji mfululizo ndugu [[wauguzi]] ambao wakawa hivyo ma[[shahidi]] wa mambo mengi waliyoyaandika hapo baadaye. Walishuhudia [[mateso]] yaliyompata upande wa [[mwili]] na wa [[roho]], yaliyomhusu binafsi na yaliyolihusu shirika na [[upinzani]] ndani yake. Hata katika hali hiyo hakukubali kulegeza maisha yake, akitaka azidi kuwa kielelezo cha ndugu mdogo kwa wote. Vilevile alipopunguza utume wake, hakuacha kuwashughulikia watu walau kwa maandishi. Basi, tutayachambua kidogo kama njia bora ya kumfahamu mwenyewe na mang’amuzi yake. Jambo ambalo linarudiarudia daima ni umuhimu mkuu wa [[Mwili na Damu ya Kristo]]. Fransisko katika maandishi anaonekana [[mwenezaji]] wa pekee wa [[heshima]] kwa [[sakramenti]] hiyo. Katika hilo alifuata maagizo ya [[Mtaguso IV wa Laterano]], lakini alipanga heshima hiyo katika ibada yake kwa Yesu. Kwake ni [[ajabu]] upendo uliomfanya awe [[mwanadamu]] hata akakubali kufa, na ni ajabu zaidi kwamba baada ya kurudi mbinguni anazidi kuitikia padri anapomuita katika [[maumbo]] ya mkate na divai. Kutokana na hayo alidai padri aheshimiwe na kujiheshimu kwa kuishi kitakatifu pamoja na kuadhimisha na kutunza vema Mwili wa Kristo. Kuhusu [[barua]] halisi kwa mtu maalumu zimebaki chache sana; zilizo nyingi zilitumwa kwa viongozi wa shirika, kwa wakuu wa [[serikali]], kwa [[wakleri]] na kwa [[waamini]] wengine wote kwa jumla. Lengo lilikuwa kusisitiza mawazo yake makuu yashikwe na kufanyiwa kazi. [[Barua kwa shirika lote]] ilikusudiwa kukumbusha [[wajibu]] wa kila ndugu kama alivyokuja kufanya katika [[wasia]]. Kwa waamini jumla aliandika mapema barua nyingine ambayo wengi wanaamini kuwa ndio mtindo wa maisha ambayo aliwapendekezea watu wa toba ambao walivutiwa na mfano wake wakaja kuitwa [[Utawa wa Tatu]]. Ndiyo sababu tunaikuta mwanzoni mwa kanuni ya [[Papa Paulo VI]] kwa Wafransisko wa Ulimwenguni, na nusu yake ya kwanza imo pia mwanzoni mwa kanuni ya [[Papa Yohane Paulo II]] kwa mashirika ya Utawa wa Tatu. Toleo la kwanza la barua hiyo lina sura mbili, kuhusu wanaofanya toba, halafu kuhusu wasiofanya toba. Kwa Fransisko toba ni kumpenda na kumuabudu Mungu kwa nguvu zote na kuzitii [[amri]] zake. Toleo la pili likaongeza mambo mbalimbali, hasa ukurasa juu ya Neno wa Baba ambamo alijumlisha [[fumbo la wokovu]] ili wote waishi kulingana nalo. Tofauti na vijitabu hivyo vyenye sura ya barua ya wazi, kipo kingine cha pekee kilichosababisha wataalamu wabishane sana: ni [[mawaidha]] ishirini na manne ambayo ni kama [[muhtasari]] wa mafundisho ya Kibiblia ambayo Fransisko aliyasisitiza zaidi. Hatujui nani aliyakusanya wala lini. Si ajabu kwamba sura ya kwanza inahusu [[ekaristi]] na kueleza kwa undani imani kutokana na [[maisha ya sala hasa]]. Sura nyingine karibu zote zinahusu njia ya ufukara mkuu na unyenyekevu wa moyo. Kuanzia XIII mawaidha yana mtindo wa [[Heri]], yakichimba zile za [[hotuba ya mlimani]]], isipokuwa XXVII inamchora [[mtumishi wa Mungu]] ambaye maadili yake yamekomaa na kulingana yote, yakishinda vilema. Aina ya mwisho ya maandishi ya Mt. Fransisko ni sala ambazo alizitunga na kuzitumia na ambazo zinatuwezesha kupenya [[siri]] ya roho yake katika uhusiano na Mungu ambao ulifikia vilele visivyoelezeka. Katika maandishi ya aina hiyo hakulenga kuwaelekeza watu wafuate karama yake wala kuwahimiza wamtumikie Mungu, bali ni yeye na Mungu tu, hivyo tunafikia chanzo cha maandishi mengine na cha maisha yote ya Fransisko. Kati ya sala hizo tunaweza kutia maanani [[Sifa za Mungu]] alizoziandika kwa mikono yake kwa faida ya [[ndugu Leo]], huko mlimani [[Alverna]], mara baada ya kung’amua mateso na upendo wa Yesu msalabani. Ni tunda la moto la kumtazama Mungu na kumuitia kwa majina na sifa mbalimbali kutokana na Biblia, liturujia au moyo wenyewe wa Mt. Fransisko: ndivyo alivyozama ndani ya Mungu akirudia kumuelekea na kusema, “Wewe…” [[File:Mount subasio.JPG|thumb|left|Bonde la Umbria likiwa na [[Mlima Subasio]] kwa nyuma: upande wa kushoto inaonekana [[Assisi]] katikati ya mlima.]] Sala nyingine ya pekee aliitunga si kwa Kilatini, bali kwa [[lugha]] yake mwenyewe akiweza hivyo kutokeza kwa urahisi mkubwa zaidi yale aliyokuwanayo moyoni. Ni [[Utenzi wa Viumbe Vyote]], [[shairi]] la kwanza la Kiitalia, ambalo alilitunga baada ya usiku wa mateso na majaribu ya kukatisha tamaa mnamo Aprili au Mei 1225, ambapo mwishoni aliahidiwa na Mungu [[uzima wa milele]]. Katika [[furaha]] isiyoelezeka ya kuwa na [[hakika]] hiyo akiwa bado duniani, Fransisko alianza kumsifu Mungu kwa viumbe vyake ambavyo yeye kuliko watakatifu wote alijaliwa kuona vinavyohusiana na [[Muumba]]. Tusisahau hali ya [[afya]] yake wakati huo, ambapo hakuweza kuona kitu wala kuvumilia [[mwanga]], ila alikumbuka kwa [[shukrani]] mazuri yote aliyoyaona hasa katika [[bonde]] la [[Spoleto]], ambalo alisema hajaona mahali pazuri zaidi. Katika utenzi huo hataji viumbe hai isipokuwa binadamu, ambaye anapaswa kumsifu Mungu hasa kwa njia ya [[msamaha]] na [[uvumilivu]]. Basi, alianza akimtukuza Mungu kama alivyozoea, kwa maneno mbalimbali, lakini mara tu akakiri kuwa binadamu hastahili hata kumtaja. Baada ya kutamka wazi jinsi Mungu alivyo Mkuu mno kuliko mtu, akaanza kumsifu kwa ndugu [[jua]]: ndicho [[kiumbe]] kilichomuuma zaidi kwa wakati huo, lakini linammaanisha Mungu kwa namna ya pekee. Halafu akamsifu kwa [[mwezi]], [[nyota]], [[upepo]], [[majira]], [[maji]], [[moto]] na [[ardhi]] inayotuzalia ma[[tunda]], ma[[ua]] na ma[[jani]]. Hatimaye akafunga utenzi akiwahimiza watu kumsifu, kumtukuza, kumshukuru na kumtumikia Mungu kwa unyenyekevu mkubwa. Utenzi huo unapinga [[uzushi]] ambao wakati huo uliambukiza wengi na kuwafanya waone [[ulimwengu]] ni mbaya na unatawaliwa na [[shetani]]. Fransisko hakubishana nao katika [[mihadhara ya dini]] walivyofanya [[Wadominiko]], ila aliimba kwa lugha ya watu wadogo na kwa namna inayovutia juu ya uzuri na faida ya viumbe vinavyotangaza wema wa Muumba. Kwa kupokea ujumbe huo watu walikingiwa uzushi huo. Ndiyo njia ya Ndugu Wadogo katika utume: kuwaelekea watu wadogo kwa namna rahisi inayowasaidia kumgeukia Mungu kwa moyo wote. Usomi uliwazuia wengi wasione njia hiyo wala kuwafikia watu wa kawaida. Kumbe huyo mtu mnyofu, aliyejiita mjinga, aliwaelewa na kuwafikishia ujumbe wa imani. Mtazamo mfurahivu uliomwezesha kuviona vyote kuwa ni ndugu zake, kwa kuwa vimeumbwa na Mungu yuleyule kwa faida ya mtu, ulimfanya asichoke kumshukuru na kuwaalika wote wafanye vilevile. Kuhusu mabaya yanayotokea pia hakuwalaumu mashetani, kwa kusema ndio walioharibu ulimwengu, bali aliwaona kama [[askari]] wa Bwana waliopewa kazi ya kuadhibu makosa ya binadamu. Huyo ndiye mkuu wa viumbe vinavyoonekana, na ndiye aliyeharibu ulimwengu wote kuanzia [[dhambi ya asili]]. Katika maandishi yake Fransisko anatukumbusha kuwa yaliyotupata ni matokeo ya [[dhambi]] zetu, na kuwa tunapaswa kutubu kwa kushiriki kazi ya Mkombozi. Mwenyewe alizingatia sana [[fumbo la msalaba]]: toka mwanzo wa [[uongofu]] wake alimzingatia Yesu katika ukweli wa mateso yake ambayo yalianza pangoni yakaendelea maisha yake yote kabla hayajafikia kilele chake huko [[Kalivari]]. Kwa njia yake ukweli huo pia ukaja kuenea ukifuta uzushi uliomuona Yesu kama [[malaika]] tu. Ukweli huo unadai si imani tu, bali upendo na [[mshikamano]] naye. Kwa misingi hiyo Fransisko hakuweza kushindwa na [[uchungu]] wote wa miaka ya mwisho ya maisha yake, bali aliugeuza kuwa [[furaha kamili]]. Ndio ushindi wake pamoja na Kristo, uliothibitisha mafundisho yake. Ndivyo alivyoweza kuongeza baadaye mistari mingine katika utenzi huo ili kumsifu Mungu hata kwa ndugu kifo. === Miaka ya mwisho === Baada ya kanuni kuthibitishwa, Fransisko alikwenda [[Greccio]] kujitafutia kimya na upweke. Ndipo alipopata wazo la kuadhimisha [[Noeli]] kwa namna mpya ili kuitia maanani zaidi. Kwa msaada wa mtawala wa kijiji hicho, kwa ushirikiano wa wananchi na kwa mahudhurio ya ndugu wengi, liliandaliwa [[pango]] lenye majani makavu, [[ng’ombe]] na [[punda]], halafu ikaadhimishwa [[Misa]] ambapo Fransisko, akiwa shemasi, alisoma Injili na kuhubiri kwa utamu mkubwa. Lengo lilikuwa kuwafanya Wakatoliki wote wakumbuke jinsi [[Mwana wa Mungu]] alivyojishusha duniani, si tu kwa kujifanya mtu, bali pia kwa namna alivyozaliwa na alivyoishi. Chaguo lake la ufukara lilitegemea ukweli wa maisha ya Yesu kama mtu wa mwisho na mtu wa mateso. Baada ya miezi michache ufuasi huo wa moja kwa moja ukaja kuthibitishwa na madonda matano aliyotiwa juu ya [[La Verna]]. Kati ya Greccio na mlima huo, Fransisko alipitia maisha ya Yesu na kuyafanya yawe mang’amuzi yake matamu na ya kutisha pamoja. Ndivyo alivyozidi kutambua ubora wa mifano: kwa kuwa Yesu ametufundisha kwa matendo kuliko kwa maneno; upendo tu unaweza kupenya mafumbo yake na kupokea kikamilifu ujumbe uliofichika humo. [[Picha:Manuscrito_de_s_francisco.jpg|thumb|[[Ngozi]] iliyoandikwa na Mt. Fransisko mwenyewe masifu ya [[Mungu]] na [[baraka]] kwa ajili ya nd. Leo.]] Kwa upendo wa namna hiyo Fransisko alipanda mlimani ili kuishi na ndugu wachache msituni. Katikati ya mwezi Septemba [[1224]] alifikiwa na [[njozi]] ya pekee ambayo ilimuachia mwilini [[madonda ya Yesu]]. Kwa kuwa yeye aliyaficha akaagiza wenzake pia watunze [[siri]]; baada ya kufa tu watu wengi wakaja kujionea katika [[maiti]] yake ajabu hilo, ambalo liligusa zaidi mioyo kwa sababu ilikuwa mara ya kwanza kutukia duniani. Mbali ya mateso hayo aliyojaliwa Kimungu, miaka ya mwisho ya Fransisko iliendelea kujaa yale ya kibinadamu pia. Kwanza [[maradhi]] ambayo [[matibabu]] aliyoagizwa kuyapata hayakuleta [[nafuu]], bali yalizidi kuharibu na kumtesa: inatosha tukumbuke alivyochomwa kwa [[chuma]] cha [[moto]] kuanzia [[jicho]] hadi [[sikio]]. Halafu juhudi zake za kuendelea kuwa kielelezo cha toba kwa wafuasi wake, ambao upande wao walizidi kumtia uchungu hata katika kumtumikia na kumheshimu. Bila kusahau majaribu ya [[usiku wa roho]] yaliyoendelea mpaka katikati ya mwaka [[1225]], alipoahidiwa [[uzima wa milele]]. Miaka hiyo ina mashahidi wa pekee, yaani ndugu wanne waliomuuguza mfululizo: [[Anjelo Tancredi]], [[Ndugu Leo|Leo]], [[Ndugu Rufino|Rufino]] na [[Yohane wa Masifu]]. Wa kwanza kati yao wanajulikana sana kwa jina la [[Wenzi Watatu]]: baadaye wakaja kuandika kwa [[utiifu]] mambo waliyoyaona na kuyasikia. Kwa njia yao tunaweza kufuata hatua kwa hatua maendeleo ya [[malaria]], iliyomsumbua Fransisko miaka sita mfululizo hata mwisho ikamuua, tena ya [[trakoma]], iliyosababisha [[upofu]] karibu kamili, pamoja na maumivu ya mfululizo yanayofanana na yale ya macho kuwekwa juu ya miiba na kutokwa machozi. Ndugu Elia na Kardinali Hugolino walimshughulikia sana, lakini bure. Pamoja na kutambua jambo hilo, katikati ya mwaka 1224 ndugu Elia alipata njozi na kufunuliwa kuwa Fransisko ataishi bado miaka miwili tu. [[Safari]] za [[mgonjwa]] zilizidi kupungua kwa wingi na kwa umbali, zikifanyika hasa kwa kujaribu matibabu na kurudi kila mara kwenye Porsyunkula. Hata katika hali hiyo Fransisko hakuacha kulihangaikia shirika lake kadiri alivyoona linasogea mbali na karama yake. Ili awe kielelezo kwa wote alizidi kujinyima mahitaji ya mwili, na kutamani arudie maisha yaliyodharauliwa ya mwanzoni na kutumikia wakoma. Ndipo alipowaambia wenzake, “Ndugu, tuanze kumtumikia Bwana Mungu, kwa kuwa mpaka sasa hatujapiga hatua au ni ndogo sana”. Aliogopa shirika lake litalegea kama mengine mengi, hivyo akatafuta [[mbinu]] za kuliokoa, kusudi kanuni isiwe mwisho wa juhudi za ndugu, bali kichocheo kwa kutafuta ukamilifu. Mbinu mojawapo ni wasia wa Kiroho aliouandika zaidi ya mara moja. Muhimu zaidi ni ule mrefu aliouandika katika wiki za mwisho za maisha yake. Haukukusudiwa kuwa kanuni mpya, ila kusaidia ile iliyoahidiwa kwa Bwana: ni [[kumbukumbu]], [[onyo]] na [[shauri]]. Kwanza ni kumbukumbu za uongofu wa Fransisko na za maisha asili ya shirika ambayo ndugu wote wafananishe nayo maisha yao. Katika kumbukumbu hizo hakutaja mateso yote aliyojaliwa na Mungu, bali alifafanua chaguo lake la kumfuata Yesu fukara kama utajiri pekee anaowaachia watoto wake. Hivyo wasia, ukiunganisha maagizo ya kanuni na mang’amuzi ya mwanzilishi, ukabaki katika shirika kama [[mwiba]] mwilini mwa wanaopenda kulegeza [[kamba]], na kama [[changamoto]] kwa wote kadiri walivyompenda Fransisko, kwa kuwa ndiyo maneno yake ya mwisho aliyoyatoa kwa upendo mkuu akiwa amefanana na Yesu msulubiwa hata mwilini mwake. Ndiyo sababu toka mwanzo wasia ulisababisha shirikani mabishano yaliyohitaji kuingiliwa kati na Mapapa. Upande wa wasia walisimama ndugu waaminifu, ingawa kipindi fulani baadhi yao ([[Fraticelli]]) walipita kiasi hata kujitenga na Kanisa ili kupigania ufukara; baada yao kosa hilo halijarudiwa tena. Baadhi ya marekebisho ya shirika (k. mf. [[Wakapuchini]]) yalijifunga kushika wasia pamoja na kanuni, na hivyo wakafaulu kurudia maisha asili. Pamoja na kumbukumbu, katika wasia tunakuta maonyo ya mwisho ya Fransisko kuhusu kuheshimu mapadri, kufanya [[kazi za mikono]], kuishi kama [[wakimbizi]] katika [[nyumba]] duni, na kutoomba [[fadhili]] yoyote kutoka [[ofisi za Papa]]. Polepole maonyo yakawa mashauri, na hasa shauri kuu lililo lengo la yote yaliyotangulia, kiasi kwamba ni katazo kali. Linahusu ujanja wa wanasheria katika kupotosha maana halisi ya maneno ya kanuni na wasia. Kuyaelewa kunahitaji unyofu uleule wa Fransisko pamoja na nia ya kuyatekeleza. Watakaofanya hivyo watapata [[baraka]] pana kabisa ya Mungu na ya kwake. Kivutio hicho kimejaa upendo wa mzee kwa watoto wake ambao ulijitokeza mara nyingi miaka ya mwisho katika maneno, maandishi na matendo. Mfano mmojawapo ni [[Takwa la Mwisho]] alilomuandikia Klara ili kuwahimiza [[mabibi fukara]] wadumu mpaka mwisho katika maisha na ufukara wa Yesu. Ni kama wasia mfupi kwa wafuasi wake wa kike, ambao hakuwa na wasiwasi juu ya uaminifu wao, lakini aliwaogopea watashauriwa sana na watu wengine (viongozi wa Kanisa na wanashirika) walegeze masharti ya ufukara. Ndiyo sababu aliwaachia maneno hayo kwa maandishi ili wadumu imara katika nia yao. Historia iliyofuata ikaonyesha Fransisko alitabiri vizuri kuhusu Klara na wenzake, waliopaswa kupambana mfululizo na [[kishawishi]] hicho toka kwa viongozi waliowapenda. Ushindi wa Klara katika kutetea kwa uaminifu ufukara mkuu ulipatikana siku ya mwisho kabla hajafa, alipoletewa kanuni yake imethibitishwa na [[Papa Inosenti IV]]. Katika kanuni hiyo, ambayo katika Kanisa ilikuwa ya kwanza kuandikwa na [[mwanamke]], Klara alifuata kwa kiasi kikubwa ile ya Fransisko kama thibitisho la [[umoja]] wa Kiroho katika tofauti za mitindo yao ya maisha; pia alinakili humo wasia huo mfupi alioutumia kama [[silaha]] katika mapambano. Mbali ya maandishi yake, Fransisko alitafuta mbinu nyingine ili kudumisha shirika katika karama yake. Mojawapo ni kuwaagiza watumishi wa shirika watunze Porsyunkula kama kielelezo cha ufukara, kimya na sala ili ndugu wote wakumbuke wanavyopaswa kuishi. Kwa ajili hiyo alitaka wapangwe huko ndugu bora ambao mmojawao akifa, nafasi yake ishikwe na mwingine. Hivyo alisisitiza tena umuhimu wa mifano, ambayo isiwe ya mtu mmojammoja tu, bali ya jumuia nzima pia. Jambo hilo halikutekelezwa mahali pale, lakini katika historia ya shirika tunaona daima ndugu wakiomba ruhusa ya kutekeleza kikamilifu kanuni pamoja na wengine, hasa katika makao ya upwekeni; tunaona pia mchango mkubwa wa jumuia hizo katika kurekebisha kwa mfano wao hali ya utawa mzima. Mfransisko ni ndugu hasa, na maisha yake yanategemea sana jumuia: hawezi kuridhika ashike kanuni kibinafsi katika jumuia iliyolegea; ndiyo sababu ya maombi hayo. Pengine viongozi wenyewe wa shirika walipoona limelegea mno wakaja kuhamasisha wenye nia waunde jumuia za pekee. Namna zote mbili zikazaa matunda tele. [[File:Tomb of Saint Francis - Basilica di San Francesco - Assisi 2016.jpg|thumb|left|[[Kaburi]] la Fransisko huko [[Asizi]].]] Fransisko, baaada ya kuuguzwa katika jumba la Askofu wa Asizi kwa siku kadhaa, aliomba ahamishiwe Porsyunkula ili afie pale alipoanzia maisha mapya. Alikuwa amebaki mifupa na ngozi tu, isipokuwa tumbo na miguu vimevimba kama kwa safura. Ndipo alipotunga [[ubeti]] wa mwisho wa [[Utenzi wa Viumbe Vyote]]. Mwaka mmoja kabla ya hapo alikwishaongeza ubeti mwingine juu ya [[msamaha]] ili kuwapatanisha Askofu na [[Meya]] wa Asizi. Basi ubeti juu ya [[kifo]] ukaja kukamilisha utenzi mzima kwa kuchungulia uzima wa milele, ambapo sifa za Mungu zinaimbwa bila ya mwisho. Ndivyo alivyojiandaa kufa katika [[mapenzi ya Mungu]]. Siku za mwisho zilijaa ishara za upendo kwa marafiki wake: njiani alibariki Asizi na kuuombea, akamtabiria Klara kuwa atamuona na kufarijika, akawaita ndugu waliokuwa mbali (hata “kaka” [[Yakopa wa Settesoli]] kutoka Roma), akawagawia vipande vya mkate akifuata mfano wa Yesu. Katika yote alilenga ustawi wa roho zao na wa shirika, tunavyoona hasa katika baraka zake za mwisho alizozitoa kwa kufuata mfano wa mababu wa [[Israeli]] na [[Musa]]. Aliwabariki waliokuwepo na kwa njia yao alikusudia kuwabariki wale wote watakaoingia shirikani mpaka mwisho wa dunia. Kati ya wote [[ndugu Bernardo]] alipata baraka ya pekee akaandikiwa maneno yafuatayo yawe kumbukumbu kwa wote siku za mbele: “Ndugu wa kwanza aliyenipa Bwana ni ndugu Bernardo, naye ndiye wa kwanza kutekeleza kikamilifu kabisa Injili takatifu akiwagawia maskini mali zake zote. Kwa hiyo na kwa sifa nyingine nyingi napaswa kumpendelea kuliko ndugu mwingine yeyote katika shirika zima. Ndiyo sababu nataka na kuagiza kadiri ninavyoweza kwamba yeyote atakayekuwa mtumishi mkuu ampende na kumheshimu kama nafsi yangu, na vilevile watumishi wengine wa kanda na ndugu wa shirika lote wamjali kama ni mimi mwenyewe”. Ndiyo mbinu ya mwisho ya Fransisko ili kuzuia utawa wake usipotoke: kumuacha mtu ambaye awe kielelezo kwa viongozi na kwa ndugu wengine badala ya mwanzilishi. Kisha kumuacha huyo mwandamizi (si katika uongozi bali katika kazi muhimu zaidi ya kuwa kielelezo), Fransisko hatimaye aliweza kuaga dunia amemaliza kazi yake na kulazwa [[uchi]] ardhini, [[usiku]] kati ya tarehe 3 na 4 Oktoba 1226. == Maandishi asili kuhusu Fransisko == Baada ya kupitia maisha na maandishi ya Fransisko, ni vema kujua jinsi habari zake zilivyotufikia kwa njia ya maandishi ya watu wengine pia. Baadhi yaliandikwa mapema kabla hajafa. Baadhi ni hati za Kanisa. Baadhi ni mafupi sana na yanamtaja tu katika kusimulia mambo mengine. Baadhi ni kazi ya watu ambao si Wafransisko, tena pengine hawakupenda huo mtindo mpya wa kitawa. Lakini bila ya shaka habari nyingi zaidi zinapatikana katika maandishi ya wafuasi wake. Kati yao ana nafasi ya pekee Klara kwa sababu ya utakatifu wake, ya uhusiano wa ndani na wa muda mrefu na Mt. Fransisko, na ya uaminifu wake katika kumfuata. Maandishi mengine ya Wafransisko yanatofautiana si tu kwa urefu, kwa mtindo, kwa mpangilio au kwa ufasaha, bali pia kwa malengo na mitazamo. Hasa mabishano katika shirika yalifanya kila mmoja akusanye habari zilizompendeza ili kumchora Fransisko kulingana na msimamo wa kikundi chake: ndiyo sababu ni lazima tulinganishe maandishi yote ili kupata ukweli. [[Thoma wa Celano]] ndiye wa kwanza kuandika kitabu cha maisha ya Fransisko. Alifanya kazi hiyo kwa agizo la [[Papa Gregori IX]] akikusanya [[shuhuda]] zilizotolewa katika [[kesi]] ya kumtangaza Fransisko kuwa mtakatifu ([[16 Julai]] [[1228]]) pamoja na kumbukumbu zake mwenyewe za miaka sita aliyoishi karibu naye. Mwaka [[1229]] akamkabidhi Papa kitabu hicho ambacho aliipa uzito hasa miaka miwili ya mwisho ya Fransisko, ambapo utakatifu wake uling’aa kwa namna ya pekee. Pamoja na kufuata mtindo wa wasifu wa watakatifu wa zamani, Thoma alisisitiza mambo mapya ya Fransisko: ufukara, unyofu, unyenyekevu, wema kwa maskini, upendo kwa viumbe, mahubiri yasiyo na mapambo, hata madonda ya Msulubiwa. Kitabu hicho rasmi kilikusudiwa hasa kueneza heshima kwa Fransisko, lakini pia kulitetea shirika lake dhidi ya upinzani wa nje. Kwa kila shirika, heshima inayotolewa kwa [[mwanzilishi]] inaliletea heshima na nguvu katika maisha ya Kanisa, na mara nyingi hata misaada na faida upande wa uchumi. Hivyo tunaelewa mafanikio ya haraka ya ndugu Elia katika kujenga [[Basilika la Mt. Fransisko|kanisa kubwa la Mt. Fransisko]] huko Asizi. Kwa kumtukuza, shirika lilijitukuza. Ukweli huo ni wazi katika mwendelezo wa maandishi juu yake pia. Miaka iliyofuata ([[1230]]-[[1234]]) zilitungwa sala na nyimbo za liturujia kwa heshima ya mtakatifu huyo mpya. Kati ya watunzi, [[Julian wa Speyer]] aliandika pia maisha yake ([[1232]]-[[1235]]), hasa kwa ajili ya Wafransisko na ya malezi yao. Wakati huohuo ([[1232]]-[[1239]]) [[Henri wa Avranches]] alitunga maisha ya Fransisko kwa mtindo wa shairi. Katika miaka [[1237]]-[[1239]] sura yake nyingine ilichorwa na kuenezwa na kitabu kidogo, jina lake “[[Agano Takatifu la Mt. Fransisko na Bibi Ufukara]]”. Kichwa chenyewe kinaonyesha wazi kuwa kitabu kinasisitiza upendo wake kwa Ufukara kama [[mchumba]] wake. Humo yeye anaonekana kama fukara mdogo ambaye alimtafuta sana Ufukara, akamuona katika kilele cha mlima anapokaa, hapo wakasimuliana maisha yao na kufunga agano la upendo na uaminifu. Picha hiyo ikazingatiwa sana mpaka leo. Hiyo ilikuwa miaka ya mwisho ya uongozi wa ndugu Elia, ambayo ilizidi kuwa na mabishano kati ya Ndugu Wadogo. Hata baada ya kumuondoa madarakani, mabadiliko ya maisha yakaendelea kufanyika na kusababisha maswali juu ya nia halisi ya mwanzilishi. Ndipo ([[1240]]-[[1241]]) [[Yohane wa Perugia]] alipoandika kitabu juu ya asili ya shirika ili kuamsha ule moto uliowaka mwanzoni kati ya wenzi wa Fransisko. Habari zake ni mpya kwa asilimia 60 na kutegemea hasa ushahidi wa [[mwenye heri Egidi]]. Kwa kuwa Yohane hakujitaja kitabu hicho kinaitwa “[[Kitabu Kisicho na Jina cha Perugia]]”. Miaka ishirini baada ya kifo cha Fransisko hamu ya kujua habari zake ilikuwa imeongezeka ndani na nje ya shirika. Ndiyo sababu wakati wa mkutano mkuu wa mwaka [[1244]] [[mtumishi mkuu]] mpya aliagiza ndugu wote walete kwa maandishi kumbukumbu yoyote waliyonayo juu yake. Kutokana na agizo hilo vikapatikana vitabu viwili tulivyonavyo hata leo: cha kwanza kilitungwa katika miaka [[1241]]-[[1247]] kikaitwa “[[Ngano za Wenzi Watatu]]”. Kinategemea sana kitabu cha Yohane wa Perugia lakini kinatia mkazo zaidi juu ya Fransisko mwenyewe na kuonyesha njia ya kuongoka na kufanana na Kristo ambayo aliifuata na ambayo inawafaa wote. Cha pili kinaitwa “[[Mtungo wa Asizi]]” ([[1244]]-[[1260]]) kwa kuwa kinakusanya shuhuda za ndugu mbalimbali walioishi naye, pamoja na kuchukua msimamo dhidi ya mabadiliko shirikani. Lakini kazi ya kuandika upya maisha rasmi ya Fransisko ilikabidhiwa tena kwa Thoma wa Celano, naye akaimaliza mwaka 1247. Kitabu hicho hakikukusudiwa kushika nafasi ya kile alichotangulia kukiandika, bali kukitimiliza kutokana na ushahidi wa wengi, hasa wenzi watatu, waliotuma kumbukumbu zao na za wenzao wa kwanza pamoja na barua kutoka Greccio ([[11 Agosti]] [[1246]]). Kitabu cha pili cha Thoma kilisisitiza utakatifu wa Fransisko kama mkuu kuliko ule wa waanzilishi wengine wote, kwa hiyo ujana wake haukulaumiwa kama mara ya kwanza, Mt. Dominiko anaonyeshwa akimuinamia Fransisko n.k. Vimeongezwa: maneno ya Msulubiwa kwa Fransisko, njozi ya Papa Inosenti III kuhusu kazi yake ya kulitegemeza Kanisa n.k. Fransisko alizidi kulinganishwa na Kristo kama ilivyotarajiwa na wanashirika. Pamoja na hayo kitabu hicho kinatuletea kwa wingi habari za maadili yake, misemo yake na nia zake. Hata hivyo shirika kwa jumla halikuridhika sana; ndiyo sababu katika miaka [[1250]]-[[1252]] Thoma akaandika kitabu chake cha tatu ambacho kinakusanya miujiza tu ya Fransisko ili kuzidi kumtukuza yeye pamoja na shirika lake. Lakini hivyo vitabu vitatu vya Thoma vilionekana kukosa umoja na kuwa virefu mno hasa kwa kuvinakili kwa mikono. Ndicho kisingizio cha kudai maisha ya Fransisko yaandikwe upya katika kitabu kimoja tu. Lengo lingine la ombi hilo lilikuwa kulikinga shirika dhidi ya mashambulizi makali ya walimu wa [[chuo kikuu cha Paris]] waliopinga mambo mapya yaliyoletwa na Ndugu Wadogo, ambao baadhi yao wameambukizwa pia na matabiri ya kizushi ya [[abati]] [[Yohakimu wa Fiore]]. Huyo alipanga [[historia ya wokovu]] kwa namna yake akisema mwaka [[1260]] utakuwa mwanzo wa wakati wa [[Roho Mtakatifu]] ambapo Kanisa litafanywa upya na karama zake. Ndipo Wafransisko hao walipochota mawazo mbalimbali ili kuthibitisha umuhimu wa Fransisko katika hatua hiyo na katika historia ya wokovu jumla. [[File:Angelo_sesto_sigillo.jpg|thumb|Mchoro wa Malaika wa mhuri wa sita mwenye madonda matakatifu.]] Basi mwaka huo mkutano mkuu ulimuagiza [[Bonaventura wa Bagnoregio]], mtumishi wa shirika lote, aandike kitabu kipya. Hicho hakina habari mpya ila kinatumia zile za Thoma wa Celano. Tofauti kubwa ni namna alivyozitumia ili kumuonyesha Fransisko kuwa si [[serafi]] tu (alivyosema Celano) bali ni yule [[malaika]] wa mhuri wa sita mwenye alama ya Mungu aliye hai aliyetabiriwa na [[Ufu]] 7:2 kuwa atapanda toka [[Mashariki]] kufungua wakati mpya. Kwake Mungu aliye hai ndiye Kristo Msulubiwa, na alama yake ndiyo madonda matano aliyomtia Fransisko. Basi, kama ni hivyo, huyo si mtakatifu mmojawapo tu, bali ana nafasi ya pekee katika historia ya wokovu. Mchoro huo ulikubaliwa kabisa na shirika lote, hivi kwamba mkutano mkuu wa mwaka [[1266]] ukaweza kuagiza yateketezwe maandishi yote yaliyotangulia kuhusu Fransisko. Lengo lilikuwa wote wamkumbuke tu alivyochorwa na Bonaventura katika kitabu chake rasmi na cha kudumu. Kweli hicho kikanakiliwa sana kwanza kwa mikono, halafu kwa mashine na kufuatwa na wengi katika sanaa, mahubiri na liturujia. Kumbe vitabu vya Celano vikapotea kwa zaidi ya karne tano. Hata ndugu waliopinga mabadiliko ya shirika na msimamo wa kati wa Bonaventura, walimlaumu kwa sababu ya kupunguza habari kadhaa, lakini walipendezwa na jinsi alivyomtukuza Fransisko kuliko watakatifu wote. Kwa kitabu hicho sura yake imeshakamilika. Vitabu vilivyotungwa baadaye, k.mf. “[[Kioo cha Ukamilifu]]” ([[1318]]), havikuweza kuichangia sana, ingawa vinatusaidia kumuelewa zaidi katika majaribu yake, nia yake na roho yake kwa kuwa vinasimulia bila mpango habari mbalimbali ambazo hazikutumiwa zote na vitabu rasmi. Hasa habari juu ya [[upinzani]] uliompata Fransisko ndani ya shirika hazikuweza kuandikwa katika vitabu vyake rasmi, lisije likapata [[aibu]]. Basi, maandishi hayo ya mwishomwisho yaliziba pengo hilo na kutuonyesha ukweli, kama picha iliyofyatuliwa kwa [[kamera]] bila wahusika kujua wala kujipanga. Vitabu hivyo vilichochea upinzani ndani ya shirika na hata dhidi ya uongozi wa Kanisa. Baadaye tena ([[1328]]-[[1343]]) [[Hugolino wa Montegiorgio]] na mwenzake fulani wakatunga “[[Actus]]” (= “Matendo” ya Fransisko na wenzake) ambacho kikatafsiriwa kwa [[Kiitalia]] mwishoni mwa [[karne XIV]]. [[Tafsiri]] hiyo, yenye jina la “[[Fioretti]]” (= “[[Maua Madogo]]”, yaani “[[Visimulizi Bora]]”), ikasifiwa sana kwa uzuri wake, ingawa visimulizi vyake si vyote vya kihistoria. Ni kama [[manukato]] yanayotuvutia kwenye roho na utakatifu wa Fransisko, aliyekwishakufa toka siku nyingi, hivi kwamba anakumbukwa kwa mbali lakini kwa namna ya kupendeza zaidi. Miaka iliyopita imechuja ujumbe wake, ambao hivyo unang’aa kwa namna ya pekee katika kitabu hicho kilichosisitiza jinsi Fransisko alivyofanana na Yesu, wazo lililokazwa na Wafransisko wote wa [[karne XIV]], hasa na [[Bartolomayo wa Pisa]], mwandishi wa “[[Conformitates]]” (= “[[Uwiano Mwingi]]”). == Tarehe za maisha yake == 1182 Mtoto Yohane alizaliwa na kubatizwa. Baba yake, Petro wa Bernardone, akirudi toka safarini akamtajia jina la Fransisko, yaani Mfaransa Mdogo. Baada ya hapo mtoto akalelewa katika anasa, ingawa hatujui kama ujanani aliulinda [[usafi wa moyo]] au sivyo. Kwa tabia alikuwa na uchangamfu na huruma sana kwa maskini ingawa aliogopa wenye ukoma. Pamoja na adabu njema alipewa pia elimu kidogo kupitia mapadri, halafu akawahi kuanza biashara. 1198 Asizi vilianza vita vya wenyewe kwa wenyewe: inawezekana kwamba Fransisko naye alishiriki kushambulia na kubomoa ngome ya kifalme iliyokuwepo juu ya mji huo. 1202 Asizi ulishindwa vitani na jeshi la Perugia; Fransisko mwenyewe akatekwa na kufungwa huko Perugia. Baada ya mwaka mmoja akarudishwa nyumbani kwa sababu ya ugonjwa na kisha kulipiwa pesa nyingi ili aachiliwe; lakini wakati huo wa mateso alianza kukomaa na kubadilika kimawazo. 1204 Fransisko aliendelea kuugua mwaka mzima. 1205 Fransisko aliondoka tena aende vitani kuikomboa nchi takatifu ya Yesu na kujipatia sifa na cheo, lakini kabla hajatoka mkoa wake akarudi Asizi kutokana na njozi na sauti aliyoisikia. Akaenda kuhiji [[mji wa Roma|Roma]] kwenye makaburi ya Mitume, ambapo anabadilishana nguo na fukara na kuanza kuombaomba. Katikati ya mwaka uongofu wake ulikuwa umekomaa: katika [[karamu ya mwisho]] aliyowaandalia wenzake alikuwa akifikiria kuoa bibi ufukara. Alipokutana ghafla na mtu mwenye ukoma akashuka kwenye farasi na baada ya kumsaidia pesa akambusu: ndio ushindi mkuu uliofanya kuanzia hapo kusiwe na kitu cha kumzuia. Karibu na mwisho wa mwaka akamsikia Yesu msalabani akimuambia, “Fransisko, nenda ukarekebishe Kanisa langu, kwa kuwa linataka kubomoka”: ndiyo kazi ya utawa atakaoanzisha, ingawa mwanzoni alielewa tofauti, kwamba arekebishe magofu ya kanisa aliposikia sauti hiyo. 1206 Mwanzoni mwa mwaka, baada ya miezi ya mashindano na wazazi wake, waliokuwa wakimshutumu na kumbembeleza na kumtesa, Fransisko aliitwa hukumuni kwa meya: lakini kama mtu wa Mungu akakataa mahakama ya serikali, hivyo kesi akafanyika mbele ya askofu Guido ambapo alimkataa mzazi wake pamoja na mali za urithi hata akamrudishia nguo zake zote. Baada ya kuishi kidogo kama boi kwa Wabenedikto, akahamia Gubbio ambapo akavaa kanzu ya mkaapweke,akisali na kutumikia wakoma. Mnamo Julai akarudi Asizi arekebishe kanisa la mtakatifu Damiano ambapo alitabiri watakuja kukaa masista watakatifu. 1207 Alirekebisha kanisa la mtakatifu Petro na mwisho lile la mtakatifu Maria wa Malaika: kazi za ukarabati zilichukua karibu miaka miwili, kwa kuwa mwenyewe alikuwa akienda kuombaomba mawe ya kujengea, ingawa hakuwa na uzoefu na kazi nzito namna hiyo. 1208 Siku moja wakati wa Misa alisikiliza sehemu ya Injili ambayo Yesu aliwatuma kwa mara ya kwanza mitume wake (Mt. 10:7-10); hapo akaenda kwa padri kupata tafsiri zaidi na maelezo yake, halafu kwa shangwe akaanza kutekeleza, kwa kutupilia mbali mkanda na viatu, kuvaa kamba na kanzu ngumu na kuhubiri toba. Kama siku hiyo, ambapo hatimaye alielewa wito wake, akaendelea daima kuwa mtu wa Injili na mwana wa Kanisa. Tarehe 16 Aprili, baada ya kuhubiri alifuatwa na ndugu Bernardo wa Quintavalle na labda na ndugu Petro Cattani walioamua kujiunga naye; basi akawaongoza kanisani, wakasoma Injili kwa kufungua kitabu mara tatu, wakauza mali zao zote ili kuwagawia maskini kufuatana na waliyoyasoma: ndio mwanzo wa jamaa. Tarehe 23 Aprili ndugu Egidi pia akajiunga nao, na mara wakatawanyika wawiliwawili wahubirie mikoa ya jirani. Ndipo wafuasi walipoongezeka na mwishoni mwa mwaka walifikia kuwa wanane. 1209 Kisha kurudi Asizi wanne wengine wakajiunga nao: hapo wakaamua waende wote Roma ili kupata kibali cha Papa Inosenti III kusudi wawe na hakika ya kuwa maisha yao yanampendeza Mungu, na waeleweke kwa wote kuwa ni Wakatoliki hasa, si wazushi. Baada ya kuvumilia muda fulani wakafaulu kuongea na Papa kwa msaada wa askofu wa Asizi na wa kardinali Yohane wa Mtakatifu Paulo: mara ya kwanza makardinali wengine walibishana na kutaka kupinga ombi hilo; lakini mara ya pili Papa alitoa kwa sauti kibali chake kwa maisha yao ya kitawa na kwa utume wao wa kuhubiri toba. Labda mwaka huohuo Fransisko alianzisha utawa maalumu kwa waamini wanaoishi katika mazingira ya kawaida ya ulimwenguni, waweze kufuata maisha ya Kiinjili kwa ukamilifu mkubwa zaidi. 1210 Jamaa, baada ya kuhama kibanda cha Rivotorto ili kukwepa ugomvi na mkulima mkorofi, walihamia moja kwa moja kwenye kanisa la mtakatifu Maria wa Malaika, ambapo pabaki kielelezo cha kudumu. 1211 Fransisko akaondoka kwa meli aende Sirya akawahubirie Waislamu, lakini safari ikaishia Croatia kutokana na dhoruba; hapo akarudi Italia. 1212 Usiku baada ya Jumapili ya Matawi mtakatifu Klara alitoroka nyumbani, akapokewa na Ndugu Wadogo kwa mienge, akanyolewa kitawa na Fransisko akavikwa kanzu. Baada ya muda akahamia kwenye kanisa la mtakatifu Damiano pamoja na mdogo wake mtakatifu Anyesi aliyemfuata utawani: ndio mwanzo wa utawa wa Mabibi Fukara, ambao wanaishi Kifransisko ndani ya monasteri katika sala na kazi za mikono, bila ya kutoka nje wala kufanya utume wowote. 1213 Alifunga Kwaresima nzima katika kisiwa cha ziwa Trasimeno, halafu akazawadiwa mlima La Verna. 1214 Fransisko aliondoka tena kupitia bara akawahubirie Waislamu wa Moroko, lakini njiani huko Hispania akapatwa na ugonjwa mkali akarudi Asizi, alipowapokea utawani wasomi kadhaa: baadhi yao wakashika kweli njia ya udogo, lakini wengine wakaja kuvuruga utawa kwa kutegemea mno akili yao. 1215 Novemba ulifanyika Mtaguso Mkuu wa IV wa Laterano, ambao Fransisko alihudhuria pamoja na maaskofu na wakuu wengine wa mashirika; labda ndipo alipofunga urafiki na mtakatifu Dominiko, mwanzilishi wa Utawa wa Wahubiri. Baadaye akajitahidi sana kutekeleza maagizo ya mtaguso huo. 1216 Siku mbili baada ya kifo cha Inosenti III makardinali walimchagua Honori III. Fransisko aliendelea kuzungukazunguka Italia kwa ajili ya utume. 1217 Mkutano mkuu wa Ndugu Wadogo ulipoamua wengine waende kuhubiri nje ya Italia kwa Wakristo na wasio Wakristo, Fransisko akaelekea Ufaransa lakini njiani akazuiwa na kardinali Hugolino akarudi Asizi. Kutokana na kutumwa bila ya maandalizi yoyote, ndugu wengi wakapatwa na matatizo mengi. 1218 Honori III alieneza hati yake maalumu ili kuwahakikisha maaskofu wote kuwa Ndugu Wadogo ni Wakatoliki hasa. 1219 Mkutano mkuu ulituma tena ndugu wakahubiri Injili kwa Wakristo na Waislamu. Hapo Fransisko mwenyewe akaenda kati ya Waislamu wa Misri: hakupenda mwenendo wa jeshi la Kikristo lililopigana nao, akatabiri kuwa watashindwa. Upande wake akaenda kumhubiria sultani, lakini kisha kuona hawezi kumuongoa wala kuuawa naye kishahidi akamuomba ruhusa ya kutembelea mahali patakatifu pa Palestina na Sirya. 1220 Tarehe 16 Januari huko Moroko Waislamu waliwaua ndugu Berardo na wenzake wanne waliokwenda kuwahubiria mpaka misikitini: ndio wafiadini wa kwanza wa Kifransisko. Mnamo Aprili au Mei Fransisko, alipopashwa habari za mageuzi ndani ya shirika huko Italia, akarudi kwa ufunuo wa Mungu ashike tena uongozi, lakini alipoona ugumu wa hali ya utawa, na ya kwamba wengi hawataki kumsikiliza tena, akamuomba Papa alipatie shirika kardinali Hugolino kama msimamizi na mkosoaji. Halafu katika mkutano mkuu akajiuzulu akamteua ndugu Petro Cattani aongoze jamaa kwa niaba yake. 1221 Kwa kuwa Petro Cattani kafa mapema tarehe 30 Mei ikambidi Fransisko amchague makamu mwingine, yaani ndugu Elia Bombarone, wakati wa mkutano mkuu uliohudhuriwa na wanashirika elfu tano na uliopata kuwa mkubwa kuliko yote hadi leo. Kwa kuwa walijitengenezea vibanda vya mikeka kutokana na wingi huo, mkutano unajulikana kama mkutano wa mikeka. Mungu alifanya wasikose chakula hata wengi wakashangaa kwa sababu hayakufanyika maandalizi yoyote. Pamoja na kuamua kupeleka ndugu katika nchi mbalimbali, mkutano huo ulipitisha kanuni ndefu iliyohitajika sana kwa sababu ya hali ya shirika, na hasa ongezeko hilo la ajabu. Lakini kanuni hiyo haikuthibitishwa na Papa kwa sababu fulani. 1222 Fransisko alizunguka sana Italia kwa ajili ya utume. 1223 Miezi ya kwanza alikwenda pamoja na ndugu Leo na ndugu Bonisyo kwenye mlima wa Fonte Colombo ili kuandika kanuni fupi na yenye mtindo wa kisheria zaidi kama alivyodaiwa. Upinzani wa ndugu Elia na wengineo ukashindwa katika mkutano mkuu wa Juni, hivyo kanuni ikapelekwa kwa Honori III ambaye akaithibitisha kwa maandishi tarehe 29 Novemba. Katika Misa ya usiku wa Noeli, iliyoadhimishwa huko Greccio katika pango lililoandaliwa na Fransisko, alitokea mtoto Yesu. 1224 Mnamo Julai ndugu Elia alijulishwa katika njozi kwamba Fransisko ataishi bado miaka miwili tu. Mnamo Agosti Fransisko akapanda mlima La Verna afanye mfungo mpaka sikukuu ya Malaika mkuu Mikaeli; huko upwekeni, akiwa katika malipizi na majaribu makali ya usiku wa roho, akatokewa na Yesu mwenye sura ya serafi msulubiwa akajaliwa mwilini madonda yake matano ya msalabani. 1225 Baada ya kurudi kutoka safarini mwezi wa tatu Fransisko alienda kwa mtakatifu Klara, ambapo akabaki mpaka mwezi wa tano kwa sababu ya ugonjwa na ya matibabu yasiyomsaidia kitu. Katika mateso hayo na majaribu ya Shetani, usiku mmoja akaahidiwa uzima wa milele. Kesho yake asubuhi akamshukuru Mungu kwa kumtungia Wimbo wa Ndugu Jua. Mwezi Juni akawapatanisha askofu na meya wa Asizi kwa kuwaimbishia wimbo huo baada ya kuuongezea ubeti kuhusu msamaha. Halafu akaenda kukaa Rieti kwa ajili ya matibabu mbalimbali aliyoyavumilia yote kwa moyo mkuu. 1226 Kuanzia tarehe 6 Februari alisafiri tena kwa matibabu. Mnamo Aprili huko Siena akazidiwa hata usiku fulani alikubali ombi la kuwaandikia ndugu zake wote wasia mfupi kwa maneno matatu, yaani kwamba wapendane, wafuate ufukara na kulitii Kanisa. Baada ya kupata nafuu akaandika sehemusehemu wasia mrefu zaidi ili kuchochea karama ya shirika. Waasizi wakiogopa kwamba mtakatifu wao atakuja kufa mbali wakafanya mpango wa kumrudisha kwao wakamlaza kwenye nyumba ya askofu, lakini Fransisko alipokaribia kufa akaamua kurudi kwenye kanisa la mtakatifu Maria wa Malaika. Katika hiyo safari yake ya mwisho, katikati ya njia, akabariki mji wake. Halafu kabla hajafa akawabariki wafuasi wake wote, hata wale watakaoingia utawani mpaka mwisho wa dunia. Halafu tena akaomba wamlaze ardhini kabisa bila ya nguo afe uchi kama Yesu msalabani tarehe 3 Oktoba; hapo sifa ya madonda yake ikaanza kuenea, na wengi wakaja kuyashuhudia katika maiti yake. Kesho yake, kwa maandamano ya shangwe pamoja na huzuni, akaenda kuzikwa katika [[kanisa kuu]], lakini njiani waliwapitia mtakatifu Klara na wenzake. 1227 Tarehe 19 Machi, baada ya kufa Honori III, kardinali Hugolino alichaguliwa kuwa Papa kama alivyotabiriwa na Fransisko akajichagulia jina la Gregori IX. 1228 Mwenyewe alikwenda Asizi kusudi amtangaze rafiki yake Fransisko kuwa ni mtakatifu mbinguni (16 Julai). 1230 [[Masalia]] ya Fransisko yalihamishiwa katika kanisa kubwa lililojengwa kwa heshima yake: ndio kanisa kuu la shirika lote. ==Sala yake== Ndiwe Bwana Mungu mtakatifu unayetenda maajabu. Wewe una nguvu. Wewe ni mkuu. Wewe ndiwe mkuu kabisa. Wewe ndiwe mfalme mwenyezi. Wewe, Baba mtakatifu, mfalme wa mbingu na nchi. Wewe ni utatu na umoja, Bwana Mungu wa miungu; ndiwe wema, wema wote, wema mkuu, Bwana Mungu hai na wa kweli. Wewe ni pendo, upendo; wewe ni hekima, wewe ni unyenyekevu, wewe ni uvumilivu, wewe ni uzuri, wewe ni upole, wewe ni usalama, wewe ni utulivu, wewe ni furaha na heri, wewe ni tumaini letu, wewe ni haki, wewe ni kiasi, wewe ni mali yetu yote ya kututosha. Wewe ni uzuri, wewe ni upole, wewe ndiwe msimamizi, wewe ni mlinzi na mtetezi wetu, wewe ni nguvu, wewe ni burudisho. Wewe ni tumaini letu, wewe ni imani yetu, wewe ni upendo wetu, wewe ni utamu wetu wote, wewe ni uzima wetu wa milele: Bwana mkuu na wa ajabu, Mwenyezi Mungu, Mwokozi mwenye huruma. ==Sala iliyosambazwa kwa jina lake== Ee Bwana unifanye niwe chombo cha amani yako. Palipo chuki nilete mapendo, Palipo makosa nilete msamaha, Palipo nshaka nilete imani, Pasipo matumaini nilete tumaini, Palipo giza nilete mwanga, Palipo huzuni nilete furaha. Ee Bwana unisaidie nitamani zaidi: Kufariji kuliko kufarijiwa, Kuelewa kuliko kueleweka, Kupenda kuliko kupendwa. Kwa kuwa: Ni katika kutoa ndipo tunapopokea, Ni katika kusamehe ndipo tunaposamehewa, Ni katika kufa ndipo tunapozaliwa katika uzima wa milele. Amina. ==Tazama pia== * [[Watakatifu wa Agano la Kale]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] * [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] ==Tanbihi== {{reflist}} == Marejeo ya [[Kiswahili]]== [[Picha:Assisi San Francesco BW 2.JPG|thumb|[[Basilika la Mt. Fransisko]] mjini Asizi.]] * Ngano za Wenzi Watatu – Kumbukumbu ya maisha ya Mtakatifu Fransisko wa Asizi ilivyoandikwa na Ndugu Leo, Rufino na Angelo – [[tafsiri]] ya Ndugu Wafransisko [[Wakapuchini]] – ed. T.M.P. Book Department – [[Tabora]] 1987 * [[Fioretti]] – Visimulizi Kuhusu Mtakatifu Fransisko wa Asizi – tafsiri ya Rikardo Maria, U.N.W.A. n.k. – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Ndanda 1996 – ISBN 9976-63-468-4 * V. TURETTA, Mt. Fransisko wa Asizi – tafsiri ya Ndugu Wafransisko Wakapuchini – ed. Santuario Porziuncola – [[Assisi]] 1990 * G. NIKOLAI, Ndugu Fransisko wa Asizi – [[Katuni]] zilizotolewa na Ndugu [[Wafransisko]] wa [[Tanzania]] – [[Dar es Salaam]] 1982 * Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 361-363 * Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk 303-319, 348-374 * John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 345-346 * Pd. Leandry Kimario, [[Wakapuchini|O.F.M.Cap.]] - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 541-543 * Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 76-77 == Marejeo ya [[lugha]] nyingine == * Bonaventure; Cardinal Manning (1867). The Life of St. Francis of Assisi (from the Legenda Sancti Francisci) (1988 ed.). Rockford, Illinois: TAN Books & Publishers. ISBN 978-0-89555-343-0 * Chesterton, Gilbert Keith (1924). St. Francis of Assisi (14 ed.). Garden City, New York: Image Books. * Englebert, Omer (1951). The Lives of the Saints. New York: Barnes & Noble. * Karrer, Otto, ed., St. Francis, The Little Flowers, Legends, and Lauds, trans. N. Wydenbruck, (London: Sheed and Ward, 1979) * Robinson, Paschal (1913). "St. Francis of Assisi". Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. {{CathEncy|wstitle=St._Francis_of_Assisi}} * Friar Elias, ''Epistola Encyclica de Transitu Sancti Francisci'', 1226. * Pope Gregory IX, Bulla "Mira circa nos" for the canonization of St. Francis, 19 Julai 1228. * Friar [[Thomas of Celano|Tommaso da Celano]]: ''Vita Prima Sancti Francisci'', 1228; ''Vita Secunda Sancti Francisci'', 1246–1247; ''Tractatus de Miraculis Sancti Francisci'', 1252–1253. * Friar [[Julian of Speyer]], ''Vita Sancti Francisci'', 1232–1239. * St. Bonaventure of Bagnoregio, ''Legenda Maior Sancti Francisci'', 1260–1263. * Ugolino da Montegiorgio, ''Actus Beati Francisci et sociorum eius'', 1327–1342. * ''Fioretti di San Francesco'', the "[[Little Flowers of St. Francis|Little Flowers of St.&nbsp;Francis]]", end of the 14th&nbsp;century: an anonymous Italian version of the ''Actus''; the most popular of the sources, but very late and therefore not the best authority by any means. * ''The Little Flowers of Saint Francis (Translated by Raphael Brown)'', [[Doubleday (publisher)|Doubleday]], 1998. ISBN 978-0-385-07544-2 == Viungo vya nje == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/216793/Saint-Francis-of-Assisi "Saint Francis of Assisi."] Encyclopædia Britannica Online. * [http://www.bartleby.com/210/10/041.html "St. Francis of Assisium, Confessor"], ''Butler's Lives of the Saints'' * [http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-of-st-francis-of-assisi-patron-saint-of-the-catholic-church-who-received-the-stigmata-of-jesus-christ.html The Life & Miracles of St. Francis of Assisi, the Monk who received the Stigmata of Jesus Christ] {{Wayback|url=http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-of-st-francis-of-assisi-patron-saint-of-the-catholic-church-who-received-the-stigmata-of-jesus-christ.html |date=20130724234417 }} * [http://franciscan-archive.org/ The Franciscan Archive] * [http://www.kiswila.com/PFDA/Maadili%20ya%20Mtakatifu%20Fransisko.pdf Maadili ya Mt. Fransisko katika vyanzo kwa Kiswahili] [[Jamii:Waliozaliwa 1182]] [[Jamii:Waliofariki 1226]] [[Jamii:Fransisko wa Asizi]] [[Jamii:Mashemasi]] [[Jamii:Wafransisko]] [[Jamii:wamisionari]] [[Jamii:Watawa waanzilishi]] [[Jamii:Washairi wa Italia]] [[Jamii:Watakatifu wa Italia]] 2rjsgcddoo1pffapjvt1758baqpatpz 1580895 1580817 2026-07-21T09:02:53Z ~2026-40677-20 91085 tazama pia 1580895 wikitext text/x-wiki [[Picha:San Francesco.jpg|right|thumb|300 px|Mchoro wa zamani wa Fransisko wa Asizi unaoaminiwa kufanana naye kuliko yote]] '''Fransisko wa Asizi''' (kwa [[Kiitalia]] '''Francesco d'Assisi'''; tangu [[Mtoto|utotoni]] [[jina]] la [[ubatizo]] '''Giovanni''', yaani Yohane (Mbatizaji), liliachwa kutumika; pia [[ubini]] '''mwana wa Petro Bernardone''' ulikuja kuachwa baada ya wao kushindana; [[Assisi]], [[Italia]], [[1181]] au [[1182]] - Assisi, [[3 Oktoba]] [[1226]]) alikuwa [[mtawa]] [[shemasi]] wa [[Kanisa Katoliki]]. Baada ya kuishi [[ujana]] wenye raha, [[Uongofu|aliongokea]] maisha ya [[Injili|Kiinjili]] ili kumtumikia [[Yesu]] [[Kristo]] aliyekutana naye hasa katika watu [[maskini]] na walalahoi, akijifanya [[Ufukara wa hiari|fukara]] vilevile, na hatimaye alitaka kufa uchi ardhini. Akizungukazunguka huko na huko, hadi [[Nchi takatifu]], aliwahubiria watu wa kila aina [[upendo]] wa [[Mungu]] akilenga kuiga kikamilifu kila [[siku]] mfano wa Yesu kwa maneno na matendo<ref>https://www.santiebeati.it/dettaglio/21750</ref>. Alianzisha jumuiya ya [[mtawa|kitawa]] yenye [[tawi|matawi]] mbalimbali ambayo leo ni [[utawa]] wenye wafuasi wengi kuliko yote wakikadiriwa kukaribia [[milioni]] moja [[Dunia|duniani]] kote. Alitangazwa na [[Papa Gregori IX]] kuwa [[mtakatifu]] [[tarehe]] [[16 Julai]] [[1228]]. Anaheshimiwa na wengi hata nje ya [[Kanisa]] lake, ambalo limemtangaza [[msimamizi]] wa wanaoshughulikia [[hifadhi ya mazingira]]. [[Sikukuu]] yake inaadhimishwa tarehe [[4 Oktoba]]<ref>[[Martyrologium Romanum]]</ref>. == Maisha na [[karama]] yake == === Ulaya na Kanisa mwishoni mwa karne XII === Fransisko alipozaliwa, [[Ulaya]] na [[Kanisa]] vilikuwa na hali ya kutatanisha kuliko kawaida, kutokana na mvutano kati ya mapya na ya kale. Mambo ya kale ni yale ya utawala wa ngazi mbalimbali ulioenea kutoka [[Ufaransa]] kuanzia [[karne IX]]: kila mtawala aliweza kugawa eneo lake na kuwakabidhi watawala wa chini akiwadai sehemu ya mapato na hasa msaada wakati wa vita, kufuatana na ahadi yao ya kuwa waaminifu kwake moja kwa moja. Utawala huo ulikuwa ukirithiwa na watoto ambao waliheshimiwa kama masharifu yaani watu wa ukoo bora na kutakiwa wawe hodari vitani. Ili watawale vizuri na kulinda maeneo yao walikuwa wakiishi katika [[ngome]] pamoja na watumishi wao. Watu wa kawaida waliishi mashambani katika hali ngumu sana hata wakaitwa watumwa wa ardhi. Hivyo Ulaya ilikuwa na [[askari]] na [[wakulima]] tu, mbali ya viongozi wa Kanisa na [[watawa]]. Kwa hali ya maisha watawa, ambao walikuwa aina ya [[wamonaki]] tu, na [[makleri]] wa juu walilingana na masharifu, ila makleri wa chini hawakuwa na [[elimu]] wala [[mali]] nyingi. Utajiri wa Kanisa, ambalo lilifikia kumiliki karibu nusu ya ardhi ya Ulaya nzima, uliwapotosha wengi na kuvuta miito ya bandia. Wengi walitambua haja ya [[urekebisho]] ndani ya Kanisa, na juhudi za pekee zilifanywa na wamonaki kama vile Hildebrando (ambaye akawa [[Papa Gregori VII]]) na Mt. [[Petro Damiani]] katika [[karne XI]], halafu na Mt. [[Bernardo wa Clairvaux]] katika [[karne XII]] akihimiza kupambana na maovu ya viongozi wa Kanisa hata kwa kutohudhuria [[ibada]] za wale wanaoishi vibaya. Jitihada hizo zilifanikiwa kidogo tu, kwa sababu ni vigumu kurekebisha mitindo mibaya iliyoenea, hasa katika mazingira ya [[dini]]. Hali hiyo ilichangia uenezi wa [[Waislamu]] na hasa wa [[Wakatari]] (maana yake Watu Safi); wazushi hao, baada ya kupata wafuasi kwa kushambulia maovu ya viongozi wa Kanisa, walikuwa wakifundisha njia ya roho zao kukombolewa. Kwa kuwa eti, ulimwengu huu ni mbaya, si kazi ya [[Mungu]] wetu, ni lazima kujitenga nao kwa kukataa vitendo na vyakula vinavyohusika na [[uzazi]]. Viongozi wa Kanisa walichelewa kuona hatari hizo, mpaka zilipokwishaenea mno: ndipo walipoanza kuzikabili hata kwa [[silaha]] wakishirikiana na baadhi ya watawala. Hata hivyo [[uzushi]] ukaendelea kustawi, kwa kuwa wengi walipenda maisha magumu ya watu hao kuliko yale ya viongozi wa Kanisa; hivyo waliwasaidia wasikamatwe. Uzushi wa aina nyingine ulianza muda mfupi baadaye (karne XI hiyohiyo) huko [[Lyon]] (Ufaransa Kusini). Mchochezi wake ni [[Valdo]], ambaye alikuwa mfanyabiashara, akaguswa na [[Injili]], akawapeleka mabinti wake kuishi [[monasteri]]ni, akauza mali zake, akawagawia [[maskini]], akaanza kuhubiri huko na huko kama walivyofanya wengine kabla yake wakisisitiza [[ufukara]] kama njia bora ya [[wokovu]]. Wengi waliguswa wakajitahidi kushika masharti ya Injili, hata baadhi yao wakaanza kuwashambulia makleri wabaya, kususia ibada zao na kuwapiga pia. Msimamo huo ulipingwa vikali kama [[kiburi]] na [[unafiki]]. Basi Valdo na wengine walipokatazwa na maaskofu wasihubiri tena wakafikia hatua ya kuwakataa. Huko Italia Kaskazini walitokea wengine wakisisitiza kazi kuliko ufukara ([[Mafukara wa Lombardia]] na [[Wahumiliati]], maana yake Walionyenyekea) ambao walikuwa wote watengenezaji wa vitambaa duni vya [[sufu]] kwa ajili ya maskini na ambao walichanga mali na mapato wakiishi kishirika. Mifumo hiyo yote ilionyesha uhai wa dini, na juhudi za [[walei]] wengi kwa urekebisho wa Kanisa. Jambo hilo jipya lilitokana na udhaifu wa makleri, pia na umbali wa wamonaki na maisha ya [[umati]]. Wamonaki pia walianza kushambuliwa kwa kufuata ufukara bandia na kula [[jasho]] la wengine, tena kwa kutoshughulikia [[uchungaji]]. Hivyo walei wakaaanza kujiongoza hata katika mambo ya kiroho. Msingi wa matukio hayo ni miji kupanuka haraka sana. Baada ya [[mwaka 1000]], kitovu cha Ulaya si tena vijijini na mashambani. Waliomiminika mijini walianza kukataa utawala wa ngazi wa zamani na kujichagulia viongozi ambao wadumu muda fulani tu, [[demokrasi]] ikaenea. Miji hiyo huru ikaanza kuvamia maeneo ya jirani ili kuyatawala, ukaweka watawala wa zamani chini yake. Mijini utengano wa [[matabaka]] matatu ya zamani ukawa unapungua: watu wadogo waliojiimarisha ki[[uchumi]] (hasa waliofanya [[biashara]] ya [[bidhaa]] kutoka nchi za mbali) wakazidi kupata nguvu hata kulingana na ma[[sharifu]]. Pamoja na utajiri watu hao walipaswa kujipatia elimu walau kidogo (ndio mwanzo wa kazi ya walimu wa watoto), hata wakatamani walingane kabisa na masharifu kwa kuiga mitindo yao ya Cortesia (maana yake [[Ustaarabu]]) ambayo ilidai kumheshimu [[mwanamke]] fulani kama mtawala wa binafsi, na kwa ajili ya huyo kujifanya wakarimu, wapendevu, wachangamfu, na kutunga nyimbo na mashairi. Mitindo hiyo ilienea kutoka ngome za masharifu hadi [[barabara]] na vichochoro vya mijini, ambapo vikosi vya wavulana vilikuwa vikiwaimbia wasichana. [[Picha:Casa-de-sao-francisco.jpg|thumb|Makazi ya Fransisko alipokuwa mdogo.]] === Asizi katika karne XII === Kwa asili Asizi ni [[mji]] wa Kirumi ambao ulipata umuhimu kwa sababu unatawala barabara kuu ya mkoa wa Umbria kutoka [[Spoleto]] (makao ya mfalme mdogo aliyekuwa chini ya mfalme mkuu wa [[Ujerumani]]) hadi Perugia mji uliokuwa chini ya utawala wa [[Papa]]. Wakati huo kulikuwa na ushindani mkubwa kati ya Asizi uliokuwa chini ya mfalme mkuu na jirani yake Perugia uliosimama upande wa Papa. Mbali ya hayo ndani ya mji wenyewe yalianza mapigano kati ya mayores (wakubwa, yaani masharifu) na minores (wadogo) yaliyosababisha masharifu wengi kukimbilia Perugia na hivyo kuzidisha [[chuki]] kati ya miji hiyo. Matokeo yake ni mapambano ya mwaka [[1202]] ambayo Fransisko pia aliyashiriki akashikwa mateka kwa mwaka mzima. Mbali ya hao watu wadogo waliotajirika (hasa kwa biashara), Asizi ulikuwa na mafukara, lakini tofauti na wale wa zamani ([[watumwa wa ardhi]]) ambao pamoja na kuwa na maisha magumu hawakukosa [[chakula]] (pia kutokana na [[mshikamano]] wao). Kumbe ufukara wa mijini haukuwa na dawa, uwe umetokana na kukosa [[kazi]] au kulipwa kidogo au kuugua. Ngazi ya mwisho ilikuwa ya watu waliotengwa na jamaa kama vile wakoma. Ili tuelewe mazingira hayo ni lazima tukumbuke kwamba “sifa ya kijamii” (yaani jinsi mtu au neno wanavyotazamwa na [[jamii]] yote) ilikuwa na nguvu sana hata kuwabana wote waseme na kutenda ilivyotarajiwa. Hata hivyo mtu aliweza pia kuchangia au kubadilisha mitazamo ya umati, na Fransisko anajulikana kwa kipawa cha kuelewa, kugusa na kujivutia jamii nzima. === Mfanyabiashara === Maandishi yote yanayomhusu yanasisitiza utajiri mkubwa aliozaliwa nao. Hatuwezi kumuelewa tusipozingatia sana jambo hilo lililomfanya alelewe namna ambayo inatokana na utajiri, inasisitiza umuhimu wa utajiri na kulenga ongezeko la utajiri. Baba yake hakuwa na [[kiwanda]], ila aliweza kutajirika ajabu kwa kusafirisha vitambaa vya thamani kutoka [[Ufaransa]]. Ingawa hatuna habari nyingi za hakika kuhusu wazazi na [[malezi]] yake, hiyo inaweza kutosha. Mwaka wake wa kuzaliwa umehesabiwa kuanzia tarehe ya kufa, kwa kupunguza miaka iliyosemekana aliishi. Habari nyingine kuhusu kuzaliwa kwake ziliweza zikatungwa ili kumfananisha na Kristo. Jina lake la [[ubatizo]] Yohane lilibadilishwa na baba yake ili kukumbusha moja kwa moja nchi ya Ufaransa, asili ya utajiri wake (Fransisko = Mfaransa). [[Elimu]] yake ilikuwa ya wastani: alijua kidogo [[Kilatini]], [[Kifaransa]], mashairi na [[Biblia]]. Malezi yake yalimfanya hodari hasa katika [[biashara]] ili aweze kuendesha shughuli zote za baba yake. Na kweli kabla hajaongoka aliiweza sana kazi hiyo. Kama kawaida ya zamani zile, akiwa na umri wa miaka 20 alianza kuhesabiwa mtu mzima na kujihusisha na [[siasa]] na [[vita]] pia ili kushika nafasi ya juu zaidi kama [[sharifu]]. Ndicho kipeo alichojiwekea. Unakumbukwa [[ukarimu]] wake kwa [[maskini]], lakini hata ukarimu huo aliuzingatia ili kutimiza wajibu wa [[ustaarabu]] kuliko kwa kumpendeza [[Mungu]]. Kwa lengo hilohilo la kujitafutia usharifu akawa [[askari]], na akiwa kifungoni Perugia akazidi kuwachangamkia wote, hata sharifu fulani mkorofi. Kuhusu hali iliyotangulia [[uongofu]] wake hatujui zaidi, ila mwenyewe aliona kwamba kuishi kwa kufuata mitindo ya [[ulimwengu]] kunamchukiza Mungu. === Uongofu === [[Picha:Giotto - Legend of St Francis - -05- - Renunciation of Wordly Goods.jpg|thumb|left|[[Giotto]], [[Fransisko anavua hadharani]], Basilika la juu la Asizi]] Jinsi gani [[neema]] ya Mungu ilileta ndani ya mtu huyo mapinduzi yanayotushangaza hata leo? Hatujui vizuri mabadiliko hayo yalichukua muda gani, wala asili yake ni nini, ila kwamba Fransisko alianza kuguswa na [[huruma]] halisi kwa maskini. Mwenyewe alipousimulia uongofu wake katika [[wasia]] alisisitiza hatua ya kushinda [[hofu]] ya wakoma aliyokuwa nayo sana. Basi baada ya kumbusu mmojawao, alichagua kuwa nao badala ya kuwa sharifu, yaani ashuke badala ya kupanda [[daraja]] katika jamii. Baada ya uteuzi huo akasita bado kidogo kabla hajaacha ulimwengu na kujitoa kwa Mungu. Kutokana na hatua hiyo muhimu alianza kufurahia machungu badala ya matamu: ndiyo maisha ya [[toba]] ([[utawa]]). Alipotambua kwamba [[ukoma]] wa roho yake ulitisha kuliko ule wa ngozi ya wagonjwa alianza kuwakaribia kwa [[upendo]] si tu kwa kuwagawia [[mali]], bali hata kwa kuhatarisha [[afya]] yake: akiwa tayari kuambukizwa nao alikuwa pia tayari kutengwa na jamii moja kwa moja kama vile hao. Hivyo kwake neno kuu halikuwa ufukara kama juhudi za kujinyima, bali kama kushiriki kabisa hali ya watu wa mwisho, kwa kuwa hao ni wenzetu kwelikweli na kielelezo cha Kristo. Baadaye, [[Utawa wa Ndugu Wadogo]] ulipoimarika kwa kupata miundo ya [[shirika]], ulisisitizwa ufukara wenyewe, kiasi kwamba kanuni ya kudumu haitaji wakoma wala [[huduma]] kwa maskini. Basi, kwa wasia wake Mt. Fransisko kabla hajafa alisisitiza tena [[karama]] halisi ya uongofu wake pamoja na mengine yaliyoanza kusahaulika, kama vile [[kazi za mikono]]. Jambo la kwanza linaloonyesha wazi neema ya Mungu ikimfanyia kazi ni ile [[ndoto]] iliyomrudisha nyumbani wakati wa kwenda vitani akiwa na miaka 23. Tangu hapo hakuweza kuridhika tena na maisha ya zamani, akawa anafuata mawazo yake mapya badala ya kupiga kelele na wenzake baada ya kuwagharimia [[karamu]] kama mfalme wao. Alijaribu kuishi pangoni na kusali tu, akishinda vishawishi vikali vya kiroho. Siku moja katika kanisa la Mt. Damiano akasikia sauti ya Msulubiwa ikimuagiza arekebishe [[Kanisa]] lake. Ingawa alielewa maneno hayo kama kwamba yanahusu jengo, muhimu ni kwamba akawa amekutana na Msulubiwa ambaye [[mateso]] yake yanajumlisha na kuyatia maana mateso yote ya [[binadamu]]. Kuanzia hapo akaambatana na [[Yesu]] moja kwa moja katika ukweli wa maisha yake duniani: ndivyo unavyoeleweka ugumu wote wa maisha ya Fransisko. Matendo yake yakazidi kumchukiza baba yake aliyeweza kuvumilia [[ubadhirifu]] wake ulipolenga usharifu, lakini si uliposaidia maskini tu. Hivyo baba akamshtaki [[mahakama]]ni, akimpatia hatimaye nafasi ya kujitambulisha mbele ya wote kama askari wa Kristo moja kwa moja: ni kwa sababu alikataa kuhukumiwa na serikali kwa kujidai ni mtumishi wa Mungu, na hivyo ni mtu anayeweza kuhukumiwa na [[Askofu]] tu. Baba alipodai mali zake mbele ya huyo, Fransisko akakubali mara moja akimrudishia pamoja na [[pesa]], [[nguo]] zote na hata jina, akitamka [[hadhara]] ya watu kwamba kuanzia hapo atamuita Baba Mungu tu, si [[Petro Bernardone]] tena. Uamuzi huo wa kishujaa uliowagusa sana wote ulimfanya asiweze kurudi nyuma: amejitoa kwa Mungu moja kwa moja na kuacha hakika ya [[riziki]]. Kubaki [[uchi]] mbele ya wote kulikuwa na maana nyingine pia, kwa sababu kulikuwa ni [[malipizi]] ya hadharani yaliyoweza kutolewa na Kanisa kadiri ya [[sheria]]. Hivyo Fransisko alionyesha nia yake ya kuanza na moja, akitubu [[anasa]] za zamani alizozifuata kwa nguo maridadi. Tena wakati huo lilizingatiwa sana neno la Mt. [[Jeromu]] la “kumfuata uchi Kristo uchi” kuwa ndiyo namna bora ya toba. Basi, kuanzia hapo alishiriki kabisa hali ya wasio na kitu, akisikitikia tu kutozaliwa katika hali hiyo, maana yake ufukara wake ulikuwa wa [[hiari]] na wenye kustahili, hivyo ni utajiri fulani kwa Mungu. === Kufuata mtindo wa Injili === [[Picha:Portiuncula on the Feast of the Pardon.jpg|thumb|right|[[Porsyunkula]] huko Asizi]] Baada ya Fransisko kujitangaza [[mtawa]] ilimbidi atambue atakuwa wa namna gani. Alikataa [[upadri]], lakini si kwa sababu ya kuudharau kama walivyofanya wazushi; kinyume chake, toka mwanzo alijaliwa [[imani]] ya pekee kwa [[ekaristi]] na kwa wanaohusika nayo. Aliuona upadri kuwa ni cheo kikubwa mbele ya Mungu na hata mbele ya watu, naye hakupenda kuheshimiwa wala kuwa na hakika kuhusu riziki. Kwa sababu hiyohiyo hakupenda kuwa [[mmonaki]], ingawa aliwaheshimu [[Wabenedikto]] na kushirikiana nao vizuri. Tena akitaka kuwa kweli mtu wa mwisho na kuwaheshimu wote, hakukubali kushambulia mapadri na wamonaki kwa maovu yao. Baada ya kukataa hali hizo mbili ndani ya Kanisa, alianza kujitafutia maisha asiyoyajua bado na asiyoweza kuelekezwa na mtu yeyote. Basi, akavaa [[kanzu]] ya [[mkaapweke]], lakini alikuwa akirudi mjini kila siku ili kuombaomba mawe ya kutengenezea makanisa na chakula pia. Kwa hiyo hakusogea mbali na watu, bali alizidi kuhusika na maisha ya Asizi, ingawa kwa namna yake, akipokea hasa [[dharau]] alivyokusudia. Maisha yake yote hakuvunja uhusiano na jamii kama walivyofanya watawa wengi, bali akaendelea kuwa [[ndugu]] wa wote na kushiriki maisha yao ya kila siku. Miaka miwili aliyotumia kuyarekebisha makanisa ilikuwa migumu sana kimwili na kiroho tukizingatia pia mahangaiko yake kuhusu [[wito]]. Lakini Mungu akapokea malipizi na [[sala]] yake akamuangazia sehemu ya [[Injili]] aliyoisikia wakati wa [[Misa]]. Enzi hizo [[walei]] wengi walivutiwa na maneno ya Injili ambayo waliyaelewa namna yao, bila ya ufafanuzi wa kitaalamu. Fransisko alifanya vilevile, ndiyo maana maisha yake yakaja kuwapendeza wengi na kuenea kasi ajabu. Dondoo ambalo lilimgusa na kumuangaza hasa ni lile la Yesu kuwatuma [[Mitume wa Yesu|mitume]] wake kwa mara ya kwanza. Tangu hapo alikusudia kufuata Injili hiyo, hata ufukara wake ukapata sura nyingine, yenye kulenga utume. Kutokana na mwanga huo akabadili kanzu yake na kutupa [[viatu]] vyake na kujifungia [[kamba]], ambayo ilikuwa [[ishara]] ya toba, tena haikuweza kuficha pesa (tofauti na [[mshipi]] wa ngozi). Halafu akaanza kuhubiri toba kwa [[unyofu]] uliowagusa wengi. Ndipo Waasizi walipoanza kumuelewa si [[kichaa]], na ndipo alipoanza kupata wafuasi. Wa kwanza alikuwa [[Bernardo wa Quintavalle]], mtu maarufu tena tajiri, wa pili [[Petro Cattani]], padri. Ndio mwanzo wa jamaa iliyokuja kumhangaisha sana, kwa sababu hakuwa na wazo la kuanzisha chochote wala hakupata mtu wa kumuelekeza. Tena wakati huo haikuwa rahisi kukubali padri aongozwe na [[mlei]]. Katika wasia wake Fransisko akikumbuka hatua hiyo muhimu alisisitiza kuwa ndipo Mungu mwenyewe alipomfunulia afuate mtindo wa Injili takatifu, yaani hasa madondoo yale aliyoyakuta katika kufungua mara tatu kitabu cha Misa kilichokuwa juu ya altare: 1) “Ukitaka kuwa mkamilifu, nenda ukauze…” 2) “Msichukue chochote kwa safari…” 3) “Anayetaka kunifuata, ajikane…” Baada ya kusoma hayo, aliwaambia wenzake ndiyo kanuni na maisha ya wale wote watakaowafuata. Ufukara wa Kifransisko ukifuata madondoo hayo ya Injili ni wa moja kwa moja kwa mtawa binafsi na kwa shirika zima. Kwa kuchagua mtindo huo wa Injili takatifu alitofautiana na watawa wale waliofuata tangu karne nyingi mtindo wa Kanisa la mwanzoni wa kuwa na mali zote shirika. Ndivyo walivyofanya wamonaki ambao hawakuwa na chochote chao binafsi, lakini [[monasteri]] zao zilikuwa tajiri, kiasi kwamba wakaanza kushambuliwa kama wanafiki wanaokula [[jasho]] la wengine na kukosa ufukara halisi. Waamini wengi kama Bernardo na padri Petro walitamani mtindo mwingine, pamoja na [[uadilifu]] wa makleri, [[uchungaji]] wenye bidii na ujirani na watu, hasa wenye shida. Mungu aliwachagua watakatifu Fransisko na [[Dominiko Guzman]] ili kuridhisha Wakristo hao. Wote wawili walishika ufukara wa kijumuia pia, ingawa Mt. Fransisko aliusisitiza zaidi akiudai pia kama msimamo katika jamii ili kupigania [[ujamaa]] na [[usawa]] wa binadamu. Hata baada ya wengine kujiunga naye hakushughulikia suala la [[nyumba]]: waliishi kwenye [[pagale]] za makanisa, huku wakizungumziwa sana mjini kwao. Halafu wakaanza kusafiri wakihubiri huko na huko, si kama kawaida ya mapadri, bali kwa kutoa mfano wa ufukara na [[unyenyekevu]], halafu kwa kujibu maswali ya watu waliowashangaa. Polepole waliweza pia kuhimiza toba na [[msamaha]] ili kueneza [[amani]]: muhtasari wa [[mawaidha]] yao ni [[salamu]] ile ambayo Fransisko alidai kufunuliwa na Mungu, “Bwana akujalie amani”. Baada ya jaribio la kwanza la namna hiyo wakaongezeka, naye akawatuma tena wawiliwawili sehemu mbalimbali kisha kuwashirikisha [[mang’amuzi]] yake, kwamba wasikate tamaa kwa kuona ugumu wa baadhi ya watu, wamtegemee Mungu, wahubiri toba kwa nguvu ili kuokoa watu, wadumu watulivu katika [[dharau]]. Walipoulizwa waitwaje walijibu tu kuwa ni watu wa toba kutoka Asizi, yaani hawakujiona kuwa shirika maalumu, bali kundi mojawapo la wale wengi ambao toka zamani walijifunga kufanya toba kwa namna maalumu hadharani. Mwaka huo [[1209]] walipofikia idadi ya 12 walichukua hatua ya kuelekea [[Roma]] ili kuthibitishwa na Papa katika maisha yao na kuruhusiwa naye katika [[utume]] wao, ili kushinda [[upinzani]] uliojitokeza na hasa kujihakikishia njia yao ni njema. Kwa ajili hiyo walipaswa kupanga kikamilifu zaidi wanataka kufanya nini. === Kanuni ya awali === [[File:Habito de s francisco.jpg|thumb|right|[[Kanzu]] iliyotumiwa na Fransisko mwaka [[1215]] hivi.]] Kanuni hiyo ilihitajika ili kujipendekeza kwa Papa na kupata kibali chake. Fransisko katika [[wasia]] akashuhudia kwamba aliandikisha “kwa maneno machache na kwa unyofu, naye bwana Papa akaniimarisha”. Leo hatuna tena kanuni hiyo kwa sababu iliendelea kurekebishwarekebishwa mpaka mwaka [[1221]] ilipotolewa kanuni ndefu ambayo tunayo, tena mpaka mwaka [[1223]] Papa alipothibitisha kwa maandishi toleo la kudumu linalofuatwa na Utawa wa Kwanza mpaka leo. Ni kwamba miaka yote Fransisko alizidi kung’ang’ania azimio lake la kushika kikamilifu mtindo wa [[Injili]] takatifu, lakini pia maisha yalimlazimisha kung’amua haja ya kuulinganisha na hali halisi mbalimbali. Ugumu mwingine wa kazi hiyo kwake ulitokana na kukosa utaalamu wa [[sheria]] uliolitawala Kanisa la zamani zake kwa namna ya pekee. Hivyo hata alipomuachia mwingine uongozi akazidi kudai ndugu wamtii ingawa hana tena [[mamlaka]] juu yao. Alitamani kuwa daima mtu wa mwisho hata shirikani, lakini hakuweza kuachana na wajibu wake kwa shirika lililoanza kwa njia yake. Hata katika safari ya kwenda Roma alimteua Bernardo kuwa kiongozi, lakini mbele ya Inosenti III aliyejitokeza ni Fransisko. Papa huyo alikuwa anakabiliana na matatizo mengi ya Kikanisa na ya kisiasa, lakini yeye, kwa kupitia ngazi mbalimbali (hasa [[Askofu]] [[Guido wa Asizi]] na Kardinali [[Yohane wa Mt. Paulo]]), alifaulu kuongea naye na kukubaliwa. Viongozi hao walijitahidi kwanza kuelekeza mifumo mipya ya kiroho kwenye [[umonaki]], na pili iliposhindikana wakairuhusu mradi isifuate [[uzushi]] bali ikubali kuongozwa na makleri kusudi isivuruge maisha ya Kanisa. Hivyo Mt. Fransisko na wenzake walipokataa kanuni za kitawa zilizokwishakubaliwa, wakaruhusiwa kwa sauti tu wafuate azimio lake na kuhubiri [[toba]]. === Maisha ya Ndugu Wadogo huko Asizi === Kisha kurudi kwa furaha Asizi walibanana katika kibanda fulani huko [[Rivotorto]], halafu wakahamia Porsyunkula. Mahali penyewe panatusaidia sana kuelewa karama ya Kifransisko: si maisha ya kimonaki yanayohitaji kujitegemea kwa mashamba makubwa na [[mifugo]], wala ya [[wakaapweke]] wanaohitaji kuishi mbali na watu, bali ni utawa unaohitaji [[utulivu]] na upweke kwa ajili ya [[sala]], lakini pia unadai uhusiano mkubwa na watu wa nje ili kupata [[riziki]] na hasa kuwajenga kwa mifano na maneno. Hivyo si kati ya watu, wala si mbali nao. [[Mchana]] ndugu walikuwa wakienda mjini kufanya [[kazi]] mbalimbali ndogondogo na kuwahimiza watu waishi kwa [[uadilifu]]. Muda uliobaki, hasa [[usiku]], ulikuwa kwa ajili ya sala upwekeni. Maelezo mengine kuhusu maisha ya wakati huo tunayapata tena katika [[wasia]] ambamo Fransisko ametuachia ukumbusho wa kudumu. Jambo la kwanza ni [[ufukara mkuu]] ambao uliwadai ndugu wote wawaachie [[maskini]] [[mali]] zao. Hivyo jumuia haikuwa na kitu, ikaishi kwa shidashida pembeni mwa [[jamii]] kama watu waliotupwa, wakiridhika na [[kanzu]] moja tu, tena duni sana, wakiiongezea sanasana viraka ndani na nje ili kupunguza [[baridi]], halafu [[kamba]] na [[kaptura]]. Mavazi ya namna hiyo yalikusudiwa kudhihirisha hali ya chini ya ndugu wadogo katika Kanisa na jamii kwa hiyo yalitakiwa kusababisha [[dharau]], si [[heshima]]. Jambo la pili ni maisha ya sala, ambayo yalikuwa tofauti kwa ndugu [[wakleri]] na kwa ma[[bradha]] kutokana na [[elimu]] yao: wa kwanza walijua [[Kilatini]], [[lugha ya liturujia]]; wa pili kwa kawaida hawakujua hata kusoma. Hivyo Fransisko na wakleri wengine walitumia [[Sala ya Kanisa]], wakati mabradha walipangiwa kurudiarudia [[Sala ya Bwana]] mara kadhaa. Kwa njia ya [[liturujia]] Fransisko akazidi kupata [[ujuzi]] wa kidini, ila aliendelea kuchukia jambo moja la elimu ya wakleri, yaani kwamba mara nyingi ujuzi wao waliutumia kuipotosha maana halisi ya maneno ya [[sheria]] na hata ya ujumbe wa Mungu. Aliona kwamba elimu hiyo haitoshi kuwafanya watu watambue na kushika kama yeye uhusiano uliopo kati ya mateso ya walio wengi na yale ya Yesu. Ukweli huo unajulikana na watu wenye [[upendo]], si wenye elimu tu. Ndiyo sababu Fransisko katika [[malezi]] hakusisitiza mafundisho na ujuzi kwa jumla, bali [[mang’amuzi]] na mifano inayogusa mioyo. Upande wao mabradha, kama vile katika mifumo mingine ya wakati huo, walitumia Sala ya Bwana ambayo kwao ilikuwa na uzito wa pekee, kutokana na jinsi Fransisko alivyoongoka kwa kumkataa mzazi wake na kumchagua Mungu tu kuwa baba yake: ndiye tegemeo pekee na ndiye anayewafanya watu wote kuwa ndugu. Juu ya msingi huo wa [[udugu]], tofauti ya sala haikuleta [[ubaguzi]] kazi ya wakleri na mabradha: wote walikuwa wakijiona wajinga na kujiweka chini ya yeyote, unavyosisitiza wasia baada ya kukumbuka namna yao ya kusali. Alipouandikisha ameshamruhusu Mt. [[Antoni wa Padua]] awafundishe wanashirika mambo ya [[dini]], lakini anaendelea kuogopa elimu hiyo pia itawavimbisha na kuwasogeza mbali na [[wito]] wao wa [[udogo]], kumbe [[ujinga]] unaleta dharau aliyotamani daima. Hivyo tena katika wasia akataja mara [[kazi ya mikono]], akieleza inavyowapasa wote, hata yeye mwenye [[madonda ya Yesu]]! Katika kusisitiza kazi ndogondogo kama za mwanzoni alitoa sababu mbili: moja ni kufukuza [[uvivu]], kama ilivyofundishwa na [[wamonaki]] toka zamani; lakini inayotajwa kwanza ni maalumu kwa kazi hizo za watu wadogo, yaani kutoa mfano mzuri kwa wanaowaona. [[Wafransisko]] wa kwanza walifanya kazi hivyo, pasipo kulenga [[malipo]] moja kwa moja. Ndiyo sababu mara nyingine hawakulipwa chochote kwa kazi waliyoifanya. Hapo wakaikimbilia “meza ya Bwana” kwa kuombaomba nyumbani kwa watu. Zamani hizo katika Kanisa ilieleweka wazi kuwa [[fukara]] ana haki ya kuishi na kuwa Mungu anamkaribisha [[chakula]] kwa njia ya watu wakarimu. Hata hivyo daima kuombaomba kuna ugumu wake, hasa [[aibu]] na dharau za watu. Lakini hizo zinachangia [[ustawi]] wa [[unyenyekevu]] na udogo kwa kuweka kweli katika ngazi ya mwisho ya jamii. Pamoja na malengo hayo, ni wazi kwamba kwa Fransisko njia ya kawaida ya kujipatia riziki ni kufanya kazi wenyewe, si kutegemea tu kazi ya wengine kama walivyotafsiri baadaye shirikani. Jambo lingine la pekee ambalo Fransisko alilikumbuka katika wasia ni salamu ya [[amani]] aliyofunuliwa na Bwana. Amani hiyo ilihitajika sana, hasa wakati huo wa vitavita, lakini yeye alilenga pia amani ya rohoni, yaani amani ya Kimungu inayoondoa [[dhambi]]. Hivyo salamu yake ya Kiinjili ilikuwa kama [[muhtasari]] wa mahubiri yake. Baada ya kukumbusha hayo yote, wasia unasisitiza ufukara wa majengo (nyumba na vikanisa) ya wafuasi wake, pamoja na msimamo ambao wawe nao, yaani wa kuishi huko kama wageni na wasafiri tu, tayari kuondoka siku yoyote kama walivyofanya huko Rivotorto walipomuachia nafasi [[punda]] wa [[mkulima]] mkorofi. Kwa msingi huohuo wa udogo wasia unaongeza katazo la kwamba watawa wasimkimbilie [[Papa]] wala [[ofisi zake]] ili kupewa [[fadhili]], yaani [[idhini]] ya kutenda tofauti na watu wengine. Katazo hilo kali lilikusudiwa tena kulinda udogo wa jamaa yake. Fransisko toka mwanzo alijichagulia nafasi ya mwisho asipende kushindana wala kujilinda na mtu yeyote. Katika kufafanua katazo hilo alitamka wazi kuwa ndugu wadogo wasiombe fadhili hata kama ni kwa ajili ya kuhubiri. Aliutaka [[utume]], lakini hakupenda uharibu udogo: aliona ni afadhali kuacha utume sehemu fulani kuliko kuacha udogo. Hivyo ni wazi tofauti iliyopo kati yake na [[Dominiko Guzman|Mt. Dominiko]]. [[Mwanzilishi]] huyo wa [[Utawa wa Wahubiri]] alilenga uenezaji wa [[ukweli]], akatafuta njia za kufikia lengo hilo, yaani ubora wa mapadri wake kuhusu elimu na [[utakatifu]]; kwake ufukara ulikusudiwa kuwafanya wahubiri wapokewe katika [[mazingira]] yale tuliyoyaeleza. Ili kufikia lengo hilo alijipatia fadhili nyingi toka kwa Papa, uenezaji wa ukweli usije ukazuiwa na [[mamlaka]] nyingine yoyote. Kumbe Fransisko alifanya tofauti, kadiri ya chaguo lake: alipotambua kuwa [[Bwana]] amewaita yeye na wafuasi wake wakaokoe watu, alijitahidi kufanya hivyo lakini bila ya kuacha nafasi ya mwisho aliyojichagulia. Aliona si rahisi kubaki pembeni mwa jamii na mwa Kanisa (kama vile wakoma na wengineo), na papo hapo kujihusisha kikamilifu na maisha ya jamii (ili kuleta amani) na ya Kanisa (kama shirika kubwa ajabu), lakini kabla hajafa alisisitiza tena katika wasia chaguo la mwanzoni, ambalo ni la maana kwa [[karne]] zote kwa vile daima watakuwepo watu wa mwisho wenye kudharauliwa. === Msanii wa Bwana === Hatuwezi kuelewa vizuri maisha hayo ya mwanzoni tusipozingatia jambo lake lingine ambalo ni la pekee katika [[Kanisa la Magharibi]], yaani tabia ya kupenda viigizo na kuchekesha watu ambayo ilichangia kwa kiasi kikubwa uenezi wa Ufransisko na mafanikio ya utume wake. Fransisko alikuwa mfurahivu si kwa [[silika]] tu wala si kutokana na muungano wake na Mungu tu. Alipenda kufanya mambo ya ajabuajabu kwa makusudi mazima ili kuwashangaza watu na kuwafanya watafute majibu ya maswali yaliyojitokeza ndani mwao. Kwa maana hiyo alipenda kujiita “ioculator” (= mtu wa viigizo na vichekesho, [[msanii]]) wa Bwana. Zamani hizo “msanii” alikuwa mtu anayepata riziki kwa kuchekesha watu akitenda mambo ya ajabuajabu popote pale anapopita: tena haogopi kutoa ujumbe mzito katika vichekesho vyake, kwa kuwa amejiweka pembeni mwa jamii. Basi, Fransisko aliamua kuwa mtu wa namna hiyo kwa ajili ya Bwana, yaani kwa lengo la kuwavuta watu na kuwapasha ujumbe wa toba. Ndiyo njia yake ya kufanya utume. Akiwa kwanza mfanyabiashara hodari alijua vizuri namna ya kuwavuta watu wanunue [[bidhaa]] zake; baadaye akatumia [[kipawa]] hicho ili watu wapokee ujumbe wake. Kwa namna za kuvaa na kutenda, pamoja na kuvumilia dharau, yeye na wenzake waliteka [[roho]] za watu, hata walipoacha [[utani]] na kuhimiza toba wakasikilizwa kuliko wahubiri wa kawaida makanisani. Hivyo walitangaza [[Injili]] mitaani katika mazingira ya watu wa kawaida na kwa mitindo na [[lugha]] vinavyotumika mitaani. Basi, baada ya kumaliza kuikarabati Porsyunkula, walishughulika zaidi mjini wakitoa mfano wao na kuhimiza toba; halafu usiku hasa walikazania sala katika utulivu wa porini. Hivyo polepole Waasizi wakabadili mtazamo wao juu yao na kuanza kuwaheshimu. Ushindi huo ulipatikana kwa [[gharama]] kubwa (dharau, mateso n.k.), lakini ushindi muhimu zaidi ni ule walioupata juu yao wenyewe wakijipatia hivyo [[furaha]] na [[uhuru wa wana wa Mungu]]. === Mt. Klara na Dada Wadogo === Kuanzia karne XI [[wanawake]] wa [[Ulaya]] walishika nafasi za maana kuliko kawaida katika jamii na Kanisa, wakijitokeza pia kwa wingi kufuata [[tapo]] lolote la kiroho la Kikatoliki au la kizushi. Kumbe Fransisko hakupata mwanamke yeyote wa kumfuata kwa walau miaka sita tangu aongoke, na hata baada ya kumpata [[Klara wa Asizi|Mt. Klara]], hakuwapata tena wengi. Sababu ni kwamba hakuwa [[mchungaji]] wa roho bali mtu mwenye kutafuta njia yake, wala hakuwa na mpango wa kuanzisha lolote, bali alitaka kushiriki tu hali ya watu wa mwisho. Basi, kwa wanawake nafasi ya mwisho haikuwa tu ile ya wakoma, bali pia ya ma[[kahaba]] na ya [[wachawi]]. Hivyo kwao chaguo la nafasi ya mwisho lilikuwa gumu zaidi, si tu upande wa mateso bali pia upande wa dharau, mbali ya kwamba lingesababisha masingizio juu ya uhusiano wao na ndugu wa kiume. Klara alizaliwa mwaka [[1193]] au [[1194]], hivyo alikuwa na miaka 12-13 Fransisko alipovua [[utu wa kale]] mbele ya mji mzima katika uwanda ule ambako iko nyumba ya Klara. Kwa hakika huyo akaendelea kusikia habari mbalimbali juu ya Fransisko: alivyopata wafuasi, mmojawao [[Rufino]] binamu wa Klara; alivyokubaliwa na Papa n.k. Hatujui kama ni kwa sababu hizo kwamba alikataa [[ndoa]] mbalimbali mpaka akafikia umri wa miaka 18, wala hatujui kama walikutana mara nyingi kwa mashauri ya kiroho. Ila tunajua kwa hakika kuwa baada ya Klara kukimbia nyumbani usiku na kujiunga na jamaa ya ndugu wadogo, akifuatwa na mdogo wake [[Agnesi wa Asizi|Mt. Agnesi]] baada ya [[wiki]] mbili tu, Fransisko alitimiza [[wajibu]] wa kumlisha kiroho kwa mahubiri, mifano na hata maandishi. Kwa [[ushahidi]] wa Klara tunajua kwamba hata kwake himizo kuu la Fransisko lilikuwa kuambatana moja kwa moja na ufukara wa [[Mwana wa Mungu]]. Mapema sana (kabla ya mwanzo wa mwaka [[1213]]) Fransisko aliwaahidia akina Klara kuwashughulikia sawa na ndugu wa kiume, akafanya hivyo mpaka kufa, ingawa kipindi fulani alijizuia asiwatembelee kusudi ndugu wengine wasipate [[kisingizio]] cha kufanya hivyo. Klara aliitikia kwa namna bora ya upendo na [[uaminifu]], akamsaidia kuelewa vizuri zaidi wito wake wa kitume. Kufika kwake kwenyewe kulimfanya Fransisko afikirie sana na kushauriana naye juu ya maisha atakayoyashika. Mara wakatambua njia ya wanawake iwe tofauti na ile ya [[wanaume]]: kwa hiyo Klara akawa [[mmonaki]] na baadaye [[abesi]], ingawa kwa kushika kikamilifu ufukara mkuu na kuhusiana kidugu na wenzake. Tofauti na ndugu wadogo, ambao Fransisko aliwaelekeza wafuate “[[mtindo wa Injili takatifu]]”, yaani Yesu alivyowaagiza [[Mitume wa Yesu|mitume]] waende ([[Math]].10:5-15), aliwaelekeza Waklara kwenye “[[ukamilifu]] wa Injili takatifu”, unaoonyeshwa hasa na [[heri nane]] na [[Hotuba ya mlimani|hotuba nzima ya mlimani]] (Math. 5:1-7:27), bila ya kuwabana kwa mtindo huo wenye vipengele vingi vya pekee. Tofauti inaonekana wazi katika ushahidi wa Askofu [[Yakobo wa Vitry]] ulioandikwa mwaka [[1216]] ukieleza maisha ya Wafransisko yalivyokuwa bado mwanzoni: wote walikuwa wanakula [[jasho]] lao, ila ndugu wa kiume kwa kufanya kazi hasa mjini au vijijini, kumbe akina [[dada]] kwa kubaki katika makao yao. Fransisko aliwahurumia daima wanawake hao waliokubali dharau na magumu ya kila aina. Yeye, ambaye hakusita hata kidogo kufuata tu mtindo wa Injili, katika kuwaongoza alizingatia sana [[udhaifu]] wa [[jinsia]] yao, na kama kwa kulazimishwa tu na Klara alimruhusu kushika magumu mengi: kila mara [[huruma]] ya Fransisko na msimamo imara wa Klara vilikutana katika kumpendeza Mungu. Ni baada tu ya kung’amua msimamo huo, kwamba Fransisko alimuahidia atawatunza sawa na ndugu wa kiume. Mwongozo wake wa uso kwa uso ukawa muhimu kuliko kuwaandikia [[kanuni]] fulani: badala yake mwenyewe alichukua [[jukumu]] la kudumisha ufukara mkuu na udugu katika [[monasteri]] ya kike. === Mkutano mkuu === Huyo Yakobo wa Vitry, pamoja na “[[Ngano za Wenzi Watatu]]”, wanashuhudia jambo lingine muhimu katika Ufransisko, yaani [[mkutano mkuu]] ambao ulikuwa ukifanyika kwanza mara mbili kwa mwaka kwenye [[sikukuu]] ya [[Pentekoste]] na ya [[malaika Mikaeli]], halafu kwenye Pentekoste tu ya kila mwaka, halafu tena kila baada ya miaka mitatu. Kuhusu wahudhuriaji, kwanza walikuwa ndugu wote, lakini walipoongezeka mno na kuenea mpaka mbali wakaruhusiwa kuhudhuria tu wahudumu wa jamaa. Mahali pa kukutana palikuwa Porsyunkula. Kwa muundo huo Fransisko alitaka kudumisha [[umoja]] kati ya wafuasi wake, kwa kuamua pamoja juu ya sheria na mipango ya shirika, lakini hasa kwa kustawisha upendo wao wa kidugu na kwa kuwarudisha pale walipoanzia, wasije wakasogea mbali mno na wito wao wa asili. Mpaka alipoishi, mwenyewe alikuwa [[moyo]] wa mikutano, awe anasikilizwa au kupingwa katika [[juhudi]] zake za kuokoa mambo makuu ya karama yake mbele ya marekebisho yaliyodaiwa ili kulingana na viongozi wa Kanisa, na wingi wa ndugu wa kila aina na mazingira mapya. Marekebisho hayo yalikuwa yanabadilisha polepole sura ya jamaa, isiwe tena kundi dogo la marafiki wanaodharauliwa, bali shirika linaloeleweka na kuheshimika. Fransisko alikubali marekebisho kadhaa ya lazima, lakini akikumbuka siku za nyuma alikuwa na [[hamu]] ya kuzirudia: ndio [[utatanishi]] ambao ulimfadhaisha mpaka mwisho ukaendelea kuvuruga umoja wa utawa wake. Upande mmoja ndugu mdogo anapaswa awe mtu wa mwisho katika Kanisa na jamii, kupenda adharauliwe na wote na kukabili magumu kama ya waliotupwa na wenzao. Upande mwingine anapaswa awe [[mwanakanisa]] akishirikiana na wachungaji na kueneza toba kwa maneno yake pia, ambayo yapokewe kama muhimu kwa [[wokovu]] wa watu. Kushika hayo mawili bila ya moja kumponyoka, ndilo [[jaribio]] la Fransisko. Zaidi ya hayo alikuwa akihimiza mkutano mkuu, ila pengine alikataza wasipite kiasi katika [[malipizi]], kama alivyomkataza Klara. Mwishoni, baada ya kuwabariki wote, alikuwa akichunguza na kuruhusu wahubiri wapya kwa kuzingatia walivyo katika ujuzi wa dini, uwezo wa kusema na hasa ubora wa maisha, kwa kuwa alitaka wafundishe kwa matendo kuliko kwa maneno. === Uenezi wa shirika na kujihusisha kwa Kanisa la Roma === Yakobo wa Vitry alieleza [[furaha]] yake na [[mshangao]] akiona [[urahisi]] wa ndugu wadogo kupenya aina zote za watu, tofauti na wamonaki na wakleri. Ustawi wa shirika ulifanya lipate [[nguvu]] katika Kanisa na kuenea kwa [[kasi]] mahali pengi. Watawa hao wapya wakaja kuwavutia pia wanabaraza wa Papa, hata makardinali wakataka kuwa nao nyumbani mwao, na uhusiano na Papa ukawa mkubwa zaidi na zaidi. Wakati huohuo nyumba za Kifransisko zikaanza kuwa za kudumu zaidi, ingawa si mali ya shirika, mpaka zikapata kila moja ndugu ambaye awe [[mlinzi]] wa [[wanajumuia]] wenzake. Kwanza aliwashughulikia Kardinali Yohane wa Mt. Paulo, lakini bila ya kujihusisha mno. Baada ya [[kifo chake]] Fransisko akaona umuhimu wa kuwa na mwingine kama [[mwakilishi]] wa Papa, akamuomba awe Hugolino, Kardinali askofu wa [[Ostia]], aliyemtabiria atakuwa Papa (akaja kuitwa Gregori IX). Huyo alikuwa na mang’amuzi mengi ya kisiasa na ya Kikanisa alipokutana naye huko [[Florence]]; Fransisko vilevile alikuwa ameng’amua mengi kuhusu [[uongozi]] wa shirika, tena kwa [[uchungu]], hasa kuwa hataweza kuliongoza peke yake. Ndiyo sababu ukaanzishwa [[muundo]] wa [[provinsya]], yaani [[kanda]] zilizokuwa kila moja chini ya ndugu fulani kama [[mtumishi]]. Ugawaji wa shirika kikanda ulihitajika hasa baada ya kuvuka milima ya Italia Kaskazini ([[Alps]]) kati ya mwaka [[1215]] na [[1217]]. Mwaka huo iliamuliwa pia kuvuka [[Bahari ya Kati]] ili kuendea [[Nchi Takatifu]]. Katika mkutano mkuu ulioamua hivyo, Fransisko aliwaeleza washiriki kuwa mwenyewe hawezi kubaki nyuma kisha kuwatuma ndugu zake wakabiliane na matatizo mengi, hivyo akajichagulia [[Ufaransa]] akaondoka. Alipofika Florence ndipo alikutana na Hugolino, wakafunga [[urafiki]] wa kudumu wakaheshimiana mpaka kufa. Mazungumzo yao ya awali ni kama picha ya yale yatakayofuata: Kardinali akimshauri Fransisko afuate [[busara]], Mt. Fransisko akieleza motomoto sababu za [[imani]] zinazomuongoza, hatimaye Kardinali akinyamaza kwa kutambua Mt. Fransisko anaongozwa na [[Roho Mtakatifu]]. Hugolino alifaulu kumzuia asiende Ufaransa, shirika lisije likashambuliwa mno na wapinzani wake mbalimbali, lakini Fransisko hakukubali kuacha mpango wa kutuma ndugu kwenye nchi nyingine za Kikristo na hata za [[Uislamu|Kiislamu]], akieleza kuwa Mungu aliyewatuma kwa wokovu wa watu wote atawatunza kokote alivyoahidi. Vivyo hivyo baadaye akakubali kiasi tu mashauri ya Hugolino, asiachane na mambo makuu ya wito wake. Mbali na [[dhana]] ya kwamba Kardinali alipotosha [[mfumo]] wa Kifransisko kwa manufaa ya uongozi wa Kanisa, ukweli ni kwamba Fransisko alikubali marekebisho kadhaa akitambua madai yenye msingi ya ndugu wapya (hasa wa nchi za mbali na wasomi); zaidi tena [[wema]] wake ulimfanya ayakubali ili kukwepa kikwazo kinachoweza kusababishwa na mabishano kati ya ndugu. Ndiyo mateso ya miaka kumi ya mwisho ya maisha yake: alizidi kuona [[njia]] bora ya kuelekea utakatifu wa Kiinjili, kumbe wafuasi wake wengi wanashindwa kuikubali au wanakataa kuelekezwa, hata kwa kumpinga na kumdharau waziwazi. Hivyo miaka ya ushindi na uenezi wa shirika, ndiyo miaka michungu zaidi kwake, kiasi kwamba akajaribiwa kukata tamaa na kujiona amedanganyika. Lakini akadumu kutegemea [[maongozi ya Mungu]] kwa shirika lake, akapokea mateso hayo pamoja na ya [[mwili]] kama namna nyingine ya kushiriki hali ya watu wa mwisho, na hasa ya Yesu msulubiwa aliyesalitiwa na wanafunzi wake. Kuhusu uenezi wa shirika nje ya Italia tuna vitabu viwili muhimu kwa kuwa viliandikwa na wahusika, [[Jordano wa Giano]] kuhusu [[Ujerumani]], na [[Thomas wa Eccleston]] kuhusu [[Uingereza]]. Hasa huyo wa pili bila ya kukusudia alionyesha wazi jinsi shirika lilivyozidi kusogea mbali na nia ya Fransisko kadiri mahali palipokuwa mbali na Italia na kadiri miaka ilivyozidi kupita. Kwa vyovyote mwanzoni mwa uenezi huo hali ilikuwa ngumu, hasa kwa sababu hayakufanyika [[maandalizi]] yoyote, tena Fransisko alikataa katakata kuwaombea waliotumwa hati ya [[utambulisho]] toka kwa Papa. Hivyo sehemu nyingine walifukuzwa kama wachawi au wazushi, kwa sababu [[Papa Inosenti III]] alikubali shirika na kanuni lakini kwa [[sauti]] tu. Makubwa zaidi yaliwapata akina [[Berardo mfiadini|Berardo]] waliouawa na Waislamu huko [[Moroko]] ([[1220]]): ndio [[wafiadini]] wa kwanza wa shirika. Matukio hayo yalichangia wazo la kuhitajika maandishi yenye kuthibitisha shirika, kwa kuwa Ndugu Wadogo walikuwa hawaeleweki: si wakaapweke, wala wamonaki, wala [[wakanoniki]], wala mapadri [[wanajimbo]], ila walidai kuwa shirika la kitawa bila ya kufuata mojawapo kati ya kanuni nne zilizokubalika kwa watawa. Ni kwamba Fransisko aliogopa kanuni inayofuata mtindo wa kisheria badala ya mtindo wa Kiinjili: msimamo huo ulikuwa kinyume cha mazoea ya [[Kanisa la Roma]] hasa wakati huo. Mt. Fransisko aliona Injili inazidi kutudai kadiri tunavyoendelea Kiroho, kumbe sheria zinaweza kutekelezwa na kumfanya mtu ajipongeze na kuridhika asijitahidi zaidi. Hasa alijua [[ujanja]] wa [[binadamu]] katika kufafanua sheria ili wakwepe mizigo yake. Hata hivyo Kanisa likamdai kanuni maalumu ili kuondoa wasiwasi juu ya shirika hilo jipya. Upinzani huo pia, uliochochewa na wamonaki na mapadri walioshikilia [[mapokeo]] yao, ulionyesha haja ya kuthibitisha shirika kwa kanuni maalumu. Basi, kazi ilikuwa kuitunga: Fransisko aliziandika zaidi ya moja na kuzijaribu mpaka akatoa ile ya kudumu, akisisitiza hasa ufukara mkuu na kutaka [[pesa]] iepukike. Katika kazi hiyo alisaidiwa na ndugu wataalamu wa sheria, mbali ya mapendekezo ya mikutano mikuu na ya Kardinali Hugolino. Juhudi za Fransisko zililenga kuhakikisha kanuni haitazimisha roho, yaani hamu ya ukamilifu wa Kiinjili. Lakini kabla hajakabili moja kwa moja kazi hiyo aliamua kwenda ng’ambo ya Bahari ya Kati kwa jaribio kuu la maisha yake: kumshuhudia Yesu mbele ya [[sultani]] na ikiwezekana kuuawa kama ndugu mdogo halisi. Akaondoka fukara tena mpole, [[silaha]] zake zikiwa ni imani na upendo tu, tofauti na [[Vita vya msalaba|askari wa msalaba]] waliokuwa wakiuana na Waislamu. === Hamu ya kufia dini na ugonjwa wa Mt. Fransisko === [[Picha:SaintFrancisAssisiWithAlKamil15thCentury.JPG|thumb|Fransisko mbele ya Sultani [[al-Kamil]] ([[karne ya 15]]).]] Hata kabla ya mwaka 1219 Fransisko alifunga [[safari]] aende kumshuhudia Yesu kwa Waislamu: katika mwaka wa sita tangu aongoke (1211) alipanda [[meli]] ambayo ikaishia [[Korasya]]; halafu mwaka [[1214]] hivi akaelekea [[Hispania]] ili kuvukia Moroko lakini akaugua ikambidi arudi nyuma. Ni kwamba kuanzia karne XI, kama matokeo ya [[vita vya msalaba]], Wakristo walipata tena hamu kubwa ya kufia dini, wasiridhike na ile namna ya kumfia Yesu siku hadi siku kwa maisha ya kimonaki. Fransisko pia alitamani kumrudishia Yesu ule upendo mkuu wa kutoa [[uhai]] kwa rafiki yake, lakini hakujitafutia mateso kwa kuwashambulia Waislamu kwa silaha wala kwa matusi, bali alijitahidi kuwaokoa kwa mahubiri yake motomoto lakini yenye [[upole]] pia. Kama vile alivyokuwa mstaarabu kwa wote kabla hajaongoka, akaendelea kuwa hivyo hata kwa Waislamu wakati wa vita vikali kati yao na Wakristo, kwa kuwa alisema, “Mungu ni [[ustaarabu]]”. Alikwenda kwenye [[kambi]] lao kama [[mwanakondoo]] kati ya [[mbwamwitu]], bila ya [[ulinzi]] wala hati ya kumtetea. Mbele ya sultani alibishana na [[shehe]] wake, akaheshimiwa kwa [[ujasiri]] wake wa kuhatarisha uhai wake ili kuokoa watu, na kwa ufukara wake uliomfanya akatae [[zawadi]] yoyote. Ni wazi alikuwa na [[karama]] ya kuvutia watu wowote, hata wasio Wakristo (mpaka leo anayo, ilivyoonekana siku ya kuombea amani iliyokusanya viongozi wa dini zote huko Asizi mwaka [[1986]]). Fransisko alibaki [[Mashariki ya Kati]] ([[Siria]], [[Misri]] na [[Israeli]]) zaidi ya mwaka mmoja. Kabla hajaondoka Italia, akijitambua kuwa [[mkuu wa shirika]] kubwa, aliacha ndugu wawili kama [[makamu]] wake ([[Mathayo wa Narni]] na [[Gregori wa Napoli]]) akiwagawia [[madaraka]]. Lakini kazi iliyokuwa ngumu kwa mwanzilishi mwenyewe ikawashinda, na juhudi zao hazikufaa: k.mf. walitunga sheria mpya kuhusu [[mfungo]] ili zilingane na zile kali za mashirika mengine. Kumbe Fransisko hakuzipenda, akitaka zaidi kufuata Injili inayoruhusu kula vyovyote vilivyoandaliwa kwa watu wa Mungu. Kwake ilikuwa muhimu kuwa fukara kweli, na hivyo kukosa hakika ya kupata kila siku vyakula mbalimbali ambayo ingemdai mtu ajipangie mipaka asije akawa mlafi. Mfungo wa Kifransisko hasa si wa kujichagulia, bali unatokana na maisha yenyewe. Vilevile juhudi za ndugu wengine zilileta [[vurugu]] zikienda kinyume cha nia ya Fransisko ya kutoomba hati za utetezi kutoka kwa Papa na kuhusu namna ya kuhudumia wakoma. Hali ya shirika ikawa ngumu kiasi kwamba bradha Stefano akavuka [[bahari]] bila ya [[ruhusa]] akamuarifu Fransisko, ambaye, kisha kushauriana na [[Petro Cattani]], na kufunuliwa na Mungu la kufanya, akarudi haraka Italia akarudisha hali ya kwanza. Lakini aliona pia umuhimu wa kuwa na Kardinali mmojawapo ambaye alishughulikie shirika akamuomba kwa Papa kama tulivyokwishaeleza. Ndipo pia alipokabili moja kwa moja kazi ya kutunga [[kanuni ya kudumu]]. Kwa ajili hiyo alimuomba [[msaada]] ndugu [[Kaisari wa Speyer]], [[mtaalamu]] wa [[Biblia]], apambe maagizo ya Kanuni kwa maneno hasa ya Injili ili sheria zisizimishe hamu ya ukamilifu: madondoo hayo yanachukua thuluthi moja ya [[Kanuni ya mwaka 1221]]. Lakini tarehe [[29 Septemba]] [[1220]] katika mkutano mkuu Fransisko akachukua hatua nyingine ya kushangaza, alijiuzulu katika wadhifa wa mkuu wa shirika. Sababu ni mbalimbali: hali mbaya ya [[afya]], matatizo ya shirika, hamu ya kurudi chini na kutii badala ya kuwa [[kiongozi]] anayeheshimiwa na Kanisa lote. Pamoja na kuacha uongozi rasmi, hakuacha kuwajibika kama [[kielelezo]] kwa wote na [[mtungasheria]] mkuu. Toka mwanzo waliomfuata hawakuzingatia sheria fulani, bali walikusudia kufanana naye; upande wake hakukubali kuwadanganya kwa kuwaonyesha utakatifu nusunusu au kuridhika na sifa yake bila ya kulingana nayo siku kwa siku. Hasa miaka ya mwisho akakazana asije akawa mtu wa kuheshimiwa badala ya mfano wa kufuatwa. Ndiyo sababu aliacha uongozi rasmi wa shirika ili aweze kuwa kielelezo wazi zaidi cha Ndugu Mdogo hasa katika kutii. Ni vema tujiulize namna gani mfano wake uliweza kuwagusa watu wote. Upande mmoja ni kwamba wanahitajika watu wa Mungu, lakini hasa wasio mbali na jamii bali ni wenye kushiriki mang’amuzi ya watu wa kawaida, na wenye kupatwa na magumu ya maisha ya kila siku, hasa ya maskini. Upande wa pili [[nafsi]] yenyewe ya Fransisko ilivutia wote hata kabla hajaongoka, na [[mvuto]] huo wa ki[[maumbile]] ukaja kuzidishwa na utakatifu aliojaliwa. Uamuzi wake wa moja kwa moja wa kushika nafasi ya mwisho ulisababisha kwanza dharau, lakini baadaye heshima kwa kuwa unagusa mioyo ya wote, ukionyesha tena njia ya Mwana wa Mungu aliyeshiriki kabisa hali ya binadamu jinsi ilivyo kimaisha. Maneno yake mepesi, matendo yake ya kueleweka, mwenendo wake wa kupendeza, salamu yake ya amani, [[kipawa]] chake cha kushirikisha furaha na uchungu, na mengineyo yalichangia ushindi wake. Lakini mwenyewe alilenga zaidi ushindi mwingine, yaani ule wa kuona [[furaha kamili]] katika majaribu ya kila aina, hata kutoka kwa wafuasi wake. Kati ya mateso yaliyomuathiri hatuwezi kusahau yale ya mwili. Wote wanashuhudia kwamba tangu [[ujana]] wake alikuwa dhaifu, lakini baada ya kuongoka akatesa mwili wake kiasi cha kulazimika baadaye auombe umsamehe. Halafu alipokwenda ng’ambo ya bahari alipatwa na [[maradhi]] mawili ya kudumu, [[malaria]] (ambayo haikuwa na [[tiba]] wakati huo) na [[trakoma]] (inayosababisha [[upofu]] wa [[hatua kwa hatua]]). Mbali ya mateso ya maradhi yenyewe, labda ni makali zaidi yale ya [[matibabu]] ambayo aliagizwa na [[ndugu Elia]] na Kardinali, akayavumilia kishujaa kabisa, k.mf. alipochomwa mishipa yote ya [[damu]] kati ya [[sikio]] na [[jicho]] kwa kutumia [[chuma]] cha [[moto]]. Ili ashiriki zaidi mateso ya wakoma na wengineo, na hasa ya Mwana wa Mungu, hakujihurumia kama wagonjwa wengi, bali alizidi kuwahurumia wengine, kama vile ndugu waliomuuguza, wenyeji wake waliosumbuliwa na wageni waliomtembelea, na wagonjwa fukara. Tena hakuacha ukali wa malipizi yake kwa lengo la kuwa mfano bora kwa wanashirika. Nguvu zake za kiroho tu zilimfanya azidi kulishughulikia shirika na kulitungia kanuni katika hali hiyo ya [[ugonjwa]], pamoja na kuandika [[barua]] kwa watu mbalimbali na kudai atembezwe juu ya punda ili atoe ujumbe wa Mungu walau hivyo akishindwa kuhubiri. === Uandishi wa Kanuni === [[File:Regra bulada.jpg|thumb|Kanuni ya kudumu iliyothibitishwa na Papa Honori III tarehe 29 Novemba 1223.]] Kama alivyokubali jamaa yake igeuke kuwa shirika, tena kubwa, Fransisko alipaswa kukubali linahitaji miundo ya kufaa, kama vile mwaka wa [[unovisi]] (ulioagizwa na [[Papa Honori III]] mwaka 1220) na hasa kanuni. Ni vigumu leo kutambua mabadiliko yote yaliyofanyika katika yale maneno machache ya Injili yaliyokubaliwa na Inosenti III kwa sauti tu (1209) mpaka ikathibitishwa kanuni ya kudumu ([[1223]]). Miaka hiyo yote Fransisko alishughulikia [[ufumbuzi]] wa [[suala]] hilo zito, akisaidiwa au kupingwa na watu wengine, hasa wanashirika. Kama kumbukumbu ya kazi hiyo inabaki sanasana [[kanuni isiyothibitishwa]], ambayo inashuhudia hatua iliyofikiwa mwaka 1221, na ambayo iliongoza utungaji wa kanuni ya kudumu. Kwa jumla katika ile isiyothibitishwa, [[sura]] 17 za kwanza ni za zamani kuliko zile zinazofuata. Sura ya mwisho (24) ni sala tu ambayo ilitungwa na Fransisko na kubandikwa kama nyongeza. Kwa nini kanuni hiyo haikuthibitishwa? Nani hakuridhika nayo? Mwenyewe au wafuasi wake au viongozi wa Kanisa? Hakika yeye alipendezwa nayo sana kwa jinsi inavyohimiza kuishi Kiinjili: ndiyo sababu mwishoni aliandika ndugu hawaruhusiwi kuongeza wala kupunguza wala kubadili hiyo kanuni. Kumbe Kanisa lilidai kanuni iwe na sura ya kisheria zaidi. Hivyo kazi ya Fransisko ikaendelea, alivyoshuhudia hasa [[ndugu Leo]] ambaye alikuwa [[karani]] wake na kufuatana naye na [[ndugu Bonisyo]] kwenye [[mlima]] wa [[Fonte Colombo]] ili kukamilisha kanuni majira ya baridi kali kati ya mwaka [[1222]] na 1223. Leo ametueleza upinzani wa akina Elia na uchungu wa Fransisko aliokuwa anautoa katika sala, hasa kutokana na hakika aliyokuwanayo juu ya matakwa ya Mungu kwa shirika lake: alikuwa akitulia tu katika nia yake ya kuzidi kuonyesha kwa matendo yake yale ambayo Yesu alimfunulia. Hata hivyo, ndugu wengi hawakukubali kuyapokea kama sheria kwao. Ilimbidi akubali baadhi ya madai yao, pamoja na mashauri mbalimbali ya Kardinali na labda ya Papa mwenyewe. Lakini, pamoja na kutimiza hivyo udogo wake, hakukubali kuacha yaangushwe mambo makuu ya wito wake. Hivyo kanuni ya kudumu kwa jumla inafuata ile isiyothibitishwa, tena inaonyesha wazi kuwa mwandishi mkuu ni Fransisko, pia mengine yamesisitizwa naye hata kuliko alivyofanya katika kanuni ya muda. Pamoja na hayo, shida kubwa aliyoiona ni kwamba kanuni ya kudumu kwa mtindo wake wa kisheria inaeleweka zaidi, lakini pia inawaruhusu wanasheria kuitafsiri kwa namna inayoiondolea umotomoto wake. Ingawa hakuweza kukwepa maendeleo hayo, mpaka mwisho wa maisha yake alitafuta [[mbinu]] nyingine, kama vile kufanya Porsyunkula iwe kielelezo cha kudumu, [[ndugu Bernardo]] awe mfano bora wa ndugu mdogo baada ya mwanzilishi kufa, na hasa wasia wake mfupi na mrefu ambao karne zilizofuata ukazidi kuchochea uaminifu wa wafuasi wake na kusababisha marekebisho mengi ya shirika. Tarehe [[29 Novemba]] 1223 kanuni ilithibitishwa na Honori III ikawa [[sheria ya Kanisa]] ambayo Fransisko mwenyewe hakuweza kuibadilisha tena. Kwake na kwa Kanisa haukuwepo [[wasiwasi]] kuhusu kanuni kuwa ileile ingawa imerekebishwarekebishwa. Kama vile tangu mwaka 1209 hadi 1223, hata baadaye alidai kuwa ndiyo Injili yenyewe, yaani [[kiini]] chake. Kwa njia ya kanuni hiyo Kanisa lilipokea aina mpya ya utawa isiyofuata sheria za kawaida. Katika kanuni zimeingia kwa pamoja karama ya Fransisko na mamlaka ya Kanisa linalopokea toka kwa Bwana wake zawadi ya [[maisha yaliyowekwa wakfu]] likiifafanua na kuiratibu na kuipa miundo ya kudumu. Fransisko aliufurahia [[uthibitisho]] wa Kanisa akazidi kuwahimiza ndugu zake waifuate hiyo kanuni akiwabariki kwa kila namna. Lakini katika kuielewa tunapaswa kuzingatia pia msimamo wa Kanisa lililoithibitisha. Lenyewe linadai mpaka leo ufafanuzi wake rasmi ubaki mikononi mwake, kama ulivyotolewa na Gregori IX ([[1230]]), [[Papa Nikolasi III|Nikola III]] ([[1279]]), [[Papa Klementi V|Klementi V]] ([[1312]]) na [[Papa Inosenti XI|Inosenti XI]] ([[1679]]). Upande wa Fransisko tukumbuke hakika yake ya kuwa ameangazwa na Mungu aonyeshe upya mtindo wa Injili takatifu kama njia bora ya ukamilifu. Kwa msingi huo aliita kanuni [[kitabu]] cha [[uzima]], [[tumaini]] la wokovu, [[uti]] wa Injili, njia ya ukamilifu, [[ufunguo]] wa [[paradiso]], [[sharti]] la [[agano la milele]]. Kwa njia yake ndugu wanaweza kupata utulivu wa kweli na kuonja [[utamu]] na wepesi wa [[nira]] ya Kristo. Kwa wokovu wao alitaka wajifunze maneno ya kanuni na maana yake, na kuitafakari ili washinde [[ulegevu]] na kutimiza [[ahadi]] zao. Alitaka watumishi wajitahidi kufanya itekelezwe kikamilifu kama alivyojitahidi mwenyewe aliyeandika kuwa wanaoivunja hawahesabu tena kama Wakatoliki wala ndugu zake wala hataki kuwaona mpaka watubu. Mwishowe alitaka kila ndugu mdogo afe akishika kanuni mikononi. Katika wasia aliwakataza pia ndugu wote wasifafanue kanuni wasije wakaipotosha katika [[unyofu]] na [[usafi]] wake. Bila ya shaka hakuweza kumkataza Papa asitoe [[ufafanuzi]], wala hakuwa na nia ya kuzuia maelezo manyofu yenye kulenga [[utekelezaji]] wake mtakatifu. [[Historia]] ya shirika ikaja kushuhudia kuwa unyofu huo mbele ya kanuni ndio uliostawisha utakatifu wa ndugu na utume wao: marekebisho ya mfululizo ya shirika ni kazi ya Roho Mtakatifu anayehuisha shirika la Ndugu Wadogo katika njia ya Injili wasipoachana na unyofu huo. === Maandishi mengine ya Mt. Fransisko === [[File:Manuscrito de s francisco.jpg|thumb|Baraka kwa ndugu Leo, iliyoandikwa na Fransisko kwa mkono wake mwaka 1224]] [[File:Cantico delle Creature.djvu|thumb|Toleo la zamani kuliko yote yanayojulikana ya [[Utenzi wa viumbe]], linalotunzwa katika [[maktaba]] ya [[Konventi takatifu]] ya Mt. Fransisko, huko Asizi.]] Kanuni ndiyo maandishi yaliyojenga zaidi utawa wa Ndugu Wadogo na Kanisa pia. Tunasema ni ya Fransisko ingawa alisaidiwa kuitunga: kwa kiasi fulani ni vilevile kuhusu maandishi yake mengine ya [[Kilatini]] na ya Kiitalia. Kati yake tunaanza kuona mawili yanayotusaidia sana kuelewa historia ya shirika iliyofuata. Ya kwanza ni kanuni fupi kwa [[makao ya upwekeni]], ambayo ni muhimu ili kuelewa mwelekeo huo wa Fransisko na wenzake ambao ukawa mwelekeo wa wale wote waliotamani kurudia ufukara na [[unyofu]] wa mwanzoni. Ya pili ni barua kwa Mt. [[Antoni wa Padua]], ambayo ni muhimu ili kuelewa msimamo wa mwisho wa Fransisko kuhusu masomo yaliyokuja kushika nafasi kubwa katika shirika na kuchangia tukio la ndugu wengi kuishi mijini katika [[konventi]] kubwa (ndiyo asili ya jina “[[Wakonventuali]]”). Kanuni hiyo fupi iliandikwa kati ya mwaka [[1217]] na [[1221]], yaani wakati kanuni ya muda ilipokomaa kutokana na mang’amuzi ya shirika. Mtindo wa maisha ulikuwa umebadilika: ndugu wengi, badala ya kuishi karibu na miji au vijiji wakifanya kazi na watu [[mchana]] na kukesha kwa Mungu [[usiku]], wamekuwa wanapendelea kuishi mbali na watu ili kusali tu. Kwa ajili hiyo yaliongezeka makao maalumu ya upwekeni ambamo ndugu wanaishi kwa muda fulani wakishika [[desturi]] mbalimbali za [[wamonaki]]. Fransisko aliona umuhimu wa kuuratibu mwelekeo huo ulingane na [[karama]] ya Ndugu Wadogo, kama vile alivyofanya pamoja na Klara kwa wamonaki wake wa kike. Hivyo kanuni hiyo inasisitiza udugu na upendo kati ya [[wakaapweke]], pamoja na udogo. Katika roho hiyo ya Kifransisko zinakubalika desturi zifuatazo za kimonaki: kuwa na [[ugo]], chumba cha binafsi, [[ratiba]] inayofuata vipindi vyote vya [[Sala ya Kanisa]], pamoja na kuamka usiku wa manane kwa [[Kipindi cha Masomo]], na [[kimya kikuu]] hadi [[Sala ya Kabla ya Adhuhuri]]. Fransisko alivutiwa sana na maisha hayo, kwa sababu yalimwezesha kushika ufukara wa pekee, akiishi ma[[pango]]ni kati ya miamba na katika vibanda vya [[fito]]. Sababu nyingine ilikuwa kukwepa usumbufu wa watu waliomtafuta ili kumuona na kumheshimu. Hatujui kanuni hiyo fupi iliendelea kufuatwa mpaka lini, lakini mfumo wa upwekeni ukabaki na kuchochea [[juhudi]] katika shirika hadi leo, mbali ya kwamba desturi hizo zilienea mapema katika konventi zote. [[Barua kwa Mt. Antoni]] iliandikwa baada ya kanuni kuthibitishwa, yaani mwaka [[1224]] au [[1225]]. Hiyo mistari michache yenye sura ya kisheria ilikuwa [[jibu]] rasmi kwa [[ombi]] la kuruhusiwa awafundishe [[teolojia]] Ndugu Wadogo. Labda Antoni mwenyewe aliombwa afanye kazi hiyo akiwa [[msomi]] wa kwanza katika shirika. Kwa vyovyote hakupenda kuleta jambo jipya utawani pasipo [[ruhusa]] ya mzee wake. Huyo akimjibu aliheshimu [[elimu]] yake kwa kumuita “Askofu wangu”, halafu akamkubalia akitambua ni hatua isiyoepukika, lakini akaweka sharti lilelile linalohusu kazi yoyote, yaani kwamba [[roho ya sala]] na ibada isizimishwe nayo. Ufupi wa barua, pamoja na utovu wa mapambo, unadokeza hali ya ndani ya mwandishi, kwamba aliamua kukubali kama kwa kulazimishwa na maendeleo ya shirika, ingawa anatambua hatari za kibali chake kwa siku za mbele. Basi, akamuachia Antoni jukumu la kuhakikisha masomo yasizimishe roho ya sala, akimuamini huyo mfuasi bora aliyeficha usomi wake kusudi awe ndugu mdogo halisi. Hivyo ni wazi kwamba Fransisko hakuiogopa teolojia yenyewe: hivyo, ingawa alijiita [[mjinga]] kwa kutokuwa na [[elimu ya juu]], alijiongezea mwaka hadi mwaka ujuzi wa Maandiko Matakatifu kwa njia ya [[liturujia]] akajitafutia msaada wa ndugu [[Kaisari wa Speyer]] ili kupamba kanuni ya muda kwa madondoo ya [[Biblia]]. Aliyoyaogopa ni [[kiburi]] cha wasomi, [[majivuno]] ya [[wahubiri]], na hasa [[ujanja]] wa [[wanasheria]], akijua kwamba hayo yote yanazuia [[Neno la Mungu]] lisizae matunda. Alitaka neno lipokewe kwa unyofu jinsi lilivyo na kutekelezwa; basi, njia pekee ya kuweza kufanya hivyo ni sala ya kudumu. Bila ya shaka, Antoni katika kufundisha alitimiza sharti alilowekewa, kama walivyokuja kufanya baada yake [[walimu]] kadhaa, hasa Mt. Bonaventura. Lakini mwaka wa kifo cha Antoni ([[1231]]) waliingia shirikani walimu wa [[chuo kikuu]] cha [[Paris]], ambao wakaendelea kufuata mitindo walioizoea nje ya [[Ufransisko]]. Hapo ndugu wadogo kama [[mwenye heri]] [[Egidi wa Asizi]] walilaani mji huo wakisema umeharibu kabisa Asizi, yaani karama ya mwanzoni. Basi, barua hiyo inathibitisha tena [[busara]] ya Fransisko katika kukubali mabadiliko kadhaa asiache kupigania kiini cha karama yake, kuambatana na Yesu aliyeshika nafasi ya mwisho hapa duniani, akishikamana na watu wadogo, si kwa lengo la kuwapatia maendeleo ya kidunia tu, bali hasa kuwarudishia hakika ya kuwa ni wa maana kwa Mungu, kama si kwa watu wenye uwezo. Historia ya karne zilizofuata ikathibitisha ushindi wa Fransisko, yaani [[uhai]] wa karama hiyo katika Kanisa. Kuhusu maandishi mengine aliyotuachia, tukumbuke kwamba [[maradhi]] yalikuja kumzuia kwa kiasi fulani asiendelee kusafiri sana kwa ajili ya [[utume]]. Hasa baada ya kutiwa [[madonda matakatifu]] akaja kuhitaji mfululizo ndugu [[wauguzi]] ambao wakawa hivyo ma[[shahidi]] wa mambo mengi waliyoyaandika hapo baadaye. Walishuhudia [[mateso]] yaliyompata upande wa [[mwili]] na wa [[roho]], yaliyomhusu binafsi na yaliyolihusu shirika na [[upinzani]] ndani yake. Hata katika hali hiyo hakukubali kulegeza maisha yake, akitaka azidi kuwa kielelezo cha ndugu mdogo kwa wote. Vilevile alipopunguza utume wake, hakuacha kuwashughulikia watu walau kwa maandishi. Basi, tutayachambua kidogo kama njia bora ya kumfahamu mwenyewe na mang’amuzi yake. Jambo ambalo linarudiarudia daima ni umuhimu mkuu wa [[Mwili na Damu ya Kristo]]. Fransisko katika maandishi anaonekana [[mwenezaji]] wa pekee wa [[heshima]] kwa [[sakramenti]] hiyo. Katika hilo alifuata maagizo ya [[Mtaguso IV wa Laterano]], lakini alipanga heshima hiyo katika ibada yake kwa Yesu. Kwake ni [[ajabu]] upendo uliomfanya awe [[mwanadamu]] hata akakubali kufa, na ni ajabu zaidi kwamba baada ya kurudi mbinguni anazidi kuitikia padri anapomuita katika [[maumbo]] ya mkate na divai. Kutokana na hayo alidai padri aheshimiwe na kujiheshimu kwa kuishi kitakatifu pamoja na kuadhimisha na kutunza vema Mwili wa Kristo. Kuhusu [[barua]] halisi kwa mtu maalumu zimebaki chache sana; zilizo nyingi zilitumwa kwa viongozi wa shirika, kwa wakuu wa [[serikali]], kwa [[wakleri]] na kwa [[waamini]] wengine wote kwa jumla. Lengo lilikuwa kusisitiza mawazo yake makuu yashikwe na kufanyiwa kazi. [[Barua kwa shirika lote]] ilikusudiwa kukumbusha [[wajibu]] wa kila ndugu kama alivyokuja kufanya katika [[wasia]]. Kwa waamini jumla aliandika mapema barua nyingine ambayo wengi wanaamini kuwa ndio mtindo wa maisha ambayo aliwapendekezea watu wa toba ambao walivutiwa na mfano wake wakaja kuitwa [[Utawa wa Tatu]]. Ndiyo sababu tunaikuta mwanzoni mwa kanuni ya [[Papa Paulo VI]] kwa Wafransisko wa Ulimwenguni, na nusu yake ya kwanza imo pia mwanzoni mwa kanuni ya [[Papa Yohane Paulo II]] kwa mashirika ya Utawa wa Tatu. Toleo la kwanza la barua hiyo lina sura mbili, kuhusu wanaofanya toba, halafu kuhusu wasiofanya toba. Kwa Fransisko toba ni kumpenda na kumuabudu Mungu kwa nguvu zote na kuzitii [[amri]] zake. Toleo la pili likaongeza mambo mbalimbali, hasa ukurasa juu ya Neno wa Baba ambamo alijumlisha [[fumbo la wokovu]] ili wote waishi kulingana nalo. Tofauti na vijitabu hivyo vyenye sura ya barua ya wazi, kipo kingine cha pekee kilichosababisha wataalamu wabishane sana: ni [[mawaidha]] ishirini na manne ambayo ni kama [[muhtasari]] wa mafundisho ya Kibiblia ambayo Fransisko aliyasisitiza zaidi. Hatujui nani aliyakusanya wala lini. Si ajabu kwamba sura ya kwanza inahusu [[ekaristi]] na kueleza kwa undani imani kutokana na [[maisha ya sala hasa]]. Sura nyingine karibu zote zinahusu njia ya ufukara mkuu na unyenyekevu wa moyo. Kuanzia XIII mawaidha yana mtindo wa [[Heri]], yakichimba zile za [[hotuba ya mlimani]]], isipokuwa XXVII inamchora [[mtumishi wa Mungu]] ambaye maadili yake yamekomaa na kulingana yote, yakishinda vilema. Aina ya mwisho ya maandishi ya Mt. Fransisko ni sala ambazo alizitunga na kuzitumia na ambazo zinatuwezesha kupenya [[siri]] ya roho yake katika uhusiano na Mungu ambao ulifikia vilele visivyoelezeka. Katika maandishi ya aina hiyo hakulenga kuwaelekeza watu wafuate karama yake wala kuwahimiza wamtumikie Mungu, bali ni yeye na Mungu tu, hivyo tunafikia chanzo cha maandishi mengine na cha maisha yote ya Fransisko. Kati ya sala hizo tunaweza kutia maanani [[Sifa za Mungu]] alizoziandika kwa mikono yake kwa faida ya [[ndugu Leo]], huko mlimani [[Alverna]], mara baada ya kung’amua mateso na upendo wa Yesu msalabani. Ni tunda la moto la kumtazama Mungu na kumuitia kwa majina na sifa mbalimbali kutokana na Biblia, liturujia au moyo wenyewe wa Mt. Fransisko: ndivyo alivyozama ndani ya Mungu akirudia kumuelekea na kusema, “Wewe…” [[File:Mount subasio.JPG|thumb|left|Bonde la Umbria likiwa na [[Mlima Subasio]] kwa nyuma: upande wa kushoto inaonekana [[Assisi]] katikati ya mlima.]] Sala nyingine ya pekee aliitunga si kwa Kilatini, bali kwa [[lugha]] yake mwenyewe akiweza hivyo kutokeza kwa urahisi mkubwa zaidi yale aliyokuwanayo moyoni. Ni [[Utenzi wa Viumbe Vyote]], [[shairi]] la kwanza la Kiitalia, ambalo alilitunga baada ya usiku wa mateso na majaribu ya kukatisha tamaa mnamo Aprili au Mei 1225, ambapo mwishoni aliahidiwa na Mungu [[uzima wa milele]]. Katika [[furaha]] isiyoelezeka ya kuwa na [[hakika]] hiyo akiwa bado duniani, Fransisko alianza kumsifu Mungu kwa viumbe vyake ambavyo yeye kuliko watakatifu wote alijaliwa kuona vinavyohusiana na [[Muumba]]. Tusisahau hali ya [[afya]] yake wakati huo, ambapo hakuweza kuona kitu wala kuvumilia [[mwanga]], ila alikumbuka kwa [[shukrani]] mazuri yote aliyoyaona hasa katika [[bonde]] la [[Spoleto]], ambalo alisema hajaona mahali pazuri zaidi. Katika utenzi huo hataji viumbe hai isipokuwa binadamu, ambaye anapaswa kumsifu Mungu hasa kwa njia ya [[msamaha]] na [[uvumilivu]]. Basi, alianza akimtukuza Mungu kama alivyozoea, kwa maneno mbalimbali, lakini mara tu akakiri kuwa binadamu hastahili hata kumtaja. Baada ya kutamka wazi jinsi Mungu alivyo Mkuu mno kuliko mtu, akaanza kumsifu kwa ndugu [[jua]]: ndicho [[kiumbe]] kilichomuuma zaidi kwa wakati huo, lakini linammaanisha Mungu kwa namna ya pekee. Halafu akamsifu kwa [[mwezi]], [[nyota]], [[upepo]], [[majira]], [[maji]], [[moto]] na [[ardhi]] inayotuzalia ma[[tunda]], ma[[ua]] na ma[[jani]]. Hatimaye akafunga utenzi akiwahimiza watu kumsifu, kumtukuza, kumshukuru na kumtumikia Mungu kwa unyenyekevu mkubwa. Utenzi huo unapinga [[uzushi]] ambao wakati huo uliambukiza wengi na kuwafanya waone [[ulimwengu]] ni mbaya na unatawaliwa na [[shetani]]. Fransisko hakubishana nao katika [[mihadhara ya dini]] walivyofanya [[Wadominiko]], ila aliimba kwa lugha ya watu wadogo na kwa namna inayovutia juu ya uzuri na faida ya viumbe vinavyotangaza wema wa Muumba. Kwa kupokea ujumbe huo watu walikingiwa uzushi huo. Ndiyo njia ya Ndugu Wadogo katika utume: kuwaelekea watu wadogo kwa namna rahisi inayowasaidia kumgeukia Mungu kwa moyo wote. Usomi uliwazuia wengi wasione njia hiyo wala kuwafikia watu wa kawaida. Kumbe huyo mtu mnyofu, aliyejiita mjinga, aliwaelewa na kuwafikishia ujumbe wa imani. Mtazamo mfurahivu uliomwezesha kuviona vyote kuwa ni ndugu zake, kwa kuwa vimeumbwa na Mungu yuleyule kwa faida ya mtu, ulimfanya asichoke kumshukuru na kuwaalika wote wafanye vilevile. Kuhusu mabaya yanayotokea pia hakuwalaumu mashetani, kwa kusema ndio walioharibu ulimwengu, bali aliwaona kama [[askari]] wa Bwana waliopewa kazi ya kuadhibu makosa ya binadamu. Huyo ndiye mkuu wa viumbe vinavyoonekana, na ndiye aliyeharibu ulimwengu wote kuanzia [[dhambi ya asili]]. Katika maandishi yake Fransisko anatukumbusha kuwa yaliyotupata ni matokeo ya [[dhambi]] zetu, na kuwa tunapaswa kutubu kwa kushiriki kazi ya Mkombozi. Mwenyewe alizingatia sana [[fumbo la msalaba]]: toka mwanzo wa [[uongofu]] wake alimzingatia Yesu katika ukweli wa mateso yake ambayo yalianza pangoni yakaendelea maisha yake yote kabla hayajafikia kilele chake huko [[Kalivari]]. Kwa njia yake ukweli huo pia ukaja kuenea ukifuta uzushi uliomuona Yesu kama [[malaika]] tu. Ukweli huo unadai si imani tu, bali upendo na [[mshikamano]] naye. Kwa misingi hiyo Fransisko hakuweza kushindwa na [[uchungu]] wote wa miaka ya mwisho ya maisha yake, bali aliugeuza kuwa [[furaha kamili]]. Ndio ushindi wake pamoja na Kristo, uliothibitisha mafundisho yake. Ndivyo alivyoweza kuongeza baadaye mistari mingine katika utenzi huo ili kumsifu Mungu hata kwa ndugu kifo. === Miaka ya mwisho === Baada ya kanuni kuthibitishwa, Fransisko alikwenda [[Greccio]] kujitafutia kimya na upweke. Ndipo alipopata wazo la kuadhimisha [[Noeli]] kwa namna mpya ili kuitia maanani zaidi. Kwa msaada wa mtawala wa kijiji hicho, kwa ushirikiano wa wananchi na kwa mahudhurio ya ndugu wengi, liliandaliwa [[pango]] lenye majani makavu, [[ng’ombe]] na [[punda]], halafu ikaadhimishwa [[Misa]] ambapo Fransisko, akiwa shemasi, alisoma Injili na kuhubiri kwa utamu mkubwa. Lengo lilikuwa kuwafanya Wakatoliki wote wakumbuke jinsi [[Mwana wa Mungu]] alivyojishusha duniani, si tu kwa kujifanya mtu, bali pia kwa namna alivyozaliwa na alivyoishi. Chaguo lake la ufukara lilitegemea ukweli wa maisha ya Yesu kama mtu wa mwisho na mtu wa mateso. Baada ya miezi michache ufuasi huo wa moja kwa moja ukaja kuthibitishwa na madonda matano aliyotiwa juu ya [[La Verna]]. Kati ya Greccio na mlima huo, Fransisko alipitia maisha ya Yesu na kuyafanya yawe mang’amuzi yake matamu na ya kutisha pamoja. Ndivyo alivyozidi kutambua ubora wa mifano: kwa kuwa Yesu ametufundisha kwa matendo kuliko kwa maneno; upendo tu unaweza kupenya mafumbo yake na kupokea kikamilifu ujumbe uliofichika humo. [[Picha:Manuscrito_de_s_francisco.jpg|thumb|[[Ngozi]] iliyoandikwa na Mt. Fransisko mwenyewe masifu ya [[Mungu]] na [[baraka]] kwa ajili ya nd. Leo.]] Kwa upendo wa namna hiyo Fransisko alipanda mlimani ili kuishi na ndugu wachache msituni. Katikati ya mwezi Septemba [[1224]] alifikiwa na [[njozi]] ya pekee ambayo ilimuachia mwilini [[madonda ya Yesu]]. Kwa kuwa yeye aliyaficha akaagiza wenzake pia watunze [[siri]]; baada ya kufa tu watu wengi wakaja kujionea katika [[maiti]] yake ajabu hilo, ambalo liligusa zaidi mioyo kwa sababu ilikuwa mara ya kwanza kutukia duniani. Mbali ya mateso hayo aliyojaliwa Kimungu, miaka ya mwisho ya Fransisko iliendelea kujaa yale ya kibinadamu pia. Kwanza [[maradhi]] ambayo [[matibabu]] aliyoagizwa kuyapata hayakuleta [[nafuu]], bali yalizidi kuharibu na kumtesa: inatosha tukumbuke alivyochomwa kwa [[chuma]] cha [[moto]] kuanzia [[jicho]] hadi [[sikio]]. Halafu juhudi zake za kuendelea kuwa kielelezo cha toba kwa wafuasi wake, ambao upande wao walizidi kumtia uchungu hata katika kumtumikia na kumheshimu. Bila kusahau majaribu ya [[usiku wa roho]] yaliyoendelea mpaka katikati ya mwaka [[1225]], alipoahidiwa [[uzima wa milele]]. Miaka hiyo ina mashahidi wa pekee, yaani ndugu wanne waliomuuguza mfululizo: [[Anjelo Tancredi]], [[Ndugu Leo|Leo]], [[Ndugu Rufino|Rufino]] na [[Yohane wa Masifu]]. Wa kwanza kati yao wanajulikana sana kwa jina la [[Wenzi Watatu]]: baadaye wakaja kuandika kwa [[utiifu]] mambo waliyoyaona na kuyasikia. Kwa njia yao tunaweza kufuata hatua kwa hatua maendeleo ya [[malaria]], iliyomsumbua Fransisko miaka sita mfululizo hata mwisho ikamuua, tena ya [[trakoma]], iliyosababisha [[upofu]] karibu kamili, pamoja na maumivu ya mfululizo yanayofanana na yale ya macho kuwekwa juu ya miiba na kutokwa machozi. Ndugu Elia na Kardinali Hugolino walimshughulikia sana, lakini bure. Pamoja na kutambua jambo hilo, katikati ya mwaka 1224 ndugu Elia alipata njozi na kufunuliwa kuwa Fransisko ataishi bado miaka miwili tu. [[Safari]] za [[mgonjwa]] zilizidi kupungua kwa wingi na kwa umbali, zikifanyika hasa kwa kujaribu matibabu na kurudi kila mara kwenye Porsyunkula. Hata katika hali hiyo Fransisko hakuacha kulihangaikia shirika lake kadiri alivyoona linasogea mbali na karama yake. Ili awe kielelezo kwa wote alizidi kujinyima mahitaji ya mwili, na kutamani arudie maisha yaliyodharauliwa ya mwanzoni na kutumikia wakoma. Ndipo alipowaambia wenzake, “Ndugu, tuanze kumtumikia Bwana Mungu, kwa kuwa mpaka sasa hatujapiga hatua au ni ndogo sana”. Aliogopa shirika lake litalegea kama mengine mengi, hivyo akatafuta [[mbinu]] za kuliokoa, kusudi kanuni isiwe mwisho wa juhudi za ndugu, bali kichocheo kwa kutafuta ukamilifu. Mbinu mojawapo ni wasia wa Kiroho aliouandika zaidi ya mara moja. Muhimu zaidi ni ule mrefu aliouandika katika wiki za mwisho za maisha yake. Haukukusudiwa kuwa kanuni mpya, ila kusaidia ile iliyoahidiwa kwa Bwana: ni [[kumbukumbu]], [[onyo]] na [[shauri]]. Kwanza ni kumbukumbu za uongofu wa Fransisko na za maisha asili ya shirika ambayo ndugu wote wafananishe nayo maisha yao. Katika kumbukumbu hizo hakutaja mateso yote aliyojaliwa na Mungu, bali alifafanua chaguo lake la kumfuata Yesu fukara kama utajiri pekee anaowaachia watoto wake. Hivyo wasia, ukiunganisha maagizo ya kanuni na mang’amuzi ya mwanzilishi, ukabaki katika shirika kama [[mwiba]] mwilini mwa wanaopenda kulegeza [[kamba]], na kama [[changamoto]] kwa wote kadiri walivyompenda Fransisko, kwa kuwa ndiyo maneno yake ya mwisho aliyoyatoa kwa upendo mkuu akiwa amefanana na Yesu msulubiwa hata mwilini mwake. Ndiyo sababu toka mwanzo wasia ulisababisha shirikani mabishano yaliyohitaji kuingiliwa kati na Mapapa. Upande wa wasia walisimama ndugu waaminifu, ingawa kipindi fulani baadhi yao ([[Fraticelli]]) walipita kiasi hata kujitenga na Kanisa ili kupigania ufukara; baada yao kosa hilo halijarudiwa tena. Baadhi ya marekebisho ya shirika (k. mf. [[Wakapuchini]]) yalijifunga kushika wasia pamoja na kanuni, na hivyo wakafaulu kurudia maisha asili. Pamoja na kumbukumbu, katika wasia tunakuta maonyo ya mwisho ya Fransisko kuhusu kuheshimu mapadri, kufanya [[kazi za mikono]], kuishi kama [[wakimbizi]] katika [[nyumba]] duni, na kutoomba [[fadhili]] yoyote kutoka [[ofisi za Papa]]. Polepole maonyo yakawa mashauri, na hasa shauri kuu lililo lengo la yote yaliyotangulia, kiasi kwamba ni katazo kali. Linahusu ujanja wa wanasheria katika kupotosha maana halisi ya maneno ya kanuni na wasia. Kuyaelewa kunahitaji unyofu uleule wa Fransisko pamoja na nia ya kuyatekeleza. Watakaofanya hivyo watapata [[baraka]] pana kabisa ya Mungu na ya kwake. Kivutio hicho kimejaa upendo wa mzee kwa watoto wake ambao ulijitokeza mara nyingi miaka ya mwisho katika maneno, maandishi na matendo. Mfano mmojawapo ni [[Takwa la Mwisho]] alilomuandikia Klara ili kuwahimiza [[mabibi fukara]] wadumu mpaka mwisho katika maisha na ufukara wa Yesu. Ni kama wasia mfupi kwa wafuasi wake wa kike, ambao hakuwa na wasiwasi juu ya uaminifu wao, lakini aliwaogopea watashauriwa sana na watu wengine (viongozi wa Kanisa na wanashirika) walegeze masharti ya ufukara. Ndiyo sababu aliwaachia maneno hayo kwa maandishi ili wadumu imara katika nia yao. Historia iliyofuata ikaonyesha Fransisko alitabiri vizuri kuhusu Klara na wenzake, waliopaswa kupambana mfululizo na [[kishawishi]] hicho toka kwa viongozi waliowapenda. Ushindi wa Klara katika kutetea kwa uaminifu ufukara mkuu ulipatikana siku ya mwisho kabla hajafa, alipoletewa kanuni yake imethibitishwa na [[Papa Inosenti IV]]. Katika kanuni hiyo, ambayo katika Kanisa ilikuwa ya kwanza kuandikwa na [[mwanamke]], Klara alifuata kwa kiasi kikubwa ile ya Fransisko kama thibitisho la [[umoja]] wa Kiroho katika tofauti za mitindo yao ya maisha; pia alinakili humo wasia huo mfupi alioutumia kama [[silaha]] katika mapambano. Mbali ya maandishi yake, Fransisko alitafuta mbinu nyingine ili kudumisha shirika katika karama yake. Mojawapo ni kuwaagiza watumishi wa shirika watunze Porsyunkula kama kielelezo cha ufukara, kimya na sala ili ndugu wote wakumbuke wanavyopaswa kuishi. Kwa ajili hiyo alitaka wapangwe huko ndugu bora ambao mmojawao akifa, nafasi yake ishikwe na mwingine. Hivyo alisisitiza tena umuhimu wa mifano, ambayo isiwe ya mtu mmojammoja tu, bali ya jumuia nzima pia. Jambo hilo halikutekelezwa mahali pale, lakini katika historia ya shirika tunaona daima ndugu wakiomba ruhusa ya kutekeleza kikamilifu kanuni pamoja na wengine, hasa katika makao ya upwekeni; tunaona pia mchango mkubwa wa jumuia hizo katika kurekebisha kwa mfano wao hali ya utawa mzima. Mfransisko ni ndugu hasa, na maisha yake yanategemea sana jumuia: hawezi kuridhika ashike kanuni kibinafsi katika jumuia iliyolegea; ndiyo sababu ya maombi hayo. Pengine viongozi wenyewe wa shirika walipoona limelegea mno wakaja kuhamasisha wenye nia waunde jumuia za pekee. Namna zote mbili zikazaa matunda tele. [[File:Tomb of Saint Francis - Basilica di San Francesco - Assisi 2016.jpg|thumb|left|[[Kaburi]] la Fransisko huko [[Asizi]].]] Fransisko, baaada ya kuuguzwa katika jumba la Askofu wa Asizi kwa siku kadhaa, aliomba ahamishiwe Porsyunkula ili afie pale alipoanzia maisha mapya. Alikuwa amebaki mifupa na ngozi tu, isipokuwa tumbo na miguu vimevimba kama kwa safura. Ndipo alipotunga [[ubeti]] wa mwisho wa [[Utenzi wa Viumbe Vyote]]. Mwaka mmoja kabla ya hapo alikwishaongeza ubeti mwingine juu ya [[msamaha]] ili kuwapatanisha Askofu na [[Meya]] wa Asizi. Basi ubeti juu ya [[kifo]] ukaja kukamilisha utenzi mzima kwa kuchungulia uzima wa milele, ambapo sifa za Mungu zinaimbwa bila ya mwisho. Ndivyo alivyojiandaa kufa katika [[mapenzi ya Mungu]]. Siku za mwisho zilijaa ishara za upendo kwa marafiki wake: njiani alibariki Asizi na kuuombea, akamtabiria Klara kuwa atamuona na kufarijika, akawaita ndugu waliokuwa mbali (hata “kaka” [[Yakopa wa Settesoli]] kutoka Roma), akawagawia vipande vya mkate akifuata mfano wa Yesu. Katika yote alilenga ustawi wa roho zao na wa shirika, tunavyoona hasa katika baraka zake za mwisho alizozitoa kwa kufuata mfano wa mababu wa [[Israeli]] na [[Musa]]. Aliwabariki waliokuwepo na kwa njia yao alikusudia kuwabariki wale wote watakaoingia shirikani mpaka mwisho wa dunia. Kati ya wote [[ndugu Bernardo]] alipata baraka ya pekee akaandikiwa maneno yafuatayo yawe kumbukumbu kwa wote siku za mbele: “Ndugu wa kwanza aliyenipa Bwana ni ndugu Bernardo, naye ndiye wa kwanza kutekeleza kikamilifu kabisa Injili takatifu akiwagawia maskini mali zake zote. Kwa hiyo na kwa sifa nyingine nyingi napaswa kumpendelea kuliko ndugu mwingine yeyote katika shirika zima. Ndiyo sababu nataka na kuagiza kadiri ninavyoweza kwamba yeyote atakayekuwa mtumishi mkuu ampende na kumheshimu kama nafsi yangu, na vilevile watumishi wengine wa kanda na ndugu wa shirika lote wamjali kama ni mimi mwenyewe”. Ndiyo mbinu ya mwisho ya Fransisko ili kuzuia utawa wake usipotoke: kumuacha mtu ambaye awe kielelezo kwa viongozi na kwa ndugu wengine badala ya mwanzilishi. Kisha kumuacha huyo mwandamizi (si katika uongozi bali katika kazi muhimu zaidi ya kuwa kielelezo), Fransisko hatimaye aliweza kuaga dunia amemaliza kazi yake na kulazwa [[uchi]] ardhini, [[usiku]] kati ya tarehe 3 na 4 Oktoba 1226. == Maandishi asili kuhusu Fransisko == Baada ya kupitia maisha na maandishi ya Fransisko, ni vema kujua jinsi habari zake zilivyotufikia kwa njia ya maandishi ya watu wengine pia. Baadhi yaliandikwa mapema kabla hajafa. Baadhi ni hati za Kanisa. Baadhi ni mafupi sana na yanamtaja tu katika kusimulia mambo mengine. Baadhi ni kazi ya watu ambao si Wafransisko, tena pengine hawakupenda huo mtindo mpya wa kitawa. Lakini bila ya shaka habari nyingi zaidi zinapatikana katika maandishi ya wafuasi wake. Kati yao ana nafasi ya pekee Klara kwa sababu ya utakatifu wake, ya uhusiano wa ndani na wa muda mrefu na Mt. Fransisko, na ya uaminifu wake katika kumfuata. Maandishi mengine ya Wafransisko yanatofautiana si tu kwa urefu, kwa mtindo, kwa mpangilio au kwa ufasaha, bali pia kwa malengo na mitazamo. Hasa mabishano katika shirika yalifanya kila mmoja akusanye habari zilizompendeza ili kumchora Fransisko kulingana na msimamo wa kikundi chake: ndiyo sababu ni lazima tulinganishe maandishi yote ili kupata ukweli. [[Thoma wa Celano]] ndiye wa kwanza kuandika kitabu cha maisha ya Fransisko. Alifanya kazi hiyo kwa agizo la [[Papa Gregori IX]] akikusanya [[shuhuda]] zilizotolewa katika [[kesi]] ya kumtangaza Fransisko kuwa mtakatifu ([[16 Julai]] [[1228]]) pamoja na kumbukumbu zake mwenyewe za miaka sita aliyoishi karibu naye. Mwaka [[1229]] akamkabidhi Papa kitabu hicho ambacho aliipa uzito hasa miaka miwili ya mwisho ya Fransisko, ambapo utakatifu wake uling’aa kwa namna ya pekee. Pamoja na kufuata mtindo wa wasifu wa watakatifu wa zamani, Thoma alisisitiza mambo mapya ya Fransisko: ufukara, unyofu, unyenyekevu, wema kwa maskini, upendo kwa viumbe, mahubiri yasiyo na mapambo, hata madonda ya Msulubiwa. Kitabu hicho rasmi kilikusudiwa hasa kueneza heshima kwa Fransisko, lakini pia kulitetea shirika lake dhidi ya upinzani wa nje. Kwa kila shirika, heshima inayotolewa kwa [[mwanzilishi]] inaliletea heshima na nguvu katika maisha ya Kanisa, na mara nyingi hata misaada na faida upande wa uchumi. Hivyo tunaelewa mafanikio ya haraka ya ndugu Elia katika kujenga [[Basilika la Mt. Fransisko|kanisa kubwa la Mt. Fransisko]] huko Asizi. Kwa kumtukuza, shirika lilijitukuza. Ukweli huo ni wazi katika mwendelezo wa maandishi juu yake pia. Miaka iliyofuata ([[1230]]-[[1234]]) zilitungwa sala na nyimbo za liturujia kwa heshima ya mtakatifu huyo mpya. Kati ya watunzi, [[Julian wa Speyer]] aliandika pia maisha yake ([[1232]]-[[1235]]), hasa kwa ajili ya Wafransisko na ya malezi yao. Wakati huohuo ([[1232]]-[[1239]]) [[Henri wa Avranches]] alitunga maisha ya Fransisko kwa mtindo wa shairi. Katika miaka [[1237]]-[[1239]] sura yake nyingine ilichorwa na kuenezwa na kitabu kidogo, jina lake “[[Agano Takatifu la Mt. Fransisko na Bibi Ufukara]]”. Kichwa chenyewe kinaonyesha wazi kuwa kitabu kinasisitiza upendo wake kwa Ufukara kama [[mchumba]] wake. Humo yeye anaonekana kama fukara mdogo ambaye alimtafuta sana Ufukara, akamuona katika kilele cha mlima anapokaa, hapo wakasimuliana maisha yao na kufunga agano la upendo na uaminifu. Picha hiyo ikazingatiwa sana mpaka leo. Hiyo ilikuwa miaka ya mwisho ya uongozi wa ndugu Elia, ambayo ilizidi kuwa na mabishano kati ya Ndugu Wadogo. Hata baada ya kumuondoa madarakani, mabadiliko ya maisha yakaendelea kufanyika na kusababisha maswali juu ya nia halisi ya mwanzilishi. Ndipo ([[1240]]-[[1241]]) [[Yohane wa Perugia]] alipoandika kitabu juu ya asili ya shirika ili kuamsha ule moto uliowaka mwanzoni kati ya wenzi wa Fransisko. Habari zake ni mpya kwa asilimia 60 na kutegemea hasa ushahidi wa [[mwenye heri Egidi]]. Kwa kuwa Yohane hakujitaja kitabu hicho kinaitwa “[[Kitabu Kisicho na Jina cha Perugia]]”. Miaka ishirini baada ya kifo cha Fransisko hamu ya kujua habari zake ilikuwa imeongezeka ndani na nje ya shirika. Ndiyo sababu wakati wa mkutano mkuu wa mwaka [[1244]] [[mtumishi mkuu]] mpya aliagiza ndugu wote walete kwa maandishi kumbukumbu yoyote waliyonayo juu yake. Kutokana na agizo hilo vikapatikana vitabu viwili tulivyonavyo hata leo: cha kwanza kilitungwa katika miaka [[1241]]-[[1247]] kikaitwa “[[Ngano za Wenzi Watatu]]”. Kinategemea sana kitabu cha Yohane wa Perugia lakini kinatia mkazo zaidi juu ya Fransisko mwenyewe na kuonyesha njia ya kuongoka na kufanana na Kristo ambayo aliifuata na ambayo inawafaa wote. Cha pili kinaitwa “[[Mtungo wa Asizi]]” ([[1244]]-[[1260]]) kwa kuwa kinakusanya shuhuda za ndugu mbalimbali walioishi naye, pamoja na kuchukua msimamo dhidi ya mabadiliko shirikani. Lakini kazi ya kuandika upya maisha rasmi ya Fransisko ilikabidhiwa tena kwa Thoma wa Celano, naye akaimaliza mwaka 1247. Kitabu hicho hakikukusudiwa kushika nafasi ya kile alichotangulia kukiandika, bali kukitimiliza kutokana na ushahidi wa wengi, hasa wenzi watatu, waliotuma kumbukumbu zao na za wenzao wa kwanza pamoja na barua kutoka Greccio ([[11 Agosti]] [[1246]]). Kitabu cha pili cha Thoma kilisisitiza utakatifu wa Fransisko kama mkuu kuliko ule wa waanzilishi wengine wote, kwa hiyo ujana wake haukulaumiwa kama mara ya kwanza, Mt. Dominiko anaonyeshwa akimuinamia Fransisko n.k. Vimeongezwa: maneno ya Msulubiwa kwa Fransisko, njozi ya Papa Inosenti III kuhusu kazi yake ya kulitegemeza Kanisa n.k. Fransisko alizidi kulinganishwa na Kristo kama ilivyotarajiwa na wanashirika. Pamoja na hayo kitabu hicho kinatuletea kwa wingi habari za maadili yake, misemo yake na nia zake. Hata hivyo shirika kwa jumla halikuridhika sana; ndiyo sababu katika miaka [[1250]]-[[1252]] Thoma akaandika kitabu chake cha tatu ambacho kinakusanya miujiza tu ya Fransisko ili kuzidi kumtukuza yeye pamoja na shirika lake. Lakini hivyo vitabu vitatu vya Thoma vilionekana kukosa umoja na kuwa virefu mno hasa kwa kuvinakili kwa mikono. Ndicho kisingizio cha kudai maisha ya Fransisko yaandikwe upya katika kitabu kimoja tu. Lengo lingine la ombi hilo lilikuwa kulikinga shirika dhidi ya mashambulizi makali ya walimu wa [[chuo kikuu cha Paris]] waliopinga mambo mapya yaliyoletwa na Ndugu Wadogo, ambao baadhi yao wameambukizwa pia na matabiri ya kizushi ya [[abati]] [[Yohakimu wa Fiore]]. Huyo alipanga [[historia ya wokovu]] kwa namna yake akisema mwaka [[1260]] utakuwa mwanzo wa wakati wa [[Roho Mtakatifu]] ambapo Kanisa litafanywa upya na karama zake. Ndipo Wafransisko hao walipochota mawazo mbalimbali ili kuthibitisha umuhimu wa Fransisko katika hatua hiyo na katika historia ya wokovu jumla. [[File:Angelo_sesto_sigillo.jpg|thumb|Mchoro wa Malaika wa mhuri wa sita mwenye madonda matakatifu.]] Basi mwaka huo mkutano mkuu ulimuagiza [[Bonaventura wa Bagnoregio]], mtumishi wa shirika lote, aandike kitabu kipya. Hicho hakina habari mpya ila kinatumia zile za Thoma wa Celano. Tofauti kubwa ni namna alivyozitumia ili kumuonyesha Fransisko kuwa si [[serafi]] tu (alivyosema Celano) bali ni yule [[malaika]] wa mhuri wa sita mwenye alama ya Mungu aliye hai aliyetabiriwa na [[Ufu]] 7:2 kuwa atapanda toka [[Mashariki]] kufungua wakati mpya. Kwake Mungu aliye hai ndiye Kristo Msulubiwa, na alama yake ndiyo madonda matano aliyomtia Fransisko. Basi, kama ni hivyo, huyo si mtakatifu mmojawapo tu, bali ana nafasi ya pekee katika historia ya wokovu. Mchoro huo ulikubaliwa kabisa na shirika lote, hivi kwamba mkutano mkuu wa mwaka [[1266]] ukaweza kuagiza yateketezwe maandishi yote yaliyotangulia kuhusu Fransisko. Lengo lilikuwa wote wamkumbuke tu alivyochorwa na Bonaventura katika kitabu chake rasmi na cha kudumu. Kweli hicho kikanakiliwa sana kwanza kwa mikono, halafu kwa mashine na kufuatwa na wengi katika sanaa, mahubiri na liturujia. Kumbe vitabu vya Celano vikapotea kwa zaidi ya karne tano. Hata ndugu waliopinga mabadiliko ya shirika na msimamo wa kati wa Bonaventura, walimlaumu kwa sababu ya kupunguza habari kadhaa, lakini walipendezwa na jinsi alivyomtukuza Fransisko kuliko watakatifu wote. Kwa kitabu hicho sura yake imeshakamilika. Vitabu vilivyotungwa baadaye, k.mf. “[[Kioo cha Ukamilifu]]” ([[1318]]), havikuweza kuichangia sana, ingawa vinatusaidia kumuelewa zaidi katika majaribu yake, nia yake na roho yake kwa kuwa vinasimulia bila mpango habari mbalimbali ambazo hazikutumiwa zote na vitabu rasmi. Hasa habari juu ya [[upinzani]] uliompata Fransisko ndani ya shirika hazikuweza kuandikwa katika vitabu vyake rasmi, lisije likapata [[aibu]]. Basi, maandishi hayo ya mwishomwisho yaliziba pengo hilo na kutuonyesha ukweli, kama picha iliyofyatuliwa kwa [[kamera]] bila wahusika kujua wala kujipanga. Vitabu hivyo vilichochea upinzani ndani ya shirika na hata dhidi ya uongozi wa Kanisa. Baadaye tena ([[1328]]-[[1343]]) [[Hugolino wa Montegiorgio]] na mwenzake fulani wakatunga “[[Actus]]” (= “Matendo” ya Fransisko na wenzake) ambacho kikatafsiriwa kwa [[Kiitalia]] mwishoni mwa [[karne XIV]]. [[Tafsiri]] hiyo, yenye jina la “[[Fioretti]]” (= “[[Maua Madogo]]”, yaani “[[Visimulizi Bora]]”), ikasifiwa sana kwa uzuri wake, ingawa visimulizi vyake si vyote vya kihistoria. Ni kama [[manukato]] yanayotuvutia kwenye roho na utakatifu wa Fransisko, aliyekwishakufa toka siku nyingi, hivi kwamba anakumbukwa kwa mbali lakini kwa namna ya kupendeza zaidi. Miaka iliyopita imechuja ujumbe wake, ambao hivyo unang’aa kwa namna ya pekee katika kitabu hicho kilichosisitiza jinsi Fransisko alivyofanana na Yesu, wazo lililokazwa na Wafransisko wote wa [[karne XIV]], hasa na [[Bartolomayo wa Pisa]], mwandishi wa “[[Conformitates]]” (= “[[Uwiano Mwingi]]”). == Tarehe za maisha yake == 1182 Mtoto Yohane alizaliwa na kubatizwa. Baba yake, Petro wa Bernardone, akirudi toka safarini akamtajia jina la Fransisko, yaani Mfaransa Mdogo. Baada ya hapo mtoto akalelewa katika anasa, ingawa hatujui kama ujanani aliulinda [[usafi wa moyo]] au sivyo. Kwa tabia alikuwa na uchangamfu na huruma sana kwa maskini ingawa aliogopa wenye ukoma. Pamoja na adabu njema alipewa pia elimu kidogo kupitia mapadri, halafu akawahi kuanza biashara. 1198 Asizi vilianza vita vya wenyewe kwa wenyewe: inawezekana kwamba Fransisko naye alishiriki kushambulia na kubomoa ngome ya kifalme iliyokuwepo juu ya mji huo. 1202 Asizi ulishindwa vitani na jeshi la Perugia; Fransisko mwenyewe akatekwa na kufungwa huko Perugia. Baada ya mwaka mmoja akarudishwa nyumbani kwa sababu ya ugonjwa na kisha kulipiwa pesa nyingi ili aachiliwe; lakini wakati huo wa mateso alianza kukomaa na kubadilika kimawazo. 1204 Fransisko aliendelea kuugua mwaka mzima. 1205 Fransisko aliondoka tena aende vitani kuikomboa nchi takatifu ya Yesu na kujipatia sifa na cheo, lakini kabla hajatoka mkoa wake akarudi Asizi kutokana na njozi na sauti aliyoisikia. Akaenda kuhiji [[mji wa Roma|Roma]] kwenye makaburi ya Mitume, ambapo anabadilishana nguo na fukara na kuanza kuombaomba. Katikati ya mwaka uongofu wake ulikuwa umekomaa: katika [[karamu ya mwisho]] aliyowaandalia wenzake alikuwa akifikiria kuoa bibi ufukara. Alipokutana ghafla na mtu mwenye ukoma akashuka kwenye farasi na baada ya kumsaidia pesa akambusu: ndio ushindi mkuu uliofanya kuanzia hapo kusiwe na kitu cha kumzuia. Karibu na mwisho wa mwaka akamsikia Yesu msalabani akimuambia, “Fransisko, nenda ukarekebishe Kanisa langu, kwa kuwa linataka kubomoka”: ndiyo kazi ya utawa atakaoanzisha, ingawa mwanzoni alielewa tofauti, kwamba arekebishe magofu ya kanisa aliposikia sauti hiyo. 1206 Mwanzoni mwa mwaka, baada ya miezi ya mashindano na wazazi wake, waliokuwa wakimshutumu na kumbembeleza na kumtesa, Fransisko aliitwa hukumuni kwa meya: lakini kama mtu wa Mungu akakataa mahakama ya serikali, hivyo kesi akafanyika mbele ya askofu Guido ambapo alimkataa mzazi wake pamoja na mali za urithi hata akamrudishia nguo zake zote. Baada ya kuishi kidogo kama boi kwa Wabenedikto, akahamia Gubbio ambapo akavaa kanzu ya mkaapweke,akisali na kutumikia wakoma. Mnamo Julai akarudi Asizi arekebishe kanisa la mtakatifu Damiano ambapo alitabiri watakuja kukaa masista watakatifu. 1207 Alirekebisha kanisa la mtakatifu Petro na mwisho lile la mtakatifu Maria wa Malaika: kazi za ukarabati zilichukua karibu miaka miwili, kwa kuwa mwenyewe alikuwa akienda kuombaomba mawe ya kujengea, ingawa hakuwa na uzoefu na kazi nzito namna hiyo. 1208 Siku moja wakati wa Misa alisikiliza sehemu ya Injili ambayo Yesu aliwatuma kwa mara ya kwanza mitume wake (Mt. 10:7-10); hapo akaenda kwa padri kupata tafsiri zaidi na maelezo yake, halafu kwa shangwe akaanza kutekeleza, kwa kutupilia mbali mkanda na viatu, kuvaa kamba na kanzu ngumu na kuhubiri toba. Kama siku hiyo, ambapo hatimaye alielewa wito wake, akaendelea daima kuwa mtu wa Injili na mwana wa Kanisa. Tarehe 16 Aprili, baada ya kuhubiri alifuatwa na ndugu Bernardo wa Quintavalle na labda na ndugu Petro Cattani walioamua kujiunga naye; basi akawaongoza kanisani, wakasoma Injili kwa kufungua kitabu mara tatu, wakauza mali zao zote ili kuwagawia maskini kufuatana na waliyoyasoma: ndio mwanzo wa jamaa. Tarehe 23 Aprili ndugu Egidi pia akajiunga nao, na mara wakatawanyika wawiliwawili wahubirie mikoa ya jirani. Ndipo wafuasi walipoongezeka na mwishoni mwa mwaka walifikia kuwa wanane. 1209 Kisha kurudi Asizi wanne wengine wakajiunga nao: hapo wakaamua waende wote Roma ili kupata kibali cha Papa Inosenti III kusudi wawe na hakika ya kuwa maisha yao yanampendeza Mungu, na waeleweke kwa wote kuwa ni Wakatoliki hasa, si wazushi. Baada ya kuvumilia muda fulani wakafaulu kuongea na Papa kwa msaada wa askofu wa Asizi na wa kardinali Yohane wa Mtakatifu Paulo: mara ya kwanza makardinali wengine walibishana na kutaka kupinga ombi hilo; lakini mara ya pili Papa alitoa kwa sauti kibali chake kwa maisha yao ya kitawa na kwa utume wao wa kuhubiri toba. Labda mwaka huohuo Fransisko alianzisha utawa maalumu kwa waamini wanaoishi katika mazingira ya kawaida ya ulimwenguni, waweze kufuata maisha ya Kiinjili kwa ukamilifu mkubwa zaidi. 1210 Jamaa, baada ya kuhama kibanda cha Rivotorto ili kukwepa ugomvi na mkulima mkorofi, walihamia moja kwa moja kwenye kanisa la mtakatifu Maria wa Malaika, ambapo pabaki kielelezo cha kudumu. 1211 Fransisko akaondoka kwa meli aende Sirya akawahubirie Waislamu, lakini safari ikaishia Croatia kutokana na dhoruba; hapo akarudi Italia. 1212 Usiku baada ya Jumapili ya Matawi mtakatifu Klara alitoroka nyumbani, akapokewa na Ndugu Wadogo kwa mienge, akanyolewa kitawa na Fransisko akavikwa kanzu. Baada ya muda akahamia kwenye kanisa la mtakatifu Damiano pamoja na mdogo wake mtakatifu Anyesi aliyemfuata utawani: ndio mwanzo wa utawa wa Mabibi Fukara, ambao wanaishi Kifransisko ndani ya monasteri katika sala na kazi za mikono, bila ya kutoka nje wala kufanya utume wowote. 1213 Alifunga Kwaresima nzima katika kisiwa cha ziwa Trasimeno, halafu akazawadiwa mlima La Verna. 1214 Fransisko aliondoka tena kupitia bara akawahubirie Waislamu wa Moroko, lakini njiani huko Hispania akapatwa na ugonjwa mkali akarudi Asizi, alipowapokea utawani wasomi kadhaa: baadhi yao wakashika kweli njia ya udogo, lakini wengine wakaja kuvuruga utawa kwa kutegemea mno akili yao. 1215 Novemba ulifanyika Mtaguso Mkuu wa IV wa Laterano, ambao Fransisko alihudhuria pamoja na maaskofu na wakuu wengine wa mashirika; labda ndipo alipofunga urafiki na mtakatifu Dominiko, mwanzilishi wa Utawa wa Wahubiri. Baadaye akajitahidi sana kutekeleza maagizo ya mtaguso huo. 1216 Siku mbili baada ya kifo cha Inosenti III makardinali walimchagua Honori III. Fransisko aliendelea kuzungukazunguka Italia kwa ajili ya utume. 1217 Mkutano mkuu wa Ndugu Wadogo ulipoamua wengine waende kuhubiri nje ya Italia kwa Wakristo na wasio Wakristo, Fransisko akaelekea Ufaransa lakini njiani akazuiwa na kardinali Hugolino akarudi Asizi. Kutokana na kutumwa bila ya maandalizi yoyote, ndugu wengi wakapatwa na matatizo mengi. 1218 Honori III alieneza hati yake maalumu ili kuwahakikisha maaskofu wote kuwa Ndugu Wadogo ni Wakatoliki hasa. 1219 Mkutano mkuu ulituma tena ndugu wakahubiri Injili kwa Wakristo na Waislamu. Hapo Fransisko mwenyewe akaenda kati ya Waislamu wa Misri: hakupenda mwenendo wa jeshi la Kikristo lililopigana nao, akatabiri kuwa watashindwa. Upande wake akaenda kumhubiria sultani, lakini kisha kuona hawezi kumuongoa wala kuuawa naye kishahidi akamuomba ruhusa ya kutembelea mahali patakatifu pa Palestina na Sirya. 1220 Tarehe 16 Januari huko Moroko Waislamu waliwaua ndugu Berardo na wenzake wanne waliokwenda kuwahubiria mpaka misikitini: ndio wafiadini wa kwanza wa Kifransisko. Mnamo Aprili au Mei Fransisko, alipopashwa habari za mageuzi ndani ya shirika huko Italia, akarudi kwa ufunuo wa Mungu ashike tena uongozi, lakini alipoona ugumu wa hali ya utawa, na ya kwamba wengi hawataki kumsikiliza tena, akamuomba Papa alipatie shirika kardinali Hugolino kama msimamizi na mkosoaji. Halafu katika mkutano mkuu akajiuzulu akamteua ndugu Petro Cattani aongoze jamaa kwa niaba yake. 1221 Kwa kuwa Petro Cattani kafa mapema tarehe 30 Mei ikambidi Fransisko amchague makamu mwingine, yaani ndugu Elia Bombarone, wakati wa mkutano mkuu uliohudhuriwa na wanashirika elfu tano na uliopata kuwa mkubwa kuliko yote hadi leo. Kwa kuwa walijitengenezea vibanda vya mikeka kutokana na wingi huo, mkutano unajulikana kama mkutano wa mikeka. Mungu alifanya wasikose chakula hata wengi wakashangaa kwa sababu hayakufanyika maandalizi yoyote. Pamoja na kuamua kupeleka ndugu katika nchi mbalimbali, mkutano huo ulipitisha kanuni ndefu iliyohitajika sana kwa sababu ya hali ya shirika, na hasa ongezeko hilo la ajabu. Lakini kanuni hiyo haikuthibitishwa na Papa kwa sababu fulani. 1222 Fransisko alizunguka sana Italia kwa ajili ya utume. 1223 Miezi ya kwanza alikwenda pamoja na ndugu Leo na ndugu Bonisyo kwenye mlima wa Fonte Colombo ili kuandika kanuni fupi na yenye mtindo wa kisheria zaidi kama alivyodaiwa. Upinzani wa ndugu Elia na wengineo ukashindwa katika mkutano mkuu wa Juni, hivyo kanuni ikapelekwa kwa Honori III ambaye akaithibitisha kwa maandishi tarehe 29 Novemba. Katika Misa ya usiku wa Noeli, iliyoadhimishwa huko Greccio katika pango lililoandaliwa na Fransisko, alitokea mtoto Yesu. 1224 Mnamo Julai ndugu Elia alijulishwa katika njozi kwamba Fransisko ataishi bado miaka miwili tu. Mnamo Agosti Fransisko akapanda mlima La Verna afanye mfungo mpaka sikukuu ya Malaika mkuu Mikaeli; huko upwekeni, akiwa katika malipizi na majaribu makali ya usiku wa roho, akatokewa na Yesu mwenye sura ya serafi msulubiwa akajaliwa mwilini madonda yake matano ya msalabani. 1225 Baada ya kurudi kutoka safarini mwezi wa tatu Fransisko alienda kwa mtakatifu Klara, ambapo akabaki mpaka mwezi wa tano kwa sababu ya ugonjwa na ya matibabu yasiyomsaidia kitu. Katika mateso hayo na majaribu ya Shetani, usiku mmoja akaahidiwa uzima wa milele. Kesho yake asubuhi akamshukuru Mungu kwa kumtungia Wimbo wa Ndugu Jua. Mwezi Juni akawapatanisha askofu na meya wa Asizi kwa kuwaimbishia wimbo huo baada ya kuuongezea ubeti kuhusu msamaha. Halafu akaenda kukaa Rieti kwa ajili ya matibabu mbalimbali aliyoyavumilia yote kwa moyo mkuu. 1226 Kuanzia tarehe 6 Februari alisafiri tena kwa matibabu. Mnamo Aprili huko Siena akazidiwa hata usiku fulani alikubali ombi la kuwaandikia ndugu zake wote wasia mfupi kwa maneno matatu, yaani kwamba wapendane, wafuate ufukara na kulitii Kanisa. Baada ya kupata nafuu akaandika sehemusehemu wasia mrefu zaidi ili kuchochea karama ya shirika. Waasizi wakiogopa kwamba mtakatifu wao atakuja kufa mbali wakafanya mpango wa kumrudisha kwao wakamlaza kwenye nyumba ya askofu, lakini Fransisko alipokaribia kufa akaamua kurudi kwenye kanisa la mtakatifu Maria wa Malaika. Katika hiyo safari yake ya mwisho, katikati ya njia, akabariki mji wake. Halafu kabla hajafa akawabariki wafuasi wake wote, hata wale watakaoingia utawani mpaka mwisho wa dunia. Halafu tena akaomba wamlaze ardhini kabisa bila ya nguo afe uchi kama Yesu msalabani tarehe 3 Oktoba; hapo sifa ya madonda yake ikaanza kuenea, na wengi wakaja kuyashuhudia katika maiti yake. Kesho yake, kwa maandamano ya shangwe pamoja na huzuni, akaenda kuzikwa katika [[kanisa kuu]], lakini njiani waliwapitia mtakatifu Klara na wenzake. 1227 Tarehe 19 Machi, baada ya kufa Honori III, kardinali Hugolino alichaguliwa kuwa Papa kama alivyotabiriwa na Fransisko akajichagulia jina la Gregori IX. 1228 Mwenyewe alikwenda Asizi kusudi amtangaze rafiki yake Fransisko kuwa ni mtakatifu mbinguni (16 Julai). 1230 [[Masalia]] ya Fransisko yalihamishiwa katika kanisa kubwa lililojengwa kwa heshima yake: ndio kanisa kuu la shirika lote. ==Sala yake== Ndiwe Bwana Mungu mtakatifu unayetenda maajabu. Wewe una nguvu. Wewe ni mkuu. Wewe ndiwe mkuu kabisa. Wewe ndiwe mfalme mwenyezi. Wewe, Baba mtakatifu, mfalme wa mbingu na nchi. Wewe ni utatu na umoja, Bwana Mungu wa miungu; ndiwe wema, wema wote, wema mkuu, Bwana Mungu hai na wa kweli. Wewe ni pendo, upendo; wewe ni hekima, wewe ni unyenyekevu, wewe ni uvumilivu, wewe ni uzuri, wewe ni upole, wewe ni usalama, wewe ni utulivu, wewe ni furaha na heri, wewe ni tumaini letu, wewe ni haki, wewe ni kiasi, wewe ni mali yetu yote ya kututosha. Wewe ni uzuri, wewe ni upole, wewe ndiwe msimamizi, wewe ni mlinzi na mtetezi wetu, wewe ni nguvu, wewe ni burudisho. Wewe ni tumaini letu, wewe ni imani yetu, wewe ni upendo wetu, wewe ni utamu wetu wote, wewe ni uzima wetu wa milele: Bwana mkuu na wa ajabu, Mwenyezi Mungu, Mwokozi mwenye huruma. ==Sala iliyosambazwa kwa jina lake== Ee Bwana unifanye niwe chombo cha amani yako. Palipo chuki nilete mapendo, Palipo makosa nilete msamaha, Palipo nshaka nilete imani, Pasipo matumaini nilete tumaini, Palipo giza nilete mwanga, Palipo huzuni nilete furaha. Ee Bwana unisaidie nitamani zaidi: Kufariji kuliko kufarijiwa, Kuelewa kuliko kueleweka, Kupenda kuliko kupendwa. Kwa kuwa: Ni katika kutoa ndipo tunapopokea, Ni katika kusamehe ndipo tunaposamehewa, Ni katika kufa ndipo tunapozaliwa katika uzima wa milele. Amina. ==Tazama pia== * [[Watakatifu wa Agano la Kale]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] * [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] * [[Hadithi ya Kifransisko, Maisha ya Watakatifu]] ==Tanbihi== {{reflist}} == Marejeo ya [[Kiswahili]]== [[Picha:Assisi San Francesco BW 2.JPG|thumb|[[Basilika la Mt. Fransisko]] mjini Asizi.]] * Ngano za Wenzi Watatu – Kumbukumbu ya maisha ya Mtakatifu Fransisko wa Asizi ilivyoandikwa na Ndugu Leo, Rufino na Angelo – [[tafsiri]] ya Ndugu Wafransisko [[Wakapuchini]] – ed. T.M.P. Book Department – [[Tabora]] 1987 * [[Fioretti]] – Visimulizi Kuhusu Mtakatifu Fransisko wa Asizi – tafsiri ya Rikardo Maria, U.N.W.A. n.k. – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Ndanda 1996 – ISBN 9976-63-468-4 * V. TURETTA, Mt. Fransisko wa Asizi – tafsiri ya Ndugu Wafransisko Wakapuchini – ed. Santuario Porziuncola – [[Assisi]] 1990 * G. NIKOLAI, Ndugu Fransisko wa Asizi – [[Katuni]] zilizotolewa na Ndugu [[Wafransisko]] wa [[Tanzania]] – [[Dar es Salaam]] 1982 * Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 361-363 * Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk 303-319, 348-374 * John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 345-346 * Pd. Leandry Kimario, [[Wakapuchini|O.F.M.Cap.]] - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 541-543 * Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 76-77 == Marejeo ya [[lugha]] nyingine == * Bonaventure; Cardinal Manning (1867). The Life of St. Francis of Assisi (from the Legenda Sancti Francisci) (1988 ed.). Rockford, Illinois: TAN Books & Publishers. ISBN 978-0-89555-343-0 * Chesterton, Gilbert Keith (1924). St. Francis of Assisi (14 ed.). Garden City, New York: Image Books. * Englebert, Omer (1951). The Lives of the Saints. New York: Barnes & Noble. * Karrer, Otto, ed., St. Francis, The Little Flowers, Legends, and Lauds, trans. N. Wydenbruck, (London: Sheed and Ward, 1979) * Robinson, Paschal (1913). "St. Francis of Assisi". Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. {{CathEncy|wstitle=St._Francis_of_Assisi}} * Friar Elias, ''Epistola Encyclica de Transitu Sancti Francisci'', 1226. * Pope Gregory IX, Bulla "Mira circa nos" for the canonization of St. Francis, 19 Julai 1228. * Friar [[Thomas of Celano|Tommaso da Celano]]: ''Vita Prima Sancti Francisci'', 1228; ''Vita Secunda Sancti Francisci'', 1246–1247; ''Tractatus de Miraculis Sancti Francisci'', 1252–1253. * Friar [[Julian of Speyer]], ''Vita Sancti Francisci'', 1232–1239. * St. Bonaventure of Bagnoregio, ''Legenda Maior Sancti Francisci'', 1260–1263. * Ugolino da Montegiorgio, ''Actus Beati Francisci et sociorum eius'', 1327–1342. * ''Fioretti di San Francesco'', the "[[Little Flowers of St. Francis|Little Flowers of St.&nbsp;Francis]]", end of the 14th&nbsp;century: an anonymous Italian version of the ''Actus''; the most popular of the sources, but very late and therefore not the best authority by any means. * ''The Little Flowers of Saint Francis (Translated by Raphael Brown)'', [[Doubleday (publisher)|Doubleday]], 1998. ISBN 978-0-385-07544-2 == Viungo vya nje == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/216793/Saint-Francis-of-Assisi "Saint Francis of Assisi."] Encyclopædia Britannica Online. * [http://www.bartleby.com/210/10/041.html "St. Francis of Assisium, Confessor"], ''Butler's Lives of the Saints'' * [http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-of-st-francis-of-assisi-patron-saint-of-the-catholic-church-who-received-the-stigmata-of-jesus-christ.html The Life & Miracles of St. Francis of Assisi, the Monk who received the Stigmata of Jesus Christ] {{Wayback|url=http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-of-st-francis-of-assisi-patron-saint-of-the-catholic-church-who-received-the-stigmata-of-jesus-christ.html |date=20130724234417 }} * [http://franciscan-archive.org/ The Franciscan Archive] * [http://www.kiswila.com/PFDA/Maadili%20ya%20Mtakatifu%20Fransisko.pdf Maadili ya Mt. Fransisko katika vyanzo kwa Kiswahili] [[Jamii:Waliozaliwa 1182]] [[Jamii:Waliofariki 1226]] [[Jamii:Fransisko wa Asizi]] [[Jamii:Mashemasi]] [[Jamii:Wafransisko]] [[Jamii:wamisionari]] [[Jamii:Watawa waanzilishi]] [[Jamii:Washairi wa Italia]] [[Jamii:Watakatifu wa Italia]] 4u02linkczfkdttp1cm6frbixy362at 1580896 1580895 2026-07-21T09:03:24Z A09 55163 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-40677-20|~2026-40677-20]] ([[User talk:~2026-40677-20|talk]]): Rv LTA (TwinkleGlobal) 1580896 wikitext text/x-wiki [[Picha:San Francesco.jpg|right|thumb|300 px|Mchoro wa zamani wa Fransisko wa Asizi unaoaminiwa kufanana naye kuliko yote]] '''Fransisko wa Asizi''' (kwa [[Kiitalia]] '''Francesco d'Assisi'''; tangu [[Mtoto|utotoni]] [[jina]] la [[ubatizo]] '''Giovanni''', yaani Yohane (Mbatizaji), liliachwa kutumika; pia [[ubini]] '''mwana wa Petro Bernardone''' ulikuja kuachwa baada ya wao kushindana; [[Assisi]], [[Italia]], [[1181]] au [[1182]] - Assisi, [[3 Oktoba]] [[1226]]) alikuwa [[mtawa]] [[shemasi]] wa [[Kanisa Katoliki]]. Baada ya kuishi [[ujana]] wenye raha, [[Uongofu|aliongokea]] maisha ya [[Injili|Kiinjili]] ili kumtumikia [[Yesu]] [[Kristo]] aliyekutana naye hasa katika watu [[maskini]] na walalahoi, akijifanya [[Ufukara wa hiari|fukara]] vilevile, na hatimaye alitaka kufa uchi ardhini. Akizungukazunguka huko na huko, hadi [[Nchi takatifu]], aliwahubiria watu wa kila aina [[upendo]] wa [[Mungu]] akilenga kuiga kikamilifu kila [[siku]] mfano wa Yesu kwa maneno na matendo<ref>https://www.santiebeati.it/dettaglio/21750</ref>. Alianzisha jumuiya ya [[mtawa|kitawa]] yenye [[tawi|matawi]] mbalimbali ambayo leo ni [[utawa]] wenye wafuasi wengi kuliko yote wakikadiriwa kukaribia [[milioni]] moja [[Dunia|duniani]] kote. Alitangazwa na [[Papa Gregori IX]] kuwa [[mtakatifu]] [[tarehe]] [[16 Julai]] [[1228]]. Anaheshimiwa na wengi hata nje ya [[Kanisa]] lake, ambalo limemtangaza [[msimamizi]] wa wanaoshughulikia [[hifadhi ya mazingira]]. [[Sikukuu]] yake inaadhimishwa tarehe [[4 Oktoba]]<ref>[[Martyrologium Romanum]]</ref>. == Maisha na [[karama]] yake == === Ulaya na Kanisa mwishoni mwa karne XII === Fransisko alipozaliwa, [[Ulaya]] na [[Kanisa]] vilikuwa na hali ya kutatanisha kuliko kawaida, kutokana na mvutano kati ya mapya na ya kale. Mambo ya kale ni yale ya utawala wa ngazi mbalimbali ulioenea kutoka [[Ufaransa]] kuanzia [[karne IX]]: kila mtawala aliweza kugawa eneo lake na kuwakabidhi watawala wa chini akiwadai sehemu ya mapato na hasa msaada wakati wa vita, kufuatana na ahadi yao ya kuwa waaminifu kwake moja kwa moja. Utawala huo ulikuwa ukirithiwa na watoto ambao waliheshimiwa kama masharifu yaani watu wa ukoo bora na kutakiwa wawe hodari vitani. Ili watawale vizuri na kulinda maeneo yao walikuwa wakiishi katika [[ngome]] pamoja na watumishi wao. Watu wa kawaida waliishi mashambani katika hali ngumu sana hata wakaitwa watumwa wa ardhi. Hivyo Ulaya ilikuwa na [[askari]] na [[wakulima]] tu, mbali ya viongozi wa Kanisa na [[watawa]]. Kwa hali ya maisha watawa, ambao walikuwa aina ya [[wamonaki]] tu, na [[makleri]] wa juu walilingana na masharifu, ila makleri wa chini hawakuwa na [[elimu]] wala [[mali]] nyingi. Utajiri wa Kanisa, ambalo lilifikia kumiliki karibu nusu ya ardhi ya Ulaya nzima, uliwapotosha wengi na kuvuta miito ya bandia. Wengi walitambua haja ya [[urekebisho]] ndani ya Kanisa, na juhudi za pekee zilifanywa na wamonaki kama vile Hildebrando (ambaye akawa [[Papa Gregori VII]]) na Mt. [[Petro Damiani]] katika [[karne XI]], halafu na Mt. [[Bernardo wa Clairvaux]] katika [[karne XII]] akihimiza kupambana na maovu ya viongozi wa Kanisa hata kwa kutohudhuria [[ibada]] za wale wanaoishi vibaya. Jitihada hizo zilifanikiwa kidogo tu, kwa sababu ni vigumu kurekebisha mitindo mibaya iliyoenea, hasa katika mazingira ya [[dini]]. Hali hiyo ilichangia uenezi wa [[Waislamu]] na hasa wa [[Wakatari]] (maana yake Watu Safi); wazushi hao, baada ya kupata wafuasi kwa kushambulia maovu ya viongozi wa Kanisa, walikuwa wakifundisha njia ya roho zao kukombolewa. Kwa kuwa eti, ulimwengu huu ni mbaya, si kazi ya [[Mungu]] wetu, ni lazima kujitenga nao kwa kukataa vitendo na vyakula vinavyohusika na [[uzazi]]. Viongozi wa Kanisa walichelewa kuona hatari hizo, mpaka zilipokwishaenea mno: ndipo walipoanza kuzikabili hata kwa [[silaha]] wakishirikiana na baadhi ya watawala. Hata hivyo [[uzushi]] ukaendelea kustawi, kwa kuwa wengi walipenda maisha magumu ya watu hao kuliko yale ya viongozi wa Kanisa; hivyo waliwasaidia wasikamatwe. Uzushi wa aina nyingine ulianza muda mfupi baadaye (karne XI hiyohiyo) huko [[Lyon]] (Ufaransa Kusini). Mchochezi wake ni [[Valdo]], ambaye alikuwa mfanyabiashara, akaguswa na [[Injili]], akawapeleka mabinti wake kuishi [[monasteri]]ni, akauza mali zake, akawagawia [[maskini]], akaanza kuhubiri huko na huko kama walivyofanya wengine kabla yake wakisisitiza [[ufukara]] kama njia bora ya [[wokovu]]. Wengi waliguswa wakajitahidi kushika masharti ya Injili, hata baadhi yao wakaanza kuwashambulia makleri wabaya, kususia ibada zao na kuwapiga pia. Msimamo huo ulipingwa vikali kama [[kiburi]] na [[unafiki]]. Basi Valdo na wengine walipokatazwa na maaskofu wasihubiri tena wakafikia hatua ya kuwakataa. Huko Italia Kaskazini walitokea wengine wakisisitiza kazi kuliko ufukara ([[Mafukara wa Lombardia]] na [[Wahumiliati]], maana yake Walionyenyekea) ambao walikuwa wote watengenezaji wa vitambaa duni vya [[sufu]] kwa ajili ya maskini na ambao walichanga mali na mapato wakiishi kishirika. Mifumo hiyo yote ilionyesha uhai wa dini, na juhudi za [[walei]] wengi kwa urekebisho wa Kanisa. Jambo hilo jipya lilitokana na udhaifu wa makleri, pia na umbali wa wamonaki na maisha ya [[umati]]. Wamonaki pia walianza kushambuliwa kwa kufuata ufukara bandia na kula [[jasho]] la wengine, tena kwa kutoshughulikia [[uchungaji]]. Hivyo walei wakaaanza kujiongoza hata katika mambo ya kiroho. Msingi wa matukio hayo ni miji kupanuka haraka sana. Baada ya [[mwaka 1000]], kitovu cha Ulaya si tena vijijini na mashambani. Waliomiminika mijini walianza kukataa utawala wa ngazi wa zamani na kujichagulia viongozi ambao wadumu muda fulani tu, [[demokrasi]] ikaenea. Miji hiyo huru ikaanza kuvamia maeneo ya jirani ili kuyatawala, ukaweka watawala wa zamani chini yake. Mijini utengano wa [[matabaka]] matatu ya zamani ukawa unapungua: watu wadogo waliojiimarisha ki[[uchumi]] (hasa waliofanya [[biashara]] ya [[bidhaa]] kutoka nchi za mbali) wakazidi kupata nguvu hata kulingana na ma[[sharifu]]. Pamoja na utajiri watu hao walipaswa kujipatia elimu walau kidogo (ndio mwanzo wa kazi ya walimu wa watoto), hata wakatamani walingane kabisa na masharifu kwa kuiga mitindo yao ya Cortesia (maana yake [[Ustaarabu]]) ambayo ilidai kumheshimu [[mwanamke]] fulani kama mtawala wa binafsi, na kwa ajili ya huyo kujifanya wakarimu, wapendevu, wachangamfu, na kutunga nyimbo na mashairi. Mitindo hiyo ilienea kutoka ngome za masharifu hadi [[barabara]] na vichochoro vya mijini, ambapo vikosi vya wavulana vilikuwa vikiwaimbia wasichana. [[Picha:Casa-de-sao-francisco.jpg|thumb|Makazi ya Fransisko alipokuwa mdogo.]] === Asizi katika karne XII === Kwa asili Asizi ni [[mji]] wa Kirumi ambao ulipata umuhimu kwa sababu unatawala barabara kuu ya mkoa wa Umbria kutoka [[Spoleto]] (makao ya mfalme mdogo aliyekuwa chini ya mfalme mkuu wa [[Ujerumani]]) hadi Perugia mji uliokuwa chini ya utawala wa [[Papa]]. Wakati huo kulikuwa na ushindani mkubwa kati ya Asizi uliokuwa chini ya mfalme mkuu na jirani yake Perugia uliosimama upande wa Papa. Mbali ya hayo ndani ya mji wenyewe yalianza mapigano kati ya mayores (wakubwa, yaani masharifu) na minores (wadogo) yaliyosababisha masharifu wengi kukimbilia Perugia na hivyo kuzidisha [[chuki]] kati ya miji hiyo. Matokeo yake ni mapambano ya mwaka [[1202]] ambayo Fransisko pia aliyashiriki akashikwa mateka kwa mwaka mzima. Mbali ya hao watu wadogo waliotajirika (hasa kwa biashara), Asizi ulikuwa na mafukara, lakini tofauti na wale wa zamani ([[watumwa wa ardhi]]) ambao pamoja na kuwa na maisha magumu hawakukosa [[chakula]] (pia kutokana na [[mshikamano]] wao). Kumbe ufukara wa mijini haukuwa na dawa, uwe umetokana na kukosa [[kazi]] au kulipwa kidogo au kuugua. Ngazi ya mwisho ilikuwa ya watu waliotengwa na jamaa kama vile wakoma. Ili tuelewe mazingira hayo ni lazima tukumbuke kwamba “sifa ya kijamii” (yaani jinsi mtu au neno wanavyotazamwa na [[jamii]] yote) ilikuwa na nguvu sana hata kuwabana wote waseme na kutenda ilivyotarajiwa. Hata hivyo mtu aliweza pia kuchangia au kubadilisha mitazamo ya umati, na Fransisko anajulikana kwa kipawa cha kuelewa, kugusa na kujivutia jamii nzima. === Mfanyabiashara === Maandishi yote yanayomhusu yanasisitiza utajiri mkubwa aliozaliwa nao. Hatuwezi kumuelewa tusipozingatia sana jambo hilo lililomfanya alelewe namna ambayo inatokana na utajiri, inasisitiza umuhimu wa utajiri na kulenga ongezeko la utajiri. Baba yake hakuwa na [[kiwanda]], ila aliweza kutajirika ajabu kwa kusafirisha vitambaa vya thamani kutoka [[Ufaransa]]. Ingawa hatuna habari nyingi za hakika kuhusu wazazi na [[malezi]] yake, hiyo inaweza kutosha. Mwaka wake wa kuzaliwa umehesabiwa kuanzia tarehe ya kufa, kwa kupunguza miaka iliyosemekana aliishi. Habari nyingine kuhusu kuzaliwa kwake ziliweza zikatungwa ili kumfananisha na Kristo. Jina lake la [[ubatizo]] Yohane lilibadilishwa na baba yake ili kukumbusha moja kwa moja nchi ya Ufaransa, asili ya utajiri wake (Fransisko = Mfaransa). [[Elimu]] yake ilikuwa ya wastani: alijua kidogo [[Kilatini]], [[Kifaransa]], mashairi na [[Biblia]]. Malezi yake yalimfanya hodari hasa katika [[biashara]] ili aweze kuendesha shughuli zote za baba yake. Na kweli kabla hajaongoka aliiweza sana kazi hiyo. Kama kawaida ya zamani zile, akiwa na umri wa miaka 20 alianza kuhesabiwa mtu mzima na kujihusisha na [[siasa]] na [[vita]] pia ili kushika nafasi ya juu zaidi kama [[sharifu]]. Ndicho kipeo alichojiwekea. Unakumbukwa [[ukarimu]] wake kwa [[maskini]], lakini hata ukarimu huo aliuzingatia ili kutimiza wajibu wa [[ustaarabu]] kuliko kwa kumpendeza [[Mungu]]. Kwa lengo hilohilo la kujitafutia usharifu akawa [[askari]], na akiwa kifungoni Perugia akazidi kuwachangamkia wote, hata sharifu fulani mkorofi. Kuhusu hali iliyotangulia [[uongofu]] wake hatujui zaidi, ila mwenyewe aliona kwamba kuishi kwa kufuata mitindo ya [[ulimwengu]] kunamchukiza Mungu. === Uongofu === [[Picha:Giotto - Legend of St Francis - -05- - Renunciation of Wordly Goods.jpg|thumb|left|[[Giotto]], [[Fransisko anavua hadharani]], Basilika la juu la Asizi]] Jinsi gani [[neema]] ya Mungu ilileta ndani ya mtu huyo mapinduzi yanayotushangaza hata leo? Hatujui vizuri mabadiliko hayo yalichukua muda gani, wala asili yake ni nini, ila kwamba Fransisko alianza kuguswa na [[huruma]] halisi kwa maskini. Mwenyewe alipousimulia uongofu wake katika [[wasia]] alisisitiza hatua ya kushinda [[hofu]] ya wakoma aliyokuwa nayo sana. Basi baada ya kumbusu mmojawao, alichagua kuwa nao badala ya kuwa sharifu, yaani ashuke badala ya kupanda [[daraja]] katika jamii. Baada ya uteuzi huo akasita bado kidogo kabla hajaacha ulimwengu na kujitoa kwa Mungu. Kutokana na hatua hiyo muhimu alianza kufurahia machungu badala ya matamu: ndiyo maisha ya [[toba]] ([[utawa]]). Alipotambua kwamba [[ukoma]] wa roho yake ulitisha kuliko ule wa ngozi ya wagonjwa alianza kuwakaribia kwa [[upendo]] si tu kwa kuwagawia [[mali]], bali hata kwa kuhatarisha [[afya]] yake: akiwa tayari kuambukizwa nao alikuwa pia tayari kutengwa na jamii moja kwa moja kama vile hao. Hivyo kwake neno kuu halikuwa ufukara kama juhudi za kujinyima, bali kama kushiriki kabisa hali ya watu wa mwisho, kwa kuwa hao ni wenzetu kwelikweli na kielelezo cha Kristo. Baadaye, [[Utawa wa Ndugu Wadogo]] ulipoimarika kwa kupata miundo ya [[shirika]], ulisisitizwa ufukara wenyewe, kiasi kwamba kanuni ya kudumu haitaji wakoma wala [[huduma]] kwa maskini. Basi, kwa wasia wake Mt. Fransisko kabla hajafa alisisitiza tena [[karama]] halisi ya uongofu wake pamoja na mengine yaliyoanza kusahaulika, kama vile [[kazi za mikono]]. Jambo la kwanza linaloonyesha wazi neema ya Mungu ikimfanyia kazi ni ile [[ndoto]] iliyomrudisha nyumbani wakati wa kwenda vitani akiwa na miaka 23. Tangu hapo hakuweza kuridhika tena na maisha ya zamani, akawa anafuata mawazo yake mapya badala ya kupiga kelele na wenzake baada ya kuwagharimia [[karamu]] kama mfalme wao. Alijaribu kuishi pangoni na kusali tu, akishinda vishawishi vikali vya kiroho. Siku moja katika kanisa la Mt. Damiano akasikia sauti ya Msulubiwa ikimuagiza arekebishe [[Kanisa]] lake. Ingawa alielewa maneno hayo kama kwamba yanahusu jengo, muhimu ni kwamba akawa amekutana na Msulubiwa ambaye [[mateso]] yake yanajumlisha na kuyatia maana mateso yote ya [[binadamu]]. Kuanzia hapo akaambatana na [[Yesu]] moja kwa moja katika ukweli wa maisha yake duniani: ndivyo unavyoeleweka ugumu wote wa maisha ya Fransisko. Matendo yake yakazidi kumchukiza baba yake aliyeweza kuvumilia [[ubadhirifu]] wake ulipolenga usharifu, lakini si uliposaidia maskini tu. Hivyo baba akamshtaki [[mahakama]]ni, akimpatia hatimaye nafasi ya kujitambulisha mbele ya wote kama askari wa Kristo moja kwa moja: ni kwa sababu alikataa kuhukumiwa na serikali kwa kujidai ni mtumishi wa Mungu, na hivyo ni mtu anayeweza kuhukumiwa na [[Askofu]] tu. Baba alipodai mali zake mbele ya huyo, Fransisko akakubali mara moja akimrudishia pamoja na [[pesa]], [[nguo]] zote na hata jina, akitamka [[hadhara]] ya watu kwamba kuanzia hapo atamuita Baba Mungu tu, si [[Petro Bernardone]] tena. Uamuzi huo wa kishujaa uliowagusa sana wote ulimfanya asiweze kurudi nyuma: amejitoa kwa Mungu moja kwa moja na kuacha hakika ya [[riziki]]. Kubaki [[uchi]] mbele ya wote kulikuwa na maana nyingine pia, kwa sababu kulikuwa ni [[malipizi]] ya hadharani yaliyoweza kutolewa na Kanisa kadiri ya [[sheria]]. Hivyo Fransisko alionyesha nia yake ya kuanza na moja, akitubu [[anasa]] za zamani alizozifuata kwa nguo maridadi. Tena wakati huo lilizingatiwa sana neno la Mt. [[Jeromu]] la “kumfuata uchi Kristo uchi” kuwa ndiyo namna bora ya toba. Basi, kuanzia hapo alishiriki kabisa hali ya wasio na kitu, akisikitikia tu kutozaliwa katika hali hiyo, maana yake ufukara wake ulikuwa wa [[hiari]] na wenye kustahili, hivyo ni utajiri fulani kwa Mungu. === Kufuata mtindo wa Injili === [[Picha:Portiuncula on the Feast of the Pardon.jpg|thumb|right|[[Porsyunkula]] huko Asizi]] Baada ya Fransisko kujitangaza [[mtawa]] ilimbidi atambue atakuwa wa namna gani. Alikataa [[upadri]], lakini si kwa sababu ya kuudharau kama walivyofanya wazushi; kinyume chake, toka mwanzo alijaliwa [[imani]] ya pekee kwa [[ekaristi]] na kwa wanaohusika nayo. Aliuona upadri kuwa ni cheo kikubwa mbele ya Mungu na hata mbele ya watu, naye hakupenda kuheshimiwa wala kuwa na hakika kuhusu riziki. Kwa sababu hiyohiyo hakupenda kuwa [[mmonaki]], ingawa aliwaheshimu [[Wabenedikto]] na kushirikiana nao vizuri. Tena akitaka kuwa kweli mtu wa mwisho na kuwaheshimu wote, hakukubali kushambulia mapadri na wamonaki kwa maovu yao. Baada ya kukataa hali hizo mbili ndani ya Kanisa, alianza kujitafutia maisha asiyoyajua bado na asiyoweza kuelekezwa na mtu yeyote. Basi, akavaa [[kanzu]] ya [[mkaapweke]], lakini alikuwa akirudi mjini kila siku ili kuombaomba mawe ya kutengenezea makanisa na chakula pia. Kwa hiyo hakusogea mbali na watu, bali alizidi kuhusika na maisha ya Asizi, ingawa kwa namna yake, akipokea hasa [[dharau]] alivyokusudia. Maisha yake yote hakuvunja uhusiano na jamii kama walivyofanya watawa wengi, bali akaendelea kuwa [[ndugu]] wa wote na kushiriki maisha yao ya kila siku. Miaka miwili aliyotumia kuyarekebisha makanisa ilikuwa migumu sana kimwili na kiroho tukizingatia pia mahangaiko yake kuhusu [[wito]]. Lakini Mungu akapokea malipizi na [[sala]] yake akamuangazia sehemu ya [[Injili]] aliyoisikia wakati wa [[Misa]]. Enzi hizo [[walei]] wengi walivutiwa na maneno ya Injili ambayo waliyaelewa namna yao, bila ya ufafanuzi wa kitaalamu. Fransisko alifanya vilevile, ndiyo maana maisha yake yakaja kuwapendeza wengi na kuenea kasi ajabu. Dondoo ambalo lilimgusa na kumuangaza hasa ni lile la Yesu kuwatuma [[Mitume wa Yesu|mitume]] wake kwa mara ya kwanza. Tangu hapo alikusudia kufuata Injili hiyo, hata ufukara wake ukapata sura nyingine, yenye kulenga utume. Kutokana na mwanga huo akabadili kanzu yake na kutupa [[viatu]] vyake na kujifungia [[kamba]], ambayo ilikuwa [[ishara]] ya toba, tena haikuweza kuficha pesa (tofauti na [[mshipi]] wa ngozi). Halafu akaanza kuhubiri toba kwa [[unyofu]] uliowagusa wengi. Ndipo Waasizi walipoanza kumuelewa si [[kichaa]], na ndipo alipoanza kupata wafuasi. Wa kwanza alikuwa [[Bernardo wa Quintavalle]], mtu maarufu tena tajiri, wa pili [[Petro Cattani]], padri. Ndio mwanzo wa jamaa iliyokuja kumhangaisha sana, kwa sababu hakuwa na wazo la kuanzisha chochote wala hakupata mtu wa kumuelekeza. Tena wakati huo haikuwa rahisi kukubali padri aongozwe na [[mlei]]. Katika wasia wake Fransisko akikumbuka hatua hiyo muhimu alisisitiza kuwa ndipo Mungu mwenyewe alipomfunulia afuate mtindo wa Injili takatifu, yaani hasa madondoo yale aliyoyakuta katika kufungua mara tatu kitabu cha Misa kilichokuwa juu ya altare: 1) “Ukitaka kuwa mkamilifu, nenda ukauze…” 2) “Msichukue chochote kwa safari…” 3) “Anayetaka kunifuata, ajikane…” Baada ya kusoma hayo, aliwaambia wenzake ndiyo kanuni na maisha ya wale wote watakaowafuata. Ufukara wa Kifransisko ukifuata madondoo hayo ya Injili ni wa moja kwa moja kwa mtawa binafsi na kwa shirika zima. Kwa kuchagua mtindo huo wa Injili takatifu alitofautiana na watawa wale waliofuata tangu karne nyingi mtindo wa Kanisa la mwanzoni wa kuwa na mali zote shirika. Ndivyo walivyofanya wamonaki ambao hawakuwa na chochote chao binafsi, lakini [[monasteri]] zao zilikuwa tajiri, kiasi kwamba wakaanza kushambuliwa kama wanafiki wanaokula [[jasho]] la wengine na kukosa ufukara halisi. Waamini wengi kama Bernardo na padri Petro walitamani mtindo mwingine, pamoja na [[uadilifu]] wa makleri, [[uchungaji]] wenye bidii na ujirani na watu, hasa wenye shida. Mungu aliwachagua watakatifu Fransisko na [[Dominiko Guzman]] ili kuridhisha Wakristo hao. Wote wawili walishika ufukara wa kijumuia pia, ingawa Mt. Fransisko aliusisitiza zaidi akiudai pia kama msimamo katika jamii ili kupigania [[ujamaa]] na [[usawa]] wa binadamu. Hata baada ya wengine kujiunga naye hakushughulikia suala la [[nyumba]]: waliishi kwenye [[pagale]] za makanisa, huku wakizungumziwa sana mjini kwao. Halafu wakaanza kusafiri wakihubiri huko na huko, si kama kawaida ya mapadri, bali kwa kutoa mfano wa ufukara na [[unyenyekevu]], halafu kwa kujibu maswali ya watu waliowashangaa. Polepole waliweza pia kuhimiza toba na [[msamaha]] ili kueneza [[amani]]: muhtasari wa [[mawaidha]] yao ni [[salamu]] ile ambayo Fransisko alidai kufunuliwa na Mungu, “Bwana akujalie amani”. Baada ya jaribio la kwanza la namna hiyo wakaongezeka, naye akawatuma tena wawiliwawili sehemu mbalimbali kisha kuwashirikisha [[mang’amuzi]] yake, kwamba wasikate tamaa kwa kuona ugumu wa baadhi ya watu, wamtegemee Mungu, wahubiri toba kwa nguvu ili kuokoa watu, wadumu watulivu katika [[dharau]]. Walipoulizwa waitwaje walijibu tu kuwa ni watu wa toba kutoka Asizi, yaani hawakujiona kuwa shirika maalumu, bali kundi mojawapo la wale wengi ambao toka zamani walijifunga kufanya toba kwa namna maalumu hadharani. Mwaka huo [[1209]] walipofikia idadi ya 12 walichukua hatua ya kuelekea [[Roma]] ili kuthibitishwa na Papa katika maisha yao na kuruhusiwa naye katika [[utume]] wao, ili kushinda [[upinzani]] uliojitokeza na hasa kujihakikishia njia yao ni njema. Kwa ajili hiyo walipaswa kupanga kikamilifu zaidi wanataka kufanya nini. === Kanuni ya awali === [[File:Habito de s francisco.jpg|thumb|right|[[Kanzu]] iliyotumiwa na Fransisko mwaka [[1215]] hivi.]] Kanuni hiyo ilihitajika ili kujipendekeza kwa Papa na kupata kibali chake. Fransisko katika [[wasia]] akashuhudia kwamba aliandikisha “kwa maneno machache na kwa unyofu, naye bwana Papa akaniimarisha”. Leo hatuna tena kanuni hiyo kwa sababu iliendelea kurekebishwarekebishwa mpaka mwaka [[1221]] ilipotolewa kanuni ndefu ambayo tunayo, tena mpaka mwaka [[1223]] Papa alipothibitisha kwa maandishi toleo la kudumu linalofuatwa na Utawa wa Kwanza mpaka leo. Ni kwamba miaka yote Fransisko alizidi kung’ang’ania azimio lake la kushika kikamilifu mtindo wa [[Injili]] takatifu, lakini pia maisha yalimlazimisha kung’amua haja ya kuulinganisha na hali halisi mbalimbali. Ugumu mwingine wa kazi hiyo kwake ulitokana na kukosa utaalamu wa [[sheria]] uliolitawala Kanisa la zamani zake kwa namna ya pekee. Hivyo hata alipomuachia mwingine uongozi akazidi kudai ndugu wamtii ingawa hana tena [[mamlaka]] juu yao. Alitamani kuwa daima mtu wa mwisho hata shirikani, lakini hakuweza kuachana na wajibu wake kwa shirika lililoanza kwa njia yake. Hata katika safari ya kwenda Roma alimteua Bernardo kuwa kiongozi, lakini mbele ya Inosenti III aliyejitokeza ni Fransisko. Papa huyo alikuwa anakabiliana na matatizo mengi ya Kikanisa na ya kisiasa, lakini yeye, kwa kupitia ngazi mbalimbali (hasa [[Askofu]] [[Guido wa Asizi]] na Kardinali [[Yohane wa Mt. Paulo]]), alifaulu kuongea naye na kukubaliwa. Viongozi hao walijitahidi kwanza kuelekeza mifumo mipya ya kiroho kwenye [[umonaki]], na pili iliposhindikana wakairuhusu mradi isifuate [[uzushi]] bali ikubali kuongozwa na makleri kusudi isivuruge maisha ya Kanisa. Hivyo Mt. Fransisko na wenzake walipokataa kanuni za kitawa zilizokwishakubaliwa, wakaruhusiwa kwa sauti tu wafuate azimio lake na kuhubiri [[toba]]. === Maisha ya Ndugu Wadogo huko Asizi === Kisha kurudi kwa furaha Asizi walibanana katika kibanda fulani huko [[Rivotorto]], halafu wakahamia Porsyunkula. Mahali penyewe panatusaidia sana kuelewa karama ya Kifransisko: si maisha ya kimonaki yanayohitaji kujitegemea kwa mashamba makubwa na [[mifugo]], wala ya [[wakaapweke]] wanaohitaji kuishi mbali na watu, bali ni utawa unaohitaji [[utulivu]] na upweke kwa ajili ya [[sala]], lakini pia unadai uhusiano mkubwa na watu wa nje ili kupata [[riziki]] na hasa kuwajenga kwa mifano na maneno. Hivyo si kati ya watu, wala si mbali nao. [[Mchana]] ndugu walikuwa wakienda mjini kufanya [[kazi]] mbalimbali ndogondogo na kuwahimiza watu waishi kwa [[uadilifu]]. Muda uliobaki, hasa [[usiku]], ulikuwa kwa ajili ya sala upwekeni. Maelezo mengine kuhusu maisha ya wakati huo tunayapata tena katika [[wasia]] ambamo Fransisko ametuachia ukumbusho wa kudumu. Jambo la kwanza ni [[ufukara mkuu]] ambao uliwadai ndugu wote wawaachie [[maskini]] [[mali]] zao. Hivyo jumuia haikuwa na kitu, ikaishi kwa shidashida pembeni mwa [[jamii]] kama watu waliotupwa, wakiridhika na [[kanzu]] moja tu, tena duni sana, wakiiongezea sanasana viraka ndani na nje ili kupunguza [[baridi]], halafu [[kamba]] na [[kaptura]]. Mavazi ya namna hiyo yalikusudiwa kudhihirisha hali ya chini ya ndugu wadogo katika Kanisa na jamii kwa hiyo yalitakiwa kusababisha [[dharau]], si [[heshima]]. Jambo la pili ni maisha ya sala, ambayo yalikuwa tofauti kwa ndugu [[wakleri]] na kwa ma[[bradha]] kutokana na [[elimu]] yao: wa kwanza walijua [[Kilatini]], [[lugha ya liturujia]]; wa pili kwa kawaida hawakujua hata kusoma. Hivyo Fransisko na wakleri wengine walitumia [[Sala ya Kanisa]], wakati mabradha walipangiwa kurudiarudia [[Sala ya Bwana]] mara kadhaa. Kwa njia ya [[liturujia]] Fransisko akazidi kupata [[ujuzi]] wa kidini, ila aliendelea kuchukia jambo moja la elimu ya wakleri, yaani kwamba mara nyingi ujuzi wao waliutumia kuipotosha maana halisi ya maneno ya [[sheria]] na hata ya ujumbe wa Mungu. Aliona kwamba elimu hiyo haitoshi kuwafanya watu watambue na kushika kama yeye uhusiano uliopo kati ya mateso ya walio wengi na yale ya Yesu. Ukweli huo unajulikana na watu wenye [[upendo]], si wenye elimu tu. Ndiyo sababu Fransisko katika [[malezi]] hakusisitiza mafundisho na ujuzi kwa jumla, bali [[mang’amuzi]] na mifano inayogusa mioyo. Upande wao mabradha, kama vile katika mifumo mingine ya wakati huo, walitumia Sala ya Bwana ambayo kwao ilikuwa na uzito wa pekee, kutokana na jinsi Fransisko alivyoongoka kwa kumkataa mzazi wake na kumchagua Mungu tu kuwa baba yake: ndiye tegemeo pekee na ndiye anayewafanya watu wote kuwa ndugu. Juu ya msingi huo wa [[udugu]], tofauti ya sala haikuleta [[ubaguzi]] kazi ya wakleri na mabradha: wote walikuwa wakijiona wajinga na kujiweka chini ya yeyote, unavyosisitiza wasia baada ya kukumbuka namna yao ya kusali. Alipouandikisha ameshamruhusu Mt. [[Antoni wa Padua]] awafundishe wanashirika mambo ya [[dini]], lakini anaendelea kuogopa elimu hiyo pia itawavimbisha na kuwasogeza mbali na [[wito]] wao wa [[udogo]], kumbe [[ujinga]] unaleta dharau aliyotamani daima. Hivyo tena katika wasia akataja mara [[kazi ya mikono]], akieleza inavyowapasa wote, hata yeye mwenye [[madonda ya Yesu]]! Katika kusisitiza kazi ndogondogo kama za mwanzoni alitoa sababu mbili: moja ni kufukuza [[uvivu]], kama ilivyofundishwa na [[wamonaki]] toka zamani; lakini inayotajwa kwanza ni maalumu kwa kazi hizo za watu wadogo, yaani kutoa mfano mzuri kwa wanaowaona. [[Wafransisko]] wa kwanza walifanya kazi hivyo, pasipo kulenga [[malipo]] moja kwa moja. Ndiyo sababu mara nyingine hawakulipwa chochote kwa kazi waliyoifanya. Hapo wakaikimbilia “meza ya Bwana” kwa kuombaomba nyumbani kwa watu. Zamani hizo katika Kanisa ilieleweka wazi kuwa [[fukara]] ana haki ya kuishi na kuwa Mungu anamkaribisha [[chakula]] kwa njia ya watu wakarimu. Hata hivyo daima kuombaomba kuna ugumu wake, hasa [[aibu]] na dharau za watu. Lakini hizo zinachangia [[ustawi]] wa [[unyenyekevu]] na udogo kwa kuweka kweli katika ngazi ya mwisho ya jamii. Pamoja na malengo hayo, ni wazi kwamba kwa Fransisko njia ya kawaida ya kujipatia riziki ni kufanya kazi wenyewe, si kutegemea tu kazi ya wengine kama walivyotafsiri baadaye shirikani. Jambo lingine la pekee ambalo Fransisko alilikumbuka katika wasia ni salamu ya [[amani]] aliyofunuliwa na Bwana. Amani hiyo ilihitajika sana, hasa wakati huo wa vitavita, lakini yeye alilenga pia amani ya rohoni, yaani amani ya Kimungu inayoondoa [[dhambi]]. Hivyo salamu yake ya Kiinjili ilikuwa kama [[muhtasari]] wa mahubiri yake. Baada ya kukumbusha hayo yote, wasia unasisitiza ufukara wa majengo (nyumba na vikanisa) ya wafuasi wake, pamoja na msimamo ambao wawe nao, yaani wa kuishi huko kama wageni na wasafiri tu, tayari kuondoka siku yoyote kama walivyofanya huko Rivotorto walipomuachia nafasi [[punda]] wa [[mkulima]] mkorofi. Kwa msingi huohuo wa udogo wasia unaongeza katazo la kwamba watawa wasimkimbilie [[Papa]] wala [[ofisi zake]] ili kupewa [[fadhili]], yaani [[idhini]] ya kutenda tofauti na watu wengine. Katazo hilo kali lilikusudiwa tena kulinda udogo wa jamaa yake. Fransisko toka mwanzo alijichagulia nafasi ya mwisho asipende kushindana wala kujilinda na mtu yeyote. Katika kufafanua katazo hilo alitamka wazi kuwa ndugu wadogo wasiombe fadhili hata kama ni kwa ajili ya kuhubiri. Aliutaka [[utume]], lakini hakupenda uharibu udogo: aliona ni afadhali kuacha utume sehemu fulani kuliko kuacha udogo. Hivyo ni wazi tofauti iliyopo kati yake na [[Dominiko Guzman|Mt. Dominiko]]. [[Mwanzilishi]] huyo wa [[Utawa wa Wahubiri]] alilenga uenezaji wa [[ukweli]], akatafuta njia za kufikia lengo hilo, yaani ubora wa mapadri wake kuhusu elimu na [[utakatifu]]; kwake ufukara ulikusudiwa kuwafanya wahubiri wapokewe katika [[mazingira]] yale tuliyoyaeleza. Ili kufikia lengo hilo alijipatia fadhili nyingi toka kwa Papa, uenezaji wa ukweli usije ukazuiwa na [[mamlaka]] nyingine yoyote. Kumbe Fransisko alifanya tofauti, kadiri ya chaguo lake: alipotambua kuwa [[Bwana]] amewaita yeye na wafuasi wake wakaokoe watu, alijitahidi kufanya hivyo lakini bila ya kuacha nafasi ya mwisho aliyojichagulia. Aliona si rahisi kubaki pembeni mwa jamii na mwa Kanisa (kama vile wakoma na wengineo), na papo hapo kujihusisha kikamilifu na maisha ya jamii (ili kuleta amani) na ya Kanisa (kama shirika kubwa ajabu), lakini kabla hajafa alisisitiza tena katika wasia chaguo la mwanzoni, ambalo ni la maana kwa [[karne]] zote kwa vile daima watakuwepo watu wa mwisho wenye kudharauliwa. === Msanii wa Bwana === Hatuwezi kuelewa vizuri maisha hayo ya mwanzoni tusipozingatia jambo lake lingine ambalo ni la pekee katika [[Kanisa la Magharibi]], yaani tabia ya kupenda viigizo na kuchekesha watu ambayo ilichangia kwa kiasi kikubwa uenezi wa Ufransisko na mafanikio ya utume wake. Fransisko alikuwa mfurahivu si kwa [[silika]] tu wala si kutokana na muungano wake na Mungu tu. Alipenda kufanya mambo ya ajabuajabu kwa makusudi mazima ili kuwashangaza watu na kuwafanya watafute majibu ya maswali yaliyojitokeza ndani mwao. Kwa maana hiyo alipenda kujiita “ioculator” (= mtu wa viigizo na vichekesho, [[msanii]]) wa Bwana. Zamani hizo “msanii” alikuwa mtu anayepata riziki kwa kuchekesha watu akitenda mambo ya ajabuajabu popote pale anapopita: tena haogopi kutoa ujumbe mzito katika vichekesho vyake, kwa kuwa amejiweka pembeni mwa jamii. Basi, Fransisko aliamua kuwa mtu wa namna hiyo kwa ajili ya Bwana, yaani kwa lengo la kuwavuta watu na kuwapasha ujumbe wa toba. Ndiyo njia yake ya kufanya utume. Akiwa kwanza mfanyabiashara hodari alijua vizuri namna ya kuwavuta watu wanunue [[bidhaa]] zake; baadaye akatumia [[kipawa]] hicho ili watu wapokee ujumbe wake. Kwa namna za kuvaa na kutenda, pamoja na kuvumilia dharau, yeye na wenzake waliteka [[roho]] za watu, hata walipoacha [[utani]] na kuhimiza toba wakasikilizwa kuliko wahubiri wa kawaida makanisani. Hivyo walitangaza [[Injili]] mitaani katika mazingira ya watu wa kawaida na kwa mitindo na [[lugha]] vinavyotumika mitaani. Basi, baada ya kumaliza kuikarabati Porsyunkula, walishughulika zaidi mjini wakitoa mfano wao na kuhimiza toba; halafu usiku hasa walikazania sala katika utulivu wa porini. Hivyo polepole Waasizi wakabadili mtazamo wao juu yao na kuanza kuwaheshimu. Ushindi huo ulipatikana kwa [[gharama]] kubwa (dharau, mateso n.k.), lakini ushindi muhimu zaidi ni ule walioupata juu yao wenyewe wakijipatia hivyo [[furaha]] na [[uhuru wa wana wa Mungu]]. === Mt. Klara na Dada Wadogo === Kuanzia karne XI [[wanawake]] wa [[Ulaya]] walishika nafasi za maana kuliko kawaida katika jamii na Kanisa, wakijitokeza pia kwa wingi kufuata [[tapo]] lolote la kiroho la Kikatoliki au la kizushi. Kumbe Fransisko hakupata mwanamke yeyote wa kumfuata kwa walau miaka sita tangu aongoke, na hata baada ya kumpata [[Klara wa Asizi|Mt. Klara]], hakuwapata tena wengi. Sababu ni kwamba hakuwa [[mchungaji]] wa roho bali mtu mwenye kutafuta njia yake, wala hakuwa na mpango wa kuanzisha lolote, bali alitaka kushiriki tu hali ya watu wa mwisho. Basi, kwa wanawake nafasi ya mwisho haikuwa tu ile ya wakoma, bali pia ya ma[[kahaba]] na ya [[wachawi]]. Hivyo kwao chaguo la nafasi ya mwisho lilikuwa gumu zaidi, si tu upande wa mateso bali pia upande wa dharau, mbali ya kwamba lingesababisha masingizio juu ya uhusiano wao na ndugu wa kiume. Klara alizaliwa mwaka [[1193]] au [[1194]], hivyo alikuwa na miaka 12-13 Fransisko alipovua [[utu wa kale]] mbele ya mji mzima katika uwanda ule ambako iko nyumba ya Klara. Kwa hakika huyo akaendelea kusikia habari mbalimbali juu ya Fransisko: alivyopata wafuasi, mmojawao [[Rufino]] binamu wa Klara; alivyokubaliwa na Papa n.k. Hatujui kama ni kwa sababu hizo kwamba alikataa [[ndoa]] mbalimbali mpaka akafikia umri wa miaka 18, wala hatujui kama walikutana mara nyingi kwa mashauri ya kiroho. Ila tunajua kwa hakika kuwa baada ya Klara kukimbia nyumbani usiku na kujiunga na jamaa ya ndugu wadogo, akifuatwa na mdogo wake [[Agnesi wa Asizi|Mt. Agnesi]] baada ya [[wiki]] mbili tu, Fransisko alitimiza [[wajibu]] wa kumlisha kiroho kwa mahubiri, mifano na hata maandishi. Kwa [[ushahidi]] wa Klara tunajua kwamba hata kwake himizo kuu la Fransisko lilikuwa kuambatana moja kwa moja na ufukara wa [[Mwana wa Mungu]]. Mapema sana (kabla ya mwanzo wa mwaka [[1213]]) Fransisko aliwaahidia akina Klara kuwashughulikia sawa na ndugu wa kiume, akafanya hivyo mpaka kufa, ingawa kipindi fulani alijizuia asiwatembelee kusudi ndugu wengine wasipate [[kisingizio]] cha kufanya hivyo. Klara aliitikia kwa namna bora ya upendo na [[uaminifu]], akamsaidia kuelewa vizuri zaidi wito wake wa kitume. Kufika kwake kwenyewe kulimfanya Fransisko afikirie sana na kushauriana naye juu ya maisha atakayoyashika. Mara wakatambua njia ya wanawake iwe tofauti na ile ya [[wanaume]]: kwa hiyo Klara akawa [[mmonaki]] na baadaye [[abesi]], ingawa kwa kushika kikamilifu ufukara mkuu na kuhusiana kidugu na wenzake. Tofauti na ndugu wadogo, ambao Fransisko aliwaelekeza wafuate “[[mtindo wa Injili takatifu]]”, yaani Yesu alivyowaagiza [[Mitume wa Yesu|mitume]] waende ([[Math]].10:5-15), aliwaelekeza Waklara kwenye “[[ukamilifu]] wa Injili takatifu”, unaoonyeshwa hasa na [[heri nane]] na [[Hotuba ya mlimani|hotuba nzima ya mlimani]] (Math. 5:1-7:27), bila ya kuwabana kwa mtindo huo wenye vipengele vingi vya pekee. Tofauti inaonekana wazi katika ushahidi wa Askofu [[Yakobo wa Vitry]] ulioandikwa mwaka [[1216]] ukieleza maisha ya Wafransisko yalivyokuwa bado mwanzoni: wote walikuwa wanakula [[jasho]] lao, ila ndugu wa kiume kwa kufanya kazi hasa mjini au vijijini, kumbe akina [[dada]] kwa kubaki katika makao yao. Fransisko aliwahurumia daima wanawake hao waliokubali dharau na magumu ya kila aina. Yeye, ambaye hakusita hata kidogo kufuata tu mtindo wa Injili, katika kuwaongoza alizingatia sana [[udhaifu]] wa [[jinsia]] yao, na kama kwa kulazimishwa tu na Klara alimruhusu kushika magumu mengi: kila mara [[huruma]] ya Fransisko na msimamo imara wa Klara vilikutana katika kumpendeza Mungu. Ni baada tu ya kung’amua msimamo huo, kwamba Fransisko alimuahidia atawatunza sawa na ndugu wa kiume. Mwongozo wake wa uso kwa uso ukawa muhimu kuliko kuwaandikia [[kanuni]] fulani: badala yake mwenyewe alichukua [[jukumu]] la kudumisha ufukara mkuu na udugu katika [[monasteri]] ya kike. === Mkutano mkuu === Huyo Yakobo wa Vitry, pamoja na “[[Ngano za Wenzi Watatu]]”, wanashuhudia jambo lingine muhimu katika Ufransisko, yaani [[mkutano mkuu]] ambao ulikuwa ukifanyika kwanza mara mbili kwa mwaka kwenye [[sikukuu]] ya [[Pentekoste]] na ya [[malaika Mikaeli]], halafu kwenye Pentekoste tu ya kila mwaka, halafu tena kila baada ya miaka mitatu. Kuhusu wahudhuriaji, kwanza walikuwa ndugu wote, lakini walipoongezeka mno na kuenea mpaka mbali wakaruhusiwa kuhudhuria tu wahudumu wa jamaa. Mahali pa kukutana palikuwa Porsyunkula. Kwa muundo huo Fransisko alitaka kudumisha [[umoja]] kati ya wafuasi wake, kwa kuamua pamoja juu ya sheria na mipango ya shirika, lakini hasa kwa kustawisha upendo wao wa kidugu na kwa kuwarudisha pale walipoanzia, wasije wakasogea mbali mno na wito wao wa asili. Mpaka alipoishi, mwenyewe alikuwa [[moyo]] wa mikutano, awe anasikilizwa au kupingwa katika [[juhudi]] zake za kuokoa mambo makuu ya karama yake mbele ya marekebisho yaliyodaiwa ili kulingana na viongozi wa Kanisa, na wingi wa ndugu wa kila aina na mazingira mapya. Marekebisho hayo yalikuwa yanabadilisha polepole sura ya jamaa, isiwe tena kundi dogo la marafiki wanaodharauliwa, bali shirika linaloeleweka na kuheshimika. Fransisko alikubali marekebisho kadhaa ya lazima, lakini akikumbuka siku za nyuma alikuwa na [[hamu]] ya kuzirudia: ndio [[utatanishi]] ambao ulimfadhaisha mpaka mwisho ukaendelea kuvuruga umoja wa utawa wake. Upande mmoja ndugu mdogo anapaswa awe mtu wa mwisho katika Kanisa na jamii, kupenda adharauliwe na wote na kukabili magumu kama ya waliotupwa na wenzao. Upande mwingine anapaswa awe [[mwanakanisa]] akishirikiana na wachungaji na kueneza toba kwa maneno yake pia, ambayo yapokewe kama muhimu kwa [[wokovu]] wa watu. Kushika hayo mawili bila ya moja kumponyoka, ndilo [[jaribio]] la Fransisko. Zaidi ya hayo alikuwa akihimiza mkutano mkuu, ila pengine alikataza wasipite kiasi katika [[malipizi]], kama alivyomkataza Klara. Mwishoni, baada ya kuwabariki wote, alikuwa akichunguza na kuruhusu wahubiri wapya kwa kuzingatia walivyo katika ujuzi wa dini, uwezo wa kusema na hasa ubora wa maisha, kwa kuwa alitaka wafundishe kwa matendo kuliko kwa maneno. === Uenezi wa shirika na kujihusisha kwa Kanisa la Roma === Yakobo wa Vitry alieleza [[furaha]] yake na [[mshangao]] akiona [[urahisi]] wa ndugu wadogo kupenya aina zote za watu, tofauti na wamonaki na wakleri. Ustawi wa shirika ulifanya lipate [[nguvu]] katika Kanisa na kuenea kwa [[kasi]] mahali pengi. Watawa hao wapya wakaja kuwavutia pia wanabaraza wa Papa, hata makardinali wakataka kuwa nao nyumbani mwao, na uhusiano na Papa ukawa mkubwa zaidi na zaidi. Wakati huohuo nyumba za Kifransisko zikaanza kuwa za kudumu zaidi, ingawa si mali ya shirika, mpaka zikapata kila moja ndugu ambaye awe [[mlinzi]] wa [[wanajumuia]] wenzake. Kwanza aliwashughulikia Kardinali Yohane wa Mt. Paulo, lakini bila ya kujihusisha mno. Baada ya [[kifo chake]] Fransisko akaona umuhimu wa kuwa na mwingine kama [[mwakilishi]] wa Papa, akamuomba awe Hugolino, Kardinali askofu wa [[Ostia]], aliyemtabiria atakuwa Papa (akaja kuitwa Gregori IX). Huyo alikuwa na mang’amuzi mengi ya kisiasa na ya Kikanisa alipokutana naye huko [[Florence]]; Fransisko vilevile alikuwa ameng’amua mengi kuhusu [[uongozi]] wa shirika, tena kwa [[uchungu]], hasa kuwa hataweza kuliongoza peke yake. Ndiyo sababu ukaanzishwa [[muundo]] wa [[provinsya]], yaani [[kanda]] zilizokuwa kila moja chini ya ndugu fulani kama [[mtumishi]]. Ugawaji wa shirika kikanda ulihitajika hasa baada ya kuvuka milima ya Italia Kaskazini ([[Alps]]) kati ya mwaka [[1215]] na [[1217]]. Mwaka huo iliamuliwa pia kuvuka [[Bahari ya Kati]] ili kuendea [[Nchi Takatifu]]. Katika mkutano mkuu ulioamua hivyo, Fransisko aliwaeleza washiriki kuwa mwenyewe hawezi kubaki nyuma kisha kuwatuma ndugu zake wakabiliane na matatizo mengi, hivyo akajichagulia [[Ufaransa]] akaondoka. Alipofika Florence ndipo alikutana na Hugolino, wakafunga [[urafiki]] wa kudumu wakaheshimiana mpaka kufa. Mazungumzo yao ya awali ni kama picha ya yale yatakayofuata: Kardinali akimshauri Fransisko afuate [[busara]], Mt. Fransisko akieleza motomoto sababu za [[imani]] zinazomuongoza, hatimaye Kardinali akinyamaza kwa kutambua Mt. Fransisko anaongozwa na [[Roho Mtakatifu]]. Hugolino alifaulu kumzuia asiende Ufaransa, shirika lisije likashambuliwa mno na wapinzani wake mbalimbali, lakini Fransisko hakukubali kuacha mpango wa kutuma ndugu kwenye nchi nyingine za Kikristo na hata za [[Uislamu|Kiislamu]], akieleza kuwa Mungu aliyewatuma kwa wokovu wa watu wote atawatunza kokote alivyoahidi. Vivyo hivyo baadaye akakubali kiasi tu mashauri ya Hugolino, asiachane na mambo makuu ya wito wake. Mbali na [[dhana]] ya kwamba Kardinali alipotosha [[mfumo]] wa Kifransisko kwa manufaa ya uongozi wa Kanisa, ukweli ni kwamba Fransisko alikubali marekebisho kadhaa akitambua madai yenye msingi ya ndugu wapya (hasa wa nchi za mbali na wasomi); zaidi tena [[wema]] wake ulimfanya ayakubali ili kukwepa kikwazo kinachoweza kusababishwa na mabishano kati ya ndugu. Ndiyo mateso ya miaka kumi ya mwisho ya maisha yake: alizidi kuona [[njia]] bora ya kuelekea utakatifu wa Kiinjili, kumbe wafuasi wake wengi wanashindwa kuikubali au wanakataa kuelekezwa, hata kwa kumpinga na kumdharau waziwazi. Hivyo miaka ya ushindi na uenezi wa shirika, ndiyo miaka michungu zaidi kwake, kiasi kwamba akajaribiwa kukata tamaa na kujiona amedanganyika. Lakini akadumu kutegemea [[maongozi ya Mungu]] kwa shirika lake, akapokea mateso hayo pamoja na ya [[mwili]] kama namna nyingine ya kushiriki hali ya watu wa mwisho, na hasa ya Yesu msulubiwa aliyesalitiwa na wanafunzi wake. Kuhusu uenezi wa shirika nje ya Italia tuna vitabu viwili muhimu kwa kuwa viliandikwa na wahusika, [[Jordano wa Giano]] kuhusu [[Ujerumani]], na [[Thomas wa Eccleston]] kuhusu [[Uingereza]]. Hasa huyo wa pili bila ya kukusudia alionyesha wazi jinsi shirika lilivyozidi kusogea mbali na nia ya Fransisko kadiri mahali palipokuwa mbali na Italia na kadiri miaka ilivyozidi kupita. Kwa vyovyote mwanzoni mwa uenezi huo hali ilikuwa ngumu, hasa kwa sababu hayakufanyika [[maandalizi]] yoyote, tena Fransisko alikataa katakata kuwaombea waliotumwa hati ya [[utambulisho]] toka kwa Papa. Hivyo sehemu nyingine walifukuzwa kama wachawi au wazushi, kwa sababu [[Papa Inosenti III]] alikubali shirika na kanuni lakini kwa [[sauti]] tu. Makubwa zaidi yaliwapata akina [[Berardo mfiadini|Berardo]] waliouawa na Waislamu huko [[Moroko]] ([[1220]]): ndio [[wafiadini]] wa kwanza wa shirika. Matukio hayo yalichangia wazo la kuhitajika maandishi yenye kuthibitisha shirika, kwa kuwa Ndugu Wadogo walikuwa hawaeleweki: si wakaapweke, wala wamonaki, wala [[wakanoniki]], wala mapadri [[wanajimbo]], ila walidai kuwa shirika la kitawa bila ya kufuata mojawapo kati ya kanuni nne zilizokubalika kwa watawa. Ni kwamba Fransisko aliogopa kanuni inayofuata mtindo wa kisheria badala ya mtindo wa Kiinjili: msimamo huo ulikuwa kinyume cha mazoea ya [[Kanisa la Roma]] hasa wakati huo. Mt. Fransisko aliona Injili inazidi kutudai kadiri tunavyoendelea Kiroho, kumbe sheria zinaweza kutekelezwa na kumfanya mtu ajipongeze na kuridhika asijitahidi zaidi. Hasa alijua [[ujanja]] wa [[binadamu]] katika kufafanua sheria ili wakwepe mizigo yake. Hata hivyo Kanisa likamdai kanuni maalumu ili kuondoa wasiwasi juu ya shirika hilo jipya. Upinzani huo pia, uliochochewa na wamonaki na mapadri walioshikilia [[mapokeo]] yao, ulionyesha haja ya kuthibitisha shirika kwa kanuni maalumu. Basi, kazi ilikuwa kuitunga: Fransisko aliziandika zaidi ya moja na kuzijaribu mpaka akatoa ile ya kudumu, akisisitiza hasa ufukara mkuu na kutaka [[pesa]] iepukike. Katika kazi hiyo alisaidiwa na ndugu wataalamu wa sheria, mbali ya mapendekezo ya mikutano mikuu na ya Kardinali Hugolino. Juhudi za Fransisko zililenga kuhakikisha kanuni haitazimisha roho, yaani hamu ya ukamilifu wa Kiinjili. Lakini kabla hajakabili moja kwa moja kazi hiyo aliamua kwenda ng’ambo ya Bahari ya Kati kwa jaribio kuu la maisha yake: kumshuhudia Yesu mbele ya [[sultani]] na ikiwezekana kuuawa kama ndugu mdogo halisi. Akaondoka fukara tena mpole, [[silaha]] zake zikiwa ni imani na upendo tu, tofauti na [[Vita vya msalaba|askari wa msalaba]] waliokuwa wakiuana na Waislamu. === Hamu ya kufia dini na ugonjwa wa Mt. Fransisko === [[Picha:SaintFrancisAssisiWithAlKamil15thCentury.JPG|thumb|Fransisko mbele ya Sultani [[al-Kamil]] ([[karne ya 15]]).]] Hata kabla ya mwaka 1219 Fransisko alifunga [[safari]] aende kumshuhudia Yesu kwa Waislamu: katika mwaka wa sita tangu aongoke (1211) alipanda [[meli]] ambayo ikaishia [[Korasya]]; halafu mwaka [[1214]] hivi akaelekea [[Hispania]] ili kuvukia Moroko lakini akaugua ikambidi arudi nyuma. Ni kwamba kuanzia karne XI, kama matokeo ya [[vita vya msalaba]], Wakristo walipata tena hamu kubwa ya kufia dini, wasiridhike na ile namna ya kumfia Yesu siku hadi siku kwa maisha ya kimonaki. Fransisko pia alitamani kumrudishia Yesu ule upendo mkuu wa kutoa [[uhai]] kwa rafiki yake, lakini hakujitafutia mateso kwa kuwashambulia Waislamu kwa silaha wala kwa matusi, bali alijitahidi kuwaokoa kwa mahubiri yake motomoto lakini yenye [[upole]] pia. Kama vile alivyokuwa mstaarabu kwa wote kabla hajaongoka, akaendelea kuwa hivyo hata kwa Waislamu wakati wa vita vikali kati yao na Wakristo, kwa kuwa alisema, “Mungu ni [[ustaarabu]]”. Alikwenda kwenye [[kambi]] lao kama [[mwanakondoo]] kati ya [[mbwamwitu]], bila ya [[ulinzi]] wala hati ya kumtetea. Mbele ya sultani alibishana na [[shehe]] wake, akaheshimiwa kwa [[ujasiri]] wake wa kuhatarisha uhai wake ili kuokoa watu, na kwa ufukara wake uliomfanya akatae [[zawadi]] yoyote. Ni wazi alikuwa na [[karama]] ya kuvutia watu wowote, hata wasio Wakristo (mpaka leo anayo, ilivyoonekana siku ya kuombea amani iliyokusanya viongozi wa dini zote huko Asizi mwaka [[1986]]). Fransisko alibaki [[Mashariki ya Kati]] ([[Siria]], [[Misri]] na [[Israeli]]) zaidi ya mwaka mmoja. Kabla hajaondoka Italia, akijitambua kuwa [[mkuu wa shirika]] kubwa, aliacha ndugu wawili kama [[makamu]] wake ([[Mathayo wa Narni]] na [[Gregori wa Napoli]]) akiwagawia [[madaraka]]. Lakini kazi iliyokuwa ngumu kwa mwanzilishi mwenyewe ikawashinda, na juhudi zao hazikufaa: k.mf. walitunga sheria mpya kuhusu [[mfungo]] ili zilingane na zile kali za mashirika mengine. Kumbe Fransisko hakuzipenda, akitaka zaidi kufuata Injili inayoruhusu kula vyovyote vilivyoandaliwa kwa watu wa Mungu. Kwake ilikuwa muhimu kuwa fukara kweli, na hivyo kukosa hakika ya kupata kila siku vyakula mbalimbali ambayo ingemdai mtu ajipangie mipaka asije akawa mlafi. Mfungo wa Kifransisko hasa si wa kujichagulia, bali unatokana na maisha yenyewe. Vilevile juhudi za ndugu wengine zilileta [[vurugu]] zikienda kinyume cha nia ya Fransisko ya kutoomba hati za utetezi kutoka kwa Papa na kuhusu namna ya kuhudumia wakoma. Hali ya shirika ikawa ngumu kiasi kwamba bradha Stefano akavuka [[bahari]] bila ya [[ruhusa]] akamuarifu Fransisko, ambaye, kisha kushauriana na [[Petro Cattani]], na kufunuliwa na Mungu la kufanya, akarudi haraka Italia akarudisha hali ya kwanza. Lakini aliona pia umuhimu wa kuwa na Kardinali mmojawapo ambaye alishughulikie shirika akamuomba kwa Papa kama tulivyokwishaeleza. Ndipo pia alipokabili moja kwa moja kazi ya kutunga [[kanuni ya kudumu]]. Kwa ajili hiyo alimuomba [[msaada]] ndugu [[Kaisari wa Speyer]], [[mtaalamu]] wa [[Biblia]], apambe maagizo ya Kanuni kwa maneno hasa ya Injili ili sheria zisizimishe hamu ya ukamilifu: madondoo hayo yanachukua thuluthi moja ya [[Kanuni ya mwaka 1221]]. Lakini tarehe [[29 Septemba]] [[1220]] katika mkutano mkuu Fransisko akachukua hatua nyingine ya kushangaza, alijiuzulu katika wadhifa wa mkuu wa shirika. Sababu ni mbalimbali: hali mbaya ya [[afya]], matatizo ya shirika, hamu ya kurudi chini na kutii badala ya kuwa [[kiongozi]] anayeheshimiwa na Kanisa lote. Pamoja na kuacha uongozi rasmi, hakuacha kuwajibika kama [[kielelezo]] kwa wote na [[mtungasheria]] mkuu. Toka mwanzo waliomfuata hawakuzingatia sheria fulani, bali walikusudia kufanana naye; upande wake hakukubali kuwadanganya kwa kuwaonyesha utakatifu nusunusu au kuridhika na sifa yake bila ya kulingana nayo siku kwa siku. Hasa miaka ya mwisho akakazana asije akawa mtu wa kuheshimiwa badala ya mfano wa kufuatwa. Ndiyo sababu aliacha uongozi rasmi wa shirika ili aweze kuwa kielelezo wazi zaidi cha Ndugu Mdogo hasa katika kutii. Ni vema tujiulize namna gani mfano wake uliweza kuwagusa watu wote. Upande mmoja ni kwamba wanahitajika watu wa Mungu, lakini hasa wasio mbali na jamii bali ni wenye kushiriki mang’amuzi ya watu wa kawaida, na wenye kupatwa na magumu ya maisha ya kila siku, hasa ya maskini. Upande wa pili [[nafsi]] yenyewe ya Fransisko ilivutia wote hata kabla hajaongoka, na [[mvuto]] huo wa ki[[maumbile]] ukaja kuzidishwa na utakatifu aliojaliwa. Uamuzi wake wa moja kwa moja wa kushika nafasi ya mwisho ulisababisha kwanza dharau, lakini baadaye heshima kwa kuwa unagusa mioyo ya wote, ukionyesha tena njia ya Mwana wa Mungu aliyeshiriki kabisa hali ya binadamu jinsi ilivyo kimaisha. Maneno yake mepesi, matendo yake ya kueleweka, mwenendo wake wa kupendeza, salamu yake ya amani, [[kipawa]] chake cha kushirikisha furaha na uchungu, na mengineyo yalichangia ushindi wake. Lakini mwenyewe alilenga zaidi ushindi mwingine, yaani ule wa kuona [[furaha kamili]] katika majaribu ya kila aina, hata kutoka kwa wafuasi wake. Kati ya mateso yaliyomuathiri hatuwezi kusahau yale ya mwili. Wote wanashuhudia kwamba tangu [[ujana]] wake alikuwa dhaifu, lakini baada ya kuongoka akatesa mwili wake kiasi cha kulazimika baadaye auombe umsamehe. Halafu alipokwenda ng’ambo ya bahari alipatwa na [[maradhi]] mawili ya kudumu, [[malaria]] (ambayo haikuwa na [[tiba]] wakati huo) na [[trakoma]] (inayosababisha [[upofu]] wa [[hatua kwa hatua]]). Mbali ya mateso ya maradhi yenyewe, labda ni makali zaidi yale ya [[matibabu]] ambayo aliagizwa na [[ndugu Elia]] na Kardinali, akayavumilia kishujaa kabisa, k.mf. alipochomwa mishipa yote ya [[damu]] kati ya [[sikio]] na [[jicho]] kwa kutumia [[chuma]] cha [[moto]]. Ili ashiriki zaidi mateso ya wakoma na wengineo, na hasa ya Mwana wa Mungu, hakujihurumia kama wagonjwa wengi, bali alizidi kuwahurumia wengine, kama vile ndugu waliomuuguza, wenyeji wake waliosumbuliwa na wageni waliomtembelea, na wagonjwa fukara. Tena hakuacha ukali wa malipizi yake kwa lengo la kuwa mfano bora kwa wanashirika. Nguvu zake za kiroho tu zilimfanya azidi kulishughulikia shirika na kulitungia kanuni katika hali hiyo ya [[ugonjwa]], pamoja na kuandika [[barua]] kwa watu mbalimbali na kudai atembezwe juu ya punda ili atoe ujumbe wa Mungu walau hivyo akishindwa kuhubiri. === Uandishi wa Kanuni === [[File:Regra bulada.jpg|thumb|Kanuni ya kudumu iliyothibitishwa na Papa Honori III tarehe 29 Novemba 1223.]] Kama alivyokubali jamaa yake igeuke kuwa shirika, tena kubwa, Fransisko alipaswa kukubali linahitaji miundo ya kufaa, kama vile mwaka wa [[unovisi]] (ulioagizwa na [[Papa Honori III]] mwaka 1220) na hasa kanuni. Ni vigumu leo kutambua mabadiliko yote yaliyofanyika katika yale maneno machache ya Injili yaliyokubaliwa na Inosenti III kwa sauti tu (1209) mpaka ikathibitishwa kanuni ya kudumu ([[1223]]). Miaka hiyo yote Fransisko alishughulikia [[ufumbuzi]] wa [[suala]] hilo zito, akisaidiwa au kupingwa na watu wengine, hasa wanashirika. Kama kumbukumbu ya kazi hiyo inabaki sanasana [[kanuni isiyothibitishwa]], ambayo inashuhudia hatua iliyofikiwa mwaka 1221, na ambayo iliongoza utungaji wa kanuni ya kudumu. Kwa jumla katika ile isiyothibitishwa, [[sura]] 17 za kwanza ni za zamani kuliko zile zinazofuata. Sura ya mwisho (24) ni sala tu ambayo ilitungwa na Fransisko na kubandikwa kama nyongeza. Kwa nini kanuni hiyo haikuthibitishwa? Nani hakuridhika nayo? Mwenyewe au wafuasi wake au viongozi wa Kanisa? Hakika yeye alipendezwa nayo sana kwa jinsi inavyohimiza kuishi Kiinjili: ndiyo sababu mwishoni aliandika ndugu hawaruhusiwi kuongeza wala kupunguza wala kubadili hiyo kanuni. Kumbe Kanisa lilidai kanuni iwe na sura ya kisheria zaidi. Hivyo kazi ya Fransisko ikaendelea, alivyoshuhudia hasa [[ndugu Leo]] ambaye alikuwa [[karani]] wake na kufuatana naye na [[ndugu Bonisyo]] kwenye [[mlima]] wa [[Fonte Colombo]] ili kukamilisha kanuni majira ya baridi kali kati ya mwaka [[1222]] na 1223. Leo ametueleza upinzani wa akina Elia na uchungu wa Fransisko aliokuwa anautoa katika sala, hasa kutokana na hakika aliyokuwanayo juu ya matakwa ya Mungu kwa shirika lake: alikuwa akitulia tu katika nia yake ya kuzidi kuonyesha kwa matendo yake yale ambayo Yesu alimfunulia. Hata hivyo, ndugu wengi hawakukubali kuyapokea kama sheria kwao. Ilimbidi akubali baadhi ya madai yao, pamoja na mashauri mbalimbali ya Kardinali na labda ya Papa mwenyewe. Lakini, pamoja na kutimiza hivyo udogo wake, hakukubali kuacha yaangushwe mambo makuu ya wito wake. Hivyo kanuni ya kudumu kwa jumla inafuata ile isiyothibitishwa, tena inaonyesha wazi kuwa mwandishi mkuu ni Fransisko, pia mengine yamesisitizwa naye hata kuliko alivyofanya katika kanuni ya muda. Pamoja na hayo, shida kubwa aliyoiona ni kwamba kanuni ya kudumu kwa mtindo wake wa kisheria inaeleweka zaidi, lakini pia inawaruhusu wanasheria kuitafsiri kwa namna inayoiondolea umotomoto wake. Ingawa hakuweza kukwepa maendeleo hayo, mpaka mwisho wa maisha yake alitafuta [[mbinu]] nyingine, kama vile kufanya Porsyunkula iwe kielelezo cha kudumu, [[ndugu Bernardo]] awe mfano bora wa ndugu mdogo baada ya mwanzilishi kufa, na hasa wasia wake mfupi na mrefu ambao karne zilizofuata ukazidi kuchochea uaminifu wa wafuasi wake na kusababisha marekebisho mengi ya shirika. Tarehe [[29 Novemba]] 1223 kanuni ilithibitishwa na Honori III ikawa [[sheria ya Kanisa]] ambayo Fransisko mwenyewe hakuweza kuibadilisha tena. Kwake na kwa Kanisa haukuwepo [[wasiwasi]] kuhusu kanuni kuwa ileile ingawa imerekebishwarekebishwa. Kama vile tangu mwaka 1209 hadi 1223, hata baadaye alidai kuwa ndiyo Injili yenyewe, yaani [[kiini]] chake. Kwa njia ya kanuni hiyo Kanisa lilipokea aina mpya ya utawa isiyofuata sheria za kawaida. Katika kanuni zimeingia kwa pamoja karama ya Fransisko na mamlaka ya Kanisa linalopokea toka kwa Bwana wake zawadi ya [[maisha yaliyowekwa wakfu]] likiifafanua na kuiratibu na kuipa miundo ya kudumu. Fransisko aliufurahia [[uthibitisho]] wa Kanisa akazidi kuwahimiza ndugu zake waifuate hiyo kanuni akiwabariki kwa kila namna. Lakini katika kuielewa tunapaswa kuzingatia pia msimamo wa Kanisa lililoithibitisha. Lenyewe linadai mpaka leo ufafanuzi wake rasmi ubaki mikononi mwake, kama ulivyotolewa na Gregori IX ([[1230]]), [[Papa Nikolasi III|Nikola III]] ([[1279]]), [[Papa Klementi V|Klementi V]] ([[1312]]) na [[Papa Inosenti XI|Inosenti XI]] ([[1679]]). Upande wa Fransisko tukumbuke hakika yake ya kuwa ameangazwa na Mungu aonyeshe upya mtindo wa Injili takatifu kama njia bora ya ukamilifu. Kwa msingi huo aliita kanuni [[kitabu]] cha [[uzima]], [[tumaini]] la wokovu, [[uti]] wa Injili, njia ya ukamilifu, [[ufunguo]] wa [[paradiso]], [[sharti]] la [[agano la milele]]. Kwa njia yake ndugu wanaweza kupata utulivu wa kweli na kuonja [[utamu]] na wepesi wa [[nira]] ya Kristo. Kwa wokovu wao alitaka wajifunze maneno ya kanuni na maana yake, na kuitafakari ili washinde [[ulegevu]] na kutimiza [[ahadi]] zao. Alitaka watumishi wajitahidi kufanya itekelezwe kikamilifu kama alivyojitahidi mwenyewe aliyeandika kuwa wanaoivunja hawahesabu tena kama Wakatoliki wala ndugu zake wala hataki kuwaona mpaka watubu. Mwishowe alitaka kila ndugu mdogo afe akishika kanuni mikononi. Katika wasia aliwakataza pia ndugu wote wasifafanue kanuni wasije wakaipotosha katika [[unyofu]] na [[usafi]] wake. Bila ya shaka hakuweza kumkataza Papa asitoe [[ufafanuzi]], wala hakuwa na nia ya kuzuia maelezo manyofu yenye kulenga [[utekelezaji]] wake mtakatifu. [[Historia]] ya shirika ikaja kushuhudia kuwa unyofu huo mbele ya kanuni ndio uliostawisha utakatifu wa ndugu na utume wao: marekebisho ya mfululizo ya shirika ni kazi ya Roho Mtakatifu anayehuisha shirika la Ndugu Wadogo katika njia ya Injili wasipoachana na unyofu huo. === Maandishi mengine ya Mt. Fransisko === [[File:Manuscrito de s francisco.jpg|thumb|Baraka kwa ndugu Leo, iliyoandikwa na Fransisko kwa mkono wake mwaka 1224]] [[File:Cantico delle Creature.djvu|thumb|Toleo la zamani kuliko yote yanayojulikana ya [[Utenzi wa viumbe]], linalotunzwa katika [[maktaba]] ya [[Konventi takatifu]] ya Mt. Fransisko, huko Asizi.]] Kanuni ndiyo maandishi yaliyojenga zaidi utawa wa Ndugu Wadogo na Kanisa pia. Tunasema ni ya Fransisko ingawa alisaidiwa kuitunga: kwa kiasi fulani ni vilevile kuhusu maandishi yake mengine ya [[Kilatini]] na ya Kiitalia. Kati yake tunaanza kuona mawili yanayotusaidia sana kuelewa historia ya shirika iliyofuata. Ya kwanza ni kanuni fupi kwa [[makao ya upwekeni]], ambayo ni muhimu ili kuelewa mwelekeo huo wa Fransisko na wenzake ambao ukawa mwelekeo wa wale wote waliotamani kurudia ufukara na [[unyofu]] wa mwanzoni. Ya pili ni barua kwa Mt. [[Antoni wa Padua]], ambayo ni muhimu ili kuelewa msimamo wa mwisho wa Fransisko kuhusu masomo yaliyokuja kushika nafasi kubwa katika shirika na kuchangia tukio la ndugu wengi kuishi mijini katika [[konventi]] kubwa (ndiyo asili ya jina “[[Wakonventuali]]”). Kanuni hiyo fupi iliandikwa kati ya mwaka [[1217]] na [[1221]], yaani wakati kanuni ya muda ilipokomaa kutokana na mang’amuzi ya shirika. Mtindo wa maisha ulikuwa umebadilika: ndugu wengi, badala ya kuishi karibu na miji au vijiji wakifanya kazi na watu [[mchana]] na kukesha kwa Mungu [[usiku]], wamekuwa wanapendelea kuishi mbali na watu ili kusali tu. Kwa ajili hiyo yaliongezeka makao maalumu ya upwekeni ambamo ndugu wanaishi kwa muda fulani wakishika [[desturi]] mbalimbali za [[wamonaki]]. Fransisko aliona umuhimu wa kuuratibu mwelekeo huo ulingane na [[karama]] ya Ndugu Wadogo, kama vile alivyofanya pamoja na Klara kwa wamonaki wake wa kike. Hivyo kanuni hiyo inasisitiza udugu na upendo kati ya [[wakaapweke]], pamoja na udogo. Katika roho hiyo ya Kifransisko zinakubalika desturi zifuatazo za kimonaki: kuwa na [[ugo]], chumba cha binafsi, [[ratiba]] inayofuata vipindi vyote vya [[Sala ya Kanisa]], pamoja na kuamka usiku wa manane kwa [[Kipindi cha Masomo]], na [[kimya kikuu]] hadi [[Sala ya Kabla ya Adhuhuri]]. Fransisko alivutiwa sana na maisha hayo, kwa sababu yalimwezesha kushika ufukara wa pekee, akiishi ma[[pango]]ni kati ya miamba na katika vibanda vya [[fito]]. Sababu nyingine ilikuwa kukwepa usumbufu wa watu waliomtafuta ili kumuona na kumheshimu. Hatujui kanuni hiyo fupi iliendelea kufuatwa mpaka lini, lakini mfumo wa upwekeni ukabaki na kuchochea [[juhudi]] katika shirika hadi leo, mbali ya kwamba desturi hizo zilienea mapema katika konventi zote. [[Barua kwa Mt. Antoni]] iliandikwa baada ya kanuni kuthibitishwa, yaani mwaka [[1224]] au [[1225]]. Hiyo mistari michache yenye sura ya kisheria ilikuwa [[jibu]] rasmi kwa [[ombi]] la kuruhusiwa awafundishe [[teolojia]] Ndugu Wadogo. Labda Antoni mwenyewe aliombwa afanye kazi hiyo akiwa [[msomi]] wa kwanza katika shirika. Kwa vyovyote hakupenda kuleta jambo jipya utawani pasipo [[ruhusa]] ya mzee wake. Huyo akimjibu aliheshimu [[elimu]] yake kwa kumuita “Askofu wangu”, halafu akamkubalia akitambua ni hatua isiyoepukika, lakini akaweka sharti lilelile linalohusu kazi yoyote, yaani kwamba [[roho ya sala]] na ibada isizimishwe nayo. Ufupi wa barua, pamoja na utovu wa mapambo, unadokeza hali ya ndani ya mwandishi, kwamba aliamua kukubali kama kwa kulazimishwa na maendeleo ya shirika, ingawa anatambua hatari za kibali chake kwa siku za mbele. Basi, akamuachia Antoni jukumu la kuhakikisha masomo yasizimishe roho ya sala, akimuamini huyo mfuasi bora aliyeficha usomi wake kusudi awe ndugu mdogo halisi. Hivyo ni wazi kwamba Fransisko hakuiogopa teolojia yenyewe: hivyo, ingawa alijiita [[mjinga]] kwa kutokuwa na [[elimu ya juu]], alijiongezea mwaka hadi mwaka ujuzi wa Maandiko Matakatifu kwa njia ya [[liturujia]] akajitafutia msaada wa ndugu [[Kaisari wa Speyer]] ili kupamba kanuni ya muda kwa madondoo ya [[Biblia]]. Aliyoyaogopa ni [[kiburi]] cha wasomi, [[majivuno]] ya [[wahubiri]], na hasa [[ujanja]] wa [[wanasheria]], akijua kwamba hayo yote yanazuia [[Neno la Mungu]] lisizae matunda. Alitaka neno lipokewe kwa unyofu jinsi lilivyo na kutekelezwa; basi, njia pekee ya kuweza kufanya hivyo ni sala ya kudumu. Bila ya shaka, Antoni katika kufundisha alitimiza sharti alilowekewa, kama walivyokuja kufanya baada yake [[walimu]] kadhaa, hasa Mt. Bonaventura. Lakini mwaka wa kifo cha Antoni ([[1231]]) waliingia shirikani walimu wa [[chuo kikuu]] cha [[Paris]], ambao wakaendelea kufuata mitindo walioizoea nje ya [[Ufransisko]]. Hapo ndugu wadogo kama [[mwenye heri]] [[Egidi wa Asizi]] walilaani mji huo wakisema umeharibu kabisa Asizi, yaani karama ya mwanzoni. Basi, barua hiyo inathibitisha tena [[busara]] ya Fransisko katika kukubali mabadiliko kadhaa asiache kupigania kiini cha karama yake, kuambatana na Yesu aliyeshika nafasi ya mwisho hapa duniani, akishikamana na watu wadogo, si kwa lengo la kuwapatia maendeleo ya kidunia tu, bali hasa kuwarudishia hakika ya kuwa ni wa maana kwa Mungu, kama si kwa watu wenye uwezo. Historia ya karne zilizofuata ikathibitisha ushindi wa Fransisko, yaani [[uhai]] wa karama hiyo katika Kanisa. Kuhusu maandishi mengine aliyotuachia, tukumbuke kwamba [[maradhi]] yalikuja kumzuia kwa kiasi fulani asiendelee kusafiri sana kwa ajili ya [[utume]]. Hasa baada ya kutiwa [[madonda matakatifu]] akaja kuhitaji mfululizo ndugu [[wauguzi]] ambao wakawa hivyo ma[[shahidi]] wa mambo mengi waliyoyaandika hapo baadaye. Walishuhudia [[mateso]] yaliyompata upande wa [[mwili]] na wa [[roho]], yaliyomhusu binafsi na yaliyolihusu shirika na [[upinzani]] ndani yake. Hata katika hali hiyo hakukubali kulegeza maisha yake, akitaka azidi kuwa kielelezo cha ndugu mdogo kwa wote. Vilevile alipopunguza utume wake, hakuacha kuwashughulikia watu walau kwa maandishi. Basi, tutayachambua kidogo kama njia bora ya kumfahamu mwenyewe na mang’amuzi yake. Jambo ambalo linarudiarudia daima ni umuhimu mkuu wa [[Mwili na Damu ya Kristo]]. Fransisko katika maandishi anaonekana [[mwenezaji]] wa pekee wa [[heshima]] kwa [[sakramenti]] hiyo. Katika hilo alifuata maagizo ya [[Mtaguso IV wa Laterano]], lakini alipanga heshima hiyo katika ibada yake kwa Yesu. Kwake ni [[ajabu]] upendo uliomfanya awe [[mwanadamu]] hata akakubali kufa, na ni ajabu zaidi kwamba baada ya kurudi mbinguni anazidi kuitikia padri anapomuita katika [[maumbo]] ya mkate na divai. Kutokana na hayo alidai padri aheshimiwe na kujiheshimu kwa kuishi kitakatifu pamoja na kuadhimisha na kutunza vema Mwili wa Kristo. Kuhusu [[barua]] halisi kwa mtu maalumu zimebaki chache sana; zilizo nyingi zilitumwa kwa viongozi wa shirika, kwa wakuu wa [[serikali]], kwa [[wakleri]] na kwa [[waamini]] wengine wote kwa jumla. Lengo lilikuwa kusisitiza mawazo yake makuu yashikwe na kufanyiwa kazi. [[Barua kwa shirika lote]] ilikusudiwa kukumbusha [[wajibu]] wa kila ndugu kama alivyokuja kufanya katika [[wasia]]. Kwa waamini jumla aliandika mapema barua nyingine ambayo wengi wanaamini kuwa ndio mtindo wa maisha ambayo aliwapendekezea watu wa toba ambao walivutiwa na mfano wake wakaja kuitwa [[Utawa wa Tatu]]. Ndiyo sababu tunaikuta mwanzoni mwa kanuni ya [[Papa Paulo VI]] kwa Wafransisko wa Ulimwenguni, na nusu yake ya kwanza imo pia mwanzoni mwa kanuni ya [[Papa Yohane Paulo II]] kwa mashirika ya Utawa wa Tatu. Toleo la kwanza la barua hiyo lina sura mbili, kuhusu wanaofanya toba, halafu kuhusu wasiofanya toba. Kwa Fransisko toba ni kumpenda na kumuabudu Mungu kwa nguvu zote na kuzitii [[amri]] zake. Toleo la pili likaongeza mambo mbalimbali, hasa ukurasa juu ya Neno wa Baba ambamo alijumlisha [[fumbo la wokovu]] ili wote waishi kulingana nalo. Tofauti na vijitabu hivyo vyenye sura ya barua ya wazi, kipo kingine cha pekee kilichosababisha wataalamu wabishane sana: ni [[mawaidha]] ishirini na manne ambayo ni kama [[muhtasari]] wa mafundisho ya Kibiblia ambayo Fransisko aliyasisitiza zaidi. Hatujui nani aliyakusanya wala lini. Si ajabu kwamba sura ya kwanza inahusu [[ekaristi]] na kueleza kwa undani imani kutokana na [[maisha ya sala hasa]]. Sura nyingine karibu zote zinahusu njia ya ufukara mkuu na unyenyekevu wa moyo. Kuanzia XIII mawaidha yana mtindo wa [[Heri]], yakichimba zile za [[hotuba ya mlimani]]], isipokuwa XXVII inamchora [[mtumishi wa Mungu]] ambaye maadili yake yamekomaa na kulingana yote, yakishinda vilema. Aina ya mwisho ya maandishi ya Mt. Fransisko ni sala ambazo alizitunga na kuzitumia na ambazo zinatuwezesha kupenya [[siri]] ya roho yake katika uhusiano na Mungu ambao ulifikia vilele visivyoelezeka. Katika maandishi ya aina hiyo hakulenga kuwaelekeza watu wafuate karama yake wala kuwahimiza wamtumikie Mungu, bali ni yeye na Mungu tu, hivyo tunafikia chanzo cha maandishi mengine na cha maisha yote ya Fransisko. Kati ya sala hizo tunaweza kutia maanani [[Sifa za Mungu]] alizoziandika kwa mikono yake kwa faida ya [[ndugu Leo]], huko mlimani [[Alverna]], mara baada ya kung’amua mateso na upendo wa Yesu msalabani. Ni tunda la moto la kumtazama Mungu na kumuitia kwa majina na sifa mbalimbali kutokana na Biblia, liturujia au moyo wenyewe wa Mt. Fransisko: ndivyo alivyozama ndani ya Mungu akirudia kumuelekea na kusema, “Wewe…” [[File:Mount subasio.JPG|thumb|left|Bonde la Umbria likiwa na [[Mlima Subasio]] kwa nyuma: upande wa kushoto inaonekana [[Assisi]] katikati ya mlima.]] Sala nyingine ya pekee aliitunga si kwa Kilatini, bali kwa [[lugha]] yake mwenyewe akiweza hivyo kutokeza kwa urahisi mkubwa zaidi yale aliyokuwanayo moyoni. Ni [[Utenzi wa Viumbe Vyote]], [[shairi]] la kwanza la Kiitalia, ambalo alilitunga baada ya usiku wa mateso na majaribu ya kukatisha tamaa mnamo Aprili au Mei 1225, ambapo mwishoni aliahidiwa na Mungu [[uzima wa milele]]. Katika [[furaha]] isiyoelezeka ya kuwa na [[hakika]] hiyo akiwa bado duniani, Fransisko alianza kumsifu Mungu kwa viumbe vyake ambavyo yeye kuliko watakatifu wote alijaliwa kuona vinavyohusiana na [[Muumba]]. Tusisahau hali ya [[afya]] yake wakati huo, ambapo hakuweza kuona kitu wala kuvumilia [[mwanga]], ila alikumbuka kwa [[shukrani]] mazuri yote aliyoyaona hasa katika [[bonde]] la [[Spoleto]], ambalo alisema hajaona mahali pazuri zaidi. Katika utenzi huo hataji viumbe hai isipokuwa binadamu, ambaye anapaswa kumsifu Mungu hasa kwa njia ya [[msamaha]] na [[uvumilivu]]. Basi, alianza akimtukuza Mungu kama alivyozoea, kwa maneno mbalimbali, lakini mara tu akakiri kuwa binadamu hastahili hata kumtaja. Baada ya kutamka wazi jinsi Mungu alivyo Mkuu mno kuliko mtu, akaanza kumsifu kwa ndugu [[jua]]: ndicho [[kiumbe]] kilichomuuma zaidi kwa wakati huo, lakini linammaanisha Mungu kwa namna ya pekee. Halafu akamsifu kwa [[mwezi]], [[nyota]], [[upepo]], [[majira]], [[maji]], [[moto]] na [[ardhi]] inayotuzalia ma[[tunda]], ma[[ua]] na ma[[jani]]. Hatimaye akafunga utenzi akiwahimiza watu kumsifu, kumtukuza, kumshukuru na kumtumikia Mungu kwa unyenyekevu mkubwa. Utenzi huo unapinga [[uzushi]] ambao wakati huo uliambukiza wengi na kuwafanya waone [[ulimwengu]] ni mbaya na unatawaliwa na [[shetani]]. Fransisko hakubishana nao katika [[mihadhara ya dini]] walivyofanya [[Wadominiko]], ila aliimba kwa lugha ya watu wadogo na kwa namna inayovutia juu ya uzuri na faida ya viumbe vinavyotangaza wema wa Muumba. Kwa kupokea ujumbe huo watu walikingiwa uzushi huo. Ndiyo njia ya Ndugu Wadogo katika utume: kuwaelekea watu wadogo kwa namna rahisi inayowasaidia kumgeukia Mungu kwa moyo wote. Usomi uliwazuia wengi wasione njia hiyo wala kuwafikia watu wa kawaida. Kumbe huyo mtu mnyofu, aliyejiita mjinga, aliwaelewa na kuwafikishia ujumbe wa imani. Mtazamo mfurahivu uliomwezesha kuviona vyote kuwa ni ndugu zake, kwa kuwa vimeumbwa na Mungu yuleyule kwa faida ya mtu, ulimfanya asichoke kumshukuru na kuwaalika wote wafanye vilevile. Kuhusu mabaya yanayotokea pia hakuwalaumu mashetani, kwa kusema ndio walioharibu ulimwengu, bali aliwaona kama [[askari]] wa Bwana waliopewa kazi ya kuadhibu makosa ya binadamu. Huyo ndiye mkuu wa viumbe vinavyoonekana, na ndiye aliyeharibu ulimwengu wote kuanzia [[dhambi ya asili]]. Katika maandishi yake Fransisko anatukumbusha kuwa yaliyotupata ni matokeo ya [[dhambi]] zetu, na kuwa tunapaswa kutubu kwa kushiriki kazi ya Mkombozi. Mwenyewe alizingatia sana [[fumbo la msalaba]]: toka mwanzo wa [[uongofu]] wake alimzingatia Yesu katika ukweli wa mateso yake ambayo yalianza pangoni yakaendelea maisha yake yote kabla hayajafikia kilele chake huko [[Kalivari]]. Kwa njia yake ukweli huo pia ukaja kuenea ukifuta uzushi uliomuona Yesu kama [[malaika]] tu. Ukweli huo unadai si imani tu, bali upendo na [[mshikamano]] naye. Kwa misingi hiyo Fransisko hakuweza kushindwa na [[uchungu]] wote wa miaka ya mwisho ya maisha yake, bali aliugeuza kuwa [[furaha kamili]]. Ndio ushindi wake pamoja na Kristo, uliothibitisha mafundisho yake. Ndivyo alivyoweza kuongeza baadaye mistari mingine katika utenzi huo ili kumsifu Mungu hata kwa ndugu kifo. === Miaka ya mwisho === Baada ya kanuni kuthibitishwa, Fransisko alikwenda [[Greccio]] kujitafutia kimya na upweke. Ndipo alipopata wazo la kuadhimisha [[Noeli]] kwa namna mpya ili kuitia maanani zaidi. Kwa msaada wa mtawala wa kijiji hicho, kwa ushirikiano wa wananchi na kwa mahudhurio ya ndugu wengi, liliandaliwa [[pango]] lenye majani makavu, [[ng’ombe]] na [[punda]], halafu ikaadhimishwa [[Misa]] ambapo Fransisko, akiwa shemasi, alisoma Injili na kuhubiri kwa utamu mkubwa. Lengo lilikuwa kuwafanya Wakatoliki wote wakumbuke jinsi [[Mwana wa Mungu]] alivyojishusha duniani, si tu kwa kujifanya mtu, bali pia kwa namna alivyozaliwa na alivyoishi. Chaguo lake la ufukara lilitegemea ukweli wa maisha ya Yesu kama mtu wa mwisho na mtu wa mateso. Baada ya miezi michache ufuasi huo wa moja kwa moja ukaja kuthibitishwa na madonda matano aliyotiwa juu ya [[La Verna]]. Kati ya Greccio na mlima huo, Fransisko alipitia maisha ya Yesu na kuyafanya yawe mang’amuzi yake matamu na ya kutisha pamoja. Ndivyo alivyozidi kutambua ubora wa mifano: kwa kuwa Yesu ametufundisha kwa matendo kuliko kwa maneno; upendo tu unaweza kupenya mafumbo yake na kupokea kikamilifu ujumbe uliofichika humo. [[Picha:Manuscrito_de_s_francisco.jpg|thumb|[[Ngozi]] iliyoandikwa na Mt. Fransisko mwenyewe masifu ya [[Mungu]] na [[baraka]] kwa ajili ya nd. Leo.]] Kwa upendo wa namna hiyo Fransisko alipanda mlimani ili kuishi na ndugu wachache msituni. Katikati ya mwezi Septemba [[1224]] alifikiwa na [[njozi]] ya pekee ambayo ilimuachia mwilini [[madonda ya Yesu]]. Kwa kuwa yeye aliyaficha akaagiza wenzake pia watunze [[siri]]; baada ya kufa tu watu wengi wakaja kujionea katika [[maiti]] yake ajabu hilo, ambalo liligusa zaidi mioyo kwa sababu ilikuwa mara ya kwanza kutukia duniani. Mbali ya mateso hayo aliyojaliwa Kimungu, miaka ya mwisho ya Fransisko iliendelea kujaa yale ya kibinadamu pia. Kwanza [[maradhi]] ambayo [[matibabu]] aliyoagizwa kuyapata hayakuleta [[nafuu]], bali yalizidi kuharibu na kumtesa: inatosha tukumbuke alivyochomwa kwa [[chuma]] cha [[moto]] kuanzia [[jicho]] hadi [[sikio]]. Halafu juhudi zake za kuendelea kuwa kielelezo cha toba kwa wafuasi wake, ambao upande wao walizidi kumtia uchungu hata katika kumtumikia na kumheshimu. Bila kusahau majaribu ya [[usiku wa roho]] yaliyoendelea mpaka katikati ya mwaka [[1225]], alipoahidiwa [[uzima wa milele]]. Miaka hiyo ina mashahidi wa pekee, yaani ndugu wanne waliomuuguza mfululizo: [[Anjelo Tancredi]], [[Ndugu Leo|Leo]], [[Ndugu Rufino|Rufino]] na [[Yohane wa Masifu]]. Wa kwanza kati yao wanajulikana sana kwa jina la [[Wenzi Watatu]]: baadaye wakaja kuandika kwa [[utiifu]] mambo waliyoyaona na kuyasikia. Kwa njia yao tunaweza kufuata hatua kwa hatua maendeleo ya [[malaria]], iliyomsumbua Fransisko miaka sita mfululizo hata mwisho ikamuua, tena ya [[trakoma]], iliyosababisha [[upofu]] karibu kamili, pamoja na maumivu ya mfululizo yanayofanana na yale ya macho kuwekwa juu ya miiba na kutokwa machozi. Ndugu Elia na Kardinali Hugolino walimshughulikia sana, lakini bure. Pamoja na kutambua jambo hilo, katikati ya mwaka 1224 ndugu Elia alipata njozi na kufunuliwa kuwa Fransisko ataishi bado miaka miwili tu. [[Safari]] za [[mgonjwa]] zilizidi kupungua kwa wingi na kwa umbali, zikifanyika hasa kwa kujaribu matibabu na kurudi kila mara kwenye Porsyunkula. Hata katika hali hiyo Fransisko hakuacha kulihangaikia shirika lake kadiri alivyoona linasogea mbali na karama yake. Ili awe kielelezo kwa wote alizidi kujinyima mahitaji ya mwili, na kutamani arudie maisha yaliyodharauliwa ya mwanzoni na kutumikia wakoma. Ndipo alipowaambia wenzake, “Ndugu, tuanze kumtumikia Bwana Mungu, kwa kuwa mpaka sasa hatujapiga hatua au ni ndogo sana”. Aliogopa shirika lake litalegea kama mengine mengi, hivyo akatafuta [[mbinu]] za kuliokoa, kusudi kanuni isiwe mwisho wa juhudi za ndugu, bali kichocheo kwa kutafuta ukamilifu. Mbinu mojawapo ni wasia wa Kiroho aliouandika zaidi ya mara moja. Muhimu zaidi ni ule mrefu aliouandika katika wiki za mwisho za maisha yake. Haukukusudiwa kuwa kanuni mpya, ila kusaidia ile iliyoahidiwa kwa Bwana: ni [[kumbukumbu]], [[onyo]] na [[shauri]]. Kwanza ni kumbukumbu za uongofu wa Fransisko na za maisha asili ya shirika ambayo ndugu wote wafananishe nayo maisha yao. Katika kumbukumbu hizo hakutaja mateso yote aliyojaliwa na Mungu, bali alifafanua chaguo lake la kumfuata Yesu fukara kama utajiri pekee anaowaachia watoto wake. Hivyo wasia, ukiunganisha maagizo ya kanuni na mang’amuzi ya mwanzilishi, ukabaki katika shirika kama [[mwiba]] mwilini mwa wanaopenda kulegeza [[kamba]], na kama [[changamoto]] kwa wote kadiri walivyompenda Fransisko, kwa kuwa ndiyo maneno yake ya mwisho aliyoyatoa kwa upendo mkuu akiwa amefanana na Yesu msulubiwa hata mwilini mwake. Ndiyo sababu toka mwanzo wasia ulisababisha shirikani mabishano yaliyohitaji kuingiliwa kati na Mapapa. Upande wa wasia walisimama ndugu waaminifu, ingawa kipindi fulani baadhi yao ([[Fraticelli]]) walipita kiasi hata kujitenga na Kanisa ili kupigania ufukara; baada yao kosa hilo halijarudiwa tena. Baadhi ya marekebisho ya shirika (k. mf. [[Wakapuchini]]) yalijifunga kushika wasia pamoja na kanuni, na hivyo wakafaulu kurudia maisha asili. Pamoja na kumbukumbu, katika wasia tunakuta maonyo ya mwisho ya Fransisko kuhusu kuheshimu mapadri, kufanya [[kazi za mikono]], kuishi kama [[wakimbizi]] katika [[nyumba]] duni, na kutoomba [[fadhili]] yoyote kutoka [[ofisi za Papa]]. Polepole maonyo yakawa mashauri, na hasa shauri kuu lililo lengo la yote yaliyotangulia, kiasi kwamba ni katazo kali. Linahusu ujanja wa wanasheria katika kupotosha maana halisi ya maneno ya kanuni na wasia. Kuyaelewa kunahitaji unyofu uleule wa Fransisko pamoja na nia ya kuyatekeleza. Watakaofanya hivyo watapata [[baraka]] pana kabisa ya Mungu na ya kwake. Kivutio hicho kimejaa upendo wa mzee kwa watoto wake ambao ulijitokeza mara nyingi miaka ya mwisho katika maneno, maandishi na matendo. Mfano mmojawapo ni [[Takwa la Mwisho]] alilomuandikia Klara ili kuwahimiza [[mabibi fukara]] wadumu mpaka mwisho katika maisha na ufukara wa Yesu. Ni kama wasia mfupi kwa wafuasi wake wa kike, ambao hakuwa na wasiwasi juu ya uaminifu wao, lakini aliwaogopea watashauriwa sana na watu wengine (viongozi wa Kanisa na wanashirika) walegeze masharti ya ufukara. Ndiyo sababu aliwaachia maneno hayo kwa maandishi ili wadumu imara katika nia yao. Historia iliyofuata ikaonyesha Fransisko alitabiri vizuri kuhusu Klara na wenzake, waliopaswa kupambana mfululizo na [[kishawishi]] hicho toka kwa viongozi waliowapenda. Ushindi wa Klara katika kutetea kwa uaminifu ufukara mkuu ulipatikana siku ya mwisho kabla hajafa, alipoletewa kanuni yake imethibitishwa na [[Papa Inosenti IV]]. Katika kanuni hiyo, ambayo katika Kanisa ilikuwa ya kwanza kuandikwa na [[mwanamke]], Klara alifuata kwa kiasi kikubwa ile ya Fransisko kama thibitisho la [[umoja]] wa Kiroho katika tofauti za mitindo yao ya maisha; pia alinakili humo wasia huo mfupi alioutumia kama [[silaha]] katika mapambano. Mbali ya maandishi yake, Fransisko alitafuta mbinu nyingine ili kudumisha shirika katika karama yake. Mojawapo ni kuwaagiza watumishi wa shirika watunze Porsyunkula kama kielelezo cha ufukara, kimya na sala ili ndugu wote wakumbuke wanavyopaswa kuishi. Kwa ajili hiyo alitaka wapangwe huko ndugu bora ambao mmojawao akifa, nafasi yake ishikwe na mwingine. Hivyo alisisitiza tena umuhimu wa mifano, ambayo isiwe ya mtu mmojammoja tu, bali ya jumuia nzima pia. Jambo hilo halikutekelezwa mahali pale, lakini katika historia ya shirika tunaona daima ndugu wakiomba ruhusa ya kutekeleza kikamilifu kanuni pamoja na wengine, hasa katika makao ya upwekeni; tunaona pia mchango mkubwa wa jumuia hizo katika kurekebisha kwa mfano wao hali ya utawa mzima. Mfransisko ni ndugu hasa, na maisha yake yanategemea sana jumuia: hawezi kuridhika ashike kanuni kibinafsi katika jumuia iliyolegea; ndiyo sababu ya maombi hayo. Pengine viongozi wenyewe wa shirika walipoona limelegea mno wakaja kuhamasisha wenye nia waunde jumuia za pekee. Namna zote mbili zikazaa matunda tele. [[File:Tomb of Saint Francis - Basilica di San Francesco - Assisi 2016.jpg|thumb|left|[[Kaburi]] la Fransisko huko [[Asizi]].]] Fransisko, baaada ya kuuguzwa katika jumba la Askofu wa Asizi kwa siku kadhaa, aliomba ahamishiwe Porsyunkula ili afie pale alipoanzia maisha mapya. Alikuwa amebaki mifupa na ngozi tu, isipokuwa tumbo na miguu vimevimba kama kwa safura. Ndipo alipotunga [[ubeti]] wa mwisho wa [[Utenzi wa Viumbe Vyote]]. Mwaka mmoja kabla ya hapo alikwishaongeza ubeti mwingine juu ya [[msamaha]] ili kuwapatanisha Askofu na [[Meya]] wa Asizi. Basi ubeti juu ya [[kifo]] ukaja kukamilisha utenzi mzima kwa kuchungulia uzima wa milele, ambapo sifa za Mungu zinaimbwa bila ya mwisho. Ndivyo alivyojiandaa kufa katika [[mapenzi ya Mungu]]. Siku za mwisho zilijaa ishara za upendo kwa marafiki wake: njiani alibariki Asizi na kuuombea, akamtabiria Klara kuwa atamuona na kufarijika, akawaita ndugu waliokuwa mbali (hata “kaka” [[Yakopa wa Settesoli]] kutoka Roma), akawagawia vipande vya mkate akifuata mfano wa Yesu. Katika yote alilenga ustawi wa roho zao na wa shirika, tunavyoona hasa katika baraka zake za mwisho alizozitoa kwa kufuata mfano wa mababu wa [[Israeli]] na [[Musa]]. Aliwabariki waliokuwepo na kwa njia yao alikusudia kuwabariki wale wote watakaoingia shirikani mpaka mwisho wa dunia. Kati ya wote [[ndugu Bernardo]] alipata baraka ya pekee akaandikiwa maneno yafuatayo yawe kumbukumbu kwa wote siku za mbele: “Ndugu wa kwanza aliyenipa Bwana ni ndugu Bernardo, naye ndiye wa kwanza kutekeleza kikamilifu kabisa Injili takatifu akiwagawia maskini mali zake zote. Kwa hiyo na kwa sifa nyingine nyingi napaswa kumpendelea kuliko ndugu mwingine yeyote katika shirika zima. Ndiyo sababu nataka na kuagiza kadiri ninavyoweza kwamba yeyote atakayekuwa mtumishi mkuu ampende na kumheshimu kama nafsi yangu, na vilevile watumishi wengine wa kanda na ndugu wa shirika lote wamjali kama ni mimi mwenyewe”. Ndiyo mbinu ya mwisho ya Fransisko ili kuzuia utawa wake usipotoke: kumuacha mtu ambaye awe kielelezo kwa viongozi na kwa ndugu wengine badala ya mwanzilishi. Kisha kumuacha huyo mwandamizi (si katika uongozi bali katika kazi muhimu zaidi ya kuwa kielelezo), Fransisko hatimaye aliweza kuaga dunia amemaliza kazi yake na kulazwa [[uchi]] ardhini, [[usiku]] kati ya tarehe 3 na 4 Oktoba 1226. == Maandishi asili kuhusu Fransisko == Baada ya kupitia maisha na maandishi ya Fransisko, ni vema kujua jinsi habari zake zilivyotufikia kwa njia ya maandishi ya watu wengine pia. Baadhi yaliandikwa mapema kabla hajafa. Baadhi ni hati za Kanisa. Baadhi ni mafupi sana na yanamtaja tu katika kusimulia mambo mengine. Baadhi ni kazi ya watu ambao si Wafransisko, tena pengine hawakupenda huo mtindo mpya wa kitawa. Lakini bila ya shaka habari nyingi zaidi zinapatikana katika maandishi ya wafuasi wake. Kati yao ana nafasi ya pekee Klara kwa sababu ya utakatifu wake, ya uhusiano wa ndani na wa muda mrefu na Mt. Fransisko, na ya uaminifu wake katika kumfuata. Maandishi mengine ya Wafransisko yanatofautiana si tu kwa urefu, kwa mtindo, kwa mpangilio au kwa ufasaha, bali pia kwa malengo na mitazamo. Hasa mabishano katika shirika yalifanya kila mmoja akusanye habari zilizompendeza ili kumchora Fransisko kulingana na msimamo wa kikundi chake: ndiyo sababu ni lazima tulinganishe maandishi yote ili kupata ukweli. [[Thoma wa Celano]] ndiye wa kwanza kuandika kitabu cha maisha ya Fransisko. Alifanya kazi hiyo kwa agizo la [[Papa Gregori IX]] akikusanya [[shuhuda]] zilizotolewa katika [[kesi]] ya kumtangaza Fransisko kuwa mtakatifu ([[16 Julai]] [[1228]]) pamoja na kumbukumbu zake mwenyewe za miaka sita aliyoishi karibu naye. Mwaka [[1229]] akamkabidhi Papa kitabu hicho ambacho aliipa uzito hasa miaka miwili ya mwisho ya Fransisko, ambapo utakatifu wake uling’aa kwa namna ya pekee. Pamoja na kufuata mtindo wa wasifu wa watakatifu wa zamani, Thoma alisisitiza mambo mapya ya Fransisko: ufukara, unyofu, unyenyekevu, wema kwa maskini, upendo kwa viumbe, mahubiri yasiyo na mapambo, hata madonda ya Msulubiwa. Kitabu hicho rasmi kilikusudiwa hasa kueneza heshima kwa Fransisko, lakini pia kulitetea shirika lake dhidi ya upinzani wa nje. Kwa kila shirika, heshima inayotolewa kwa [[mwanzilishi]] inaliletea heshima na nguvu katika maisha ya Kanisa, na mara nyingi hata misaada na faida upande wa uchumi. Hivyo tunaelewa mafanikio ya haraka ya ndugu Elia katika kujenga [[Basilika la Mt. Fransisko|kanisa kubwa la Mt. Fransisko]] huko Asizi. Kwa kumtukuza, shirika lilijitukuza. Ukweli huo ni wazi katika mwendelezo wa maandishi juu yake pia. Miaka iliyofuata ([[1230]]-[[1234]]) zilitungwa sala na nyimbo za liturujia kwa heshima ya mtakatifu huyo mpya. Kati ya watunzi, [[Julian wa Speyer]] aliandika pia maisha yake ([[1232]]-[[1235]]), hasa kwa ajili ya Wafransisko na ya malezi yao. Wakati huohuo ([[1232]]-[[1239]]) [[Henri wa Avranches]] alitunga maisha ya Fransisko kwa mtindo wa shairi. Katika miaka [[1237]]-[[1239]] sura yake nyingine ilichorwa na kuenezwa na kitabu kidogo, jina lake “[[Agano Takatifu la Mt. Fransisko na Bibi Ufukara]]”. Kichwa chenyewe kinaonyesha wazi kuwa kitabu kinasisitiza upendo wake kwa Ufukara kama [[mchumba]] wake. Humo yeye anaonekana kama fukara mdogo ambaye alimtafuta sana Ufukara, akamuona katika kilele cha mlima anapokaa, hapo wakasimuliana maisha yao na kufunga agano la upendo na uaminifu. Picha hiyo ikazingatiwa sana mpaka leo. Hiyo ilikuwa miaka ya mwisho ya uongozi wa ndugu Elia, ambayo ilizidi kuwa na mabishano kati ya Ndugu Wadogo. Hata baada ya kumuondoa madarakani, mabadiliko ya maisha yakaendelea kufanyika na kusababisha maswali juu ya nia halisi ya mwanzilishi. Ndipo ([[1240]]-[[1241]]) [[Yohane wa Perugia]] alipoandika kitabu juu ya asili ya shirika ili kuamsha ule moto uliowaka mwanzoni kati ya wenzi wa Fransisko. Habari zake ni mpya kwa asilimia 60 na kutegemea hasa ushahidi wa [[mwenye heri Egidi]]. Kwa kuwa Yohane hakujitaja kitabu hicho kinaitwa “[[Kitabu Kisicho na Jina cha Perugia]]”. Miaka ishirini baada ya kifo cha Fransisko hamu ya kujua habari zake ilikuwa imeongezeka ndani na nje ya shirika. Ndiyo sababu wakati wa mkutano mkuu wa mwaka [[1244]] [[mtumishi mkuu]] mpya aliagiza ndugu wote walete kwa maandishi kumbukumbu yoyote waliyonayo juu yake. Kutokana na agizo hilo vikapatikana vitabu viwili tulivyonavyo hata leo: cha kwanza kilitungwa katika miaka [[1241]]-[[1247]] kikaitwa “[[Ngano za Wenzi Watatu]]”. Kinategemea sana kitabu cha Yohane wa Perugia lakini kinatia mkazo zaidi juu ya Fransisko mwenyewe na kuonyesha njia ya kuongoka na kufanana na Kristo ambayo aliifuata na ambayo inawafaa wote. Cha pili kinaitwa “[[Mtungo wa Asizi]]” ([[1244]]-[[1260]]) kwa kuwa kinakusanya shuhuda za ndugu mbalimbali walioishi naye, pamoja na kuchukua msimamo dhidi ya mabadiliko shirikani. Lakini kazi ya kuandika upya maisha rasmi ya Fransisko ilikabidhiwa tena kwa Thoma wa Celano, naye akaimaliza mwaka 1247. Kitabu hicho hakikukusudiwa kushika nafasi ya kile alichotangulia kukiandika, bali kukitimiliza kutokana na ushahidi wa wengi, hasa wenzi watatu, waliotuma kumbukumbu zao na za wenzao wa kwanza pamoja na barua kutoka Greccio ([[11 Agosti]] [[1246]]). Kitabu cha pili cha Thoma kilisisitiza utakatifu wa Fransisko kama mkuu kuliko ule wa waanzilishi wengine wote, kwa hiyo ujana wake haukulaumiwa kama mara ya kwanza, Mt. Dominiko anaonyeshwa akimuinamia Fransisko n.k. Vimeongezwa: maneno ya Msulubiwa kwa Fransisko, njozi ya Papa Inosenti III kuhusu kazi yake ya kulitegemeza Kanisa n.k. Fransisko alizidi kulinganishwa na Kristo kama ilivyotarajiwa na wanashirika. Pamoja na hayo kitabu hicho kinatuletea kwa wingi habari za maadili yake, misemo yake na nia zake. Hata hivyo shirika kwa jumla halikuridhika sana; ndiyo sababu katika miaka [[1250]]-[[1252]] Thoma akaandika kitabu chake cha tatu ambacho kinakusanya miujiza tu ya Fransisko ili kuzidi kumtukuza yeye pamoja na shirika lake. Lakini hivyo vitabu vitatu vya Thoma vilionekana kukosa umoja na kuwa virefu mno hasa kwa kuvinakili kwa mikono. Ndicho kisingizio cha kudai maisha ya Fransisko yaandikwe upya katika kitabu kimoja tu. Lengo lingine la ombi hilo lilikuwa kulikinga shirika dhidi ya mashambulizi makali ya walimu wa [[chuo kikuu cha Paris]] waliopinga mambo mapya yaliyoletwa na Ndugu Wadogo, ambao baadhi yao wameambukizwa pia na matabiri ya kizushi ya [[abati]] [[Yohakimu wa Fiore]]. Huyo alipanga [[historia ya wokovu]] kwa namna yake akisema mwaka [[1260]] utakuwa mwanzo wa wakati wa [[Roho Mtakatifu]] ambapo Kanisa litafanywa upya na karama zake. Ndipo Wafransisko hao walipochota mawazo mbalimbali ili kuthibitisha umuhimu wa Fransisko katika hatua hiyo na katika historia ya wokovu jumla. [[File:Angelo_sesto_sigillo.jpg|thumb|Mchoro wa Malaika wa mhuri wa sita mwenye madonda matakatifu.]] Basi mwaka huo mkutano mkuu ulimuagiza [[Bonaventura wa Bagnoregio]], mtumishi wa shirika lote, aandike kitabu kipya. Hicho hakina habari mpya ila kinatumia zile za Thoma wa Celano. Tofauti kubwa ni namna alivyozitumia ili kumuonyesha Fransisko kuwa si [[serafi]] tu (alivyosema Celano) bali ni yule [[malaika]] wa mhuri wa sita mwenye alama ya Mungu aliye hai aliyetabiriwa na [[Ufu]] 7:2 kuwa atapanda toka [[Mashariki]] kufungua wakati mpya. Kwake Mungu aliye hai ndiye Kristo Msulubiwa, na alama yake ndiyo madonda matano aliyomtia Fransisko. Basi, kama ni hivyo, huyo si mtakatifu mmojawapo tu, bali ana nafasi ya pekee katika historia ya wokovu. Mchoro huo ulikubaliwa kabisa na shirika lote, hivi kwamba mkutano mkuu wa mwaka [[1266]] ukaweza kuagiza yateketezwe maandishi yote yaliyotangulia kuhusu Fransisko. Lengo lilikuwa wote wamkumbuke tu alivyochorwa na Bonaventura katika kitabu chake rasmi na cha kudumu. Kweli hicho kikanakiliwa sana kwanza kwa mikono, halafu kwa mashine na kufuatwa na wengi katika sanaa, mahubiri na liturujia. Kumbe vitabu vya Celano vikapotea kwa zaidi ya karne tano. Hata ndugu waliopinga mabadiliko ya shirika na msimamo wa kati wa Bonaventura, walimlaumu kwa sababu ya kupunguza habari kadhaa, lakini walipendezwa na jinsi alivyomtukuza Fransisko kuliko watakatifu wote. Kwa kitabu hicho sura yake imeshakamilika. Vitabu vilivyotungwa baadaye, k.mf. “[[Kioo cha Ukamilifu]]” ([[1318]]), havikuweza kuichangia sana, ingawa vinatusaidia kumuelewa zaidi katika majaribu yake, nia yake na roho yake kwa kuwa vinasimulia bila mpango habari mbalimbali ambazo hazikutumiwa zote na vitabu rasmi. Hasa habari juu ya [[upinzani]] uliompata Fransisko ndani ya shirika hazikuweza kuandikwa katika vitabu vyake rasmi, lisije likapata [[aibu]]. Basi, maandishi hayo ya mwishomwisho yaliziba pengo hilo na kutuonyesha ukweli, kama picha iliyofyatuliwa kwa [[kamera]] bila wahusika kujua wala kujipanga. Vitabu hivyo vilichochea upinzani ndani ya shirika na hata dhidi ya uongozi wa Kanisa. Baadaye tena ([[1328]]-[[1343]]) [[Hugolino wa Montegiorgio]] na mwenzake fulani wakatunga “[[Actus]]” (= “Matendo” ya Fransisko na wenzake) ambacho kikatafsiriwa kwa [[Kiitalia]] mwishoni mwa [[karne XIV]]. [[Tafsiri]] hiyo, yenye jina la “[[Fioretti]]” (= “[[Maua Madogo]]”, yaani “[[Visimulizi Bora]]”), ikasifiwa sana kwa uzuri wake, ingawa visimulizi vyake si vyote vya kihistoria. Ni kama [[manukato]] yanayotuvutia kwenye roho na utakatifu wa Fransisko, aliyekwishakufa toka siku nyingi, hivi kwamba anakumbukwa kwa mbali lakini kwa namna ya kupendeza zaidi. Miaka iliyopita imechuja ujumbe wake, ambao hivyo unang’aa kwa namna ya pekee katika kitabu hicho kilichosisitiza jinsi Fransisko alivyofanana na Yesu, wazo lililokazwa na Wafransisko wote wa [[karne XIV]], hasa na [[Bartolomayo wa Pisa]], mwandishi wa “[[Conformitates]]” (= “[[Uwiano Mwingi]]”). == Tarehe za maisha yake == 1182 Mtoto Yohane alizaliwa na kubatizwa. Baba yake, Petro wa Bernardone, akirudi toka safarini akamtajia jina la Fransisko, yaani Mfaransa Mdogo. Baada ya hapo mtoto akalelewa katika anasa, ingawa hatujui kama ujanani aliulinda [[usafi wa moyo]] au sivyo. Kwa tabia alikuwa na uchangamfu na huruma sana kwa maskini ingawa aliogopa wenye ukoma. Pamoja na adabu njema alipewa pia elimu kidogo kupitia mapadri, halafu akawahi kuanza biashara. 1198 Asizi vilianza vita vya wenyewe kwa wenyewe: inawezekana kwamba Fransisko naye alishiriki kushambulia na kubomoa ngome ya kifalme iliyokuwepo juu ya mji huo. 1202 Asizi ulishindwa vitani na jeshi la Perugia; Fransisko mwenyewe akatekwa na kufungwa huko Perugia. Baada ya mwaka mmoja akarudishwa nyumbani kwa sababu ya ugonjwa na kisha kulipiwa pesa nyingi ili aachiliwe; lakini wakati huo wa mateso alianza kukomaa na kubadilika kimawazo. 1204 Fransisko aliendelea kuugua mwaka mzima. 1205 Fransisko aliondoka tena aende vitani kuikomboa nchi takatifu ya Yesu na kujipatia sifa na cheo, lakini kabla hajatoka mkoa wake akarudi Asizi kutokana na njozi na sauti aliyoisikia. Akaenda kuhiji [[mji wa Roma|Roma]] kwenye makaburi ya Mitume, ambapo anabadilishana nguo na fukara na kuanza kuombaomba. Katikati ya mwaka uongofu wake ulikuwa umekomaa: katika [[karamu ya mwisho]] aliyowaandalia wenzake alikuwa akifikiria kuoa bibi ufukara. Alipokutana ghafla na mtu mwenye ukoma akashuka kwenye farasi na baada ya kumsaidia pesa akambusu: ndio ushindi mkuu uliofanya kuanzia hapo kusiwe na kitu cha kumzuia. Karibu na mwisho wa mwaka akamsikia Yesu msalabani akimuambia, “Fransisko, nenda ukarekebishe Kanisa langu, kwa kuwa linataka kubomoka”: ndiyo kazi ya utawa atakaoanzisha, ingawa mwanzoni alielewa tofauti, kwamba arekebishe magofu ya kanisa aliposikia sauti hiyo. 1206 Mwanzoni mwa mwaka, baada ya miezi ya mashindano na wazazi wake, waliokuwa wakimshutumu na kumbembeleza na kumtesa, Fransisko aliitwa hukumuni kwa meya: lakini kama mtu wa Mungu akakataa mahakama ya serikali, hivyo kesi akafanyika mbele ya askofu Guido ambapo alimkataa mzazi wake pamoja na mali za urithi hata akamrudishia nguo zake zote. Baada ya kuishi kidogo kama boi kwa Wabenedikto, akahamia Gubbio ambapo akavaa kanzu ya mkaapweke,akisali na kutumikia wakoma. Mnamo Julai akarudi Asizi arekebishe kanisa la mtakatifu Damiano ambapo alitabiri watakuja kukaa masista watakatifu. 1207 Alirekebisha kanisa la mtakatifu Petro na mwisho lile la mtakatifu Maria wa Malaika: kazi za ukarabati zilichukua karibu miaka miwili, kwa kuwa mwenyewe alikuwa akienda kuombaomba mawe ya kujengea, ingawa hakuwa na uzoefu na kazi nzito namna hiyo. 1208 Siku moja wakati wa Misa alisikiliza sehemu ya Injili ambayo Yesu aliwatuma kwa mara ya kwanza mitume wake (Mt. 10:7-10); hapo akaenda kwa padri kupata tafsiri zaidi na maelezo yake, halafu kwa shangwe akaanza kutekeleza, kwa kutupilia mbali mkanda na viatu, kuvaa kamba na kanzu ngumu na kuhubiri toba. Kama siku hiyo, ambapo hatimaye alielewa wito wake, akaendelea daima kuwa mtu wa Injili na mwana wa Kanisa. Tarehe 16 Aprili, baada ya kuhubiri alifuatwa na ndugu Bernardo wa Quintavalle na labda na ndugu Petro Cattani walioamua kujiunga naye; basi akawaongoza kanisani, wakasoma Injili kwa kufungua kitabu mara tatu, wakauza mali zao zote ili kuwagawia maskini kufuatana na waliyoyasoma: ndio mwanzo wa jamaa. Tarehe 23 Aprili ndugu Egidi pia akajiunga nao, na mara wakatawanyika wawiliwawili wahubirie mikoa ya jirani. Ndipo wafuasi walipoongezeka na mwishoni mwa mwaka walifikia kuwa wanane. 1209 Kisha kurudi Asizi wanne wengine wakajiunga nao: hapo wakaamua waende wote Roma ili kupata kibali cha Papa Inosenti III kusudi wawe na hakika ya kuwa maisha yao yanampendeza Mungu, na waeleweke kwa wote kuwa ni Wakatoliki hasa, si wazushi. Baada ya kuvumilia muda fulani wakafaulu kuongea na Papa kwa msaada wa askofu wa Asizi na wa kardinali Yohane wa Mtakatifu Paulo: mara ya kwanza makardinali wengine walibishana na kutaka kupinga ombi hilo; lakini mara ya pili Papa alitoa kwa sauti kibali chake kwa maisha yao ya kitawa na kwa utume wao wa kuhubiri toba. Labda mwaka huohuo Fransisko alianzisha utawa maalumu kwa waamini wanaoishi katika mazingira ya kawaida ya ulimwenguni, waweze kufuata maisha ya Kiinjili kwa ukamilifu mkubwa zaidi. 1210 Jamaa, baada ya kuhama kibanda cha Rivotorto ili kukwepa ugomvi na mkulima mkorofi, walihamia moja kwa moja kwenye kanisa la mtakatifu Maria wa Malaika, ambapo pabaki kielelezo cha kudumu. 1211 Fransisko akaondoka kwa meli aende Sirya akawahubirie Waislamu, lakini safari ikaishia Croatia kutokana na dhoruba; hapo akarudi Italia. 1212 Usiku baada ya Jumapili ya Matawi mtakatifu Klara alitoroka nyumbani, akapokewa na Ndugu Wadogo kwa mienge, akanyolewa kitawa na Fransisko akavikwa kanzu. Baada ya muda akahamia kwenye kanisa la mtakatifu Damiano pamoja na mdogo wake mtakatifu Anyesi aliyemfuata utawani: ndio mwanzo wa utawa wa Mabibi Fukara, ambao wanaishi Kifransisko ndani ya monasteri katika sala na kazi za mikono, bila ya kutoka nje wala kufanya utume wowote. 1213 Alifunga Kwaresima nzima katika kisiwa cha ziwa Trasimeno, halafu akazawadiwa mlima La Verna. 1214 Fransisko aliondoka tena kupitia bara akawahubirie Waislamu wa Moroko, lakini njiani huko Hispania akapatwa na ugonjwa mkali akarudi Asizi, alipowapokea utawani wasomi kadhaa: baadhi yao wakashika kweli njia ya udogo, lakini wengine wakaja kuvuruga utawa kwa kutegemea mno akili yao. 1215 Novemba ulifanyika Mtaguso Mkuu wa IV wa Laterano, ambao Fransisko alihudhuria pamoja na maaskofu na wakuu wengine wa mashirika; labda ndipo alipofunga urafiki na mtakatifu Dominiko, mwanzilishi wa Utawa wa Wahubiri. Baadaye akajitahidi sana kutekeleza maagizo ya mtaguso huo. 1216 Siku mbili baada ya kifo cha Inosenti III makardinali walimchagua Honori III. Fransisko aliendelea kuzungukazunguka Italia kwa ajili ya utume. 1217 Mkutano mkuu wa Ndugu Wadogo ulipoamua wengine waende kuhubiri nje ya Italia kwa Wakristo na wasio Wakristo, Fransisko akaelekea Ufaransa lakini njiani akazuiwa na kardinali Hugolino akarudi Asizi. Kutokana na kutumwa bila ya maandalizi yoyote, ndugu wengi wakapatwa na matatizo mengi. 1218 Honori III alieneza hati yake maalumu ili kuwahakikisha maaskofu wote kuwa Ndugu Wadogo ni Wakatoliki hasa. 1219 Mkutano mkuu ulituma tena ndugu wakahubiri Injili kwa Wakristo na Waislamu. Hapo Fransisko mwenyewe akaenda kati ya Waislamu wa Misri: hakupenda mwenendo wa jeshi la Kikristo lililopigana nao, akatabiri kuwa watashindwa. Upande wake akaenda kumhubiria sultani, lakini kisha kuona hawezi kumuongoa wala kuuawa naye kishahidi akamuomba ruhusa ya kutembelea mahali patakatifu pa Palestina na Sirya. 1220 Tarehe 16 Januari huko Moroko Waislamu waliwaua ndugu Berardo na wenzake wanne waliokwenda kuwahubiria mpaka misikitini: ndio wafiadini wa kwanza wa Kifransisko. Mnamo Aprili au Mei Fransisko, alipopashwa habari za mageuzi ndani ya shirika huko Italia, akarudi kwa ufunuo wa Mungu ashike tena uongozi, lakini alipoona ugumu wa hali ya utawa, na ya kwamba wengi hawataki kumsikiliza tena, akamuomba Papa alipatie shirika kardinali Hugolino kama msimamizi na mkosoaji. Halafu katika mkutano mkuu akajiuzulu akamteua ndugu Petro Cattani aongoze jamaa kwa niaba yake. 1221 Kwa kuwa Petro Cattani kafa mapema tarehe 30 Mei ikambidi Fransisko amchague makamu mwingine, yaani ndugu Elia Bombarone, wakati wa mkutano mkuu uliohudhuriwa na wanashirika elfu tano na uliopata kuwa mkubwa kuliko yote hadi leo. Kwa kuwa walijitengenezea vibanda vya mikeka kutokana na wingi huo, mkutano unajulikana kama mkutano wa mikeka. Mungu alifanya wasikose chakula hata wengi wakashangaa kwa sababu hayakufanyika maandalizi yoyote. Pamoja na kuamua kupeleka ndugu katika nchi mbalimbali, mkutano huo ulipitisha kanuni ndefu iliyohitajika sana kwa sababu ya hali ya shirika, na hasa ongezeko hilo la ajabu. Lakini kanuni hiyo haikuthibitishwa na Papa kwa sababu fulani. 1222 Fransisko alizunguka sana Italia kwa ajili ya utume. 1223 Miezi ya kwanza alikwenda pamoja na ndugu Leo na ndugu Bonisyo kwenye mlima wa Fonte Colombo ili kuandika kanuni fupi na yenye mtindo wa kisheria zaidi kama alivyodaiwa. Upinzani wa ndugu Elia na wengineo ukashindwa katika mkutano mkuu wa Juni, hivyo kanuni ikapelekwa kwa Honori III ambaye akaithibitisha kwa maandishi tarehe 29 Novemba. Katika Misa ya usiku wa Noeli, iliyoadhimishwa huko Greccio katika pango lililoandaliwa na Fransisko, alitokea mtoto Yesu. 1224 Mnamo Julai ndugu Elia alijulishwa katika njozi kwamba Fransisko ataishi bado miaka miwili tu. Mnamo Agosti Fransisko akapanda mlima La Verna afanye mfungo mpaka sikukuu ya Malaika mkuu Mikaeli; huko upwekeni, akiwa katika malipizi na majaribu makali ya usiku wa roho, akatokewa na Yesu mwenye sura ya serafi msulubiwa akajaliwa mwilini madonda yake matano ya msalabani. 1225 Baada ya kurudi kutoka safarini mwezi wa tatu Fransisko alienda kwa mtakatifu Klara, ambapo akabaki mpaka mwezi wa tano kwa sababu ya ugonjwa na ya matibabu yasiyomsaidia kitu. Katika mateso hayo na majaribu ya Shetani, usiku mmoja akaahidiwa uzima wa milele. Kesho yake asubuhi akamshukuru Mungu kwa kumtungia Wimbo wa Ndugu Jua. Mwezi Juni akawapatanisha askofu na meya wa Asizi kwa kuwaimbishia wimbo huo baada ya kuuongezea ubeti kuhusu msamaha. Halafu akaenda kukaa Rieti kwa ajili ya matibabu mbalimbali aliyoyavumilia yote kwa moyo mkuu. 1226 Kuanzia tarehe 6 Februari alisafiri tena kwa matibabu. Mnamo Aprili huko Siena akazidiwa hata usiku fulani alikubali ombi la kuwaandikia ndugu zake wote wasia mfupi kwa maneno matatu, yaani kwamba wapendane, wafuate ufukara na kulitii Kanisa. Baada ya kupata nafuu akaandika sehemusehemu wasia mrefu zaidi ili kuchochea karama ya shirika. Waasizi wakiogopa kwamba mtakatifu wao atakuja kufa mbali wakafanya mpango wa kumrudisha kwao wakamlaza kwenye nyumba ya askofu, lakini Fransisko alipokaribia kufa akaamua kurudi kwenye kanisa la mtakatifu Maria wa Malaika. Katika hiyo safari yake ya mwisho, katikati ya njia, akabariki mji wake. Halafu kabla hajafa akawabariki wafuasi wake wote, hata wale watakaoingia utawani mpaka mwisho wa dunia. Halafu tena akaomba wamlaze ardhini kabisa bila ya nguo afe uchi kama Yesu msalabani tarehe 3 Oktoba; hapo sifa ya madonda yake ikaanza kuenea, na wengi wakaja kuyashuhudia katika maiti yake. Kesho yake, kwa maandamano ya shangwe pamoja na huzuni, akaenda kuzikwa katika [[kanisa kuu]], lakini njiani waliwapitia mtakatifu Klara na wenzake. 1227 Tarehe 19 Machi, baada ya kufa Honori III, kardinali Hugolino alichaguliwa kuwa Papa kama alivyotabiriwa na Fransisko akajichagulia jina la Gregori IX. 1228 Mwenyewe alikwenda Asizi kusudi amtangaze rafiki yake Fransisko kuwa ni mtakatifu mbinguni (16 Julai). 1230 [[Masalia]] ya Fransisko yalihamishiwa katika kanisa kubwa lililojengwa kwa heshima yake: ndio kanisa kuu la shirika lote. ==Sala yake== Ndiwe Bwana Mungu mtakatifu unayetenda maajabu. Wewe una nguvu. Wewe ni mkuu. Wewe ndiwe mkuu kabisa. Wewe ndiwe mfalme mwenyezi. Wewe, Baba mtakatifu, mfalme wa mbingu na nchi. Wewe ni utatu na umoja, Bwana Mungu wa miungu; ndiwe wema, wema wote, wema mkuu, Bwana Mungu hai na wa kweli. Wewe ni pendo, upendo; wewe ni hekima, wewe ni unyenyekevu, wewe ni uvumilivu, wewe ni uzuri, wewe ni upole, wewe ni usalama, wewe ni utulivu, wewe ni furaha na heri, wewe ni tumaini letu, wewe ni haki, wewe ni kiasi, wewe ni mali yetu yote ya kututosha. Wewe ni uzuri, wewe ni upole, wewe ndiwe msimamizi, wewe ni mlinzi na mtetezi wetu, wewe ni nguvu, wewe ni burudisho. Wewe ni tumaini letu, wewe ni imani yetu, wewe ni upendo wetu, wewe ni utamu wetu wote, wewe ni uzima wetu wa milele: Bwana mkuu na wa ajabu, Mwenyezi Mungu, Mwokozi mwenye huruma. ==Sala iliyosambazwa kwa jina lake== Ee Bwana unifanye niwe chombo cha amani yako. Palipo chuki nilete mapendo, Palipo makosa nilete msamaha, Palipo nshaka nilete imani, Pasipo matumaini nilete tumaini, Palipo giza nilete mwanga, Palipo huzuni nilete furaha. Ee Bwana unisaidie nitamani zaidi: Kufariji kuliko kufarijiwa, Kuelewa kuliko kueleweka, Kupenda kuliko kupendwa. Kwa kuwa: Ni katika kutoa ndipo tunapopokea, Ni katika kusamehe ndipo tunaposamehewa, Ni katika kufa ndipo tunapozaliwa katika uzima wa milele. Amina. ==Tazama pia== * [[Watakatifu wa Agano la Kale]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] * [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] ==Tanbihi== {{reflist}} == Marejeo ya [[Kiswahili]]== [[Picha:Assisi San Francesco BW 2.JPG|thumb|[[Basilika la Mt. Fransisko]] mjini Asizi.]] * Ngano za Wenzi Watatu – Kumbukumbu ya maisha ya Mtakatifu Fransisko wa Asizi ilivyoandikwa na Ndugu Leo, Rufino na Angelo – [[tafsiri]] ya Ndugu Wafransisko [[Wakapuchini]] – ed. T.M.P. Book Department – [[Tabora]] 1987 * [[Fioretti]] – Visimulizi Kuhusu Mtakatifu Fransisko wa Asizi – tafsiri ya Rikardo Maria, U.N.W.A. n.k. – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Ndanda 1996 – ISBN 9976-63-468-4 * V. TURETTA, Mt. Fransisko wa Asizi – tafsiri ya Ndugu Wafransisko Wakapuchini – ed. Santuario Porziuncola – [[Assisi]] 1990 * G. NIKOLAI, Ndugu Fransisko wa Asizi – [[Katuni]] zilizotolewa na Ndugu [[Wafransisko]] wa [[Tanzania]] – [[Dar es Salaam]] 1982 * Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 361-363 * Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk 303-319, 348-374 * John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 345-346 * Pd. Leandry Kimario, [[Wakapuchini|O.F.M.Cap.]] - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 541-543 * Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 76-77 == Marejeo ya [[lugha]] nyingine == * Bonaventure; Cardinal Manning (1867). The Life of St. Francis of Assisi (from the Legenda Sancti Francisci) (1988 ed.). Rockford, Illinois: TAN Books & Publishers. ISBN 978-0-89555-343-0 * Chesterton, Gilbert Keith (1924). St. Francis of Assisi (14 ed.). Garden City, New York: Image Books. * Englebert, Omer (1951). The Lives of the Saints. New York: Barnes & Noble. * Karrer, Otto, ed., St. Francis, The Little Flowers, Legends, and Lauds, trans. N. Wydenbruck, (London: Sheed and Ward, 1979) * Robinson, Paschal (1913). "St. Francis of Assisi". Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. {{CathEncy|wstitle=St._Francis_of_Assisi}} * Friar Elias, ''Epistola Encyclica de Transitu Sancti Francisci'', 1226. * Pope Gregory IX, Bulla "Mira circa nos" for the canonization of St. Francis, 19 Julai 1228. * Friar [[Thomas of Celano|Tommaso da Celano]]: ''Vita Prima Sancti Francisci'', 1228; ''Vita Secunda Sancti Francisci'', 1246–1247; ''Tractatus de Miraculis Sancti Francisci'', 1252–1253. * Friar [[Julian of Speyer]], ''Vita Sancti Francisci'', 1232–1239. * St. Bonaventure of Bagnoregio, ''Legenda Maior Sancti Francisci'', 1260–1263. * Ugolino da Montegiorgio, ''Actus Beati Francisci et sociorum eius'', 1327–1342. * ''Fioretti di San Francesco'', the "[[Little Flowers of St. Francis|Little Flowers of St.&nbsp;Francis]]", end of the 14th&nbsp;century: an anonymous Italian version of the ''Actus''; the most popular of the sources, but very late and therefore not the best authority by any means. * ''The Little Flowers of Saint Francis (Translated by Raphael Brown)'', [[Doubleday (publisher)|Doubleday]], 1998. ISBN 978-0-385-07544-2 == Viungo vya nje == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/216793/Saint-Francis-of-Assisi "Saint Francis of Assisi."] Encyclopædia Britannica Online. * [http://www.bartleby.com/210/10/041.html "St. Francis of Assisium, Confessor"], ''Butler's Lives of the Saints'' * [http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-of-st-francis-of-assisi-patron-saint-of-the-catholic-church-who-received-the-stigmata-of-jesus-christ.html The Life & Miracles of St. Francis of Assisi, the Monk who received the Stigmata of Jesus Christ] {{Wayback|url=http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-of-st-francis-of-assisi-patron-saint-of-the-catholic-church-who-received-the-stigmata-of-jesus-christ.html |date=20130724234417 }} * [http://franciscan-archive.org/ The Franciscan Archive] * [http://www.kiswila.com/PFDA/Maadili%20ya%20Mtakatifu%20Fransisko.pdf Maadili ya Mt. Fransisko katika vyanzo kwa Kiswahili] [[Jamii:Waliozaliwa 1182]] [[Jamii:Waliofariki 1226]] [[Jamii:Fransisko wa Asizi]] [[Jamii:Mashemasi]] [[Jamii:Wafransisko]] [[Jamii:wamisionari]] [[Jamii:Watawa waanzilishi]] [[Jamii:Washairi wa Italia]] [[Jamii:Watakatifu wa Italia]] 2rjsgcddoo1pffapjvt1758baqpatpz 1580897 1580896 2026-07-21T09:04:10Z Fransisko Asizi 91086 pasipo UHARABU 1580897 wikitext text/x-wiki [[Picha:San Francesco.jpg|right|thumb|300 px|Mchoro wa zamani wa Fransisko wa Asizi unaoaminiwa kufanana naye kuliko yote]] '''Fransisko wa Asizi''' (kwa [[Kiitalia]] '''Francesco d'Assisi'''; tangu [[Mtoto|utotoni]] [[jina]] la [[ubatizo]] '''Giovanni''', yaani Yohane (Mbatizaji), liliachwa kutumika; pia [[ubini]] '''mwana wa Petro Bernardone''' ulikuja kuachwa baada ya wao kushindana; [[Assisi]], [[Italia]], [[1181]] au [[1182]] - Assisi, [[3 Oktoba]] [[1226]]) alikuwa [[mtawa]] [[shemasi]] wa [[Kanisa Katoliki]]. Baada ya kuishi [[ujana]] wenye raha, [[Uongofu|aliongokea]] maisha ya [[Injili|Kiinjili]] ili kumtumikia [[Yesu]] [[Kristo]] aliyekutana naye hasa katika watu [[maskini]] na walalahoi, akijifanya [[Ufukara wa hiari|fukara]] vilevile, na hatimaye alitaka kufa uchi ardhini. Akizungukazunguka huko na huko, hadi [[Nchi takatifu]], aliwahubiria watu wa kila aina [[upendo]] wa [[Mungu]] akilenga kuiga kikamilifu kila [[siku]] mfano wa Yesu kwa maneno na matendo<ref>https://www.santiebeati.it/dettaglio/21750</ref>. Alianzisha jumuiya ya [[mtawa|kitawa]] yenye [[tawi|matawi]] mbalimbali ambayo leo ni [[utawa]] wenye wafuasi wengi kuliko yote wakikadiriwa kukaribia [[milioni]] moja [[Dunia|duniani]] kote. Alitangazwa na [[Papa Gregori IX]] kuwa [[mtakatifu]] [[tarehe]] [[16 Julai]] [[1228]]. Anaheshimiwa na wengi hata nje ya [[Kanisa]] lake, ambalo limemtangaza [[msimamizi]] wa wanaoshughulikia [[hifadhi ya mazingira]]. [[Sikukuu]] yake inaadhimishwa tarehe [[4 Oktoba]]<ref>[[Martyrologium Romanum]]</ref>. == Maisha na [[karama]] yake == === Ulaya na Kanisa mwishoni mwa karne XII === Fransisko alipozaliwa, [[Ulaya]] na [[Kanisa]] vilikuwa na hali ya kutatanisha kuliko kawaida, kutokana na mvutano kati ya mapya na ya kale. Mambo ya kale ni yale ya utawala wa ngazi mbalimbali ulioenea kutoka [[Ufaransa]] kuanzia [[karne IX]]: kila mtawala aliweza kugawa eneo lake na kuwakabidhi watawala wa chini akiwadai sehemu ya mapato na hasa msaada wakati wa vita, kufuatana na ahadi yao ya kuwa waaminifu kwake moja kwa moja. Utawala huo ulikuwa ukirithiwa na watoto ambao waliheshimiwa kama masharifu yaani watu wa ukoo bora na kutakiwa wawe hodari vitani. Ili watawale vizuri na kulinda maeneo yao walikuwa wakiishi katika [[ngome]] pamoja na watumishi wao. Watu wa kawaida waliishi mashambani katika hali ngumu sana hata wakaitwa watumwa wa ardhi. Hivyo Ulaya ilikuwa na [[askari]] na [[wakulima]] tu, mbali ya viongozi wa Kanisa na [[watawa]]. Kwa hali ya maisha watawa, ambao walikuwa aina ya [[wamonaki]] tu, na [[makleri]] wa juu walilingana na masharifu, ila makleri wa chini hawakuwa na [[elimu]] wala [[mali]] nyingi. Utajiri wa Kanisa, ambalo lilifikia kumiliki karibu nusu ya ardhi ya Ulaya nzima, uliwapotosha wengi na kuvuta miito ya bandia. Wengi walitambua haja ya [[urekebisho]] ndani ya Kanisa, na juhudi za pekee zilifanywa na wamonaki kama vile Hildebrando (ambaye akawa [[Papa Gregori VII]]) na Mt. [[Petro Damiani]] katika [[karne XI]], halafu na Mt. [[Bernardo wa Clairvaux]] katika [[karne XII]] akihimiza kupambana na maovu ya viongozi wa Kanisa hata kwa kutohudhuria [[ibada]] za wale wanaoishi vibaya. Jitihada hizo zilifanikiwa kidogo tu, kwa sababu ni vigumu kurekebisha mitindo mibaya iliyoenea, hasa katika mazingira ya [[dini]]. Hali hiyo ilichangia uenezi wa [[Waislamu]] na hasa wa [[Wakatari]] (maana yake Watu Safi); wazushi hao, baada ya kupata wafuasi kwa kushambulia maovu ya viongozi wa Kanisa, walikuwa wakifundisha njia ya roho zao kukombolewa. Kwa kuwa eti, ulimwengu huu ni mbaya, si kazi ya [[Mungu]] wetu, ni lazima kujitenga nao kwa kukataa vitendo na vyakula vinavyohusika na [[uzazi]]. Viongozi wa Kanisa walichelewa kuona hatari hizo, mpaka zilipokwishaenea mno: ndipo walipoanza kuzikabili hata kwa [[silaha]] wakishirikiana na baadhi ya watawala. Hata hivyo [[uzushi]] ukaendelea kustawi, kwa kuwa wengi walipenda maisha magumu ya watu hao kuliko yale ya viongozi wa Kanisa; hivyo waliwasaidia wasikamatwe. Uzushi wa aina nyingine ulianza muda mfupi baadaye (karne XI hiyohiyo) huko [[Lyon]] (Ufaransa Kusini). Mchochezi wake ni [[Valdo]], ambaye alikuwa mfanyabiashara, akaguswa na [[Injili]], akawapeleka mabinti wake kuishi [[monasteri]]ni, akauza mali zake, akawagawia [[maskini]], akaanza kuhubiri huko na huko kama walivyofanya wengine kabla yake wakisisitiza [[ufukara]] kama njia bora ya [[wokovu]]. Wengi waliguswa wakajitahidi kushika masharti ya Injili, hata baadhi yao wakaanza kuwashambulia makleri wabaya, kususia ibada zao na kuwapiga pia. Msimamo huo ulipingwa vikali kama [[kiburi]] na [[unafiki]]. Basi Valdo na wengine walipokatazwa na maaskofu wasihubiri tena wakafikia hatua ya kuwakataa. Huko Italia Kaskazini walitokea wengine wakisisitiza kazi kuliko ufukara ([[Mafukara wa Lombardia]] na [[Wahumiliati]], maana yake Walionyenyekea) ambao walikuwa wote watengenezaji wa vitambaa duni vya [[sufu]] kwa ajili ya maskini na ambao walichanga mali na mapato wakiishi kishirika. Mifumo hiyo yote ilionyesha uhai wa dini, na juhudi za [[walei]] wengi kwa urekebisho wa Kanisa. Jambo hilo jipya lilitokana na udhaifu wa makleri, pia na umbali wa wamonaki na maisha ya [[umati]]. Wamonaki pia walianza kushambuliwa kwa kufuata ufukara bandia na kula [[jasho]] la wengine, tena kwa kutoshughulikia [[uchungaji]]. Hivyo walei wakaaanza kujiongoza hata katika mambo ya kiroho. Msingi wa matukio hayo ni miji kupanuka haraka sana. Baada ya [[mwaka 1000]], kitovu cha Ulaya si tena vijijini na mashambani. Waliomiminika mijini walianza kukataa utawala wa ngazi wa zamani na kujichagulia viongozi ambao wadumu muda fulani tu, [[demokrasi]] ikaenea. Miji hiyo huru ikaanza kuvamia maeneo ya jirani ili kuyatawala, ukaweka watawala wa zamani chini yake. Mijini utengano wa [[matabaka]] matatu ya zamani ukawa unapungua: watu wadogo waliojiimarisha ki[[uchumi]] (hasa waliofanya [[biashara]] ya [[bidhaa]] kutoka nchi za mbali) wakazidi kupata nguvu hata kulingana na ma[[sharifu]]. Pamoja na utajiri watu hao walipaswa kujipatia elimu walau kidogo (ndio mwanzo wa kazi ya walimu wa watoto), hata wakatamani walingane kabisa na masharifu kwa kuiga mitindo yao ya Cortesia (maana yake [[Ustaarabu]]) ambayo ilidai kumheshimu [[mwanamke]] fulani kama mtawala wa binafsi, na kwa ajili ya huyo kujifanya wakarimu, wapendevu, wachangamfu, na kutunga nyimbo na mashairi. Mitindo hiyo ilienea kutoka ngome za masharifu hadi [[barabara]] na vichochoro vya mijini, ambapo vikosi vya wavulana vilikuwa vikiwaimbia wasichana. [[Picha:Casa-de-sao-francisco.jpg|thumb|Makazi ya Fransisko alipokuwa mdogo.]] === Asizi katika karne XII === Kwa asili Asizi ni [[mji]] wa Kirumi ambao ulipata umuhimu kwa sababu unatawala barabara kuu ya mkoa wa Umbria kutoka [[Spoleto]] (makao ya mfalme mdogo aliyekuwa chini ya mfalme mkuu wa [[Ujerumani]]) hadi Perugia mji uliokuwa chini ya utawala wa [[Papa]]. Wakati huo kulikuwa na ushindani mkubwa kati ya Asizi uliokuwa chini ya mfalme mkuu na jirani yake Perugia uliosimama upande wa Papa. Mbali ya hayo ndani ya mji wenyewe yalianza mapigano kati ya mayores (wakubwa, yaani masharifu) na minores (wadogo) yaliyosababisha masharifu wengi kukimbilia Perugia na hivyo kuzidisha [[chuki]] kati ya miji hiyo. Matokeo yake ni mapambano ya mwaka [[1202]] ambayo Fransisko pia aliyashiriki akashikwa mateka kwa mwaka mzima. Mbali ya hao watu wadogo waliotajirika (hasa kwa biashara), Asizi ulikuwa na mafukara, lakini tofauti na wale wa zamani ([[watumwa wa ardhi]]) ambao pamoja na kuwa na maisha magumu hawakukosa [[chakula]] (pia kutokana na [[mshikamano]] wao). Kumbe ufukara wa mijini haukuwa na dawa, uwe umetokana na kukosa [[kazi]] au kulipwa kidogo au kuugua. Ngazi ya mwisho ilikuwa ya watu waliotengwa na jamaa kama vile wakoma. Ili tuelewe mazingira hayo ni lazima tukumbuke kwamba “sifa ya kijamii” (yaani jinsi mtu au neno wanavyotazamwa na [[jamii]] yote) ilikuwa na nguvu sana hata kuwabana wote waseme na kutenda ilivyotarajiwa. Hata hivyo mtu aliweza pia kuchangia au kubadilisha mitazamo ya umati, na Fransisko anajulikana kwa kipawa cha kuelewa, kugusa na kujivutia jamii nzima. === Mfanyabiashara === Maandishi yote yanayomhusu yanasisitiza utajiri mkubwa aliozaliwa nao. Hatuwezi kumuelewa tusipozingatia sana jambo hilo lililomfanya alelewe namna ambayo inatokana na utajiri, inasisitiza umuhimu wa utajiri na kulenga ongezeko la utajiri. Baba yake hakuwa na [[kiwanda]], ila aliweza kutajirika ajabu kwa kusafirisha vitambaa vya thamani kutoka [[Ufaransa]]. Ingawa hatuna habari nyingi za hakika kuhusu wazazi na [[malezi]] yake, hiyo inaweza kutosha. Mwaka wake wa kuzaliwa umehesabiwa kuanzia tarehe ya kufa, kwa kupunguza miaka iliyosemekana aliishi. Habari nyingine kuhusu kuzaliwa kwake ziliweza zikatungwa ili kumfananisha na Kristo. Jina lake la [[ubatizo]] Yohane lilibadilishwa na baba yake ili kukumbusha moja kwa moja nchi ya Ufaransa, asili ya utajiri wake (Fransisko = Mfaransa). [[Elimu]] yake ilikuwa ya wastani: alijua kidogo [[Kilatini]], [[Kifaransa]], mashairi na [[Biblia]]. Malezi yake yalimfanya hodari hasa katika [[biashara]] ili aweze kuendesha shughuli zote za baba yake. Na kweli kabla hajaongoka aliiweza sana kazi hiyo. Kama kawaida ya zamani zile, akiwa na umri wa miaka 20 alianza kuhesabiwa mtu mzima na kujihusisha na [[siasa]] na [[vita]] pia ili kushika nafasi ya juu zaidi kama [[sharifu]]. Ndicho kipeo alichojiwekea. Unakumbukwa [[ukarimu]] wake kwa [[maskini]], lakini hata ukarimu huo aliuzingatia ili kutimiza wajibu wa [[ustaarabu]] kuliko kwa kumpendeza [[Mungu]]. Kwa lengo hilohilo la kujitafutia usharifu akawa [[askari]], na akiwa kifungoni Perugia akazidi kuwachangamkia wote, hata sharifu fulani mkorofi. Kuhusu hali iliyotangulia [[uongofu]] wake hatujui zaidi, ila mwenyewe aliona kwamba kuishi kwa kufuata mitindo ya [[ulimwengu]] kunamchukiza Mungu. === Uongofu === [[Picha:Giotto - Legend of St Francis - -05- - Renunciation of Wordly Goods.jpg|thumb|left|[[Giotto]], [[Fransisko anavua hadharani]], Basilika la juu la Asizi]] Jinsi gani [[neema]] ya Mungu ilileta ndani ya mtu huyo mapinduzi yanayotushangaza hata leo? Hatujui vizuri mabadiliko hayo yalichukua muda gani, wala asili yake ni nini, ila kwamba Fransisko alianza kuguswa na [[huruma]] halisi kwa maskini. Mwenyewe alipousimulia uongofu wake katika [[wasia]] alisisitiza hatua ya kushinda [[hofu]] ya wakoma aliyokuwa nayo sana. Basi baada ya kumbusu mmojawao, alichagua kuwa nao badala ya kuwa sharifu, yaani ashuke badala ya kupanda [[daraja]] katika jamii. Baada ya uteuzi huo akasita bado kidogo kabla hajaacha ulimwengu na kujitoa kwa Mungu. Kutokana na hatua hiyo muhimu alianza kufurahia machungu badala ya matamu: ndiyo maisha ya [[toba]] ([[utawa]]). Alipotambua kwamba [[ukoma]] wa roho yake ulitisha kuliko ule wa ngozi ya wagonjwa alianza kuwakaribia kwa [[upendo]] si tu kwa kuwagawia [[mali]], bali hata kwa kuhatarisha [[afya]] yake: akiwa tayari kuambukizwa nao alikuwa pia tayari kutengwa na jamii moja kwa moja kama vile hao. Hivyo kwake neno kuu halikuwa ufukara kama juhudi za kujinyima, bali kama kushiriki kabisa hali ya watu wa mwisho, kwa kuwa hao ni wenzetu kwelikweli na kielelezo cha Kristo. Baadaye, [[Utawa wa Ndugu Wadogo]] ulipoimarika kwa kupata miundo ya [[shirika]], ulisisitizwa ufukara wenyewe, kiasi kwamba kanuni ya kudumu haitaji wakoma wala [[huduma]] kwa maskini. Basi, kwa wasia wake Mt. Fransisko kabla hajafa alisisitiza tena [[karama]] halisi ya uongofu wake pamoja na mengine yaliyoanza kusahaulika, kama vile [[kazi za mikono]]. Jambo la kwanza linaloonyesha wazi neema ya Mungu ikimfanyia kazi ni ile [[ndoto]] iliyomrudisha nyumbani wakati wa kwenda vitani akiwa na miaka 23. Tangu hapo hakuweza kuridhika tena na maisha ya zamani, akawa anafuata mawazo yake mapya badala ya kupiga kelele na wenzake baada ya kuwagharimia [[karamu]] kama mfalme wao. Alijaribu kuishi pangoni na kusali tu, akishinda vishawishi vikali vya kiroho. Siku moja katika kanisa la Mt. Damiano akasikia sauti ya Msulubiwa ikimuagiza arekebishe [[Kanisa]] lake. Ingawa alielewa maneno hayo kama kwamba yanahusu jengo, muhimu ni kwamba akawa amekutana na Msulubiwa ambaye [[mateso]] yake yanajumlisha na kuyatia maana mateso yote ya [[binadamu]]. Kuanzia hapo akaambatana na [[Yesu]] moja kwa moja katika ukweli wa maisha yake duniani: ndivyo unavyoeleweka ugumu wote wa maisha ya Fransisko. Matendo yake yakazidi kumchukiza baba yake aliyeweza kuvumilia [[ubadhirifu]] wake ulipolenga usharifu, lakini si uliposaidia maskini tu. Hivyo baba akamshtaki [[mahakama]]ni, akimpatia hatimaye nafasi ya kujitambulisha mbele ya wote kama askari wa Kristo moja kwa moja: ni kwa sababu alikataa kuhukumiwa na serikali kwa kujidai ni mtumishi wa Mungu, na hivyo ni mtu anayeweza kuhukumiwa na [[Askofu]] tu. Baba alipodai mali zake mbele ya huyo, Fransisko akakubali mara moja akimrudishia pamoja na [[pesa]], [[nguo]] zote na hata jina, akitamka [[hadhara]] ya watu kwamba kuanzia hapo atamuita Baba Mungu tu, si [[Petro Bernardone]] tena. Uamuzi huo wa kishujaa uliowagusa sana wote ulimfanya asiweze kurudi nyuma: amejitoa kwa Mungu moja kwa moja na kuacha hakika ya [[riziki]]. Kubaki [[uchi]] mbele ya wote kulikuwa na maana nyingine pia, kwa sababu kulikuwa ni [[malipizi]] ya hadharani yaliyoweza kutolewa na Kanisa kadiri ya [[sheria]]. Hivyo Fransisko alionyesha nia yake ya kuanza na moja, akitubu [[anasa]] za zamani alizozifuata kwa nguo maridadi. Tena wakati huo lilizingatiwa sana neno la Mt. [[Jeromu]] la “kumfuata uchi Kristo uchi” kuwa ndiyo namna bora ya toba. Basi, kuanzia hapo alishiriki kabisa hali ya wasio na kitu, akisikitikia tu kutozaliwa katika hali hiyo, maana yake ufukara wake ulikuwa wa [[hiari]] na wenye kustahili, hivyo ni utajiri fulani kwa Mungu. === Kufuata mtindo wa Injili === [[Picha:Portiuncula on the Feast of the Pardon.jpg|thumb|right|[[Porsyunkula]] huko Asizi]] Baada ya Fransisko kujitangaza [[mtawa]] ilimbidi atambue atakuwa wa namna gani. Alikataa [[upadri]], lakini si kwa sababu ya kuudharau kama walivyofanya wazushi; kinyume chake, toka mwanzo alijaliwa [[imani]] ya pekee kwa [[ekaristi]] na kwa wanaohusika nayo. Aliuona upadri kuwa ni cheo kikubwa mbele ya Mungu na hata mbele ya watu, naye hakupenda kuheshimiwa wala kuwa na hakika kuhusu riziki. Kwa sababu hiyohiyo hakupenda kuwa [[mmonaki]], ingawa aliwaheshimu [[Wabenedikto]] na kushirikiana nao vizuri. Tena akitaka kuwa kweli mtu wa mwisho na kuwaheshimu wote, hakukubali kushambulia mapadri na wamonaki kwa maovu yao. Baada ya kukataa hali hizo mbili ndani ya Kanisa, alianza kujitafutia maisha asiyoyajua bado na asiyoweza kuelekezwa na mtu yeyote. Basi, akavaa [[kanzu]] ya [[mkaapweke]], lakini alikuwa akirudi mjini kila siku ili kuombaomba mawe ya kutengenezea makanisa na chakula pia. Kwa hiyo hakusogea mbali na watu, bali alizidi kuhusika na maisha ya Asizi, ingawa kwa namna yake, akipokea hasa [[dharau]] alivyokusudia. Maisha yake yote hakuvunja uhusiano na jamii kama walivyofanya watawa wengi, bali akaendelea kuwa [[ndugu]] wa wote na kushiriki maisha yao ya kila siku. Miaka miwili aliyotumia kuyarekebisha makanisa ilikuwa migumu sana kimwili na kiroho tukizingatia pia mahangaiko yake kuhusu [[wito]]. Lakini Mungu akapokea malipizi na [[sala]] yake akamuangazia sehemu ya [[Injili]] aliyoisikia wakati wa [[Misa]]. Enzi hizo [[walei]] wengi walivutiwa na maneno ya Injili ambayo waliyaelewa namna yao, bila ya ufafanuzi wa kitaalamu. Fransisko alifanya vilevile, ndiyo maana maisha yake yakaja kuwapendeza wengi na kuenea kasi ajabu. Dondoo ambalo lilimgusa na kumuangaza hasa ni lile la Yesu kuwatuma [[Mitume wa Yesu|mitume]] wake kwa mara ya kwanza. Tangu hapo alikusudia kufuata Injili hiyo, hata ufukara wake ukapata sura nyingine, yenye kulenga utume. Kutokana na mwanga huo akabadili kanzu yake na kutupa [[viatu]] vyake na kujifungia [[kamba]], ambayo ilikuwa [[ishara]] ya toba, tena haikuweza kuficha pesa (tofauti na [[mshipi]] wa ngozi). Halafu akaanza kuhubiri toba kwa [[unyofu]] uliowagusa wengi. Ndipo Waasizi walipoanza kumuelewa si [[kichaa]], na ndipo alipoanza kupata wafuasi. Wa kwanza alikuwa [[Bernardo wa Quintavalle]], mtu maarufu tena tajiri, wa pili [[Petro Cattani]], padri. Ndio mwanzo wa jamaa iliyokuja kumhangaisha sana, kwa sababu hakuwa na wazo la kuanzisha chochote wala hakupata mtu wa kumuelekeza. Tena wakati huo haikuwa rahisi kukubali padri aongozwe na [[mlei]]. Katika wasia wake Fransisko akikumbuka hatua hiyo muhimu alisisitiza kuwa ndipo Mungu mwenyewe alipomfunulia afuate mtindo wa Injili takatifu, yaani hasa madondoo yale aliyoyakuta katika kufungua mara tatu kitabu cha Misa kilichokuwa juu ya altare: 1) “Ukitaka kuwa mkamilifu, nenda ukauze…” 2) “Msichukue chochote kwa safari…” 3) “Anayetaka kunifuata, ajikane…” Baada ya kusoma hayo, aliwaambia wenzake ndiyo kanuni na maisha ya wale wote watakaowafuata. Ufukara wa Kifransisko ukifuata madondoo hayo ya Injili ni wa moja kwa moja kwa mtawa binafsi na kwa shirika zima. Kwa kuchagua mtindo huo wa Injili takatifu alitofautiana na watawa wale waliofuata tangu karne nyingi mtindo wa Kanisa la mwanzoni wa kuwa na mali zote shirika. Ndivyo walivyofanya wamonaki ambao hawakuwa na chochote chao binafsi, lakini [[monasteri]] zao zilikuwa tajiri, kiasi kwamba wakaanza kushambuliwa kama wanafiki wanaokula [[jasho]] la wengine na kukosa ufukara halisi. Waamini wengi kama Bernardo na padri Petro walitamani mtindo mwingine, pamoja na [[uadilifu]] wa makleri, [[uchungaji]] wenye bidii na ujirani na watu, hasa wenye shida. Mungu aliwachagua watakatifu Fransisko na [[Dominiko Guzman]] ili kuridhisha Wakristo hao. Wote wawili walishika ufukara wa kijumuia pia, ingawa Mt. Fransisko aliusisitiza zaidi akiudai pia kama msimamo katika jamii ili kupigania [[ujamaa]] na [[usawa]] wa binadamu. Hata baada ya wengine kujiunga naye hakushughulikia suala la [[nyumba]]: waliishi kwenye [[pagale]] za makanisa, huku wakizungumziwa sana mjini kwao. Halafu wakaanza kusafiri wakihubiri huko na huko, si kama kawaida ya mapadri, bali kwa kutoa mfano wa ufukara na [[unyenyekevu]], halafu kwa kujibu maswali ya watu waliowashangaa. Polepole waliweza pia kuhimiza toba na [[msamaha]] ili kueneza [[amani]]: muhtasari wa [[mawaidha]] yao ni [[salamu]] ile ambayo Fransisko alidai kufunuliwa na Mungu, “Bwana akujalie amani”. Baada ya jaribio la kwanza la namna hiyo wakaongezeka, naye akawatuma tena wawiliwawili sehemu mbalimbali kisha kuwashirikisha [[mang’amuzi]] yake, kwamba wasikate tamaa kwa kuona ugumu wa baadhi ya watu, wamtegemee Mungu, wahubiri toba kwa nguvu ili kuokoa watu, wadumu watulivu katika [[dharau]]. Walipoulizwa waitwaje walijibu tu kuwa ni watu wa toba kutoka Asizi, yaani hawakujiona kuwa shirika maalumu, bali kundi mojawapo la wale wengi ambao toka zamani walijifunga kufanya toba kwa namna maalumu hadharani. Mwaka huo [[1209]] walipofikia idadi ya 12 walichukua hatua ya kuelekea [[Roma]] ili kuthibitishwa na Papa katika maisha yao na kuruhusiwa naye katika [[utume]] wao, ili kushinda [[upinzani]] uliojitokeza na hasa kujihakikishia njia yao ni njema. Kwa ajili hiyo walipaswa kupanga kikamilifu zaidi wanataka kufanya nini. === Kanuni ya awali === [[File:Habito de s francisco.jpg|thumb|right|[[Kanzu]] iliyotumiwa na Fransisko mwaka [[1215]] hivi.]] Kanuni hiyo ilihitajika ili kujipendekeza kwa Papa na kupata kibali chake. Fransisko katika [[wasia]] akashuhudia kwamba aliandikisha “kwa maneno machache na kwa unyofu, naye bwana Papa akaniimarisha”. Leo hatuna tena kanuni hiyo kwa sababu iliendelea kurekebishwarekebishwa mpaka mwaka [[1221]] ilipotolewa kanuni ndefu ambayo tunayo, tena mpaka mwaka [[1223]] Papa alipothibitisha kwa maandishi toleo la kudumu linalofuatwa na Utawa wa Kwanza mpaka leo. Ni kwamba miaka yote Fransisko alizidi kung’ang’ania azimio lake la kushika kikamilifu mtindo wa [[Injili]] takatifu, lakini pia maisha yalimlazimisha kung’amua haja ya kuulinganisha na hali halisi mbalimbali. Ugumu mwingine wa kazi hiyo kwake ulitokana na kukosa utaalamu wa [[sheria]] uliolitawala Kanisa la zamani zake kwa namna ya pekee. Hivyo hata alipomuachia mwingine uongozi akazidi kudai ndugu wamtii ingawa hana tena [[mamlaka]] juu yao. Alitamani kuwa daima mtu wa mwisho hata shirikani, lakini hakuweza kuachana na wajibu wake kwa shirika lililoanza kwa njia yake. Hata katika safari ya kwenda Roma alimteua Bernardo kuwa kiongozi, lakini mbele ya Inosenti III aliyejitokeza ni Fransisko. Papa huyo alikuwa anakabiliana na matatizo mengi ya Kikanisa na ya kisiasa, lakini yeye, kwa kupitia ngazi mbalimbali (hasa [[Askofu]] [[Guido wa Asizi]] na Kardinali [[Yohane wa Mt. Paulo]]), alifaulu kuongea naye na kukubaliwa. Viongozi hao walijitahidi kwanza kuelekeza mifumo mipya ya kiroho kwenye [[umonaki]], na pili iliposhindikana wakairuhusu mradi isifuate [[uzushi]] bali ikubali kuongozwa na makleri kusudi isivuruge maisha ya Kanisa. Hivyo Mt. Fransisko na wenzake walipokataa kanuni za kitawa zilizokwishakubaliwa, wakaruhusiwa kwa sauti tu wafuate azimio lake na kuhubiri [[toba]]. === Maisha ya Ndugu Wadogo huko Asizi === Kisha kurudi kwa furaha Asizi walibanana katika kibanda fulani huko [[Rivotorto]], halafu wakahamia Porsyunkula. Mahali penyewe panatusaidia sana kuelewa karama ya Kifransisko: si maisha ya kimonaki yanayohitaji kujitegemea kwa mashamba makubwa na [[mifugo]], wala ya [[wakaapweke]] wanaohitaji kuishi mbali na watu, bali ni utawa unaohitaji [[utulivu]] na upweke kwa ajili ya [[sala]], lakini pia unadai uhusiano mkubwa na watu wa nje ili kupata [[riziki]] na hasa kuwajenga kwa mifano na maneno. Hivyo si kati ya watu, wala si mbali nao. [[Mchana]] ndugu walikuwa wakienda mjini kufanya [[kazi]] mbalimbali ndogondogo na kuwahimiza watu waishi kwa [[uadilifu]]. Muda uliobaki, hasa [[usiku]], ulikuwa kwa ajili ya sala upwekeni. Maelezo mengine kuhusu maisha ya wakati huo tunayapata tena katika [[wasia]] ambamo Fransisko ametuachia ukumbusho wa kudumu. Jambo la kwanza ni [[ufukara mkuu]] ambao uliwadai ndugu wote wawaachie [[maskini]] [[mali]] zao. Hivyo jumuia haikuwa na kitu, ikaishi kwa shidashida pembeni mwa [[jamii]] kama watu waliotupwa, wakiridhika na [[kanzu]] moja tu, tena duni sana, wakiiongezea sanasana viraka ndani na nje ili kupunguza [[baridi]], halafu [[kamba]] na [[kaptura]]. Mavazi ya namna hiyo yalikusudiwa kudhihirisha hali ya chini ya ndugu wadogo katika Kanisa na jamii kwa hiyo yalitakiwa kusababisha [[dharau]], si [[heshima]]. Jambo la pili ni maisha ya sala, ambayo yalikuwa tofauti kwa ndugu [[wakleri]] na kwa ma[[bradha]] kutokana na [[elimu]] yao: wa kwanza walijua [[Kilatini]], [[lugha ya liturujia]]; wa pili kwa kawaida hawakujua hata kusoma. Hivyo Fransisko na wakleri wengine walitumia [[Sala ya Kanisa]], wakati mabradha walipangiwa kurudiarudia [[Sala ya Bwana]] mara kadhaa. Kwa njia ya [[liturujia]] Fransisko akazidi kupata [[ujuzi]] wa kidini, ila aliendelea kuchukia jambo moja la elimu ya wakleri, yaani kwamba mara nyingi ujuzi wao waliutumia kuipotosha maana halisi ya maneno ya [[sheria]] na hata ya ujumbe wa Mungu. Aliona kwamba elimu hiyo haitoshi kuwafanya watu watambue na kushika kama yeye uhusiano uliopo kati ya mateso ya walio wengi na yale ya Yesu. Ukweli huo unajulikana na watu wenye [[upendo]], si wenye elimu tu. Ndiyo sababu Fransisko katika [[malezi]] hakusisitiza mafundisho na ujuzi kwa jumla, bali [[mang’amuzi]] na mifano inayogusa mioyo. Upande wao mabradha, kama vile katika mifumo mingine ya wakati huo, walitumia Sala ya Bwana ambayo kwao ilikuwa na uzito wa pekee, kutokana na jinsi Fransisko alivyoongoka kwa kumkataa mzazi wake na kumchagua Mungu tu kuwa baba yake: ndiye tegemeo pekee na ndiye anayewafanya watu wote kuwa ndugu. Juu ya msingi huo wa [[udugu]], tofauti ya sala haikuleta [[ubaguzi]] kazi ya wakleri na mabradha: wote walikuwa wakijiona wajinga na kujiweka chini ya yeyote, unavyosisitiza wasia baada ya kukumbuka namna yao ya kusali. Alipouandikisha ameshamruhusu Mt. [[Antoni wa Padua]] awafundishe wanashirika mambo ya [[dini]], lakini anaendelea kuogopa elimu hiyo pia itawavimbisha na kuwasogeza mbali na [[wito]] wao wa [[udogo]], kumbe [[ujinga]] unaleta dharau aliyotamani daima. Hivyo tena katika wasia akataja mara [[kazi ya mikono]], akieleza inavyowapasa wote, hata yeye mwenye [[madonda ya Yesu]]! Katika kusisitiza kazi ndogondogo kama za mwanzoni alitoa sababu mbili: moja ni kufukuza [[uvivu]], kama ilivyofundishwa na [[wamonaki]] toka zamani; lakini inayotajwa kwanza ni maalumu kwa kazi hizo za watu wadogo, yaani kutoa mfano mzuri kwa wanaowaona. [[Wafransisko]] wa kwanza walifanya kazi hivyo, pasipo kulenga [[malipo]] moja kwa moja. Ndiyo sababu mara nyingine hawakulipwa chochote kwa kazi waliyoifanya. Hapo wakaikimbilia “meza ya Bwana” kwa kuombaomba nyumbani kwa watu. Zamani hizo katika Kanisa ilieleweka wazi kuwa [[fukara]] ana haki ya kuishi na kuwa Mungu anamkaribisha [[chakula]] kwa njia ya watu wakarimu. Hata hivyo daima kuombaomba kuna ugumu wake, hasa [[aibu]] na dharau za watu. Lakini hizo zinachangia [[ustawi]] wa [[unyenyekevu]] na udogo kwa kuweka kweli katika ngazi ya mwisho ya jamii. Pamoja na malengo hayo, ni wazi kwamba kwa Fransisko njia ya kawaida ya kujipatia riziki ni kufanya kazi wenyewe, si kutegemea tu kazi ya wengine kama walivyotafsiri baadaye shirikani. Jambo lingine la pekee ambalo Fransisko alilikumbuka katika wasia ni salamu ya [[amani]] aliyofunuliwa na Bwana. Amani hiyo ilihitajika sana, hasa wakati huo wa vitavita, lakini yeye alilenga pia amani ya rohoni, yaani amani ya Kimungu inayoondoa [[dhambi]]. Hivyo salamu yake ya Kiinjili ilikuwa kama [[muhtasari]] wa mahubiri yake. Baada ya kukumbusha hayo yote, wasia unasisitiza ufukara wa majengo (nyumba na vikanisa) ya wafuasi wake, pamoja na msimamo ambao wawe nao, yaani wa kuishi huko kama wageni na wasafiri tu, tayari kuondoka siku yoyote kama walivyofanya huko Rivotorto walipomuachia nafasi [[punda]] wa [[mkulima]] mkorofi. Kwa msingi huohuo wa udogo wasia unaongeza katazo la kwamba watawa wasimkimbilie [[Papa]] wala [[ofisi zake]] ili kupewa [[fadhili]], yaani [[idhini]] ya kutenda tofauti na watu wengine. Katazo hilo kali lilikusudiwa tena kulinda udogo wa jamaa yake. Fransisko toka mwanzo alijichagulia nafasi ya mwisho asipende kushindana wala kujilinda na mtu yeyote. Katika kufafanua katazo hilo alitamka wazi kuwa ndugu wadogo wasiombe fadhili hata kama ni kwa ajili ya kuhubiri. Aliutaka [[utume]], lakini hakupenda uharibu udogo: aliona ni afadhali kuacha utume sehemu fulani kuliko kuacha udogo. Hivyo ni wazi tofauti iliyopo kati yake na [[Dominiko Guzman|Mt. Dominiko]]. [[Mwanzilishi]] huyo wa [[Utawa wa Wahubiri]] alilenga uenezaji wa [[ukweli]], akatafuta njia za kufikia lengo hilo, yaani ubora wa mapadri wake kuhusu elimu na [[utakatifu]]; kwake ufukara ulikusudiwa kuwafanya wahubiri wapokewe katika [[mazingira]] yale tuliyoyaeleza. Ili kufikia lengo hilo alijipatia fadhili nyingi toka kwa Papa, uenezaji wa ukweli usije ukazuiwa na [[mamlaka]] nyingine yoyote. Kumbe Fransisko alifanya tofauti, kadiri ya chaguo lake: alipotambua kuwa [[Bwana]] amewaita yeye na wafuasi wake wakaokoe watu, alijitahidi kufanya hivyo lakini bila ya kuacha nafasi ya mwisho aliyojichagulia. Aliona si rahisi kubaki pembeni mwa jamii na mwa Kanisa (kama vile wakoma na wengineo), na papo hapo kujihusisha kikamilifu na maisha ya jamii (ili kuleta amani) na ya Kanisa (kama shirika kubwa ajabu), lakini kabla hajafa alisisitiza tena katika wasia chaguo la mwanzoni, ambalo ni la maana kwa [[karne]] zote kwa vile daima watakuwepo watu wa mwisho wenye kudharauliwa. === Msanii wa Bwana === Hatuwezi kuelewa vizuri maisha hayo ya mwanzoni tusipozingatia jambo lake lingine ambalo ni la pekee katika [[Kanisa la Magharibi]], yaani tabia ya kupenda viigizo na kuchekesha watu ambayo ilichangia kwa kiasi kikubwa uenezi wa Ufransisko na mafanikio ya utume wake. Fransisko alikuwa mfurahivu si kwa [[silika]] tu wala si kutokana na muungano wake na Mungu tu. Alipenda kufanya mambo ya ajabuajabu kwa makusudi mazima ili kuwashangaza watu na kuwafanya watafute majibu ya maswali yaliyojitokeza ndani mwao. Kwa maana hiyo alipenda kujiita “ioculator” (= mtu wa viigizo na vichekesho, [[msanii]]) wa Bwana. Zamani hizo “msanii” alikuwa mtu anayepata riziki kwa kuchekesha watu akitenda mambo ya ajabuajabu popote pale anapopita: tena haogopi kutoa ujumbe mzito katika vichekesho vyake, kwa kuwa amejiweka pembeni mwa jamii. Basi, Fransisko aliamua kuwa mtu wa namna hiyo kwa ajili ya Bwana, yaani kwa lengo la kuwavuta watu na kuwapasha ujumbe wa toba. Ndiyo njia yake ya kufanya utume. Akiwa kwanza mfanyabiashara hodari alijua vizuri namna ya kuwavuta watu wanunue [[bidhaa]] zake; baadaye akatumia [[kipawa]] hicho ili watu wapokee ujumbe wake. Kwa namna za kuvaa na kutenda, pamoja na kuvumilia dharau, yeye na wenzake waliteka [[roho]] za watu, hata walipoacha [[utani]] na kuhimiza toba wakasikilizwa kuliko wahubiri wa kawaida makanisani. Hivyo walitangaza [[Injili]] mitaani katika mazingira ya watu wa kawaida na kwa mitindo na [[lugha]] vinavyotumika mitaani. Basi, baada ya kumaliza kuikarabati Porsyunkula, walishughulika zaidi mjini wakitoa mfano wao na kuhimiza toba; halafu usiku hasa walikazania sala katika utulivu wa porini. Hivyo polepole Waasizi wakabadili mtazamo wao juu yao na kuanza kuwaheshimu. Ushindi huo ulipatikana kwa [[gharama]] kubwa (dharau, mateso n.k.), lakini ushindi muhimu zaidi ni ule walioupata juu yao wenyewe wakijipatia hivyo [[furaha]] na [[uhuru wa wana wa Mungu]]. === Mt. Klara na Dada Wadogo === Kuanzia karne XI [[wanawake]] wa [[Ulaya]] walishika nafasi za maana kuliko kawaida katika jamii na Kanisa, wakijitokeza pia kwa wingi kufuata [[tapo]] lolote la kiroho la Kikatoliki au la kizushi. Kumbe Fransisko hakupata mwanamke yeyote wa kumfuata kwa walau miaka sita tangu aongoke, na hata baada ya kumpata [[Klara wa Asizi|Mt. Klara]], hakuwapata tena wengi. Sababu ni kwamba hakuwa [[mchungaji]] wa roho bali mtu mwenye kutafuta njia yake, wala hakuwa na mpango wa kuanzisha lolote, bali alitaka kushiriki tu hali ya watu wa mwisho. Basi, kwa wanawake nafasi ya mwisho haikuwa tu ile ya wakoma, bali pia ya ma[[kahaba]] na ya [[wachawi]]. Hivyo kwao chaguo la nafasi ya mwisho lilikuwa gumu zaidi, si tu upande wa mateso bali pia upande wa dharau, mbali ya kwamba lingesababisha masingizio juu ya uhusiano wao na ndugu wa kiume. Klara alizaliwa mwaka [[1193]] au [[1194]], hivyo alikuwa na miaka 12-13 Fransisko alipovua [[utu wa kale]] mbele ya mji mzima katika uwanda ule ambako iko nyumba ya Klara. Kwa hakika huyo akaendelea kusikia habari mbalimbali juu ya Fransisko: alivyopata wafuasi, mmojawao [[Rufino]] binamu wa Klara; alivyokubaliwa na Papa n.k. Hatujui kama ni kwa sababu hizo kwamba alikataa [[ndoa]] mbalimbali mpaka akafikia umri wa miaka 18, wala hatujui kama walikutana mara nyingi kwa mashauri ya kiroho. Ila tunajua kwa hakika kuwa baada ya Klara kukimbia nyumbani usiku na kujiunga na jamaa ya ndugu wadogo, akifuatwa na mdogo wake [[Agnesi wa Asizi|Mt. Agnesi]] baada ya [[wiki]] mbili tu, Fransisko alitimiza [[wajibu]] wa kumlisha kiroho kwa mahubiri, mifano na hata maandishi. Kwa [[ushahidi]] wa Klara tunajua kwamba hata kwake himizo kuu la Fransisko lilikuwa kuambatana moja kwa moja na ufukara wa [[Mwana wa Mungu]]. Mapema sana (kabla ya mwanzo wa mwaka [[1213]]) Fransisko aliwaahidia akina Klara kuwashughulikia sawa na ndugu wa kiume, akafanya hivyo mpaka kufa, ingawa kipindi fulani alijizuia asiwatembelee kusudi ndugu wengine wasipate [[kisingizio]] cha kufanya hivyo. Klara aliitikia kwa namna bora ya upendo na [[uaminifu]], akamsaidia kuelewa vizuri zaidi wito wake wa kitume. Kufika kwake kwenyewe kulimfanya Fransisko afikirie sana na kushauriana naye juu ya maisha atakayoyashika. Mara wakatambua njia ya wanawake iwe tofauti na ile ya [[wanaume]]: kwa hiyo Klara akawa [[mmonaki]] na baadaye [[abesi]], ingawa kwa kushika kikamilifu ufukara mkuu na kuhusiana kidugu na wenzake. Tofauti na ndugu wadogo, ambao Fransisko aliwaelekeza wafuate “[[mtindo wa Injili takatifu]]”, yaani Yesu alivyowaagiza [[Mitume wa Yesu|mitume]] waende ([[Math]].10:5-15), aliwaelekeza Waklara kwenye “[[ukamilifu]] wa Injili takatifu”, unaoonyeshwa hasa na [[heri nane]] na [[Hotuba ya mlimani|hotuba nzima ya mlimani]] (Math. 5:1-7:27), bila ya kuwabana kwa mtindo huo wenye vipengele vingi vya pekee. Tofauti inaonekana wazi katika ushahidi wa Askofu [[Yakobo wa Vitry]] ulioandikwa mwaka [[1216]] ukieleza maisha ya Wafransisko yalivyokuwa bado mwanzoni: wote walikuwa wanakula [[jasho]] lao, ila ndugu wa kiume kwa kufanya kazi hasa mjini au vijijini, kumbe akina [[dada]] kwa kubaki katika makao yao. Fransisko aliwahurumia daima wanawake hao waliokubali dharau na magumu ya kila aina. Yeye, ambaye hakusita hata kidogo kufuata tu mtindo wa Injili, katika kuwaongoza alizingatia sana [[udhaifu]] wa [[jinsia]] yao, na kama kwa kulazimishwa tu na Klara alimruhusu kushika magumu mengi: kila mara [[huruma]] ya Fransisko na msimamo imara wa Klara vilikutana katika kumpendeza Mungu. Ni baada tu ya kung’amua msimamo huo, kwamba Fransisko alimuahidia atawatunza sawa na ndugu wa kiume. Mwongozo wake wa uso kwa uso ukawa muhimu kuliko kuwaandikia [[kanuni]] fulani: badala yake mwenyewe alichukua [[jukumu]] la kudumisha ufukara mkuu na udugu katika [[monasteri]] ya kike. === Mkutano mkuu === Huyo Yakobo wa Vitry, pamoja na “[[Ngano za Wenzi Watatu]]”, wanashuhudia jambo lingine muhimu katika Ufransisko, yaani [[mkutano mkuu]] ambao ulikuwa ukifanyika kwanza mara mbili kwa mwaka kwenye [[sikukuu]] ya [[Pentekoste]] na ya [[malaika Mikaeli]], halafu kwenye Pentekoste tu ya kila mwaka, halafu tena kila baada ya miaka mitatu. Kuhusu wahudhuriaji, kwanza walikuwa ndugu wote, lakini walipoongezeka mno na kuenea mpaka mbali wakaruhusiwa kuhudhuria tu wahudumu wa jamaa. Mahali pa kukutana palikuwa Porsyunkula. Kwa muundo huo Fransisko alitaka kudumisha [[umoja]] kati ya wafuasi wake, kwa kuamua pamoja juu ya sheria na mipango ya shirika, lakini hasa kwa kustawisha upendo wao wa kidugu na kwa kuwarudisha pale walipoanzia, wasije wakasogea mbali mno na wito wao wa asili. Mpaka alipoishi, mwenyewe alikuwa [[moyo]] wa mikutano, awe anasikilizwa au kupingwa katika [[juhudi]] zake za kuokoa mambo makuu ya karama yake mbele ya marekebisho yaliyodaiwa ili kulingana na viongozi wa Kanisa, na wingi wa ndugu wa kila aina na mazingira mapya. Marekebisho hayo yalikuwa yanabadilisha polepole sura ya jamaa, isiwe tena kundi dogo la marafiki wanaodharauliwa, bali shirika linaloeleweka na kuheshimika. Fransisko alikubali marekebisho kadhaa ya lazima, lakini akikumbuka siku za nyuma alikuwa na [[hamu]] ya kuzirudia: ndio [[utatanishi]] ambao ulimfadhaisha mpaka mwisho ukaendelea kuvuruga umoja wa utawa wake. Upande mmoja ndugu mdogo anapaswa awe mtu wa mwisho katika Kanisa na jamii, kupenda adharauliwe na wote na kukabili magumu kama ya waliotupwa na wenzao. Upande mwingine anapaswa awe [[mwanakanisa]] akishirikiana na wachungaji na kueneza toba kwa maneno yake pia, ambayo yapokewe kama muhimu kwa [[wokovu]] wa watu. Kushika hayo mawili bila ya moja kumponyoka, ndilo [[jaribio]] la Fransisko. Zaidi ya hayo alikuwa akihimiza mkutano mkuu, ila pengine alikataza wasipite kiasi katika [[malipizi]], kama alivyomkataza Klara. Mwishoni, baada ya kuwabariki wote, alikuwa akichunguza na kuruhusu wahubiri wapya kwa kuzingatia walivyo katika ujuzi wa dini, uwezo wa kusema na hasa ubora wa maisha, kwa kuwa alitaka wafundishe kwa matendo kuliko kwa maneno. === Uenezi wa shirika na kujihusisha kwa Kanisa la Roma === Yakobo wa Vitry alieleza [[furaha]] yake na [[mshangao]] akiona [[urahisi]] wa ndugu wadogo kupenya aina zote za watu, tofauti na wamonaki na wakleri. Ustawi wa shirika ulifanya lipate [[nguvu]] katika Kanisa na kuenea kwa [[kasi]] mahali pengi. Watawa hao wapya wakaja kuwavutia pia wanabaraza wa Papa, hata makardinali wakataka kuwa nao nyumbani mwao, na uhusiano na Papa ukawa mkubwa zaidi na zaidi. Wakati huohuo nyumba za Kifransisko zikaanza kuwa za kudumu zaidi, ingawa si mali ya shirika, mpaka zikapata kila moja ndugu ambaye awe [[mlinzi]] wa [[wanajumuia]] wenzake. Kwanza aliwashughulikia Kardinali Yohane wa Mt. Paulo, lakini bila ya kujihusisha mno. Baada ya [[kifo chake]] Fransisko akaona umuhimu wa kuwa na mwingine kama [[mwakilishi]] wa Papa, akamuomba awe Hugolino, Kardinali askofu wa [[Ostia]], aliyemtabiria atakuwa Papa (akaja kuitwa Gregori IX). Huyo alikuwa na mang’amuzi mengi ya kisiasa na ya Kikanisa alipokutana naye huko [[Florence]]; Fransisko vilevile alikuwa ameng’amua mengi kuhusu [[uongozi]] wa shirika, tena kwa [[uchungu]], hasa kuwa hataweza kuliongoza peke yake. Ndiyo sababu ukaanzishwa [[muundo]] wa [[provinsya]], yaani [[kanda]] zilizokuwa kila moja chini ya ndugu fulani kama [[mtumishi]]. Ugawaji wa shirika kikanda ulihitajika hasa baada ya kuvuka milima ya Italia Kaskazini ([[Alps]]) kati ya mwaka [[1215]] na [[1217]]. Mwaka huo iliamuliwa pia kuvuka [[Bahari ya Kati]] ili kuendea [[Nchi Takatifu]]. Katika mkutano mkuu ulioamua hivyo, Fransisko aliwaeleza washiriki kuwa mwenyewe hawezi kubaki nyuma kisha kuwatuma ndugu zake wakabiliane na matatizo mengi, hivyo akajichagulia [[Ufaransa]] akaondoka. Alipofika Florence ndipo alikutana na Hugolino, wakafunga [[urafiki]] wa kudumu wakaheshimiana mpaka kufa. Mazungumzo yao ya awali ni kama picha ya yale yatakayofuata: Kardinali akimshauri Fransisko afuate [[busara]], Mt. Fransisko akieleza motomoto sababu za [[imani]] zinazomuongoza, hatimaye Kardinali akinyamaza kwa kutambua Mt. Fransisko anaongozwa na [[Roho Mtakatifu]]. Hugolino alifaulu kumzuia asiende Ufaransa, shirika lisije likashambuliwa mno na wapinzani wake mbalimbali, lakini Fransisko hakukubali kuacha mpango wa kutuma ndugu kwenye nchi nyingine za Kikristo na hata za [[Uislamu|Kiislamu]], akieleza kuwa Mungu aliyewatuma kwa wokovu wa watu wote atawatunza kokote alivyoahidi. Vivyo hivyo baadaye akakubali kiasi tu mashauri ya Hugolino, asiachane na mambo makuu ya wito wake. Mbali na [[dhana]] ya kwamba Kardinali alipotosha [[mfumo]] wa Kifransisko kwa manufaa ya uongozi wa Kanisa, ukweli ni kwamba Fransisko alikubali marekebisho kadhaa akitambua madai yenye msingi ya ndugu wapya (hasa wa nchi za mbali na wasomi); zaidi tena [[wema]] wake ulimfanya ayakubali ili kukwepa kikwazo kinachoweza kusababishwa na mabishano kati ya ndugu. Ndiyo mateso ya miaka kumi ya mwisho ya maisha yake: alizidi kuona [[njia]] bora ya kuelekea utakatifu wa Kiinjili, kumbe wafuasi wake wengi wanashindwa kuikubali au wanakataa kuelekezwa, hata kwa kumpinga na kumdharau waziwazi. Hivyo miaka ya ushindi na uenezi wa shirika, ndiyo miaka michungu zaidi kwake, kiasi kwamba akajaribiwa kukata tamaa na kujiona amedanganyika. Lakini akadumu kutegemea [[maongozi ya Mungu]] kwa shirika lake, akapokea mateso hayo pamoja na ya [[mwili]] kama namna nyingine ya kushiriki hali ya watu wa mwisho, na hasa ya Yesu msulubiwa aliyesalitiwa na wanafunzi wake. Kuhusu uenezi wa shirika nje ya Italia tuna vitabu viwili muhimu kwa kuwa viliandikwa na wahusika, [[Jordano wa Giano]] kuhusu [[Ujerumani]], na [[Thomas wa Eccleston]] kuhusu [[Uingereza]]. Hasa huyo wa pili bila ya kukusudia alionyesha wazi jinsi shirika lilivyozidi kusogea mbali na nia ya Fransisko kadiri mahali palipokuwa mbali na Italia na kadiri miaka ilivyozidi kupita. Kwa vyovyote mwanzoni mwa uenezi huo hali ilikuwa ngumu, hasa kwa sababu hayakufanyika [[maandalizi]] yoyote, tena Fransisko alikataa katakata kuwaombea waliotumwa hati ya [[utambulisho]] toka kwa Papa. Hivyo sehemu nyingine walifukuzwa kama wachawi au wazushi, kwa sababu [[Papa Inosenti III]] alikubali shirika na kanuni lakini kwa [[sauti]] tu. Makubwa zaidi yaliwapata akina [[Berardo mfiadini|Berardo]] waliouawa na Waislamu huko [[Moroko]] ([[1220]]): ndio [[wafiadini]] wa kwanza wa shirika. Matukio hayo yalichangia wazo la kuhitajika maandishi yenye kuthibitisha shirika, kwa kuwa Ndugu Wadogo walikuwa hawaeleweki: si wakaapweke, wala wamonaki, wala [[wakanoniki]], wala mapadri [[wanajimbo]], ila walidai kuwa shirika la kitawa bila ya kufuata mojawapo kati ya kanuni nne zilizokubalika kwa watawa. Ni kwamba Fransisko aliogopa kanuni inayofuata mtindo wa kisheria badala ya mtindo wa Kiinjili: msimamo huo ulikuwa kinyume cha mazoea ya [[Kanisa la Roma]] hasa wakati huo. Mt. Fransisko aliona Injili inazidi kutudai kadiri tunavyoendelea Kiroho, kumbe sheria zinaweza kutekelezwa na kumfanya mtu ajipongeze na kuridhika asijitahidi zaidi. Hasa alijua [[ujanja]] wa [[binadamu]] katika kufafanua sheria ili wakwepe mizigo yake. Hata hivyo Kanisa likamdai kanuni maalumu ili kuondoa wasiwasi juu ya shirika hilo jipya. Upinzani huo pia, uliochochewa na wamonaki na mapadri walioshikilia [[mapokeo]] yao, ulionyesha haja ya kuthibitisha shirika kwa kanuni maalumu. Basi, kazi ilikuwa kuitunga: Fransisko aliziandika zaidi ya moja na kuzijaribu mpaka akatoa ile ya kudumu, akisisitiza hasa ufukara mkuu na kutaka [[pesa]] iepukike. Katika kazi hiyo alisaidiwa na ndugu wataalamu wa sheria, mbali ya mapendekezo ya mikutano mikuu na ya Kardinali Hugolino. Juhudi za Fransisko zililenga kuhakikisha kanuni haitazimisha roho, yaani hamu ya ukamilifu wa Kiinjili. Lakini kabla hajakabili moja kwa moja kazi hiyo aliamua kwenda ng’ambo ya Bahari ya Kati kwa jaribio kuu la maisha yake: kumshuhudia Yesu mbele ya [[sultani]] na ikiwezekana kuuawa kama ndugu mdogo halisi. Akaondoka fukara tena mpole, [[silaha]] zake zikiwa ni imani na upendo tu, tofauti na [[Vita vya msalaba|askari wa msalaba]] waliokuwa wakiuana na Waislamu. === Hamu ya kufia dini na ugonjwa wa Mt. Fransisko === [[Picha:SaintFrancisAssisiWithAlKamil15thCentury.JPG|thumb|Fransisko mbele ya Sultani [[al-Kamil]] ([[karne ya 15]]).]] Hata kabla ya mwaka 1219 Fransisko alifunga [[safari]] aende kumshuhudia Yesu kwa Waislamu: katika mwaka wa sita tangu aongoke (1211) alipanda [[meli]] ambayo ikaishia [[Korasya]]; halafu mwaka [[1214]] hivi akaelekea [[Hispania]] ili kuvukia Moroko lakini akaugua ikambidi arudi nyuma. Ni kwamba kuanzia karne XI, kama matokeo ya [[vita vya msalaba]], Wakristo walipata tena hamu kubwa ya kufia dini, wasiridhike na ile namna ya kumfia Yesu siku hadi siku kwa maisha ya kimonaki. Fransisko pia alitamani kumrudishia Yesu ule upendo mkuu wa kutoa [[uhai]] kwa rafiki yake, lakini hakujitafutia mateso kwa kuwashambulia Waislamu kwa silaha wala kwa matusi, bali alijitahidi kuwaokoa kwa mahubiri yake motomoto lakini yenye [[upole]] pia. Kama vile alivyokuwa mstaarabu kwa wote kabla hajaongoka, akaendelea kuwa hivyo hata kwa Waislamu wakati wa vita vikali kati yao na Wakristo, kwa kuwa alisema, “Mungu ni [[ustaarabu]]”. Alikwenda kwenye [[kambi]] lao kama [[mwanakondoo]] kati ya [[mbwamwitu]], bila ya [[ulinzi]] wala hati ya kumtetea. Mbele ya sultani alibishana na [[shehe]] wake, akaheshimiwa kwa [[ujasiri]] wake wa kuhatarisha uhai wake ili kuokoa watu, na kwa ufukara wake uliomfanya akatae [[zawadi]] yoyote. Ni wazi alikuwa na [[karama]] ya kuvutia watu wowote, hata wasio Wakristo (mpaka leo anayo, ilivyoonekana siku ya kuombea amani iliyokusanya viongozi wa dini zote huko Asizi mwaka [[1986]]). Fransisko alibaki [[Mashariki ya Kati]] ([[Siria]], [[Misri]] na [[Israeli]]) zaidi ya mwaka mmoja. Kabla hajaondoka Italia, akijitambua kuwa [[mkuu wa shirika]] kubwa, aliacha ndugu wawili kama [[makamu]] wake ([[Mathayo wa Narni]] na [[Gregori wa Napoli]]) akiwagawia [[madaraka]]. Lakini kazi iliyokuwa ngumu kwa mwanzilishi mwenyewe ikawashinda, na juhudi zao hazikufaa: k.mf. walitunga sheria mpya kuhusu [[mfungo]] ili zilingane na zile kali za mashirika mengine. Kumbe Fransisko hakuzipenda, akitaka zaidi kufuata Injili inayoruhusu kula vyovyote vilivyoandaliwa kwa watu wa Mungu. Kwake ilikuwa muhimu kuwa fukara kweli, na hivyo kukosa hakika ya kupata kila siku vyakula mbalimbali ambayo ingemdai mtu ajipangie mipaka asije akawa mlafi. Mfungo wa Kifransisko hasa si wa kujichagulia, bali unatokana na maisha yenyewe. Vilevile juhudi za ndugu wengine zilileta [[vurugu]] zikienda kinyume cha nia ya Fransisko ya kutoomba hati za utetezi kutoka kwa Papa na kuhusu namna ya kuhudumia wakoma. Hali ya shirika ikawa ngumu kiasi kwamba bradha Stefano akavuka [[bahari]] bila ya [[ruhusa]] akamuarifu Fransisko, ambaye, kisha kushauriana na [[Petro Cattani]], na kufunuliwa na Mungu la kufanya, akarudi haraka Italia akarudisha hali ya kwanza. Lakini aliona pia umuhimu wa kuwa na Kardinali mmojawapo ambaye alishughulikie shirika akamuomba kwa Papa kama tulivyokwishaeleza. Ndipo pia alipokabili moja kwa moja kazi ya kutunga [[kanuni ya kudumu]]. Kwa ajili hiyo alimuomba [[msaada]] ndugu [[Kaisari wa Speyer]], [[mtaalamu]] wa [[Biblia]], apambe maagizo ya Kanuni kwa maneno hasa ya Injili ili sheria zisizimishe hamu ya ukamilifu: madondoo hayo yanachukua thuluthi moja ya [[Kanuni ya mwaka 1221]]. Lakini tarehe [[29 Septemba]] [[1220]] katika mkutano mkuu Fransisko akachukua hatua nyingine ya kushangaza, alijiuzulu katika wadhifa wa mkuu wa shirika. Sababu ni mbalimbali: hali mbaya ya [[afya]], matatizo ya shirika, hamu ya kurudi chini na kutii badala ya kuwa [[kiongozi]] anayeheshimiwa na Kanisa lote. Pamoja na kuacha uongozi rasmi, hakuacha kuwajibika kama [[kielelezo]] kwa wote na [[mtungasheria]] mkuu. Toka mwanzo waliomfuata hawakuzingatia sheria fulani, bali walikusudia kufanana naye; upande wake hakukubali kuwadanganya kwa kuwaonyesha utakatifu nusunusu au kuridhika na sifa yake bila ya kulingana nayo siku kwa siku. Hasa miaka ya mwisho akakazana asije akawa mtu wa kuheshimiwa badala ya mfano wa kufuatwa. Ndiyo sababu aliacha uongozi rasmi wa shirika ili aweze kuwa kielelezo wazi zaidi cha Ndugu Mdogo hasa katika kutii. Ni vema tujiulize namna gani mfano wake uliweza kuwagusa watu wote. Upande mmoja ni kwamba wanahitajika watu wa Mungu, lakini hasa wasio mbali na jamii bali ni wenye kushiriki mang’amuzi ya watu wa kawaida, na wenye kupatwa na magumu ya maisha ya kila siku, hasa ya maskini. Upande wa pili [[nafsi]] yenyewe ya Fransisko ilivutia wote hata kabla hajaongoka, na [[mvuto]] huo wa ki[[maumbile]] ukaja kuzidishwa na utakatifu aliojaliwa. Uamuzi wake wa moja kwa moja wa kushika nafasi ya mwisho ulisababisha kwanza dharau, lakini baadaye heshima kwa kuwa unagusa mioyo ya wote, ukionyesha tena njia ya Mwana wa Mungu aliyeshiriki kabisa hali ya binadamu jinsi ilivyo kimaisha. Maneno yake mepesi, matendo yake ya kueleweka, mwenendo wake wa kupendeza, salamu yake ya amani, [[kipawa]] chake cha kushirikisha furaha na uchungu, na mengineyo yalichangia ushindi wake. Lakini mwenyewe alilenga zaidi ushindi mwingine, yaani ule wa kuona [[furaha kamili]] katika majaribu ya kila aina, hata kutoka kwa wafuasi wake. Kati ya mateso yaliyomuathiri hatuwezi kusahau yale ya mwili. Wote wanashuhudia kwamba tangu [[ujana]] wake alikuwa dhaifu, lakini baada ya kuongoka akatesa mwili wake kiasi cha kulazimika baadaye auombe umsamehe. Halafu alipokwenda ng’ambo ya bahari alipatwa na [[maradhi]] mawili ya kudumu, [[malaria]] (ambayo haikuwa na [[tiba]] wakati huo) na [[trakoma]] (inayosababisha [[upofu]] wa [[hatua kwa hatua]]). Mbali ya mateso ya maradhi yenyewe, labda ni makali zaidi yale ya [[matibabu]] ambayo aliagizwa na [[ndugu Elia]] na Kardinali, akayavumilia kishujaa kabisa, k.mf. alipochomwa mishipa yote ya [[damu]] kati ya [[sikio]] na [[jicho]] kwa kutumia [[chuma]] cha [[moto]]. Ili ashiriki zaidi mateso ya wakoma na wengineo, na hasa ya Mwana wa Mungu, hakujihurumia kama wagonjwa wengi, bali alizidi kuwahurumia wengine, kama vile ndugu waliomuuguza, wenyeji wake waliosumbuliwa na wageni waliomtembelea, na wagonjwa fukara. Tena hakuacha ukali wa malipizi yake kwa lengo la kuwa mfano bora kwa wanashirika. Nguvu zake za kiroho tu zilimfanya azidi kulishughulikia shirika na kulitungia kanuni katika hali hiyo ya [[ugonjwa]], pamoja na kuandika [[barua]] kwa watu mbalimbali na kudai atembezwe juu ya punda ili atoe ujumbe wa Mungu walau hivyo akishindwa kuhubiri. === Uandishi wa Kanuni === [[File:Regra bulada.jpg|thumb|Kanuni ya kudumu iliyothibitishwa na Papa Honori III tarehe 29 Novemba 1223.]] Kama alivyokubali jamaa yake igeuke kuwa shirika, tena kubwa, Fransisko alipaswa kukubali linahitaji miundo ya kufaa, kama vile mwaka wa [[unovisi]] (ulioagizwa na [[Papa Honori III]] mwaka 1220) na hasa kanuni. Ni vigumu leo kutambua mabadiliko yote yaliyofanyika katika yale maneno machache ya Injili yaliyokubaliwa na Inosenti III kwa sauti tu (1209) mpaka ikathibitishwa kanuni ya kudumu ([[1223]]). Miaka hiyo yote Fransisko alishughulikia [[ufumbuzi]] wa [[suala]] hilo zito, akisaidiwa au kupingwa na watu wengine, hasa wanashirika. Kama kumbukumbu ya kazi hiyo inabaki sanasana [[kanuni isiyothibitishwa]], ambayo inashuhudia hatua iliyofikiwa mwaka 1221, na ambayo iliongoza utungaji wa kanuni ya kudumu. Kwa jumla katika ile isiyothibitishwa, [[sura]] 17 za kwanza ni za zamani kuliko zile zinazofuata. Sura ya mwisho (24) ni sala tu ambayo ilitungwa na Fransisko na kubandikwa kama nyongeza. Kwa nini kanuni hiyo haikuthibitishwa? Nani hakuridhika nayo? Mwenyewe au wafuasi wake au viongozi wa Kanisa? Hakika yeye alipendezwa nayo sana kwa jinsi inavyohimiza kuishi Kiinjili: ndiyo sababu mwishoni aliandika ndugu hawaruhusiwi kuongeza wala kupunguza wala kubadili hiyo kanuni. Kumbe Kanisa lilidai kanuni iwe na sura ya kisheria zaidi. Hivyo kazi ya Fransisko ikaendelea, alivyoshuhudia hasa [[ndugu Leo]] ambaye alikuwa [[karani]] wake na kufuatana naye na [[ndugu Bonisyo]] kwenye [[mlima]] wa [[Fonte Colombo]] ili kukamilisha kanuni majira ya baridi kali kati ya mwaka [[1222]] na 1223. Leo ametueleza upinzani wa akina Elia na uchungu wa Fransisko aliokuwa anautoa katika sala, hasa kutokana na hakika aliyokuwanayo juu ya matakwa ya Mungu kwa shirika lake: alikuwa akitulia tu katika nia yake ya kuzidi kuonyesha kwa matendo yake yale ambayo Yesu alimfunulia. Hata hivyo, ndugu wengi hawakukubali kuyapokea kama sheria kwao. Ilimbidi akubali baadhi ya madai yao, pamoja na mashauri mbalimbali ya Kardinali na labda ya Papa mwenyewe. Lakini, pamoja na kutimiza hivyo udogo wake, hakukubali kuacha yaangushwe mambo makuu ya wito wake. Hivyo kanuni ya kudumu kwa jumla inafuata ile isiyothibitishwa, tena inaonyesha wazi kuwa mwandishi mkuu ni Fransisko, pia mengine yamesisitizwa naye hata kuliko alivyofanya katika kanuni ya muda. Pamoja na hayo, shida kubwa aliyoiona ni kwamba kanuni ya kudumu kwa mtindo wake wa kisheria inaeleweka zaidi, lakini pia inawaruhusu wanasheria kuitafsiri kwa namna inayoiondolea umotomoto wake. Ingawa hakuweza kukwepa maendeleo hayo, mpaka mwisho wa maisha yake alitafuta [[mbinu]] nyingine, kama vile kufanya Porsyunkula iwe kielelezo cha kudumu, [[ndugu Bernardo]] awe mfano bora wa ndugu mdogo baada ya mwanzilishi kufa, na hasa wasia wake mfupi na mrefu ambao karne zilizofuata ukazidi kuchochea uaminifu wa wafuasi wake na kusababisha marekebisho mengi ya shirika. Tarehe [[29 Novemba]] 1223 kanuni ilithibitishwa na Honori III ikawa [[sheria ya Kanisa]] ambayo Fransisko mwenyewe hakuweza kuibadilisha tena. Kwake na kwa Kanisa haukuwepo [[wasiwasi]] kuhusu kanuni kuwa ileile ingawa imerekebishwarekebishwa. Kama vile tangu mwaka 1209 hadi 1223, hata baadaye alidai kuwa ndiyo Injili yenyewe, yaani [[kiini]] chake. Kwa njia ya kanuni hiyo Kanisa lilipokea aina mpya ya utawa isiyofuata sheria za kawaida. Katika kanuni zimeingia kwa pamoja karama ya Fransisko na mamlaka ya Kanisa linalopokea toka kwa Bwana wake zawadi ya [[maisha yaliyowekwa wakfu]] likiifafanua na kuiratibu na kuipa miundo ya kudumu. Fransisko aliufurahia [[uthibitisho]] wa Kanisa akazidi kuwahimiza ndugu zake waifuate hiyo kanuni akiwabariki kwa kila namna. Lakini katika kuielewa tunapaswa kuzingatia pia msimamo wa Kanisa lililoithibitisha. Lenyewe linadai mpaka leo ufafanuzi wake rasmi ubaki mikononi mwake, kama ulivyotolewa na Gregori IX ([[1230]]), [[Papa Nikolasi III|Nikola III]] ([[1279]]), [[Papa Klementi V|Klementi V]] ([[1312]]) na [[Papa Inosenti XI|Inosenti XI]] ([[1679]]). Upande wa Fransisko tukumbuke hakika yake ya kuwa ameangazwa na Mungu aonyeshe upya mtindo wa Injili takatifu kama njia bora ya ukamilifu. Kwa msingi huo aliita kanuni [[kitabu]] cha [[uzima]], [[tumaini]] la wokovu, [[uti]] wa Injili, njia ya ukamilifu, [[ufunguo]] wa [[paradiso]], [[sharti]] la [[agano la milele]]. Kwa njia yake ndugu wanaweza kupata utulivu wa kweli na kuonja [[utamu]] na wepesi wa [[nira]] ya Kristo. Kwa wokovu wao alitaka wajifunze maneno ya kanuni na maana yake, na kuitafakari ili washinde [[ulegevu]] na kutimiza [[ahadi]] zao. Alitaka watumishi wajitahidi kufanya itekelezwe kikamilifu kama alivyojitahidi mwenyewe aliyeandika kuwa wanaoivunja hawahesabu tena kama Wakatoliki wala ndugu zake wala hataki kuwaona mpaka watubu. Mwishowe alitaka kila ndugu mdogo afe akishika kanuni mikononi. Katika wasia aliwakataza pia ndugu wote wasifafanue kanuni wasije wakaipotosha katika [[unyofu]] na [[usafi]] wake. Bila ya shaka hakuweza kumkataza Papa asitoe [[ufafanuzi]], wala hakuwa na nia ya kuzuia maelezo manyofu yenye kulenga [[utekelezaji]] wake mtakatifu. [[Historia]] ya shirika ikaja kushuhudia kuwa unyofu huo mbele ya kanuni ndio uliostawisha utakatifu wa ndugu na utume wao: marekebisho ya mfululizo ya shirika ni kazi ya Roho Mtakatifu anayehuisha shirika la Ndugu Wadogo katika njia ya Injili wasipoachana na unyofu huo. === Maandishi mengine ya Mt. Fransisko === [[File:Manuscrito de s francisco.jpg|thumb|Baraka kwa ndugu Leo, iliyoandikwa na Fransisko kwa mkono wake mwaka 1224]] [[File:Cantico delle Creature.djvu|thumb|Toleo la zamani kuliko yote yanayojulikana ya [[Utenzi wa viumbe]], linalotunzwa katika [[maktaba]] ya [[Konventi takatifu]] ya Mt. Fransisko, huko Asizi.]] Kanuni ndiyo maandishi yaliyojenga zaidi utawa wa Ndugu Wadogo na Kanisa pia. Tunasema ni ya Fransisko ingawa alisaidiwa kuitunga: kwa kiasi fulani ni vilevile kuhusu maandishi yake mengine ya [[Kilatini]] na ya Kiitalia. Kati yake tunaanza kuona mawili yanayotusaidia sana kuelewa historia ya shirika iliyofuata. Ya kwanza ni kanuni fupi kwa [[makao ya upwekeni]], ambayo ni muhimu ili kuelewa mwelekeo huo wa Fransisko na wenzake ambao ukawa mwelekeo wa wale wote waliotamani kurudia ufukara na [[unyofu]] wa mwanzoni. Ya pili ni barua kwa Mt. [[Antoni wa Padua]], ambayo ni muhimu ili kuelewa msimamo wa mwisho wa Fransisko kuhusu masomo yaliyokuja kushika nafasi kubwa katika shirika na kuchangia tukio la ndugu wengi kuishi mijini katika [[konventi]] kubwa (ndiyo asili ya jina “[[Wakonventuali]]”). Kanuni hiyo fupi iliandikwa kati ya mwaka [[1217]] na [[1221]], yaani wakati kanuni ya muda ilipokomaa kutokana na mang’amuzi ya shirika. Mtindo wa maisha ulikuwa umebadilika: ndugu wengi, badala ya kuishi karibu na miji au vijiji wakifanya kazi na watu [[mchana]] na kukesha kwa Mungu [[usiku]], wamekuwa wanapendelea kuishi mbali na watu ili kusali tu. Kwa ajili hiyo yaliongezeka makao maalumu ya upwekeni ambamo ndugu wanaishi kwa muda fulani wakishika [[desturi]] mbalimbali za [[wamonaki]]. Fransisko aliona umuhimu wa kuuratibu mwelekeo huo ulingane na [[karama]] ya Ndugu Wadogo, kama vile alivyofanya pamoja na Klara kwa wamonaki wake wa kike. Hivyo kanuni hiyo inasisitiza udugu na upendo kati ya [[wakaapweke]], pamoja na udogo. Katika roho hiyo ya Kifransisko zinakubalika desturi zifuatazo za kimonaki: kuwa na [[ugo]], chumba cha binafsi, [[ratiba]] inayofuata vipindi vyote vya [[Sala ya Kanisa]], pamoja na kuamka usiku wa manane kwa [[Kipindi cha Masomo]], na [[kimya kikuu]] hadi [[Sala ya Kabla ya Adhuhuri]]. Fransisko alivutiwa sana na maisha hayo, kwa sababu yalimwezesha kushika ufukara wa pekee, akiishi ma[[pango]]ni kati ya miamba na katika vibanda vya [[fito]]. Sababu nyingine ilikuwa kukwepa usumbufu wa watu waliomtafuta ili kumuona na kumheshimu. Hatujui kanuni hiyo fupi iliendelea kufuatwa mpaka lini, lakini mfumo wa upwekeni ukabaki na kuchochea [[juhudi]] katika shirika hadi leo, mbali ya kwamba desturi hizo zilienea mapema katika konventi zote. [[Barua kwa Mt. Antoni]] iliandikwa baada ya kanuni kuthibitishwa, yaani mwaka [[1224]] au [[1225]]. Hiyo mistari michache yenye sura ya kisheria ilikuwa [[jibu]] rasmi kwa [[ombi]] la kuruhusiwa awafundishe [[teolojia]] Ndugu Wadogo. Labda Antoni mwenyewe aliombwa afanye kazi hiyo akiwa [[msomi]] wa kwanza katika shirika. Kwa vyovyote hakupenda kuleta jambo jipya utawani pasipo [[ruhusa]] ya mzee wake. Huyo akimjibu aliheshimu [[elimu]] yake kwa kumuita “Askofu wangu”, halafu akamkubalia akitambua ni hatua isiyoepukika, lakini akaweka sharti lilelile linalohusu kazi yoyote, yaani kwamba [[roho ya sala]] na ibada isizimishwe nayo. Ufupi wa barua, pamoja na utovu wa mapambo, unadokeza hali ya ndani ya mwandishi, kwamba aliamua kukubali kama kwa kulazimishwa na maendeleo ya shirika, ingawa anatambua hatari za kibali chake kwa siku za mbele. Basi, akamuachia Antoni jukumu la kuhakikisha masomo yasizimishe roho ya sala, akimuamini huyo mfuasi bora aliyeficha usomi wake kusudi awe ndugu mdogo halisi. Hivyo ni wazi kwamba Fransisko hakuiogopa teolojia yenyewe: hivyo, ingawa alijiita [[mjinga]] kwa kutokuwa na [[elimu ya juu]], alijiongezea mwaka hadi mwaka ujuzi wa Maandiko Matakatifu kwa njia ya [[liturujia]] akajitafutia msaada wa ndugu [[Kaisari wa Speyer]] ili kupamba kanuni ya muda kwa madondoo ya [[Biblia]]. Aliyoyaogopa ni [[kiburi]] cha wasomi, [[majivuno]] ya [[wahubiri]], na hasa [[ujanja]] wa [[wanasheria]], akijua kwamba hayo yote yanazuia [[Neno la Mungu]] lisizae matunda. Alitaka neno lipokewe kwa unyofu jinsi lilivyo na kutekelezwa; basi, njia pekee ya kuweza kufanya hivyo ni sala ya kudumu. Bila ya shaka, Antoni katika kufundisha alitimiza sharti alilowekewa, kama walivyokuja kufanya baada yake [[walimu]] kadhaa, hasa Mt. Bonaventura. Lakini mwaka wa kifo cha Antoni ([[1231]]) waliingia shirikani walimu wa [[chuo kikuu]] cha [[Paris]], ambao wakaendelea kufuata mitindo walioizoea nje ya [[Ufransisko]]. Hapo ndugu wadogo kama [[mwenye heri]] [[Egidi wa Asizi]] walilaani mji huo wakisema umeharibu kabisa Asizi, yaani karama ya mwanzoni. Basi, barua hiyo inathibitisha tena [[busara]] ya Fransisko katika kukubali mabadiliko kadhaa asiache kupigania kiini cha karama yake, kuambatana na Yesu aliyeshika nafasi ya mwisho hapa duniani, akishikamana na watu wadogo, si kwa lengo la kuwapatia maendeleo ya kidunia tu, bali hasa kuwarudishia hakika ya kuwa ni wa maana kwa Mungu, kama si kwa watu wenye uwezo. Historia ya karne zilizofuata ikathibitisha ushindi wa Fransisko, yaani [[uhai]] wa karama hiyo katika Kanisa. Kuhusu maandishi mengine aliyotuachia, tukumbuke kwamba [[maradhi]] yalikuja kumzuia kwa kiasi fulani asiendelee kusafiri sana kwa ajili ya [[utume]]. Hasa baada ya kutiwa [[madonda matakatifu]] akaja kuhitaji mfululizo ndugu [[wauguzi]] ambao wakawa hivyo ma[[shahidi]] wa mambo mengi waliyoyaandika hapo baadaye. Walishuhudia [[mateso]] yaliyompata upande wa [[mwili]] na wa [[roho]], yaliyomhusu binafsi na yaliyolihusu shirika na [[upinzani]] ndani yake. Hata katika hali hiyo hakukubali kulegeza maisha yake, akitaka azidi kuwa kielelezo cha ndugu mdogo kwa wote. Vilevile alipopunguza utume wake, hakuacha kuwashughulikia watu walau kwa maandishi. Basi, tutayachambua kidogo kama njia bora ya kumfahamu mwenyewe na mang’amuzi yake. Jambo ambalo linarudiarudia daima ni umuhimu mkuu wa [[Mwili na Damu ya Kristo]]. Fransisko katika maandishi anaonekana [[mwenezaji]] wa pekee wa [[heshima]] kwa [[sakramenti]] hiyo. Katika hilo alifuata maagizo ya [[Mtaguso IV wa Laterano]], lakini alipanga heshima hiyo katika ibada yake kwa Yesu. Kwake ni [[ajabu]] upendo uliomfanya awe [[mwanadamu]] hata akakubali kufa, na ni ajabu zaidi kwamba baada ya kurudi mbinguni anazidi kuitikia padri anapomuita katika [[maumbo]] ya mkate na divai. Kutokana na hayo alidai padri aheshimiwe na kujiheshimu kwa kuishi kitakatifu pamoja na kuadhimisha na kutunza vema Mwili wa Kristo. Kuhusu [[barua]] halisi kwa mtu maalumu zimebaki chache sana; zilizo nyingi zilitumwa kwa viongozi wa shirika, kwa wakuu wa [[serikali]], kwa [[wakleri]] na kwa [[waamini]] wengine wote kwa jumla. Lengo lilikuwa kusisitiza mawazo yake makuu yashikwe na kufanyiwa kazi. [[Barua kwa shirika lote]] ilikusudiwa kukumbusha [[wajibu]] wa kila ndugu kama alivyokuja kufanya katika [[wasia]]. Kwa waamini jumla aliandika mapema barua nyingine ambayo wengi wanaamini kuwa ndio mtindo wa maisha ambayo aliwapendekezea watu wa toba ambao walivutiwa na mfano wake wakaja kuitwa [[Utawa wa Tatu]]. Ndiyo sababu tunaikuta mwanzoni mwa kanuni ya [[Papa Paulo VI]] kwa Wafransisko wa Ulimwenguni, na nusu yake ya kwanza imo pia mwanzoni mwa kanuni ya [[Papa Yohane Paulo II]] kwa mashirika ya Utawa wa Tatu. Toleo la kwanza la barua hiyo lina sura mbili, kuhusu wanaofanya toba, halafu kuhusu wasiofanya toba. Kwa Fransisko toba ni kumpenda na kumuabudu Mungu kwa nguvu zote na kuzitii [[amri]] zake. Toleo la pili likaongeza mambo mbalimbali, hasa ukurasa juu ya Neno wa Baba ambamo alijumlisha [[fumbo la wokovu]] ili wote waishi kulingana nalo. Tofauti na vijitabu hivyo vyenye sura ya barua ya wazi, kipo kingine cha pekee kilichosababisha wataalamu wabishane sana: ni [[mawaidha]] ishirini na manne ambayo ni kama [[muhtasari]] wa mafundisho ya Kibiblia ambayo Fransisko aliyasisitiza zaidi. Hatujui nani aliyakusanya wala lini. Si ajabu kwamba sura ya kwanza inahusu [[ekaristi]] na kueleza kwa undani imani kutokana na [[maisha ya sala hasa]]. Sura nyingine karibu zote zinahusu njia ya ufukara mkuu na unyenyekevu wa moyo. Kuanzia XIII mawaidha yana mtindo wa [[Heri]], yakichimba zile za [[hotuba ya mlimani]]], isipokuwa XXVII inamchora [[mtumishi wa Mungu]] ambaye maadili yake yamekomaa na kulingana yote, yakishinda vilema. Aina ya mwisho ya maandishi ya Mt. Fransisko ni sala ambazo alizitunga na kuzitumia na ambazo zinatuwezesha kupenya [[siri]] ya roho yake katika uhusiano na Mungu ambao ulifikia vilele visivyoelezeka. Katika maandishi ya aina hiyo hakulenga kuwaelekeza watu wafuate karama yake wala kuwahimiza wamtumikie Mungu, bali ni yeye na Mungu tu, hivyo tunafikia chanzo cha maandishi mengine na cha maisha yote ya Fransisko. Kati ya sala hizo tunaweza kutia maanani [[Sifa za Mungu]] alizoziandika kwa mikono yake kwa faida ya [[ndugu Leo]], huko mlimani [[Alverna]], mara baada ya kung’amua mateso na upendo wa Yesu msalabani. Ni tunda la moto la kumtazama Mungu na kumuitia kwa majina na sifa mbalimbali kutokana na Biblia, liturujia au moyo wenyewe wa Mt. Fransisko: ndivyo alivyozama ndani ya Mungu akirudia kumuelekea na kusema, “Wewe…” [[File:Mount subasio.JPG|thumb|left|Bonde la Umbria likiwa na [[Mlima Subasio]] kwa nyuma: upande wa kushoto inaonekana [[Assisi]] katikati ya mlima.]] Sala nyingine ya pekee aliitunga si kwa Kilatini, bali kwa [[lugha]] yake mwenyewe akiweza hivyo kutokeza kwa urahisi mkubwa zaidi yale aliyokuwanayo moyoni. Ni [[Utenzi wa Viumbe Vyote]], [[shairi]] la kwanza la Kiitalia, ambalo alilitunga baada ya usiku wa mateso na majaribu ya kukatisha tamaa mnamo Aprili au Mei 1225, ambapo mwishoni aliahidiwa na Mungu [[uzima wa milele]]. Katika [[furaha]] isiyoelezeka ya kuwa na [[hakika]] hiyo akiwa bado duniani, Fransisko alianza kumsifu Mungu kwa viumbe vyake ambavyo yeye kuliko watakatifu wote alijaliwa kuona vinavyohusiana na [[Muumba]]. Tusisahau hali ya [[afya]] yake wakati huo, ambapo hakuweza kuona kitu wala kuvumilia [[mwanga]], ila alikumbuka kwa [[shukrani]] mazuri yote aliyoyaona hasa katika [[bonde]] la [[Spoleto]], ambalo alisema hajaona mahali pazuri zaidi. Katika utenzi huo hataji viumbe hai isipokuwa binadamu, ambaye anapaswa kumsifu Mungu hasa kwa njia ya [[msamaha]] na [[uvumilivu]]. Basi, alianza akimtukuza Mungu kama alivyozoea, kwa maneno mbalimbali, lakini mara tu akakiri kuwa binadamu hastahili hata kumtaja. Baada ya kutamka wazi jinsi Mungu alivyo Mkuu mno kuliko mtu, akaanza kumsifu kwa ndugu [[jua]]: ndicho [[kiumbe]] kilichomuuma zaidi kwa wakati huo, lakini linammaanisha Mungu kwa namna ya pekee. Halafu akamsifu kwa [[mwezi]], [[nyota]], [[upepo]], [[majira]], [[maji]], [[moto]] na [[ardhi]] inayotuzalia ma[[tunda]], ma[[ua]] na ma[[jani]]. Hatimaye akafunga utenzi akiwahimiza watu kumsifu, kumtukuza, kumshukuru na kumtumikia Mungu kwa unyenyekevu mkubwa. Utenzi huo unapinga [[uzushi]] ambao wakati huo uliambukiza wengi na kuwafanya waone [[ulimwengu]] ni mbaya na unatawaliwa na [[shetani]]. Fransisko hakubishana nao katika [[mihadhara ya dini]] walivyofanya [[Wadominiko]], ila aliimba kwa lugha ya watu wadogo na kwa namna inayovutia juu ya uzuri na faida ya viumbe vinavyotangaza wema wa Muumba. Kwa kupokea ujumbe huo watu walikingiwa uzushi huo. Ndiyo njia ya Ndugu Wadogo katika utume: kuwaelekea watu wadogo kwa namna rahisi inayowasaidia kumgeukia Mungu kwa moyo wote. Usomi uliwazuia wengi wasione njia hiyo wala kuwafikia watu wa kawaida. Kumbe huyo mtu mnyofu, aliyejiita mjinga, aliwaelewa na kuwafikishia ujumbe wa imani. Mtazamo mfurahivu uliomwezesha kuviona vyote kuwa ni ndugu zake, kwa kuwa vimeumbwa na Mungu yuleyule kwa faida ya mtu, ulimfanya asichoke kumshukuru na kuwaalika wote wafanye vilevile. Kuhusu mabaya yanayotokea pia hakuwalaumu mashetani, kwa kusema ndio walioharibu ulimwengu, bali aliwaona kama [[askari]] wa Bwana waliopewa kazi ya kuadhibu makosa ya binadamu. Huyo ndiye mkuu wa viumbe vinavyoonekana, na ndiye aliyeharibu ulimwengu wote kuanzia [[dhambi ya asili]]. Katika maandishi yake Fransisko anatukumbusha kuwa yaliyotupata ni matokeo ya [[dhambi]] zetu, na kuwa tunapaswa kutubu kwa kushiriki kazi ya Mkombozi. Mwenyewe alizingatia sana [[fumbo la msalaba]]: toka mwanzo wa [[uongofu]] wake alimzingatia Yesu katika ukweli wa mateso yake ambayo yalianza pangoni yakaendelea maisha yake yote kabla hayajafikia kilele chake huko [[Kalivari]]. Kwa njia yake ukweli huo pia ukaja kuenea ukifuta uzushi uliomuona Yesu kama [[malaika]] tu. Ukweli huo unadai si imani tu, bali upendo na [[mshikamano]] naye. Kwa misingi hiyo Fransisko hakuweza kushindwa na [[uchungu]] wote wa miaka ya mwisho ya maisha yake, bali aliugeuza kuwa [[furaha kamili]]. Ndio ushindi wake pamoja na Kristo, uliothibitisha mafundisho yake. Ndivyo alivyoweza kuongeza baadaye mistari mingine katika utenzi huo ili kumsifu Mungu hata kwa ndugu kifo. === Miaka ya mwisho === Baada ya kanuni kuthibitishwa, Fransisko alikwenda [[Greccio]] kujitafutia kimya na upweke. Ndipo alipopata wazo la kuadhimisha [[Noeli]] kwa namna mpya ili kuitia maanani zaidi. Kwa msaada wa mtawala wa kijiji hicho, kwa ushirikiano wa wananchi na kwa mahudhurio ya ndugu wengi, liliandaliwa [[pango]] lenye majani makavu, [[ng’ombe]] na [[punda]], halafu ikaadhimishwa [[Misa]] ambapo Fransisko, akiwa shemasi, alisoma Injili na kuhubiri kwa utamu mkubwa. Lengo lilikuwa kuwafanya Wakatoliki wote wakumbuke jinsi [[Mwana wa Mungu]] alivyojishusha duniani, si tu kwa kujifanya mtu, bali pia kwa namna alivyozaliwa na alivyoishi. Chaguo lake la ufukara lilitegemea ukweli wa maisha ya Yesu kama mtu wa mwisho na mtu wa mateso. Baada ya miezi michache ufuasi huo wa moja kwa moja ukaja kuthibitishwa na madonda matano aliyotiwa juu ya [[La Verna]]. Kati ya Greccio na mlima huo, Fransisko alipitia maisha ya Yesu na kuyafanya yawe mang’amuzi yake matamu na ya kutisha pamoja. Ndivyo alivyozidi kutambua ubora wa mifano: kwa kuwa Yesu ametufundisha kwa matendo kuliko kwa maneno; upendo tu unaweza kupenya mafumbo yake na kupokea kikamilifu ujumbe uliofichika humo. [[Picha:Manuscrito_de_s_francisco.jpg|thumb|[[Ngozi]] iliyoandikwa na Mt. Fransisko mwenyewe masifu ya [[Mungu]] na [[baraka]] kwa ajili ya nd. Leo.]] Kwa upendo wa namna hiyo Fransisko alipanda mlimani ili kuishi na ndugu wachache msituni. Katikati ya mwezi Septemba [[1224]] alifikiwa na [[njozi]] ya pekee ambayo ilimuachia mwilini [[madonda ya Yesu]]. Kwa kuwa yeye aliyaficha akaagiza wenzake pia watunze [[siri]]; baada ya kufa tu watu wengi wakaja kujionea katika [[maiti]] yake ajabu hilo, ambalo liligusa zaidi mioyo kwa sababu ilikuwa mara ya kwanza kutukia duniani. Mbali ya mateso hayo aliyojaliwa Kimungu, miaka ya mwisho ya Fransisko iliendelea kujaa yale ya kibinadamu pia. Kwanza [[maradhi]] ambayo [[matibabu]] aliyoagizwa kuyapata hayakuleta [[nafuu]], bali yalizidi kuharibu na kumtesa: inatosha tukumbuke alivyochomwa kwa [[chuma]] cha [[moto]] kuanzia [[jicho]] hadi [[sikio]]. Halafu juhudi zake za kuendelea kuwa kielelezo cha toba kwa wafuasi wake, ambao upande wao walizidi kumtia uchungu hata katika kumtumikia na kumheshimu. Bila kusahau majaribu ya [[usiku wa roho]] yaliyoendelea mpaka katikati ya mwaka [[1225]], alipoahidiwa [[uzima wa milele]]. Miaka hiyo ina mashahidi wa pekee, yaani ndugu wanne waliomuuguza mfululizo: [[Anjelo Tancredi]], [[Ndugu Leo|Leo]], [[Ndugu Rufino|Rufino]] na [[Yohane wa Masifu]]. Wa kwanza kati yao wanajulikana sana kwa jina la [[Wenzi Watatu]]: baadaye wakaja kuandika kwa [[utiifu]] mambo waliyoyaona na kuyasikia. Kwa njia yao tunaweza kufuata hatua kwa hatua maendeleo ya [[malaria]], iliyomsumbua Fransisko miaka sita mfululizo hata mwisho ikamuua, tena ya [[trakoma]], iliyosababisha [[upofu]] karibu kamili, pamoja na maumivu ya mfululizo yanayofanana na yale ya macho kuwekwa juu ya miiba na kutokwa machozi. Ndugu Elia na Kardinali Hugolino walimshughulikia sana, lakini bure. Pamoja na kutambua jambo hilo, katikati ya mwaka 1224 ndugu Elia alipata njozi na kufunuliwa kuwa Fransisko ataishi bado miaka miwili tu. [[Safari]] za [[mgonjwa]] zilizidi kupungua kwa wingi na kwa umbali, zikifanyika hasa kwa kujaribu matibabu na kurudi kila mara kwenye Porsyunkula. Hata katika hali hiyo Fransisko hakuacha kulihangaikia shirika lake kadiri alivyoona linasogea mbali na karama yake. Ili awe kielelezo kwa wote alizidi kujinyima mahitaji ya mwili, na kutamani arudie maisha yaliyodharauliwa ya mwanzoni na kutumikia wakoma. Ndipo alipowaambia wenzake, “Ndugu, tuanze kumtumikia Bwana Mungu, kwa kuwa mpaka sasa hatujapiga hatua au ni ndogo sana”. Aliogopa shirika lake litalegea kama mengine mengi, hivyo akatafuta [[mbinu]] za kuliokoa, kusudi kanuni isiwe mwisho wa juhudi za ndugu, bali kichocheo kwa kutafuta ukamilifu. Mbinu mojawapo ni wasia wa Kiroho aliouandika zaidi ya mara moja. Muhimu zaidi ni ule mrefu aliouandika katika wiki za mwisho za maisha yake. Haukukusudiwa kuwa kanuni mpya, ila kusaidia ile iliyoahidiwa kwa Bwana: ni [[kumbukumbu]], [[onyo]] na [[shauri]]. Kwanza ni kumbukumbu za uongofu wa Fransisko na za maisha asili ya shirika ambayo ndugu wote wafananishe nayo maisha yao. Katika kumbukumbu hizo hakutaja mateso yote aliyojaliwa na Mungu, bali alifafanua chaguo lake la kumfuata Yesu fukara kama utajiri pekee anaowaachia watoto wake. Hivyo wasia, ukiunganisha maagizo ya kanuni na mang’amuzi ya mwanzilishi, ukabaki katika shirika kama [[mwiba]] mwilini mwa wanaopenda kulegeza [[kamba]], na kama [[changamoto]] kwa wote kadiri walivyompenda Fransisko, kwa kuwa ndiyo maneno yake ya mwisho aliyoyatoa kwa upendo mkuu akiwa amefanana na Yesu msulubiwa hata mwilini mwake. Ndiyo sababu toka mwanzo wasia ulisababisha shirikani mabishano yaliyohitaji kuingiliwa kati na Mapapa. Upande wa wasia walisimama ndugu waaminifu, ingawa kipindi fulani baadhi yao ([[Fraticelli]]) walipita kiasi hata kujitenga na Kanisa ili kupigania ufukara; baada yao kosa hilo halijarudiwa tena. Baadhi ya marekebisho ya shirika (k. mf. [[Wakapuchini]]) yalijifunga kushika wasia pamoja na kanuni, na hivyo wakafaulu kurudia maisha asili. Pamoja na kumbukumbu, katika wasia tunakuta maonyo ya mwisho ya Fransisko kuhusu kuheshimu mapadri, kufanya [[kazi za mikono]], kuishi kama [[wakimbizi]] katika [[nyumba]] duni, na kutoomba [[fadhili]] yoyote kutoka [[ofisi za Papa]]. Polepole maonyo yakawa mashauri, na hasa shauri kuu lililo lengo la yote yaliyotangulia, kiasi kwamba ni katazo kali. Linahusu ujanja wa wanasheria katika kupotosha maana halisi ya maneno ya kanuni na wasia. Kuyaelewa kunahitaji unyofu uleule wa Fransisko pamoja na nia ya kuyatekeleza. Watakaofanya hivyo watapata [[baraka]] pana kabisa ya Mungu na ya kwake. Kivutio hicho kimejaa upendo wa mzee kwa watoto wake ambao ulijitokeza mara nyingi miaka ya mwisho katika maneno, maandishi na matendo. Mfano mmojawapo ni [[Takwa la Mwisho]] alilomuandikia Klara ili kuwahimiza [[mabibi fukara]] wadumu mpaka mwisho katika maisha na ufukara wa Yesu. Ni kama wasia mfupi kwa wafuasi wake wa kike, ambao hakuwa na wasiwasi juu ya uaminifu wao, lakini aliwaogopea watashauriwa sana na watu wengine (viongozi wa Kanisa na wanashirika) walegeze masharti ya ufukara. Ndiyo sababu aliwaachia maneno hayo kwa maandishi ili wadumu imara katika nia yao. Historia iliyofuata ikaonyesha Fransisko alitabiri vizuri kuhusu Klara na wenzake, waliopaswa kupambana mfululizo na [[kishawishi]] hicho toka kwa viongozi waliowapenda. Ushindi wa Klara katika kutetea kwa uaminifu ufukara mkuu ulipatikana siku ya mwisho kabla hajafa, alipoletewa kanuni yake imethibitishwa na [[Papa Inosenti IV]]. Katika kanuni hiyo, ambayo katika Kanisa ilikuwa ya kwanza kuandikwa na [[mwanamke]], Klara alifuata kwa kiasi kikubwa ile ya Fransisko kama thibitisho la [[umoja]] wa Kiroho katika tofauti za mitindo yao ya maisha; pia alinakili humo wasia huo mfupi alioutumia kama [[silaha]] katika mapambano. Mbali ya maandishi yake, Fransisko alitafuta mbinu nyingine ili kudumisha shirika katika karama yake. Mojawapo ni kuwaagiza watumishi wa shirika watunze Porsyunkula kama kielelezo cha ufukara, kimya na sala ili ndugu wote wakumbuke wanavyopaswa kuishi. Kwa ajili hiyo alitaka wapangwe huko ndugu bora ambao mmojawao akifa, nafasi yake ishikwe na mwingine. Hivyo alisisitiza tena umuhimu wa mifano, ambayo isiwe ya mtu mmojammoja tu, bali ya jumuia nzima pia. Jambo hilo halikutekelezwa mahali pale, lakini katika historia ya shirika tunaona daima ndugu wakiomba ruhusa ya kutekeleza kikamilifu kanuni pamoja na wengine, hasa katika makao ya upwekeni; tunaona pia mchango mkubwa wa jumuia hizo katika kurekebisha kwa mfano wao hali ya utawa mzima. Mfransisko ni ndugu hasa, na maisha yake yanategemea sana jumuia: hawezi kuridhika ashike kanuni kibinafsi katika jumuia iliyolegea; ndiyo sababu ya maombi hayo. Pengine viongozi wenyewe wa shirika walipoona limelegea mno wakaja kuhamasisha wenye nia waunde jumuia za pekee. Namna zote mbili zikazaa matunda tele. [[File:Tomb of Saint Francis - Basilica di San Francesco - Assisi 2016.jpg|thumb|left|[[Kaburi]] la Fransisko huko [[Asizi]].]] Fransisko, baaada ya kuuguzwa katika jumba la Askofu wa Asizi kwa siku kadhaa, aliomba ahamishiwe Porsyunkula ili afie pale alipoanzia maisha mapya. Alikuwa amebaki mifupa na ngozi tu, isipokuwa tumbo na miguu vimevimba kama kwa safura. Ndipo alipotunga [[ubeti]] wa mwisho wa [[Utenzi wa Viumbe Vyote]]. Mwaka mmoja kabla ya hapo alikwishaongeza ubeti mwingine juu ya [[msamaha]] ili kuwapatanisha Askofu na [[Meya]] wa Asizi. Basi ubeti juu ya [[kifo]] ukaja kukamilisha utenzi mzima kwa kuchungulia uzima wa milele, ambapo sifa za Mungu zinaimbwa bila ya mwisho. Ndivyo alivyojiandaa kufa katika [[mapenzi ya Mungu]]. Siku za mwisho zilijaa ishara za upendo kwa marafiki wake: njiani alibariki Asizi na kuuombea, akamtabiria Klara kuwa atamuona na kufarijika, akawaita ndugu waliokuwa mbali (hata “kaka” [[Yakopa wa Settesoli]] kutoka Roma), akawagawia vipande vya mkate akifuata mfano wa Yesu. Katika yote alilenga ustawi wa roho zao na wa shirika, tunavyoona hasa katika baraka zake za mwisho alizozitoa kwa kufuata mfano wa mababu wa [[Israeli]] na [[Musa]]. Aliwabariki waliokuwepo na kwa njia yao alikusudia kuwabariki wale wote watakaoingia shirikani mpaka mwisho wa dunia. Kati ya wote [[ndugu Bernardo]] alipata baraka ya pekee akaandikiwa maneno yafuatayo yawe kumbukumbu kwa wote siku za mbele: “Ndugu wa kwanza aliyenipa Bwana ni ndugu Bernardo, naye ndiye wa kwanza kutekeleza kikamilifu kabisa Injili takatifu akiwagawia maskini mali zake zote. Kwa hiyo na kwa sifa nyingine nyingi napaswa kumpendelea kuliko ndugu mwingine yeyote katika shirika zima. Ndiyo sababu nataka na kuagiza kadiri ninavyoweza kwamba yeyote atakayekuwa mtumishi mkuu ampende na kumheshimu kama nafsi yangu, na vilevile watumishi wengine wa kanda na ndugu wa shirika lote wamjali kama ni mimi mwenyewe”. Ndiyo mbinu ya mwisho ya Fransisko ili kuzuia utawa wake usipotoke: kumuacha mtu ambaye awe kielelezo kwa viongozi na kwa ndugu wengine badala ya mwanzilishi. Kisha kumuacha huyo mwandamizi (si katika uongozi bali katika kazi muhimu zaidi ya kuwa kielelezo), Fransisko hatimaye aliweza kuaga dunia amemaliza kazi yake na kulazwa [[uchi]] ardhini, [[usiku]] kati ya tarehe 3 na 4 Oktoba 1226. == Maandishi asili kuhusu Fransisko == Baada ya kupitia maisha na maandishi ya Fransisko, ni vema kujua jinsi habari zake zilivyotufikia kwa njia ya maandishi ya watu wengine pia. Baadhi yaliandikwa mapema kabla hajafa. Baadhi ni hati za Kanisa. Baadhi ni mafupi sana na yanamtaja tu katika kusimulia mambo mengine. Baadhi ni kazi ya watu ambao si Wafransisko, tena pengine hawakupenda huo mtindo mpya wa kitawa. Lakini bila ya shaka habari nyingi zaidi zinapatikana katika maandishi ya wafuasi wake. Kati yao ana nafasi ya pekee Klara kwa sababu ya utakatifu wake, ya uhusiano wa ndani na wa muda mrefu na Mt. Fransisko, na ya uaminifu wake katika kumfuata. Maandishi mengine ya Wafransisko yanatofautiana si tu kwa urefu, kwa mtindo, kwa mpangilio au kwa ufasaha, bali pia kwa malengo na mitazamo. Hasa mabishano katika shirika yalifanya kila mmoja akusanye habari zilizompendeza ili kumchora Fransisko kulingana na msimamo wa kikundi chake: ndiyo sababu ni lazima tulinganishe maandishi yote ili kupata ukweli. [[Thoma wa Celano]] ndiye wa kwanza kuandika kitabu cha maisha ya Fransisko. Alifanya kazi hiyo kwa agizo la [[Papa Gregori IX]] akikusanya [[shuhuda]] zilizotolewa katika [[kesi]] ya kumtangaza Fransisko kuwa mtakatifu ([[16 Julai]] [[1228]]) pamoja na kumbukumbu zake mwenyewe za miaka sita aliyoishi karibu naye. Mwaka [[1229]] akamkabidhi Papa kitabu hicho ambacho aliipa uzito hasa miaka miwili ya mwisho ya Fransisko, ambapo utakatifu wake uling’aa kwa namna ya pekee. Pamoja na kufuata mtindo wa wasifu wa watakatifu wa zamani, Thoma alisisitiza mambo mapya ya Fransisko: ufukara, unyofu, unyenyekevu, wema kwa maskini, upendo kwa viumbe, mahubiri yasiyo na mapambo, hata madonda ya Msulubiwa. Kitabu hicho rasmi kilikusudiwa hasa kueneza heshima kwa Fransisko, lakini pia kulitetea shirika lake dhidi ya upinzani wa nje. Kwa kila shirika, heshima inayotolewa kwa [[mwanzilishi]] inaliletea heshima na nguvu katika maisha ya Kanisa, na mara nyingi hata misaada na faida upande wa uchumi. Hivyo tunaelewa mafanikio ya haraka ya ndugu Elia katika kujenga [[Basilika la Mt. Fransisko|kanisa kubwa la Mt. Fransisko]] huko Asizi. Kwa kumtukuza, shirika lilijitukuza. Ukweli huo ni wazi katika mwendelezo wa maandishi juu yake pia. Miaka iliyofuata ([[1230]]-[[1234]]) zilitungwa sala na nyimbo za liturujia kwa heshima ya mtakatifu huyo mpya. Kati ya watunzi, [[Julian wa Speyer]] aliandika pia maisha yake ([[1232]]-[[1235]]), hasa kwa ajili ya Wafransisko na ya malezi yao. Wakati huohuo ([[1232]]-[[1239]]) [[Henri wa Avranches]] alitunga maisha ya Fransisko kwa mtindo wa shairi. Katika miaka [[1237]]-[[1239]] sura yake nyingine ilichorwa na kuenezwa na kitabu kidogo, jina lake “[[Agano Takatifu la Mt. Fransisko na Bibi Ufukara]]”. Kichwa chenyewe kinaonyesha wazi kuwa kitabu kinasisitiza upendo wake kwa Ufukara kama [[mchumba]] wake. Humo yeye anaonekana kama fukara mdogo ambaye alimtafuta sana Ufukara, akamuona katika kilele cha mlima anapokaa, hapo wakasimuliana maisha yao na kufunga agano la upendo na uaminifu. Picha hiyo ikazingatiwa sana mpaka leo. Hiyo ilikuwa miaka ya mwisho ya uongozi wa ndugu Elia, ambayo ilizidi kuwa na mabishano kati ya Ndugu Wadogo. Hata baada ya kumuondoa madarakani, mabadiliko ya maisha yakaendelea kufanyika na kusababisha maswali juu ya nia halisi ya mwanzilishi. Ndipo ([[1240]]-[[1241]]) [[Yohane wa Perugia]] alipoandika kitabu juu ya asili ya shirika ili kuamsha ule moto uliowaka mwanzoni kati ya wenzi wa Fransisko. Habari zake ni mpya kwa asilimia 60 na kutegemea hasa ushahidi wa [[mwenye heri Egidi]]. Kwa kuwa Yohane hakujitaja kitabu hicho kinaitwa “[[Kitabu Kisicho na Jina cha Perugia]]”. Miaka ishirini baada ya kifo cha Fransisko hamu ya kujua habari zake ilikuwa imeongezeka ndani na nje ya shirika. Ndiyo sababu wakati wa mkutano mkuu wa mwaka [[1244]] [[mtumishi mkuu]] mpya aliagiza ndugu wote walete kwa maandishi kumbukumbu yoyote waliyonayo juu yake. Kutokana na agizo hilo vikapatikana vitabu viwili tulivyonavyo hata leo: cha kwanza kilitungwa katika miaka [[1241]]-[[1247]] kikaitwa “[[Ngano za Wenzi Watatu]]”. Kinategemea sana kitabu cha Yohane wa Perugia lakini kinatia mkazo zaidi juu ya Fransisko mwenyewe na kuonyesha njia ya kuongoka na kufanana na Kristo ambayo aliifuata na ambayo inawafaa wote. Cha pili kinaitwa “[[Mtungo wa Asizi]]” ([[1244]]-[[1260]]) kwa kuwa kinakusanya shuhuda za ndugu mbalimbali walioishi naye, pamoja na kuchukua msimamo dhidi ya mabadiliko shirikani. Lakini kazi ya kuandika upya maisha rasmi ya Fransisko ilikabidhiwa tena kwa Thoma wa Celano, naye akaimaliza mwaka 1247. Kitabu hicho hakikukusudiwa kushika nafasi ya kile alichotangulia kukiandika, bali kukitimiliza kutokana na ushahidi wa wengi, hasa wenzi watatu, waliotuma kumbukumbu zao na za wenzao wa kwanza pamoja na barua kutoka Greccio ([[11 Agosti]] [[1246]]). Kitabu cha pili cha Thoma kilisisitiza utakatifu wa Fransisko kama mkuu kuliko ule wa waanzilishi wengine wote, kwa hiyo ujana wake haukulaumiwa kama mara ya kwanza, Mt. Dominiko anaonyeshwa akimuinamia Fransisko n.k. Vimeongezwa: maneno ya Msulubiwa kwa Fransisko, njozi ya Papa Inosenti III kuhusu kazi yake ya kulitegemeza Kanisa n.k. Fransisko alizidi kulinganishwa na Kristo kama ilivyotarajiwa na wanashirika. Pamoja na hayo kitabu hicho kinatuletea kwa wingi habari za maadili yake, misemo yake na nia zake. Hata hivyo shirika kwa jumla halikuridhika sana; ndiyo sababu katika miaka [[1250]]-[[1252]] Thoma akaandika kitabu chake cha tatu ambacho kinakusanya miujiza tu ya Fransisko ili kuzidi kumtukuza yeye pamoja na shirika lake. Lakini hivyo vitabu vitatu vya Thoma vilionekana kukosa umoja na kuwa virefu mno hasa kwa kuvinakili kwa mikono. Ndicho kisingizio cha kudai maisha ya Fransisko yaandikwe upya katika kitabu kimoja tu. Lengo lingine la ombi hilo lilikuwa kulikinga shirika dhidi ya mashambulizi makali ya walimu wa [[chuo kikuu cha Paris]] waliopinga mambo mapya yaliyoletwa na Ndugu Wadogo, ambao baadhi yao wameambukizwa pia na matabiri ya kizushi ya [[abati]] [[Yohakimu wa Fiore]]. Huyo alipanga [[historia ya wokovu]] kwa namna yake akisema mwaka [[1260]] utakuwa mwanzo wa wakati wa [[Roho Mtakatifu]] ambapo Kanisa litafanywa upya na karama zake. Ndipo Wafransisko hao walipochota mawazo mbalimbali ili kuthibitisha umuhimu wa Fransisko katika hatua hiyo na katika historia ya wokovu jumla. [[File:Angelo_sesto_sigillo.jpg|thumb|Mchoro wa Malaika wa mhuri wa sita mwenye madonda matakatifu.]] Basi mwaka huo mkutano mkuu ulimuagiza [[Bonaventura wa Bagnoregio]], mtumishi wa shirika lote, aandike kitabu kipya. Hicho hakina habari mpya ila kinatumia zile za Thoma wa Celano. Tofauti kubwa ni namna alivyozitumia ili kumuonyesha Fransisko kuwa si [[serafi]] tu (alivyosema Celano) bali ni yule [[malaika]] wa mhuri wa sita mwenye alama ya Mungu aliye hai aliyetabiriwa na [[Ufu]] 7:2 kuwa atapanda toka [[Mashariki]] kufungua wakati mpya. Kwake Mungu aliye hai ndiye Kristo Msulubiwa, na alama yake ndiyo madonda matano aliyomtia Fransisko. Basi, kama ni hivyo, huyo si mtakatifu mmojawapo tu, bali ana nafasi ya pekee katika historia ya wokovu. Mchoro huo ulikubaliwa kabisa na shirika lote, hivi kwamba mkutano mkuu wa mwaka [[1266]] ukaweza kuagiza yateketezwe maandishi yote yaliyotangulia kuhusu Fransisko. Lengo lilikuwa wote wamkumbuke tu alivyochorwa na Bonaventura katika kitabu chake rasmi na cha kudumu. Kweli hicho kikanakiliwa sana kwanza kwa mikono, halafu kwa mashine na kufuatwa na wengi katika sanaa, mahubiri na liturujia. Kumbe vitabu vya Celano vikapotea kwa zaidi ya karne tano. Hata ndugu waliopinga mabadiliko ya shirika na msimamo wa kati wa Bonaventura, walimlaumu kwa sababu ya kupunguza habari kadhaa, lakini walipendezwa na jinsi alivyomtukuza Fransisko kuliko watakatifu wote. Kwa kitabu hicho sura yake imeshakamilika. Vitabu vilivyotungwa baadaye, k.mf. “[[Kioo cha Ukamilifu]]” ([[1318]]), havikuweza kuichangia sana, ingawa vinatusaidia kumuelewa zaidi katika majaribu yake, nia yake na roho yake kwa kuwa vinasimulia bila mpango habari mbalimbali ambazo hazikutumiwa zote na vitabu rasmi. Hasa habari juu ya [[upinzani]] uliompata Fransisko ndani ya shirika hazikuweza kuandikwa katika vitabu vyake rasmi, lisije likapata [[aibu]]. Basi, maandishi hayo ya mwishomwisho yaliziba pengo hilo na kutuonyesha ukweli, kama picha iliyofyatuliwa kwa [[kamera]] bila wahusika kujua wala kujipanga. Vitabu hivyo vilichochea upinzani ndani ya shirika na hata dhidi ya uongozi wa Kanisa. Baadaye tena ([[1328]]-[[1343]]) [[Hugolino wa Montegiorgio]] na mwenzake fulani wakatunga “[[Actus]]” (= “Matendo” ya Fransisko na wenzake) ambacho kikatafsiriwa kwa [[Kiitalia]] mwishoni mwa [[karne XIV]]. [[Tafsiri]] hiyo, yenye jina la “[[Fioretti]]” (= “[[Maua Madogo]]”, yaani “[[Visimulizi Bora]]”), ikasifiwa sana kwa uzuri wake, ingawa visimulizi vyake si vyote vya kihistoria. Ni kama [[manukato]] yanayotuvutia kwenye roho na utakatifu wa Fransisko, aliyekwishakufa toka siku nyingi, hivi kwamba anakumbukwa kwa mbali lakini kwa namna ya kupendeza zaidi. Miaka iliyopita imechuja ujumbe wake, ambao hivyo unang’aa kwa namna ya pekee katika kitabu hicho kilichosisitiza jinsi Fransisko alivyofanana na Yesu, wazo lililokazwa na Wafransisko wote wa [[karne XIV]], hasa na [[Bartolomayo wa Pisa]], mwandishi wa “[[Conformitates]]” (= “[[Uwiano Mwingi]]”). == Tarehe za maisha yake == 1182 Mtoto Yohane alizaliwa na kubatizwa. Baba yake, Petro wa Bernardone, akirudi toka safarini akamtajia jina la Fransisko, yaani Mfaransa Mdogo. Baada ya hapo mtoto akalelewa katika anasa, ingawa hatujui kama ujanani aliulinda [[usafi wa moyo]] au sivyo. Kwa tabia alikuwa na uchangamfu na huruma sana kwa maskini ingawa aliogopa wenye ukoma. Pamoja na adabu njema alipewa pia elimu kidogo kupitia mapadri, halafu akawahi kuanza biashara. 1198 Asizi vilianza vita vya wenyewe kwa wenyewe: inawezekana kwamba Fransisko naye alishiriki kushambulia na kubomoa ngome ya kifalme iliyokuwepo juu ya mji huo. 1202 Asizi ulishindwa vitani na jeshi la Perugia; Fransisko mwenyewe akatekwa na kufungwa huko Perugia. Baada ya mwaka mmoja akarudishwa nyumbani kwa sababu ya ugonjwa na kisha kulipiwa pesa nyingi ili aachiliwe; lakini wakati huo wa mateso alianza kukomaa na kubadilika kimawazo. 1204 Fransisko aliendelea kuugua mwaka mzima. 1205 Fransisko aliondoka tena aende vitani kuikomboa nchi takatifu ya Yesu na kujipatia sifa na cheo, lakini kabla hajatoka mkoa wake akarudi Asizi kutokana na njozi na sauti aliyoisikia. Akaenda kuhiji [[mji wa Roma|Roma]] kwenye makaburi ya Mitume, ambapo anabadilishana nguo na fukara na kuanza kuombaomba. Katikati ya mwaka uongofu wake ulikuwa umekomaa: katika [[karamu ya mwisho]] aliyowaandalia wenzake alikuwa akifikiria kuoa bibi ufukara. Alipokutana ghafla na mtu mwenye ukoma akashuka kwenye farasi na baada ya kumsaidia pesa akambusu: ndio ushindi mkuu uliofanya kuanzia hapo kusiwe na kitu cha kumzuia. Karibu na mwisho wa mwaka akamsikia Yesu msalabani akimuambia, “Fransisko, nenda ukarekebishe Kanisa langu, kwa kuwa linataka kubomoka”: ndiyo kazi ya utawa atakaoanzisha, ingawa mwanzoni alielewa tofauti, kwamba arekebishe magofu ya kanisa aliposikia sauti hiyo. 1206 Mwanzoni mwa mwaka, baada ya miezi ya mashindano na wazazi wake, waliokuwa wakimshutumu na kumbembeleza na kumtesa, Fransisko aliitwa hukumuni kwa meya: lakini kama mtu wa Mungu akakataa mahakama ya serikali, hivyo kesi akafanyika mbele ya askofu Guido ambapo alimkataa mzazi wake pamoja na mali za urithi hata akamrudishia nguo zake zote. Baada ya kuishi kidogo kama boi kwa Wabenedikto, akahamia Gubbio ambapo akavaa kanzu ya mkaapweke,akisali na kutumikia wakoma. Mnamo Julai akarudi Asizi arekebishe kanisa la mtakatifu Damiano ambapo alitabiri watakuja kukaa masista watakatifu. 1207 Alirekebisha kanisa la mtakatifu Petro na mwisho lile la mtakatifu Maria wa Malaika: kazi za ukarabati zilichukua karibu miaka miwili, kwa kuwa mwenyewe alikuwa akienda kuombaomba mawe ya kujengea, ingawa hakuwa na uzoefu na kazi nzito namna hiyo. 1208 Siku moja wakati wa Misa alisikiliza sehemu ya Injili ambayo Yesu aliwatuma kwa mara ya kwanza mitume wake (Mt. 10:7-10); hapo akaenda kwa padri kupata tafsiri zaidi na maelezo yake, halafu kwa shangwe akaanza kutekeleza, kwa kutupilia mbali mkanda na viatu, kuvaa kamba na kanzu ngumu na kuhubiri toba. Kama siku hiyo, ambapo hatimaye alielewa wito wake, akaendelea daima kuwa mtu wa Injili na mwana wa Kanisa. Tarehe 16 Aprili, baada ya kuhubiri alifuatwa na ndugu Bernardo wa Quintavalle na labda na ndugu Petro Cattani walioamua kujiunga naye; basi akawaongoza kanisani, wakasoma Injili kwa kufungua kitabu mara tatu, wakauza mali zao zote ili kuwagawia maskini kufuatana na waliyoyasoma: ndio mwanzo wa jamaa. Tarehe 23 Aprili ndugu Egidi pia akajiunga nao, na mara wakatawanyika wawiliwawili wahubirie mikoa ya jirani. Ndipo wafuasi walipoongezeka na mwishoni mwa mwaka walifikia kuwa wanane. 1209 Kisha kurudi Asizi wanne wengine wakajiunga nao: hapo wakaamua waende wote Roma ili kupata kibali cha Papa Inosenti III kusudi wawe na hakika ya kuwa maisha yao yanampendeza Mungu, na waeleweke kwa wote kuwa ni Wakatoliki hasa, si wazushi. Baada ya kuvumilia muda fulani wakafaulu kuongea na Papa kwa msaada wa askofu wa Asizi na wa kardinali Yohane wa Mtakatifu Paulo: mara ya kwanza makardinali wengine walibishana na kutaka kupinga ombi hilo; lakini mara ya pili Papa alitoa kwa sauti kibali chake kwa maisha yao ya kitawa na kwa utume wao wa kuhubiri toba. Labda mwaka huohuo Fransisko alianzisha utawa maalumu kwa waamini wanaoishi katika mazingira ya kawaida ya ulimwenguni, waweze kufuata maisha ya Kiinjili kwa ukamilifu mkubwa zaidi. 1210 Jamaa, baada ya kuhama kibanda cha Rivotorto ili kukwepa ugomvi na mkulima mkorofi, walihamia moja kwa moja kwenye kanisa la mtakatifu Maria wa Malaika, ambapo pabaki kielelezo cha kudumu. 1211 Fransisko akaondoka kwa meli aende Sirya akawahubirie Waislamu, lakini safari ikaishia Croatia kutokana na dhoruba; hapo akarudi Italia. 1212 Usiku baada ya Jumapili ya Matawi mtakatifu Klara alitoroka nyumbani, akapokewa na Ndugu Wadogo kwa mienge, akanyolewa kitawa na Fransisko akavikwa kanzu. Baada ya muda akahamia kwenye kanisa la mtakatifu Damiano pamoja na mdogo wake mtakatifu Anyesi aliyemfuata utawani: ndio mwanzo wa utawa wa Mabibi Fukara, ambao wanaishi Kifransisko ndani ya monasteri katika sala na kazi za mikono, bila ya kutoka nje wala kufanya utume wowote. 1213 Alifunga Kwaresima nzima katika kisiwa cha ziwa Trasimeno, halafu akazawadiwa mlima La Verna. 1214 Fransisko aliondoka tena kupitia bara akawahubirie Waislamu wa Moroko, lakini njiani huko Hispania akapatwa na ugonjwa mkali akarudi Asizi, alipowapokea utawani wasomi kadhaa: baadhi yao wakashika kweli njia ya udogo, lakini wengine wakaja kuvuruga utawa kwa kutegemea mno akili yao. 1215 Novemba ulifanyika Mtaguso Mkuu wa IV wa Laterano, ambao Fransisko alihudhuria pamoja na maaskofu na wakuu wengine wa mashirika; labda ndipo alipofunga urafiki na mtakatifu Dominiko, mwanzilishi wa Utawa wa Wahubiri. Baadaye akajitahidi sana kutekeleza maagizo ya mtaguso huo. 1216 Siku mbili baada ya kifo cha Inosenti III makardinali walimchagua Honori III. Fransisko aliendelea kuzungukazunguka Italia kwa ajili ya utume. 1217 Mkutano mkuu wa Ndugu Wadogo ulipoamua wengine waende kuhubiri nje ya Italia kwa Wakristo na wasio Wakristo, Fransisko akaelekea Ufaransa lakini njiani akazuiwa na kardinali Hugolino akarudi Asizi. Kutokana na kutumwa bila ya maandalizi yoyote, ndugu wengi wakapatwa na matatizo mengi. 1218 Honori III alieneza hati yake maalumu ili kuwahakikisha maaskofu wote kuwa Ndugu Wadogo ni Wakatoliki hasa. 1219 Mkutano mkuu ulituma tena ndugu wakahubiri Injili kwa Wakristo na Waislamu. Hapo Fransisko mwenyewe akaenda kati ya Waislamu wa Misri: hakupenda mwenendo wa jeshi la Kikristo lililopigana nao, akatabiri kuwa watashindwa. Upande wake akaenda kumhubiria sultani, lakini kisha kuona hawezi kumuongoa wala kuuawa naye kishahidi akamuomba ruhusa ya kutembelea mahali patakatifu pa Palestina na Sirya. 1220 Tarehe 16 Januari huko Moroko Waislamu waliwaua ndugu Berardo na wenzake wanne waliokwenda kuwahubiria mpaka misikitini: ndio wafiadini wa kwanza wa Kifransisko. Mnamo Aprili au Mei Fransisko, alipopashwa habari za mageuzi ndani ya shirika huko Italia, akarudi kwa ufunuo wa Mungu ashike tena uongozi, lakini alipoona ugumu wa hali ya utawa, na ya kwamba wengi hawataki kumsikiliza tena, akamuomba Papa alipatie shirika kardinali Hugolino kama msimamizi na mkosoaji. Halafu katika mkutano mkuu akajiuzulu akamteua ndugu Petro Cattani aongoze jamaa kwa niaba yake. 1221 Kwa kuwa Petro Cattani kafa mapema tarehe 30 Mei ikambidi Fransisko amchague makamu mwingine, yaani ndugu Elia Bombarone, wakati wa mkutano mkuu uliohudhuriwa na wanashirika elfu tano na uliopata kuwa mkubwa kuliko yote hadi leo. Kwa kuwa walijitengenezea vibanda vya mikeka kutokana na wingi huo, mkutano unajulikana kama mkutano wa mikeka. Mungu alifanya wasikose chakula hata wengi wakashangaa kwa sababu hayakufanyika maandalizi yoyote. Pamoja na kuamua kupeleka ndugu katika nchi mbalimbali, mkutano huo ulipitisha kanuni ndefu iliyohitajika sana kwa sababu ya hali ya shirika, na hasa ongezeko hilo la ajabu. Lakini kanuni hiyo haikuthibitishwa na Papa kwa sababu fulani. 1222 Fransisko alizunguka sana Italia kwa ajili ya utume. 1223 Miezi ya kwanza alikwenda pamoja na ndugu Leo na ndugu Bonisyo kwenye mlima wa Fonte Colombo ili kuandika kanuni fupi na yenye mtindo wa kisheria zaidi kama alivyodaiwa. Upinzani wa ndugu Elia na wengineo ukashindwa katika mkutano mkuu wa Juni, hivyo kanuni ikapelekwa kwa Honori III ambaye akaithibitisha kwa maandishi tarehe 29 Novemba. Katika Misa ya usiku wa Noeli, iliyoadhimishwa huko Greccio katika pango lililoandaliwa na Fransisko, alitokea mtoto Yesu. 1224 Mnamo Julai ndugu Elia alijulishwa katika njozi kwamba Fransisko ataishi bado miaka miwili tu. Mnamo Agosti Fransisko akapanda mlima La Verna afanye mfungo mpaka sikukuu ya Malaika mkuu Mikaeli; huko upwekeni, akiwa katika malipizi na majaribu makali ya usiku wa roho, akatokewa na Yesu mwenye sura ya serafi msulubiwa akajaliwa mwilini madonda yake matano ya msalabani. 1225 Baada ya kurudi kutoka safarini mwezi wa tatu Fransisko alienda kwa mtakatifu Klara, ambapo akabaki mpaka mwezi wa tano kwa sababu ya ugonjwa na ya matibabu yasiyomsaidia kitu. Katika mateso hayo na majaribu ya Shetani, usiku mmoja akaahidiwa uzima wa milele. Kesho yake asubuhi akamshukuru Mungu kwa kumtungia Wimbo wa Ndugu Jua. Mwezi Juni akawapatanisha askofu na meya wa Asizi kwa kuwaimbishia wimbo huo baada ya kuuongezea ubeti kuhusu msamaha. Halafu akaenda kukaa Rieti kwa ajili ya matibabu mbalimbali aliyoyavumilia yote kwa moyo mkuu. 1226 Kuanzia tarehe 6 Februari alisafiri tena kwa matibabu. Mnamo Aprili huko Siena akazidiwa hata usiku fulani alikubali ombi la kuwaandikia ndugu zake wote wasia mfupi kwa maneno matatu, yaani kwamba wapendane, wafuate ufukara na kulitii Kanisa. Baada ya kupata nafuu akaandika sehemusehemu wasia mrefu zaidi ili kuchochea karama ya shirika. Waasizi wakiogopa kwamba mtakatifu wao atakuja kufa mbali wakafanya mpango wa kumrudisha kwao wakamlaza kwenye nyumba ya askofu, lakini Fransisko alipokaribia kufa akaamua kurudi kwenye kanisa la mtakatifu Maria wa Malaika. Katika hiyo safari yake ya mwisho, katikati ya njia, akabariki mji wake. Halafu kabla hajafa akawabariki wafuasi wake wote, hata wale watakaoingia utawani mpaka mwisho wa dunia. Halafu tena akaomba wamlaze ardhini kabisa bila ya nguo afe uchi kama Yesu msalabani tarehe 3 Oktoba; hapo sifa ya madonda yake ikaanza kuenea, na wengi wakaja kuyashuhudia katika maiti yake. Kesho yake, kwa maandamano ya shangwe pamoja na huzuni, akaenda kuzikwa katika [[kanisa kuu]], lakini njiani waliwapitia mtakatifu Klara na wenzake. 1227 Tarehe 19 Machi, baada ya kufa Honori III, kardinali Hugolino alichaguliwa kuwa Papa kama alivyotabiriwa na Fransisko akajichagulia jina la Gregori IX. 1228 Mwenyewe alikwenda Asizi kusudi amtangaze rafiki yake Fransisko kuwa ni mtakatifu mbinguni (16 Julai). 1230 [[Masalia]] ya Fransisko yalihamishiwa katika kanisa kubwa lililojengwa kwa heshima yake: ndio kanisa kuu la shirika lote. ==Sala yake== Ndiwe Bwana Mungu mtakatifu unayetenda maajabu. Wewe una nguvu. Wewe ni mkuu. Wewe ndiwe mkuu kabisa. Wewe ndiwe mfalme mwenyezi. Wewe, Baba mtakatifu, mfalme wa mbingu na nchi. Wewe ni utatu na umoja, Bwana Mungu wa miungu; ndiwe wema, wema wote, wema mkuu, Bwana Mungu hai na wa kweli. Wewe ni pendo, upendo; wewe ni hekima, wewe ni unyenyekevu, wewe ni uvumilivu, wewe ni uzuri, wewe ni upole, wewe ni usalama, wewe ni utulivu, wewe ni furaha na heri, wewe ni tumaini letu, wewe ni haki, wewe ni kiasi, wewe ni mali yetu yote ya kututosha. Wewe ni uzuri, wewe ni upole, wewe ndiwe msimamizi, wewe ni mlinzi na mtetezi wetu, wewe ni nguvu, wewe ni burudisho. Wewe ni tumaini letu, wewe ni imani yetu, wewe ni upendo wetu, wewe ni utamu wetu wote, wewe ni uzima wetu wa milele: Bwana mkuu na wa ajabu, Mwenyezi Mungu, Mwokozi mwenye huruma. ==Sala iliyosambazwa kwa jina lake== Ee Bwana unifanye niwe chombo cha amani yako. Palipo chuki nilete mapendo, Palipo makosa nilete msamaha, Palipo nshaka nilete imani, Pasipo matumaini nilete tumaini, Palipo giza nilete mwanga, Palipo huzuni nilete furaha. Ee Bwana unisaidie nitamani zaidi: Kufariji kuliko kufarijiwa, Kuelewa kuliko kueleweka, Kupenda kuliko kupendwa. Kwa kuwa: Ni katika kutoa ndipo tunapopokea, Ni katika kusamehe ndipo tunaposamehewa, Ni katika kufa ndipo tunapozaliwa katika uzima wa milele. Amina. ==Tazama pia== * [[Watakatifu wa Agano la Kale]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] * [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] * [[Hadithi ya Kifransisko, Maisha ya Watakatifu]] ==Tanbihi== {{reflist}} == Marejeo ya [[Kiswahili]]== [[Picha:Assisi San Francesco BW 2.JPG|thumb|[[Basilika la Mt. Fransisko]] mjini Asizi.]] * Ngano za Wenzi Watatu – Kumbukumbu ya maisha ya Mtakatifu Fransisko wa Asizi ilivyoandikwa na Ndugu Leo, Rufino na Angelo – [[tafsiri]] ya Ndugu Wafransisko [[Wakapuchini]] – ed. T.M.P. Book Department – [[Tabora]] 1987 * [[Fioretti]] – Visimulizi Kuhusu Mtakatifu Fransisko wa Asizi – tafsiri ya Rikardo Maria, U.N.W.A. n.k. – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Ndanda 1996 – ISBN 9976-63-468-4 * V. TURETTA, Mt. Fransisko wa Asizi – tafsiri ya Ndugu Wafransisko Wakapuchini – ed. Santuario Porziuncola – [[Assisi]] 1990 * G. NIKOLAI, Ndugu Fransisko wa Asizi – [[Katuni]] zilizotolewa na Ndugu [[Wafransisko]] wa [[Tanzania]] – [[Dar es Salaam]] 1982 * Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 361-363 * Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk 303-319, 348-374 * John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 345-346 * Pd. Leandry Kimario, [[Wakapuchini|O.F.M.Cap.]] - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 541-543 * Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 76-77 == Marejeo ya [[lugha]] nyingine == * Bonaventure; Cardinal Manning (1867). The Life of St. Francis of Assisi (from the Legenda Sancti Francisci) (1988 ed.). Rockford, Illinois: TAN Books & Publishers. ISBN 978-0-89555-343-0 * Chesterton, Gilbert Keith (1924). St. Francis of Assisi (14 ed.). Garden City, New York: Image Books. * Englebert, Omer (1951). The Lives of the Saints. New York: Barnes & Noble. * Karrer, Otto, ed., St. Francis, The Little Flowers, Legends, and Lauds, trans. N. Wydenbruck, (London: Sheed and Ward, 1979) * Robinson, Paschal (1913). "St. Francis of Assisi". Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. {{CathEncy|wstitle=St._Francis_of_Assisi}} * Friar Elias, ''Epistola Encyclica de Transitu Sancti Francisci'', 1226. * Pope Gregory IX, Bulla "Mira circa nos" for the canonization of St. Francis, 19 Julai 1228. * Friar [[Thomas of Celano|Tommaso da Celano]]: ''Vita Prima Sancti Francisci'', 1228; ''Vita Secunda Sancti Francisci'', 1246–1247; ''Tractatus de Miraculis Sancti Francisci'', 1252–1253. * Friar [[Julian of Speyer]], ''Vita Sancti Francisci'', 1232–1239. * St. Bonaventure of Bagnoregio, ''Legenda Maior Sancti Francisci'', 1260–1263. * Ugolino da Montegiorgio, ''Actus Beati Francisci et sociorum eius'', 1327–1342. * ''Fioretti di San Francesco'', the "[[Little Flowers of St. Francis|Little Flowers of St.&nbsp;Francis]]", end of the 14th&nbsp;century: an anonymous Italian version of the ''Actus''; the most popular of the sources, but very late and therefore not the best authority by any means. * ''The Little Flowers of Saint Francis (Translated by Raphael Brown)'', [[Doubleday (publisher)|Doubleday]], 1998. ISBN 978-0-385-07544-2 == Viungo vya nje == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/216793/Saint-Francis-of-Assisi "Saint Francis of Assisi."] Encyclopædia Britannica Online. * [http://www.bartleby.com/210/10/041.html "St. Francis of Assisium, Confessor"], ''Butler's Lives of the Saints'' * [http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-of-st-francis-of-assisi-patron-saint-of-the-catholic-church-who-received-the-stigmata-of-jesus-christ.html The Life & Miracles of St. Francis of Assisi, the Monk who received the Stigmata of Jesus Christ] {{Wayback|url=http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-of-st-francis-of-assisi-patron-saint-of-the-catholic-church-who-received-the-stigmata-of-jesus-christ.html |date=20130724234417 }} * [http://franciscan-archive.org/ The Franciscan Archive] * [http://www.kiswila.com/PFDA/Maadili%20ya%20Mtakatifu%20Fransisko.pdf Maadili ya Mt. Fransisko katika vyanzo kwa Kiswahili] [[Jamii:Waliozaliwa 1182]] [[Jamii:Waliofariki 1226]] [[Jamii:Fransisko wa Asizi]] [[Jamii:Mashemasi]] [[Jamii:Wafransisko]] [[Jamii:wamisionari]] [[Jamii:Watawa waanzilishi]] [[Jamii:Washairi wa Italia]] [[Jamii:Watakatifu wa Italia]] 4u02linkczfkdttp1cm6frbixy362at 1580898 1580897 2026-07-21T09:04:27Z Fransisko Asizi 91086 pasipo UHARABU 1580898 wikitext text/x-wiki [[Picha:San Francesco.jpg|right|thumb|300 px|Mchoro wa zamani wa Fransisko wa Asizi unaoaminiwa kufanana naye kuliko yote]] '''Fransisko wa Asizi''' (kwa [[Kiitalia]] '''Francesco d'Assisi'''; tangu [[Mtoto|utotoni]] [[jina]] la [[ubatizo]] '''Giovanni''', yaani Yohane (Mbatizaji), liliachwa kutumika; pia [[ubini]] '''mwana wa Petro Bernardone''' ulikuja kuachwa baada ya wao kushindana; [[Assisi]], [[Italia]], [[1181]] au [[1182]] - Assisi, [[3 Oktoba]] [[1226]]) alikuwa [[mtawa]] [[shemasi]] wa [[Kanisa Katoliki]]. Baada ya kuishi [[ujana]] wenye raha, [[Uongofu|aliongokea]] maisha ya [[Injili|Kiinjili]] ili kumtumikia [[Yesu]] [[Kristo]] aliyekutana naye hasa katika watu [[maskini]] na walalahoi, akijifanya [[Ufukara wa hiari|fukara]] vilevile, na hatimaye alitaka kufa uchi ardhini. Akizungukazunguka huko na huko, hadi [[Nchi takatifu]], aliwahubiria watu wa kila aina [[upendo]] wa [[Mungu]] akilenga kuiga kikamilifu kila [[siku]] mfano wa Yesu kwa maneno na matendo<ref>https://www.santiebeati.it/dettaglio/21750</ref>. Alianzisha jumuiya ya [[mtawa|kitawa]] yenye [[tawi|matawi]] mbalimbali ambayo leo ni [[utawa]] wenye wafuasi wengi kuliko yote wakikadiriwa kukaribia [[milioni]] moja [[Dunia|duniani]] kote. Alitangazwa na [[Papa Gregori IX]] kuwa [[mtakatifu]] [[tarehe]] [[16 Julai]] [[1228]]. Anaheshimiwa na wengi hata nje ya [[Kanisa]] lake, ambalo limemtangaza [[msimamizi]] wa wanaoshughulikia [[hifadhi ya mazingira]]. [[Sikukuu]] yake inaadhimishwa tarehe [[4 Oktoba]]<ref>[[Martyrologium Romanum]]</ref>. == Maisha na [[karama]] yake == === Ulaya na Kanisa mwishoni mwa karne XII === Fransisko alipozaliwa, [[Ulaya]] na [[Kanisa]] vilikuwa na hali ya kutatanisha kuliko kawaida, kutokana na mvutano kati ya mapya na ya kale. Mambo ya kale ni yale ya utawala wa ngazi mbalimbali ulioenea kutoka [[Ufaransa]] kuanzia [[karne IX]]: kila mtawala aliweza kugawa eneo lake na kuwakabidhi watawala wa chini akiwadai sehemu ya mapato na hasa msaada wakati wa vita, kufuatana na ahadi yao ya kuwa waaminifu kwake moja kwa moja. Utawala huo ulikuwa ukirithiwa na watoto ambao waliheshimiwa kama masharifu yaani watu wa ukoo bora na kutakiwa wawe hodari vitani. Ili watawale vizuri na kulinda maeneo yao walikuwa wakiishi katika [[ngome]] pamoja na watumishi wao. Watu wa kawaida waliishi mashambani katika hali ngumu sana hata wakaitwa watumwa wa ardhi. Hivyo Ulaya ilikuwa na [[askari]] na [[wakulima]] tu, mbali ya viongozi wa Kanisa na [[watawa]]. Kwa hali ya maisha watawa, ambao walikuwa aina ya [[wamonaki]] tu, na [[makleri]] wa juu walilingana na masharifu, ila makleri wa chini hawakuwa na [[elimu]] wala [[mali]] nyingi. Utajiri wa Kanisa, ambalo lilifikia kumiliki karibu nusu ya ardhi ya Ulaya nzima, uliwapotosha wengi na kuvuta miito ya bandia. Wengi walitambua haja ya [[urekebisho]] ndani ya Kanisa, na juhudi za pekee zilifanywa na wamonaki kama vile Hildebrando (ambaye akawa [[Papa Gregori VII]]) na Mt. [[Petro Damiani]] katika [[karne XI]], halafu na Mt. [[Bernardo wa Clairvaux]] katika [[karne XII]] akihimiza kupambana na maovu ya viongozi wa Kanisa hata kwa kutohudhuria [[ibada]] za wale wanaoishi vibaya. Jitihada hizo zilifanikiwa kidogo tu, kwa sababu ni vigumu kurekebisha mitindo mibaya iliyoenea, hasa katika mazingira ya [[dini]]. Hali hiyo ilichangia uenezi wa [[Waislamu]] na hasa wa [[Wakatari]] (maana yake Watu Safi); wazushi hao, baada ya kupata wafuasi kwa kushambulia maovu ya viongozi wa Kanisa, walikuwa wakifundisha njia ya roho zao kukombolewa. Kwa kuwa eti, ulimwengu huu ni mbaya, si kazi ya [[Mungu]] wetu, ni lazima kujitenga nao kwa kukataa vitendo na vyakula vinavyohusika na [[uzazi]]. Viongozi wa Kanisa walichelewa kuona hatari hizo, mpaka zilipokwishaenea mno: ndipo walipoanza kuzikabili hata kwa [[silaha]] wakishirikiana na baadhi ya watawala. Hata hivyo [[uzushi]] ukaendelea kustawi, kwa kuwa wengi walipenda maisha magumu ya watu hao kuliko yale ya viongozi wa Kanisa; hivyo waliwasaidia wasikamatwe. Uzushi wa aina nyingine ulianza muda mfupi baadaye (karne XI hiyohiyo) huko [[Lyon]] (Ufaransa Kusini). Mchochezi wake ni [[Valdo]], ambaye alikuwa mfanyabiashara, akaguswa na [[Injili]], akawapeleka mabinti wake kuishi [[monasteri]]ni, akauza mali zake, akawagawia [[maskini]], akaanza kuhubiri huko na huko kama walivyofanya wengine kabla yake wakisisitiza [[ufukara]] kama njia bora ya [[wokovu]]. Wengi waliguswa wakajitahidi kushika masharti ya Injili, hata baadhi yao wakaanza kuwashambulia makleri wabaya, kususia ibada zao na kuwapiga pia. Msimamo huo ulipingwa vikali kama [[kiburi]] na [[unafiki]]. Basi Valdo na wengine walipokatazwa na maaskofu wasihubiri tena wakafikia hatua ya kuwakataa. Huko Italia Kaskazini walitokea wengine wakisisitiza kazi kuliko ufukara ([[Mafukara wa Lombardia]] na [[Wahumiliati]], maana yake Walionyenyekea) ambao walikuwa wote watengenezaji wa vitambaa duni vya [[sufu]] kwa ajili ya maskini na ambao walichanga mali na mapato wakiishi kishirika. Mifumo hiyo yote ilionyesha uhai wa dini, na juhudi za [[walei]] wengi kwa urekebisho wa Kanisa. Jambo hilo jipya lilitokana na udhaifu wa makleri, pia na umbali wa wamonaki na maisha ya [[umati]]. Wamonaki pia walianza kushambuliwa kwa kufuata ufukara bandia na kula [[jasho]] la wengine, tena kwa kutoshughulikia [[uchungaji]]. Hivyo walei wakaaanza kujiongoza hata katika mambo ya kiroho. Msingi wa matukio hayo ni miji kupanuka haraka sana. Baada ya [[mwaka 1000]], kitovu cha Ulaya si tena vijijini na mashambani. Waliomiminika mijini walianza kukataa utawala wa ngazi wa zamani na kujichagulia viongozi ambao wadumu muda fulani tu, [[demokrasi]] ikaenea. Miji hiyo huru ikaanza kuvamia maeneo ya jirani ili kuyatawala, ukaweka watawala wa zamani chini yake. Mijini utengano wa [[matabaka]] matatu ya zamani ukawa unapungua: watu wadogo waliojiimarisha ki[[uchumi]] (hasa waliofanya [[biashara]] ya [[bidhaa]] kutoka nchi za mbali) wakazidi kupata nguvu hata kulingana na ma[[sharifu]]. Pamoja na utajiri watu hao walipaswa kujipatia elimu walau kidogo (ndio mwanzo wa kazi ya walimu wa watoto), hata wakatamani walingane kabisa na masharifu kwa kuiga mitindo yao ya Cortesia (maana yake [[Ustaarabu]]) ambayo ilidai kumheshimu [[mwanamke]] fulani kama mtawala wa binafsi, na kwa ajili ya huyo kujifanya wakarimu, wapendevu, wachangamfu, na kutunga nyimbo na mashairi. Mitindo hiyo ilienea kutoka ngome za masharifu hadi [[barabara]] na vichochoro vya mijini, ambapo vikosi vya wavulana vilikuwa vikiwaimbia wasichana. [[Picha:Casa-de-sao-francisco.jpg|thumb|Makazi ya Fransisko alipokuwa mdogo.]] === Asizi katika karne XII === Kwa asili Asizi ni [[mji]] wa Kirumi ambao ulipata umuhimu kwa sababu unatawala barabara kuu ya mkoa wa Umbria kutoka [[Spoleto]] (makao ya mfalme mdogo aliyekuwa chini ya mfalme mkuu wa [[Ujerumani]]) hadi Perugia mji uliokuwa chini ya utawala wa [[Papa]]. Wakati huo kulikuwa na ushindani mkubwa kati ya Asizi uliokuwa chini ya mfalme mkuu na jirani yake Perugia uliosimama upande wa Papa. Mbali ya hayo ndani ya mji wenyewe yalianza mapigano kati ya mayores (wakubwa, yaani masharifu) na minores (wadogo) yaliyosababisha masharifu wengi kukimbilia Perugia na hivyo kuzidisha [[chuki]] kati ya miji hiyo. Matokeo yake ni mapambano ya mwaka [[1202]] ambayo Fransisko pia aliyashiriki akashikwa mateka kwa mwaka mzima. Mbali ya hao watu wadogo waliotajirika (hasa kwa biashara), Asizi ulikuwa na mafukara, lakini tofauti na wale wa zamani ([[watumwa wa ardhi]]) ambao pamoja na kuwa na maisha magumu hawakukosa [[chakula]] (pia kutokana na [[mshikamano]] wao). Kumbe ufukara wa mijini haukuwa na dawa, uwe umetokana na kukosa [[kazi]] au kulipwa kidogo au kuugua. Ngazi ya mwisho ilikuwa ya watu waliotengwa na jamaa kama vile wakoma. Ili tuelewe mazingira hayo ni lazima tukumbuke kwamba “sifa ya kijamii” (yaani jinsi mtu au neno wanavyotazamwa na [[jamii]] yote) ilikuwa na nguvu sana hata kuwabana wote waseme na kutenda ilivyotarajiwa. Hata hivyo mtu aliweza pia kuchangia au kubadilisha mitazamo ya umati, na Fransisko anajulikana kwa kipawa cha kuelewa, kugusa na kujivutia jamii nzima. === Mfanyabiashara === Maandishi yote yanayomhusu yanasisitiza utajiri mkubwa aliozaliwa nao. Hatuwezi kumuelewa tusipozingatia sana jambo hilo lililomfanya alelewe namna ambayo inatokana na utajiri, inasisitiza umuhimu wa utajiri na kulenga ongezeko la utajiri. Baba yake hakuwa na [[kiwanda]], ila aliweza kutajirika ajabu kwa kusafirisha vitambaa vya thamani kutoka [[Ufaransa]]. Ingawa hatuna habari nyingi za hakika kuhusu wazazi na [[malezi]] yake, hiyo inaweza kutosha. Mwaka wake wa kuzaliwa umehesabiwa kuanzia tarehe ya kufa, kwa kupunguza miaka iliyosemekana aliishi. Habari nyingine kuhusu kuzaliwa kwake ziliweza zikatungwa ili kumfananisha na Kristo. Jina lake la [[ubatizo]] Yohane lilibadilishwa na baba yake ili kukumbusha moja kwa moja nchi ya Ufaransa, asili ya utajiri wake (Fransisko = Mfaransa). [[Elimu]] yake ilikuwa ya wastani: alijua kidogo [[Kilatini]], [[Kifaransa]], mashairi na [[Biblia]]. Malezi yake yalimfanya hodari hasa katika [[biashara]] ili aweze kuendesha shughuli zote za baba yake. Na kweli kabla hajaongoka aliiweza sana kazi hiyo. Kama kawaida ya zamani zile, akiwa na umri wa miaka 20 alianza kuhesabiwa mtu mzima na kujihusisha na [[siasa]] na [[vita]] pia ili kushika nafasi ya juu zaidi kama [[sharifu]]. Ndicho kipeo alichojiwekea. Unakumbukwa [[ukarimu]] wake kwa [[maskini]], lakini hata ukarimu huo aliuzingatia ili kutimiza wajibu wa [[ustaarabu]] kuliko kwa kumpendeza [[Mungu]]. Kwa lengo hilohilo la kujitafutia usharifu akawa [[askari]], na akiwa kifungoni Perugia akazidi kuwachangamkia wote, hata sharifu fulani mkorofi. Kuhusu hali iliyotangulia [[uongofu]] wake hatujui zaidi, ila mwenyewe aliona kwamba kuishi kwa kufuata mitindo ya [[ulimwengu]] kunamchukiza Mungu. === Uongofu === [[Picha:Giotto - Legend of St Francis - -05- - Renunciation of Wordly Goods.jpg|thumb|left|[[Giotto]], [[Fransisko anavua hadharani]], Basilika la juu la Asizi]] Jinsi gani [[neema]] ya Mungu ilileta ndani ya mtu huyo mapinduzi yanayotushangaza hata leo? Hatujui vizuri mabadiliko hayo yalichukua muda gani, wala asili yake ni nini, ila kwamba Fransisko alianza kuguswa na [[huruma]] halisi kwa maskini. Mwenyewe alipousimulia uongofu wake katika [[wasia]] alisisitiza hatua ya kushinda [[hofu]] ya wakoma aliyokuwa nayo sana. Basi baada ya kumbusu mmojawao, alichagua kuwa nao badala ya kuwa sharifu, yaani ashuke badala ya kupanda [[daraja]] katika jamii. Baada ya uteuzi huo akasita bado kidogo kabla hajaacha ulimwengu na kujitoa kwa Mungu. Kutokana na hatua hiyo muhimu alianza kufurahia machungu badala ya matamu: ndiyo maisha ya [[toba]] ([[utawa]]). Alipotambua kwamba [[ukoma]] wa roho yake ulitisha kuliko ule wa ngozi ya wagonjwa alianza kuwakaribia kwa [[upendo]] si tu kwa kuwagawia [[mali]], bali hata kwa kuhatarisha [[afya]] yake: akiwa tayari kuambukizwa nao alikuwa pia tayari kutengwa na jamii moja kwa moja kama vile hao. Hivyo kwake neno kuu halikuwa ufukara kama juhudi za kujinyima, bali kama kushiriki kabisa hali ya watu wa mwisho, kwa kuwa hao ni wenzetu kwelikweli na kielelezo cha Kristo. Baadaye, [[Utawa wa Ndugu Wadogo]] ulipoimarika kwa kupata miundo ya [[shirika]], ulisisitizwa ufukara wenyewe, kiasi kwamba kanuni ya kudumu haitaji wakoma wala [[huduma]] kwa maskini. Basi, kwa wasia wake Mt. Fransisko kabla hajafa alisisitiza tena [[karama]] halisi ya uongofu wake pamoja na mengine yaliyoanza kusahaulika, kama vile [[kazi za mikono]]. Jambo la kwanza linaloonyesha wazi neema ya Mungu ikimfanyia kazi ni ile [[ndoto]] iliyomrudisha nyumbani wakati wa kwenda vitani akiwa na miaka 23. Tangu hapo hakuweza kuridhika tena na maisha ya zamani, akawa anafuata mawazo yake mapya badala ya kupiga kelele na wenzake baada ya kuwagharimia [[karamu]] kama mfalme wao. Alijaribu kuishi pangoni na kusali tu, akishinda vishawishi vikali vya kiroho. Siku moja katika kanisa la Mt. Damiano akasikia sauti ya Msulubiwa ikimuagiza arekebishe [[Kanisa]] lake. Ingawa alielewa maneno hayo kama kwamba yanahusu jengo, muhimu ni kwamba akawa amekutana na Msulubiwa ambaye [[mateso]] yake yanajumlisha na kuyatia maana mateso yote ya [[binadamu]]. Kuanzia hapo akaambatana na [[Yesu]] moja kwa moja katika ukweli wa maisha yake duniani: ndivyo unavyoeleweka ugumu wote wa maisha ya Fransisko. Matendo yake yakazidi kumchukiza baba yake aliyeweza kuvumilia [[ubadhirifu]] wake ulipolenga usharifu, lakini si uliposaidia maskini tu. Hivyo baba akamshtaki [[mahakama]]ni, akimpatia hatimaye nafasi ya kujitambulisha mbele ya wote kama askari wa Kristo moja kwa moja: ni kwa sababu alikataa kuhukumiwa na serikali kwa kujidai ni mtumishi wa Mungu, na hivyo ni mtu anayeweza kuhukumiwa na [[Askofu]] tu. Baba alipodai mali zake mbele ya huyo, Fransisko akakubali mara moja akimrudishia pamoja na [[pesa]], [[nguo]] zote na hata jina, akitamka [[hadhara]] ya watu kwamba kuanzia hapo atamuita Baba Mungu tu, si [[Petro Bernardone]] tena. Uamuzi huo wa kishujaa uliowagusa sana wote ulimfanya asiweze kurudi nyuma: amejitoa kwa Mungu moja kwa moja na kuacha hakika ya [[riziki]]. Kubaki [[uchi]] mbele ya wote kulikuwa na maana nyingine pia, kwa sababu kulikuwa ni [[malipizi]] ya hadharani yaliyoweza kutolewa na Kanisa kadiri ya [[sheria]]. Hivyo Fransisko alionyesha nia yake ya kuanza na moja, akitubu [[anasa]] za zamani alizozifuata kwa nguo maridadi. Tena wakati huo lilizingatiwa sana neno la Mt. [[Jeromu]] la “kumfuata uchi Kristo uchi” kuwa ndiyo namna bora ya toba. Basi, kuanzia hapo alishiriki kabisa hali ya wasio na kitu, akisikitikia tu kutozaliwa katika hali hiyo, maana yake ufukara wake ulikuwa wa [[hiari]] na wenye kustahili, hivyo ni utajiri fulani kwa Mungu. === Kufuata mtindo wa Injili === [[Picha:Portiuncula on the Feast of the Pardon.jpg|thumb|right|[[Porsyunkula]] huko Asizi]] Baada ya Fransisko kujitangaza [[mtawa]] ilimbidi atambue atakuwa wa namna gani. Alikataa [[upadri]], lakini si kwa sababu ya kuudharau kama walivyofanya wazushi; kinyume chake, toka mwanzo alijaliwa [[imani]] ya pekee kwa [[ekaristi]] na kwa wanaohusika nayo. Aliuona upadri kuwa ni cheo kikubwa mbele ya Mungu na hata mbele ya watu, naye hakupenda kuheshimiwa wala kuwa na hakika kuhusu riziki. Kwa sababu hiyohiyo hakupenda kuwa [[mmonaki]], ingawa aliwaheshimu [[Wabenedikto]] na kushirikiana nao vizuri. Tena akitaka kuwa kweli mtu wa mwisho na kuwaheshimu wote, hakukubali kushambulia mapadri na wamonaki kwa maovu yao. Baada ya kukataa hali hizo mbili ndani ya Kanisa, alianza kujitafutia maisha asiyoyajua bado na asiyoweza kuelekezwa na mtu yeyote. Basi, akavaa [[kanzu]] ya [[mkaapweke]], lakini alikuwa akirudi mjini kila siku ili kuombaomba mawe ya kutengenezea makanisa na chakula pia. Kwa hiyo hakusogea mbali na watu, bali alizidi kuhusika na maisha ya Asizi, ingawa kwa namna yake, akipokea hasa [[dharau]] alivyokusudia. Maisha yake yote hakuvunja uhusiano na jamii kama walivyofanya watawa wengi, bali akaendelea kuwa [[ndugu]] wa wote na kushiriki maisha yao ya kila siku. Miaka miwili aliyotumia kuyarekebisha makanisa ilikuwa migumu sana kimwili na kiroho tukizingatia pia mahangaiko yake kuhusu [[wito]]. Lakini Mungu akapokea malipizi na [[sala]] yake akamuangazia sehemu ya [[Injili]] aliyoisikia wakati wa [[Misa]]. Enzi hizo [[walei]] wengi walivutiwa na maneno ya Injili ambayo waliyaelewa namna yao, bila ya ufafanuzi wa kitaalamu. Fransisko alifanya vilevile, ndiyo maana maisha yake yakaja kuwapendeza wengi na kuenea kasi ajabu. Dondoo ambalo lilimgusa na kumuangaza hasa ni lile la Yesu kuwatuma [[Mitume wa Yesu|mitume]] wake kwa mara ya kwanza. Tangu hapo alikusudia kufuata Injili hiyo, hata ufukara wake ukapata sura nyingine, yenye kulenga utume. Kutokana na mwanga huo akabadili kanzu yake na kutupa [[viatu]] vyake na kujifungia [[kamba]], ambayo ilikuwa [[ishara]] ya toba, tena haikuweza kuficha pesa (tofauti na [[mshipi]] wa ngozi). Halafu akaanza kuhubiri toba kwa [[unyofu]] uliowagusa wengi. Ndipo Waasizi walipoanza kumuelewa si [[kichaa]], na ndipo alipoanza kupata wafuasi. Wa kwanza alikuwa [[Bernardo wa Quintavalle]], mtu maarufu tena tajiri, wa pili [[Petro Cattani]], padri. Ndio mwanzo wa jamaa iliyokuja kumhangaisha sana, kwa sababu hakuwa na wazo la kuanzisha chochote wala hakupata mtu wa kumuelekeza. Tena wakati huo haikuwa rahisi kukubali padri aongozwe na [[mlei]]. Katika wasia wake Fransisko akikumbuka hatua hiyo muhimu alisisitiza kuwa ndipo Mungu mwenyewe alipomfunulia afuate mtindo wa Injili takatifu, yaani hasa madondoo yale aliyoyakuta katika kufungua mara tatu kitabu cha Misa kilichokuwa juu ya altare: 1) “Ukitaka kuwa mkamilifu, nenda ukauze…” 2) “Msichukue chochote kwa safari…” 3) “Anayetaka kunifuata, ajikane…” Baada ya kusoma hayo, aliwaambia wenzake ndiyo kanuni na maisha ya wale wote watakaowafuata. Ufukara wa Kifransisko ukifuata madondoo hayo ya Injili ni wa moja kwa moja kwa mtawa binafsi na kwa shirika zima. Kwa kuchagua mtindo huo wa Injili takatifu alitofautiana na watawa wale waliofuata tangu karne nyingi mtindo wa Kanisa la mwanzoni wa kuwa na mali zote shirika. Ndivyo walivyofanya wamonaki ambao hawakuwa na chochote chao binafsi, lakini [[monasteri]] zao zilikuwa tajiri, kiasi kwamba wakaanza kushambuliwa kama wanafiki wanaokula [[jasho]] la wengine na kukosa ufukara halisi. Waamini wengi kama Bernardo na padri Petro walitamani mtindo mwingine, pamoja na [[uadilifu]] wa makleri, [[uchungaji]] wenye bidii na ujirani na watu, hasa wenye shida. Mungu aliwachagua watakatifu Fransisko na [[Dominiko Guzman]] ili kuridhisha Wakristo hao. Wote wawili walishika ufukara wa kijumuia pia, ingawa Mt. Fransisko aliusisitiza zaidi akiudai pia kama msimamo katika jamii ili kupigania [[ujamaa]] na [[usawa]] wa binadamu. Hata baada ya wengine kujiunga naye hakushughulikia suala la [[nyumba]]: waliishi kwenye [[pagale]] za makanisa, huku wakizungumziwa sana mjini kwao. Halafu wakaanza kusafiri wakihubiri huko na huko, si kama kawaida ya mapadri, bali kwa kutoa mfano wa ufukara na [[unyenyekevu]], halafu kwa kujibu maswali ya watu waliowashangaa. Polepole waliweza pia kuhimiza toba na [[msamaha]] ili kueneza [[amani]]: muhtasari wa [[mawaidha]] yao ni [[salamu]] ile ambayo Fransisko alidai kufunuliwa na Mungu, “Bwana akujalie amani”. Baada ya jaribio la kwanza la namna hiyo wakaongezeka, naye akawatuma tena wawiliwawili sehemu mbalimbali kisha kuwashirikisha [[mang’amuzi]] yake, kwamba wasikate tamaa kwa kuona ugumu wa baadhi ya watu, wamtegemee Mungu, wahubiri toba kwa nguvu ili kuokoa watu, wadumu watulivu katika [[dharau]]. Walipoulizwa waitwaje walijibu tu kuwa ni watu wa toba kutoka Asizi, yaani hawakujiona kuwa shirika maalumu, bali kundi mojawapo la wale wengi ambao toka zamani walijifunga kufanya toba kwa namna maalumu hadharani. Mwaka huo [[1209]] walipofikia idadi ya 12 walichukua hatua ya kuelekea [[Roma]] ili kuthibitishwa na Papa katika maisha yao na kuruhusiwa naye katika [[utume]] wao, ili kushinda [[upinzani]] uliojitokeza na hasa kujihakikishia njia yao ni njema. Kwa ajili hiyo walipaswa kupanga kikamilifu zaidi wanataka kufanya nini. === Kanuni ya awali === [[File:Habito de s francisco.jpg|thumb|right|[[Kanzu]] iliyotumiwa na Fransisko mwaka [[1215]] hivi.]] Kanuni hiyo ilihitajika ili kujipendekeza kwa Papa na kupata kibali chake. Fransisko katika [[wasia]] akashuhudia kwamba aliandikisha “kwa maneno machache na kwa unyofu, naye bwana Papa akaniimarisha”. Leo hatuna tena kanuni hiyo kwa sababu iliendelea kurekebishwarekebishwa mpaka mwaka [[1221]] ilipotolewa kanuni ndefu ambayo tunayo, tena mpaka mwaka [[1223]] Papa alipothibitisha kwa maandishi toleo la kudumu linalofuatwa na Utawa wa Kwanza mpaka leo. Ni kwamba miaka yote Fransisko alizidi kung’ang’ania azimio lake la kushika kikamilifu mtindo wa [[Injili]] takatifu, lakini pia maisha yalimlazimisha kung’amua haja ya kuulinganisha na hali halisi mbalimbali. Ugumu mwingine wa kazi hiyo kwake ulitokana na kukosa utaalamu wa [[sheria]] uliolitawala Kanisa la zamani zake kwa namna ya pekee. Hivyo hata alipomuachia mwingine uongozi akazidi kudai ndugu wamtii ingawa hana tena [[mamlaka]] juu yao. Alitamani kuwa daima mtu wa mwisho hata shirikani, lakini hakuweza kuachana na wajibu wake kwa shirika lililoanza kwa njia yake. Hata katika safari ya kwenda Roma alimteua Bernardo kuwa kiongozi, lakini mbele ya Inosenti III aliyejitokeza ni Fransisko. Papa huyo alikuwa anakabiliana na matatizo mengi ya Kikanisa na ya kisiasa, lakini yeye, kwa kupitia ngazi mbalimbali (hasa [[Askofu]] [[Guido wa Asizi]] na Kardinali [[Yohane wa Mt. Paulo]]), alifaulu kuongea naye na kukubaliwa. Viongozi hao walijitahidi kwanza kuelekeza mifumo mipya ya kiroho kwenye [[umonaki]], na pili iliposhindikana wakairuhusu mradi isifuate [[uzushi]] bali ikubali kuongozwa na makleri kusudi isivuruge maisha ya Kanisa. Hivyo Mt. Fransisko na wenzake walipokataa kanuni za kitawa zilizokwishakubaliwa, wakaruhusiwa kwa sauti tu wafuate azimio lake na kuhubiri [[toba]]. === Maisha ya Ndugu Wadogo huko Asizi === Kisha kurudi kwa furaha Asizi walibanana katika kibanda fulani huko [[Rivotorto]], halafu wakahamia Porsyunkula. Mahali penyewe panatusaidia sana kuelewa karama ya Kifransisko: si maisha ya kimonaki yanayohitaji kujitegemea kwa mashamba makubwa na [[mifugo]], wala ya [[wakaapweke]] wanaohitaji kuishi mbali na watu, bali ni utawa unaohitaji [[utulivu]] na upweke kwa ajili ya [[sala]], lakini pia unadai uhusiano mkubwa na watu wa nje ili kupata [[riziki]] na hasa kuwajenga kwa mifano na maneno. Hivyo si kati ya watu, wala si mbali nao. [[Mchana]] ndugu walikuwa wakienda mjini kufanya [[kazi]] mbalimbali ndogondogo na kuwahimiza watu waishi kwa [[uadilifu]]. Muda uliobaki, hasa [[usiku]], ulikuwa kwa ajili ya sala upwekeni. Maelezo mengine kuhusu maisha ya wakati huo tunayapata tena katika [[wasia]] ambamo Fransisko ametuachia ukumbusho wa kudumu. Jambo la kwanza ni [[ufukara mkuu]] ambao uliwadai ndugu wote wawaachie [[maskini]] [[mali]] zao. Hivyo jumuia haikuwa na kitu, ikaishi kwa shidashida pembeni mwa [[jamii]] kama watu waliotupwa, wakiridhika na [[kanzu]] moja tu, tena duni sana, wakiiongezea sanasana viraka ndani na nje ili kupunguza [[baridi]], halafu [[kamba]] na [[kaptura]]. Mavazi ya namna hiyo yalikusudiwa kudhihirisha hali ya chini ya ndugu wadogo katika Kanisa na jamii kwa hiyo yalitakiwa kusababisha [[dharau]], si [[heshima]]. Jambo la pili ni maisha ya sala, ambayo yalikuwa tofauti kwa ndugu [[wakleri]] na kwa ma[[bradha]] kutokana na [[elimu]] yao: wa kwanza walijua [[Kilatini]], [[lugha ya liturujia]]; wa pili kwa kawaida hawakujua hata kusoma. Hivyo Fransisko na wakleri wengine walitumia [[Sala ya Kanisa]], wakati mabradha walipangiwa kurudiarudia [[Sala ya Bwana]] mara kadhaa. Kwa njia ya [[liturujia]] Fransisko akazidi kupata [[ujuzi]] wa kidini, ila aliendelea kuchukia jambo moja la elimu ya wakleri, yaani kwamba mara nyingi ujuzi wao waliutumia kuipotosha maana halisi ya maneno ya [[sheria]] na hata ya ujumbe wa Mungu. Aliona kwamba elimu hiyo haitoshi kuwafanya watu watambue na kushika kama yeye uhusiano uliopo kati ya mateso ya walio wengi na yale ya Yesu. Ukweli huo unajulikana na watu wenye [[upendo]], si wenye elimu tu. Ndiyo sababu Fransisko katika [[malezi]] hakusisitiza mafundisho na ujuzi kwa jumla, bali [[mang’amuzi]] na mifano inayogusa mioyo. Upande wao mabradha, kama vile katika mifumo mingine ya wakati huo, walitumia Sala ya Bwana ambayo kwao ilikuwa na uzito wa pekee, kutokana na jinsi Fransisko alivyoongoka kwa kumkataa mzazi wake na kumchagua Mungu tu kuwa baba yake: ndiye tegemeo pekee na ndiye anayewafanya watu wote kuwa ndugu. Juu ya msingi huo wa [[udugu]], tofauti ya sala haikuleta [[ubaguzi]] kazi ya wakleri na mabradha: wote walikuwa wakijiona wajinga na kujiweka chini ya yeyote, unavyosisitiza wasia baada ya kukumbuka namna yao ya kusali. Alipouandikisha ameshamruhusu Mt. [[Antoni wa Padua]] awafundishe wanashirika mambo ya [[dini]], lakini anaendelea kuogopa elimu hiyo pia itawavimbisha na kuwasogeza mbali na [[wito]] wao wa [[udogo]], kumbe [[ujinga]] unaleta dharau aliyotamani daima. Hivyo tena katika wasia akataja mara [[kazi ya mikono]], akieleza inavyowapasa wote, hata yeye mwenye [[madonda ya Yesu]]! Katika kusisitiza kazi ndogondogo kama za mwanzoni alitoa sababu mbili: moja ni kufukuza [[uvivu]], kama ilivyofundishwa na [[wamonaki]] toka zamani; lakini inayotajwa kwanza ni maalumu kwa kazi hizo za watu wadogo, yaani kutoa mfano mzuri kwa wanaowaona. [[Wafransisko]] wa kwanza walifanya kazi hivyo, pasipo kulenga [[malipo]] moja kwa moja. Ndiyo sababu mara nyingine hawakulipwa chochote kwa kazi waliyoifanya. Hapo wakaikimbilia “meza ya Bwana” kwa kuombaomba nyumbani kwa watu. Zamani hizo katika Kanisa ilieleweka wazi kuwa [[fukara]] ana haki ya kuishi na kuwa Mungu anamkaribisha [[chakula]] kwa njia ya watu wakarimu. Hata hivyo daima kuombaomba kuna ugumu wake, hasa [[aibu]] na dharau za watu. Lakini hizo zinachangia [[ustawi]] wa [[unyenyekevu]] na udogo kwa kuweka kweli katika ngazi ya mwisho ya jamii. Pamoja na malengo hayo, ni wazi kwamba kwa Fransisko njia ya kawaida ya kujipatia riziki ni kufanya kazi wenyewe, si kutegemea tu kazi ya wengine kama walivyotafsiri baadaye shirikani. Jambo lingine la pekee ambalo Fransisko alilikumbuka katika wasia ni salamu ya [[amani]] aliyofunuliwa na Bwana. Amani hiyo ilihitajika sana, hasa wakati huo wa vitavita, lakini yeye alilenga pia amani ya rohoni, yaani amani ya Kimungu inayoondoa [[dhambi]]. Hivyo salamu yake ya Kiinjili ilikuwa kama [[muhtasari]] wa mahubiri yake. Baada ya kukumbusha hayo yote, wasia unasisitiza ufukara wa majengo (nyumba na vikanisa) ya wafuasi wake, pamoja na msimamo ambao wawe nao, yaani wa kuishi huko kama wageni na wasafiri tu, tayari kuondoka siku yoyote kama walivyofanya huko Rivotorto walipomuachia nafasi [[punda]] wa [[mkulima]] mkorofi. Kwa msingi huohuo wa udogo wasia unaongeza katazo la kwamba watawa wasimkimbilie [[Papa]] wala [[ofisi zake]] ili kupewa [[fadhili]], yaani [[idhini]] ya kutenda tofauti na watu wengine. Katazo hilo kali lilikusudiwa tena kulinda udogo wa jamaa yake. Fransisko toka mwanzo alijichagulia nafasi ya mwisho asipende kushindana wala kujilinda na mtu yeyote. Katika kufafanua katazo hilo alitamka wazi kuwa ndugu wadogo wasiombe fadhili hata kama ni kwa ajili ya kuhubiri. Aliutaka [[utume]], lakini hakupenda uharibu udogo: aliona ni afadhali kuacha utume sehemu fulani kuliko kuacha udogo. Hivyo ni wazi tofauti iliyopo kati yake na [[Dominiko Guzman|Mt. Dominiko]]. [[Mwanzilishi]] huyo wa [[Utawa wa Wahubiri]] alilenga uenezaji wa [[ukweli]], akatafuta njia za kufikia lengo hilo, yaani ubora wa mapadri wake kuhusu elimu na [[utakatifu]]; kwake ufukara ulikusudiwa kuwafanya wahubiri wapokewe katika [[mazingira]] yale tuliyoyaeleza. Ili kufikia lengo hilo alijipatia fadhili nyingi toka kwa Papa, uenezaji wa ukweli usije ukazuiwa na [[mamlaka]] nyingine yoyote. Kumbe Fransisko alifanya tofauti, kadiri ya chaguo lake: alipotambua kuwa [[Bwana]] amewaita yeye na wafuasi wake wakaokoe watu, alijitahidi kufanya hivyo lakini bila ya kuacha nafasi ya mwisho aliyojichagulia. Aliona si rahisi kubaki pembeni mwa jamii na mwa Kanisa (kama vile wakoma na wengineo), na papo hapo kujihusisha kikamilifu na maisha ya jamii (ili kuleta amani) na ya Kanisa (kama shirika kubwa ajabu), lakini kabla hajafa alisisitiza tena katika wasia chaguo la mwanzoni, ambalo ni la maana kwa [[karne]] zote kwa vile daima watakuwepo watu wa mwisho wenye kudharauliwa. === Msanii wa Bwana === Hatuwezi kuelewa vizuri maisha hayo ya mwanzoni tusipozingatia jambo lake lingine ambalo ni la pekee katika [[Kanisa la Magharibi]], yaani tabia ya kupenda viigizo na kuchekesha watu ambayo ilichangia kwa kiasi kikubwa uenezi wa Ufransisko na mafanikio ya utume wake. Fransisko alikuwa mfurahivu si kwa [[silika]] tu wala si kutokana na muungano wake na Mungu tu. Alipenda kufanya mambo ya ajabuajabu kwa makusudi mazima ili kuwashangaza watu na kuwafanya watafute majibu ya maswali yaliyojitokeza ndani mwao. Kwa maana hiyo alipenda kujiita “ioculator” (= mtu wa viigizo na vichekesho, [[msanii]]) wa Bwana. Zamani hizo “msanii” alikuwa mtu anayepata riziki kwa kuchekesha watu akitenda mambo ya ajabuajabu popote pale anapopita: tena haogopi kutoa ujumbe mzito katika vichekesho vyake, kwa kuwa amejiweka pembeni mwa jamii. Basi, Fransisko aliamua kuwa mtu wa namna hiyo kwa ajili ya Bwana, yaani kwa lengo la kuwavuta watu na kuwapasha ujumbe wa toba. Ndiyo njia yake ya kufanya utume. Akiwa kwanza mfanyabiashara hodari alijua vizuri namna ya kuwavuta watu wanunue [[bidhaa]] zake; baadaye akatumia [[kipawa]] hicho ili watu wapokee ujumbe wake. Kwa namna za kuvaa na kutenda, pamoja na kuvumilia dharau, yeye na wenzake waliteka [[roho]] za watu, hata walipoacha [[utani]] na kuhimiza toba wakasikilizwa kuliko wahubiri wa kawaida makanisani. Hivyo walitangaza [[Injili]] mitaani katika mazingira ya watu wa kawaida na kwa mitindo na [[lugha]] vinavyotumika mitaani. Basi, baada ya kumaliza kuikarabati Porsyunkula, walishughulika zaidi mjini wakitoa mfano wao na kuhimiza toba; halafu usiku hasa walikazania sala katika utulivu wa porini. Hivyo polepole Waasizi wakabadili mtazamo wao juu yao na kuanza kuwaheshimu. Ushindi huo ulipatikana kwa [[gharama]] kubwa (dharau, mateso n.k.), lakini ushindi muhimu zaidi ni ule walioupata juu yao wenyewe wakijipatia hivyo [[furaha]] na [[uhuru wa wana wa Mungu]]. === Mt. Klara na Dada Wadogo === Kuanzia karne XI [[wanawake]] wa [[Ulaya]] walishika nafasi za maana kuliko kawaida katika jamii na Kanisa, wakijitokeza pia kwa wingi kufuata [[tapo]] lolote la kiroho la Kikatoliki au la kizushi. Kumbe Fransisko hakupata mwanamke yeyote wa kumfuata kwa walau miaka sita tangu aongoke, na hata baada ya kumpata [[Klara wa Asizi|Mt. Klara]], hakuwapata tena wengi. Sababu ni kwamba hakuwa [[mchungaji]] wa roho bali mtu mwenye kutafuta njia yake, wala hakuwa na mpango wa kuanzisha lolote, bali alitaka kushiriki tu hali ya watu wa mwisho. Basi, kwa wanawake nafasi ya mwisho haikuwa tu ile ya wakoma, bali pia ya ma[[kahaba]] na ya [[wachawi]]. Hivyo kwao chaguo la nafasi ya mwisho lilikuwa gumu zaidi, si tu upande wa mateso bali pia upande wa dharau, mbali ya kwamba lingesababisha masingizio juu ya uhusiano wao na ndugu wa kiume. Klara alizaliwa mwaka [[1193]] au [[1194]], hivyo alikuwa na miaka 12-13 Fransisko alipovua [[utu wa kale]] mbele ya mji mzima katika uwanda ule ambako iko nyumba ya Klara. Kwa hakika huyo akaendelea kusikia habari mbalimbali juu ya Fransisko: alivyopata wafuasi, mmojawao [[Rufino]] binamu wa Klara; alivyokubaliwa na Papa n.k. Hatujui kama ni kwa sababu hizo kwamba alikataa [[ndoa]] mbalimbali mpaka akafikia umri wa miaka 18, wala hatujui kama walikutana mara nyingi kwa mashauri ya kiroho. Ila tunajua kwa hakika kuwa baada ya Klara kukimbia nyumbani usiku na kujiunga na jamaa ya ndugu wadogo, akifuatwa na mdogo wake [[Agnesi wa Asizi|Mt. Agnesi]] baada ya [[wiki]] mbili tu, Fransisko alitimiza [[wajibu]] wa kumlisha kiroho kwa mahubiri, mifano na hata maandishi. Kwa [[ushahidi]] wa Klara tunajua kwamba hata kwake himizo kuu la Fransisko lilikuwa kuambatana moja kwa moja na ufukara wa [[Mwana wa Mungu]]. Mapema sana (kabla ya mwanzo wa mwaka [[1213]]) Fransisko aliwaahidia akina Klara kuwashughulikia sawa na ndugu wa kiume, akafanya hivyo mpaka kufa, ingawa kipindi fulani alijizuia asiwatembelee kusudi ndugu wengine wasipate [[kisingizio]] cha kufanya hivyo. Klara aliitikia kwa namna bora ya upendo na [[uaminifu]], akamsaidia kuelewa vizuri zaidi wito wake wa kitume. Kufika kwake kwenyewe kulimfanya Fransisko afikirie sana na kushauriana naye juu ya maisha atakayoyashika. Mara wakatambua njia ya wanawake iwe tofauti na ile ya [[wanaume]]: kwa hiyo Klara akawa [[mmonaki]] na baadaye [[abesi]], ingawa kwa kushika kikamilifu ufukara mkuu na kuhusiana kidugu na wenzake. Tofauti na ndugu wadogo, ambao Fransisko aliwaelekeza wafuate “[[mtindo wa Injili takatifu]]”, yaani Yesu alivyowaagiza [[Mitume wa Yesu|mitume]] waende ([[Math]].10:5-15), aliwaelekeza Waklara kwenye “[[ukamilifu]] wa Injili takatifu”, unaoonyeshwa hasa na [[heri nane]] na [[Hotuba ya mlimani|hotuba nzima ya mlimani]] (Math. 5:1-7:27), bila ya kuwabana kwa mtindo huo wenye vipengele vingi vya pekee. Tofauti inaonekana wazi katika ushahidi wa Askofu [[Yakobo wa Vitry]] ulioandikwa mwaka [[1216]] ukieleza maisha ya Wafransisko yalivyokuwa bado mwanzoni: wote walikuwa wanakula [[jasho]] lao, ila ndugu wa kiume kwa kufanya kazi hasa mjini au vijijini, kumbe akina [[dada]] kwa kubaki katika makao yao. Fransisko aliwahurumia daima wanawake hao waliokubali dharau na magumu ya kila aina. Yeye, ambaye hakusita hata kidogo kufuata tu mtindo wa Injili, katika kuwaongoza alizingatia sana [[udhaifu]] wa [[jinsia]] yao, na kama kwa kulazimishwa tu na Klara alimruhusu kushika magumu mengi: kila mara [[huruma]] ya Fransisko na msimamo imara wa Klara vilikutana katika kumpendeza Mungu. Ni baada tu ya kung’amua msimamo huo, kwamba Fransisko alimuahidia atawatunza sawa na ndugu wa kiume. Mwongozo wake wa uso kwa uso ukawa muhimu kuliko kuwaandikia [[kanuni]] fulani: badala yake mwenyewe alichukua [[jukumu]] la kudumisha ufukara mkuu na udugu katika [[monasteri]] ya kike. === Mkutano mkuu === Huyo Yakobo wa Vitry, pamoja na “[[Ngano za Wenzi Watatu]]”, wanashuhudia jambo lingine muhimu katika Ufransisko, yaani [[mkutano mkuu]] ambao ulikuwa ukifanyika kwanza mara mbili kwa mwaka kwenye [[sikukuu]] ya [[Pentekoste]] na ya [[malaika Mikaeli]], halafu kwenye Pentekoste tu ya kila mwaka, halafu tena kila baada ya miaka mitatu. Kuhusu wahudhuriaji, kwanza walikuwa ndugu wote, lakini walipoongezeka mno na kuenea mpaka mbali wakaruhusiwa kuhudhuria tu wahudumu wa jamaa. Mahali pa kukutana palikuwa Porsyunkula. Kwa muundo huo Fransisko alitaka kudumisha [[umoja]] kati ya wafuasi wake, kwa kuamua pamoja juu ya sheria na mipango ya shirika, lakini hasa kwa kustawisha upendo wao wa kidugu na kwa kuwarudisha pale walipoanzia, wasije wakasogea mbali mno na wito wao wa asili. Mpaka alipoishi, mwenyewe alikuwa [[moyo]] wa mikutano, awe anasikilizwa au kupingwa katika [[juhudi]] zake za kuokoa mambo makuu ya karama yake mbele ya marekebisho yaliyodaiwa ili kulingana na viongozi wa Kanisa, na wingi wa ndugu wa kila aina na mazingira mapya. Marekebisho hayo yalikuwa yanabadilisha polepole sura ya jamaa, isiwe tena kundi dogo la marafiki wanaodharauliwa, bali shirika linaloeleweka na kuheshimika. Fransisko alikubali marekebisho kadhaa ya lazima, lakini akikumbuka siku za nyuma alikuwa na [[hamu]] ya kuzirudia: ndio [[utatanishi]] ambao ulimfadhaisha mpaka mwisho ukaendelea kuvuruga umoja wa utawa wake. Upande mmoja ndugu mdogo anapaswa awe mtu wa mwisho katika Kanisa na jamii, kupenda adharauliwe na wote na kukabili magumu kama ya waliotupwa na wenzao. Upande mwingine anapaswa awe [[mwanakanisa]] akishirikiana na wachungaji na kueneza toba kwa maneno yake pia, ambayo yapokewe kama muhimu kwa [[wokovu]] wa watu. Kushika hayo mawili bila ya moja kumponyoka, ndilo [[jaribio]] la Fransisko. Zaidi ya hayo alikuwa akihimiza mkutano mkuu, ila pengine alikataza wasipite kiasi katika [[malipizi]], kama alivyomkataza Klara. Mwishoni, baada ya kuwabariki wote, alikuwa akichunguza na kuruhusu wahubiri wapya kwa kuzingatia walivyo katika ujuzi wa dini, uwezo wa kusema na hasa ubora wa maisha, kwa kuwa alitaka wafundishe kwa matendo kuliko kwa maneno. === Uenezi wa shirika na kujihusisha kwa Kanisa la Roma === Yakobo wa Vitry alieleza [[furaha]] yake na [[mshangao]] akiona [[urahisi]] wa ndugu wadogo kupenya aina zote za watu, tofauti na wamonaki na wakleri. Ustawi wa shirika ulifanya lipate [[nguvu]] katika Kanisa na kuenea kwa [[kasi]] mahali pengi. Watawa hao wapya wakaja kuwavutia pia wanabaraza wa Papa, hata makardinali wakataka kuwa nao nyumbani mwao, na uhusiano na Papa ukawa mkubwa zaidi na zaidi. Wakati huohuo nyumba za Kifransisko zikaanza kuwa za kudumu zaidi, ingawa si mali ya shirika, mpaka zikapata kila moja ndugu ambaye awe [[mlinzi]] wa [[wanajumuia]] wenzake. Kwanza aliwashughulikia Kardinali Yohane wa Mt. Paulo, lakini bila ya kujihusisha mno. Baada ya [[kifo chake]] Fransisko akaona umuhimu wa kuwa na mwingine kama [[mwakilishi]] wa Papa, akamuomba awe Hugolino, Kardinali askofu wa [[Ostia]], aliyemtabiria atakuwa Papa (akaja kuitwa Gregori IX). Huyo alikuwa na mang’amuzi mengi ya kisiasa na ya Kikanisa alipokutana naye huko [[Florence]]; Fransisko vilevile alikuwa ameng’amua mengi kuhusu [[uongozi]] wa shirika, tena kwa [[uchungu]], hasa kuwa hataweza kuliongoza peke yake. Ndiyo sababu ukaanzishwa [[muundo]] wa [[provinsya]], yaani [[kanda]] zilizokuwa kila moja chini ya ndugu fulani kama [[mtumishi]]. Ugawaji wa shirika kikanda ulihitajika hasa baada ya kuvuka milima ya Italia Kaskazini ([[Alps]]) kati ya mwaka [[1215]] na [[1217]]. Mwaka huo iliamuliwa pia kuvuka [[Bahari ya Kati]] ili kuendea [[Nchi Takatifu]]. Katika mkutano mkuu ulioamua hivyo, Fransisko aliwaeleza washiriki kuwa mwenyewe hawezi kubaki nyuma kisha kuwatuma ndugu zake wakabiliane na matatizo mengi, hivyo akajichagulia [[Ufaransa]] akaondoka. Alipofika Florence ndipo alikutana na Hugolino, wakafunga [[urafiki]] wa kudumu wakaheshimiana mpaka kufa. Mazungumzo yao ya awali ni kama picha ya yale yatakayofuata: Kardinali akimshauri Fransisko afuate [[busara]], Mt. Fransisko akieleza motomoto sababu za [[imani]] zinazomuongoza, hatimaye Kardinali akinyamaza kwa kutambua Mt. Fransisko anaongozwa na [[Roho Mtakatifu]]. Hugolino alifaulu kumzuia asiende Ufaransa, shirika lisije likashambuliwa mno na wapinzani wake mbalimbali, lakini Fransisko hakukubali kuacha mpango wa kutuma ndugu kwenye nchi nyingine za Kikristo na hata za [[Uislamu|Kiislamu]], akieleza kuwa Mungu aliyewatuma kwa wokovu wa watu wote atawatunza kokote alivyoahidi. Vivyo hivyo baadaye akakubali kiasi tu mashauri ya Hugolino, asiachane na mambo makuu ya wito wake. Mbali na [[dhana]] ya kwamba Kardinali alipotosha [[mfumo]] wa Kifransisko kwa manufaa ya uongozi wa Kanisa, ukweli ni kwamba Fransisko alikubali marekebisho kadhaa akitambua madai yenye msingi ya ndugu wapya (hasa wa nchi za mbali na wasomi); zaidi tena [[wema]] wake ulimfanya ayakubali ili kukwepa kikwazo kinachoweza kusababishwa na mabishano kati ya ndugu. Ndiyo mateso ya miaka kumi ya mwisho ya maisha yake: alizidi kuona [[njia]] bora ya kuelekea utakatifu wa Kiinjili, kumbe wafuasi wake wengi wanashindwa kuikubali au wanakataa kuelekezwa, hata kwa kumpinga na kumdharau waziwazi. Hivyo miaka ya ushindi na uenezi wa shirika, ndiyo miaka michungu zaidi kwake, kiasi kwamba akajaribiwa kukata tamaa na kujiona amedanganyika. Lakini akadumu kutegemea [[maongozi ya Mungu]] kwa shirika lake, akapokea mateso hayo pamoja na ya [[mwili]] kama namna nyingine ya kushiriki hali ya watu wa mwisho, na hasa ya Yesu msulubiwa aliyesalitiwa na wanafunzi wake. Kuhusu uenezi wa shirika nje ya Italia tuna vitabu viwili muhimu kwa kuwa viliandikwa na wahusika, [[Jordano wa Giano]] kuhusu [[Ujerumani]], na [[Thomas wa Eccleston]] kuhusu [[Uingereza]]. Hasa huyo wa pili bila ya kukusudia alionyesha wazi jinsi shirika lilivyozidi kusogea mbali na nia ya Fransisko kadiri mahali palipokuwa mbali na Italia na kadiri miaka ilivyozidi kupita. Kwa vyovyote mwanzoni mwa uenezi huo hali ilikuwa ngumu, hasa kwa sababu hayakufanyika [[maandalizi]] yoyote, tena Fransisko alikataa katakata kuwaombea waliotumwa hati ya [[utambulisho]] toka kwa Papa. Hivyo sehemu nyingine walifukuzwa kama wachawi au wazushi, kwa sababu [[Papa Inosenti III]] alikubali shirika na kanuni lakini kwa [[sauti]] tu. Makubwa zaidi yaliwapata akina [[Berardo mfiadini|Berardo]] waliouawa na Waislamu huko [[Moroko]] ([[1220]]): ndio [[wafiadini]] wa kwanza wa shirika. Matukio hayo yalichangia wazo la kuhitajika maandishi yenye kuthibitisha shirika, kwa kuwa Ndugu Wadogo walikuwa hawaeleweki: si wakaapweke, wala wamonaki, wala [[wakanoniki]], wala mapadri [[wanajimbo]], ila walidai kuwa shirika la kitawa bila ya kufuata mojawapo kati ya kanuni nne zilizokubalika kwa watawa. Ni kwamba Fransisko aliogopa kanuni inayofuata mtindo wa kisheria badala ya mtindo wa Kiinjili: msimamo huo ulikuwa kinyume cha mazoea ya [[Kanisa la Roma]] hasa wakati huo. Mt. Fransisko aliona Injili inazidi kutudai kadiri tunavyoendelea Kiroho, kumbe sheria zinaweza kutekelezwa na kumfanya mtu ajipongeze na kuridhika asijitahidi zaidi. Hasa alijua [[ujanja]] wa [[binadamu]] katika kufafanua sheria ili wakwepe mizigo yake. Hata hivyo Kanisa likamdai kanuni maalumu ili kuondoa wasiwasi juu ya shirika hilo jipya. Upinzani huo pia, uliochochewa na wamonaki na mapadri walioshikilia [[mapokeo]] yao, ulionyesha haja ya kuthibitisha shirika kwa kanuni maalumu. Basi, kazi ilikuwa kuitunga: Fransisko aliziandika zaidi ya moja na kuzijaribu mpaka akatoa ile ya kudumu, akisisitiza hasa ufukara mkuu na kutaka [[pesa]] iepukike. Katika kazi hiyo alisaidiwa na ndugu wataalamu wa sheria, mbali ya mapendekezo ya mikutano mikuu na ya Kardinali Hugolino. Juhudi za Fransisko zililenga kuhakikisha kanuni haitazimisha roho, yaani hamu ya ukamilifu wa Kiinjili. Lakini kabla hajakabili moja kwa moja kazi hiyo aliamua kwenda ng’ambo ya Bahari ya Kati kwa jaribio kuu la maisha yake: kumshuhudia Yesu mbele ya [[sultani]] na ikiwezekana kuuawa kama ndugu mdogo halisi. Akaondoka fukara tena mpole, [[silaha]] zake zikiwa ni imani na upendo tu, tofauti na [[Vita vya msalaba|askari wa msalaba]] waliokuwa wakiuana na Waislamu. === Hamu ya kufia dini na ugonjwa wa Mt. Fransisko === [[Picha:SaintFrancisAssisiWithAlKamil15thCentury.JPG|thumb|Fransisko mbele ya Sultani [[al-Kamil]] ([[karne ya 15]]).]] Hata kabla ya mwaka 1219 Fransisko alifunga [[safari]] aende kumshuhudia Yesu kwa Waislamu: katika mwaka wa sita tangu aongoke (1211) alipanda [[meli]] ambayo ikaishia [[Korasya]]; halafu mwaka [[1214]] hivi akaelekea [[Hispania]] ili kuvukia Moroko lakini akaugua ikambidi arudi nyuma. Ni kwamba kuanzia karne XI, kama matokeo ya [[vita vya msalaba]], Wakristo walipata tena hamu kubwa ya kufia dini, wasiridhike na ile namna ya kumfia Yesu siku hadi siku kwa maisha ya kimonaki. Fransisko pia alitamani kumrudishia Yesu ule upendo mkuu wa kutoa [[uhai]] kwa rafiki yake, lakini hakujitafutia mateso kwa kuwashambulia Waislamu kwa silaha wala kwa matusi, bali alijitahidi kuwaokoa kwa mahubiri yake motomoto lakini yenye [[upole]] pia. Kama vile alivyokuwa mstaarabu kwa wote kabla hajaongoka, akaendelea kuwa hivyo hata kwa Waislamu wakati wa vita vikali kati yao na Wakristo, kwa kuwa alisema, “Mungu ni [[ustaarabu]]”. Alikwenda kwenye [[kambi]] lao kama [[mwanakondoo]] kati ya [[mbwamwitu]], bila ya [[ulinzi]] wala hati ya kumtetea. Mbele ya sultani alibishana na [[shehe]] wake, akaheshimiwa kwa [[ujasiri]] wake wa kuhatarisha uhai wake ili kuokoa watu, na kwa ufukara wake uliomfanya akatae [[zawadi]] yoyote. Ni wazi alikuwa na [[karama]] ya kuvutia watu wowote, hata wasio Wakristo (mpaka leo anayo, ilivyoonekana siku ya kuombea amani iliyokusanya viongozi wa dini zote huko Asizi mwaka [[1986]]). Fransisko alibaki [[Mashariki ya Kati]] ([[Siria]], [[Misri]] na [[Israeli]]) zaidi ya mwaka mmoja. Kabla hajaondoka Italia, akijitambua kuwa [[mkuu wa shirika]] kubwa, aliacha ndugu wawili kama [[makamu]] wake ([[Mathayo wa Narni]] na [[Gregori wa Napoli]]) akiwagawia [[madaraka]]. Lakini kazi iliyokuwa ngumu kwa mwanzilishi mwenyewe ikawashinda, na juhudi zao hazikufaa: k.mf. walitunga sheria mpya kuhusu [[mfungo]] ili zilingane na zile kali za mashirika mengine. Kumbe Fransisko hakuzipenda, akitaka zaidi kufuata Injili inayoruhusu kula vyovyote vilivyoandaliwa kwa watu wa Mungu. Kwake ilikuwa muhimu kuwa fukara kweli, na hivyo kukosa hakika ya kupata kila siku vyakula mbalimbali ambayo ingemdai mtu ajipangie mipaka asije akawa mlafi. Mfungo wa Kifransisko hasa si wa kujichagulia, bali unatokana na maisha yenyewe. Vilevile juhudi za ndugu wengine zilileta [[vurugu]] zikienda kinyume cha nia ya Fransisko ya kutoomba hati za utetezi kutoka kwa Papa na kuhusu namna ya kuhudumia wakoma. Hali ya shirika ikawa ngumu kiasi kwamba bradha Stefano akavuka [[bahari]] bila ya [[ruhusa]] akamuarifu Fransisko, ambaye, kisha kushauriana na [[Petro Cattani]], na kufunuliwa na Mungu la kufanya, akarudi haraka Italia akarudisha hali ya kwanza. Lakini aliona pia umuhimu wa kuwa na Kardinali mmojawapo ambaye alishughulikie shirika akamuomba kwa Papa kama tulivyokwishaeleza. Ndipo pia alipokabili moja kwa moja kazi ya kutunga [[kanuni ya kudumu]]. Kwa ajili hiyo alimuomba [[msaada]] ndugu [[Kaisari wa Speyer]], [[mtaalamu]] wa [[Biblia]], apambe maagizo ya Kanuni kwa maneno hasa ya Injili ili sheria zisizimishe hamu ya ukamilifu: madondoo hayo yanachukua thuluthi moja ya [[Kanuni ya mwaka 1221]]. Lakini tarehe [[29 Septemba]] [[1220]] katika mkutano mkuu Fransisko akachukua hatua nyingine ya kushangaza, alijiuzulu katika wadhifa wa mkuu wa shirika. Sababu ni mbalimbali: hali mbaya ya [[afya]], matatizo ya shirika, hamu ya kurudi chini na kutii badala ya kuwa [[kiongozi]] anayeheshimiwa na Kanisa lote. Pamoja na kuacha uongozi rasmi, hakuacha kuwajibika kama [[kielelezo]] kwa wote na [[mtungasheria]] mkuu. Toka mwanzo waliomfuata hawakuzingatia sheria fulani, bali walikusudia kufanana naye; upande wake hakukubali kuwadanganya kwa kuwaonyesha utakatifu nusunusu au kuridhika na sifa yake bila ya kulingana nayo siku kwa siku. Hasa miaka ya mwisho akakazana asije akawa mtu wa kuheshimiwa badala ya mfano wa kufuatwa. Ndiyo sababu aliacha uongozi rasmi wa shirika ili aweze kuwa kielelezo wazi zaidi cha Ndugu Mdogo hasa katika kutii. Ni vema tujiulize namna gani mfano wake uliweza kuwagusa watu wote. Upande mmoja ni kwamba wanahitajika watu wa Mungu, lakini hasa wasio mbali na jamii bali ni wenye kushiriki mang’amuzi ya watu wa kawaida, na wenye kupatwa na magumu ya maisha ya kila siku, hasa ya maskini. Upande wa pili [[nafsi]] yenyewe ya Fransisko ilivutia wote hata kabla hajaongoka, na [[mvuto]] huo wa ki[[maumbile]] ukaja kuzidishwa na utakatifu aliojaliwa. Uamuzi wake wa moja kwa moja wa kushika nafasi ya mwisho ulisababisha kwanza dharau, lakini baadaye heshima kwa kuwa unagusa mioyo ya wote, ukionyesha tena njia ya Mwana wa Mungu aliyeshiriki kabisa hali ya binadamu jinsi ilivyo kimaisha. Maneno yake mepesi, matendo yake ya kueleweka, mwenendo wake wa kupendeza, salamu yake ya amani, [[kipawa]] chake cha kushirikisha furaha na uchungu, na mengineyo yalichangia ushindi wake. Lakini mwenyewe alilenga zaidi ushindi mwingine, yaani ule wa kuona [[furaha kamili]] katika majaribu ya kila aina, hata kutoka kwa wafuasi wake. Kati ya mateso yaliyomuathiri hatuwezi kusahau yale ya mwili. Wote wanashuhudia kwamba tangu [[ujana]] wake alikuwa dhaifu, lakini baada ya kuongoka akatesa mwili wake kiasi cha kulazimika baadaye auombe umsamehe. Halafu alipokwenda ng’ambo ya bahari alipatwa na [[maradhi]] mawili ya kudumu, [[malaria]] (ambayo haikuwa na [[tiba]] wakati huo) na [[trakoma]] (inayosababisha [[upofu]] wa [[hatua kwa hatua]]). Mbali ya mateso ya maradhi yenyewe, labda ni makali zaidi yale ya [[matibabu]] ambayo aliagizwa na [[ndugu Elia]] na Kardinali, akayavumilia kishujaa kabisa, k.mf. alipochomwa mishipa yote ya [[damu]] kati ya [[sikio]] na [[jicho]] kwa kutumia [[chuma]] cha [[moto]]. Ili ashiriki zaidi mateso ya wakoma na wengineo, na hasa ya Mwana wa Mungu, hakujihurumia kama wagonjwa wengi, bali alizidi kuwahurumia wengine, kama vile ndugu waliomuuguza, wenyeji wake waliosumbuliwa na wageni waliomtembelea, na wagonjwa fukara. Tena hakuacha ukali wa malipizi yake kwa lengo la kuwa mfano bora kwa wanashirika. Nguvu zake za kiroho tu zilimfanya azidi kulishughulikia shirika na kulitungia kanuni katika hali hiyo ya [[ugonjwa]], pamoja na kuandika [[barua]] kwa watu mbalimbali na kudai atembezwe juu ya punda ili atoe ujumbe wa Mungu walau hivyo akishindwa kuhubiri. === Uandishi wa Kanuni === [[File:Regra bulada.jpg|thumb|Kanuni ya kudumu iliyothibitishwa na Papa Honori III tarehe 29 Novemba 1223.]] Kama alivyokubali jamaa yake igeuke kuwa shirika, tena kubwa, Fransisko alipaswa kukubali linahitaji miundo ya kufaa, kama vile mwaka wa [[unovisi]] (ulioagizwa na [[Papa Honori III]] mwaka 1220) na hasa kanuni. Ni vigumu leo kutambua mabadiliko yote yaliyofanyika katika yale maneno machache ya Injili yaliyokubaliwa na Inosenti III kwa sauti tu (1209) mpaka ikathibitishwa kanuni ya kudumu ([[1223]]). Miaka hiyo yote Fransisko alishughulikia [[ufumbuzi]] wa [[suala]] hilo zito, akisaidiwa au kupingwa na watu wengine, hasa wanashirika. Kama kumbukumbu ya kazi hiyo inabaki sanasana [[kanuni isiyothibitishwa]], ambayo inashuhudia hatua iliyofikiwa mwaka 1221, na ambayo iliongoza utungaji wa kanuni ya kudumu. Kwa jumla katika ile isiyothibitishwa, [[sura]] 17 za kwanza ni za zamani kuliko zile zinazofuata. Sura ya mwisho (24) ni sala tu ambayo ilitungwa na Fransisko na kubandikwa kama nyongeza. Kwa nini kanuni hiyo haikuthibitishwa? Nani hakuridhika nayo? Mwenyewe au wafuasi wake au viongozi wa Kanisa? Hakika yeye alipendezwa nayo sana kwa jinsi inavyohimiza kuishi Kiinjili: ndiyo sababu mwishoni aliandika ndugu hawaruhusiwi kuongeza wala kupunguza wala kubadili hiyo kanuni. Kumbe Kanisa lilidai kanuni iwe na sura ya kisheria zaidi. Hivyo kazi ya Fransisko ikaendelea, alivyoshuhudia hasa [[ndugu Leo]] ambaye alikuwa [[karani]] wake na kufuatana naye na [[ndugu Bonisyo]] kwenye [[mlima]] wa [[Fonte Colombo]] ili kukamilisha kanuni majira ya baridi kali kati ya mwaka [[1222]] na 1223. Leo ametueleza upinzani wa akina Elia na uchungu wa Fransisko aliokuwa anautoa katika sala, hasa kutokana na hakika aliyokuwanayo juu ya matakwa ya Mungu kwa shirika lake: alikuwa akitulia tu katika nia yake ya kuzidi kuonyesha kwa matendo yake yale ambayo Yesu alimfunulia. Hata hivyo, ndugu wengi hawakukubali kuyapokea kama sheria kwao. Ilimbidi akubali baadhi ya madai yao, pamoja na mashauri mbalimbali ya Kardinali na labda ya Papa mwenyewe. Lakini, pamoja na kutimiza hivyo udogo wake, hakukubali kuacha yaangushwe mambo makuu ya wito wake. Hivyo kanuni ya kudumu kwa jumla inafuata ile isiyothibitishwa, tena inaonyesha wazi kuwa mwandishi mkuu ni Fransisko, pia mengine yamesisitizwa naye hata kuliko alivyofanya katika kanuni ya muda. Pamoja na hayo, shida kubwa aliyoiona ni kwamba kanuni ya kudumu kwa mtindo wake wa kisheria inaeleweka zaidi, lakini pia inawaruhusu wanasheria kuitafsiri kwa namna inayoiondolea umotomoto wake. Ingawa hakuweza kukwepa maendeleo hayo, mpaka mwisho wa maisha yake alitafuta [[mbinu]] nyingine, kama vile kufanya Porsyunkula iwe kielelezo cha kudumu, [[ndugu Bernardo]] awe mfano bora wa ndugu mdogo baada ya mwanzilishi kufa, na hasa wasia wake mfupi na mrefu ambao karne zilizofuata ukazidi kuchochea uaminifu wa wafuasi wake na kusababisha marekebisho mengi ya shirika. Tarehe [[29 Novemba]] 1223 kanuni ilithibitishwa na Honori III ikawa [[sheria ya Kanisa]] ambayo Fransisko mwenyewe hakuweza kuibadilisha tena. Kwake na kwa Kanisa haukuwepo [[wasiwasi]] kuhusu kanuni kuwa ileile ingawa imerekebishwarekebishwa. Kama vile tangu mwaka 1209 hadi 1223, hata baadaye alidai kuwa ndiyo Injili yenyewe, yaani [[kiini]] chake. Kwa njia ya kanuni hiyo Kanisa lilipokea aina mpya ya utawa isiyofuata sheria za kawaida. Katika kanuni zimeingia kwa pamoja karama ya Fransisko na mamlaka ya Kanisa linalopokea toka kwa Bwana wake zawadi ya [[maisha yaliyowekwa wakfu]] likiifafanua na kuiratibu na kuipa miundo ya kudumu. Fransisko aliufurahia [[uthibitisho]] wa Kanisa akazidi kuwahimiza ndugu zake waifuate hiyo kanuni akiwabariki kwa kila namna. Lakini katika kuielewa tunapaswa kuzingatia pia msimamo wa Kanisa lililoithibitisha. Lenyewe linadai mpaka leo ufafanuzi wake rasmi ubaki mikononi mwake, kama ulivyotolewa na Gregori IX ([[1230]]), [[Papa Nikolasi III|Nikola III]] ([[1279]]), [[Papa Klementi V|Klementi V]] ([[1312]]) na [[Papa Inosenti XI|Inosenti XI]] ([[1679]]). Upande wa Fransisko tukumbuke hakika yake ya kuwa ameangazwa na Mungu aonyeshe upya mtindo wa Injili takatifu kama njia bora ya ukamilifu. Kwa msingi huo aliita kanuni [[kitabu]] cha [[uzima]], [[tumaini]] la wokovu, [[uti]] wa Injili, njia ya ukamilifu, [[ufunguo]] wa [[paradiso]], [[sharti]] la [[agano la milele]]. Kwa njia yake ndugu wanaweza kupata utulivu wa kweli na kuonja [[utamu]] na wepesi wa [[nira]] ya Kristo. Kwa wokovu wao alitaka wajifunze maneno ya kanuni na maana yake, na kuitafakari ili washinde [[ulegevu]] na kutimiza [[ahadi]] zao. Alitaka watumishi wajitahidi kufanya itekelezwe kikamilifu kama alivyojitahidi mwenyewe aliyeandika kuwa wanaoivunja hawahesabu tena kama Wakatoliki wala ndugu zake wala hataki kuwaona mpaka watubu. Mwishowe alitaka kila ndugu mdogo afe akishika kanuni mikononi. Katika wasia aliwakataza pia ndugu wote wasifafanue kanuni wasije wakaipotosha katika [[unyofu]] na [[usafi]] wake. Bila ya shaka hakuweza kumkataza Papa asitoe [[ufafanuzi]], wala hakuwa na nia ya kuzuia maelezo manyofu yenye kulenga [[utekelezaji]] wake mtakatifu. [[Historia]] ya shirika ikaja kushuhudia kuwa unyofu huo mbele ya kanuni ndio uliostawisha utakatifu wa ndugu na utume wao: marekebisho ya mfululizo ya shirika ni kazi ya Roho Mtakatifu anayehuisha shirika la Ndugu Wadogo katika njia ya Injili wasipoachana na unyofu huo. === Maandishi mengine ya Mt. Fransisko === [[File:Manuscrito de s francisco.jpg|thumb|Baraka kwa ndugu Leo, iliyoandikwa na Fransisko kwa mkono wake mwaka 1224]] [[File:Cantico delle Creature.djvu|thumb|Toleo la zamani kuliko yote yanayojulikana ya [[Utenzi wa viumbe]], linalotunzwa katika [[maktaba]] ya [[Konventi takatifu]] ya Mt. Fransisko, huko Asizi.]] Kanuni ndiyo maandishi yaliyojenga zaidi utawa wa Ndugu Wadogo na Kanisa pia. Tunasema ni ya Fransisko ingawa alisaidiwa kuitunga: kwa kiasi fulani ni vilevile kuhusu maandishi yake mengine ya [[Kilatini]] na ya Kiitalia. Kati yake tunaanza kuona mawili yanayotusaidia sana kuelewa historia ya shirika iliyofuata. Ya kwanza ni kanuni fupi kwa [[makao ya upwekeni]], ambayo ni muhimu ili kuelewa mwelekeo huo wa Fransisko na wenzake ambao ukawa mwelekeo wa wale wote waliotamani kurudia ufukara na [[unyofu]] wa mwanzoni. Ya pili ni barua kwa Mt. [[Antoni wa Padua]], ambayo ni muhimu ili kuelewa msimamo wa mwisho wa Fransisko kuhusu masomo yaliyokuja kushika nafasi kubwa katika shirika na kuchangia tukio la ndugu wengi kuishi mijini katika [[konventi]] kubwa (ndiyo asili ya jina “[[Wakonventuali]]”). Kanuni hiyo fupi iliandikwa kati ya mwaka [[1217]] na [[1221]], yaani wakati kanuni ya muda ilipokomaa kutokana na mang’amuzi ya shirika. Mtindo wa maisha ulikuwa umebadilika: ndugu wengi, badala ya kuishi karibu na miji au vijiji wakifanya kazi na watu [[mchana]] na kukesha kwa Mungu [[usiku]], wamekuwa wanapendelea kuishi mbali na watu ili kusali tu. Kwa ajili hiyo yaliongezeka makao maalumu ya upwekeni ambamo ndugu wanaishi kwa muda fulani wakishika [[desturi]] mbalimbali za [[wamonaki]]. Fransisko aliona umuhimu wa kuuratibu mwelekeo huo ulingane na [[karama]] ya Ndugu Wadogo, kama vile alivyofanya pamoja na Klara kwa wamonaki wake wa kike. Hivyo kanuni hiyo inasisitiza udugu na upendo kati ya [[wakaapweke]], pamoja na udogo. Katika roho hiyo ya Kifransisko zinakubalika desturi zifuatazo za kimonaki: kuwa na [[ugo]], chumba cha binafsi, [[ratiba]] inayofuata vipindi vyote vya [[Sala ya Kanisa]], pamoja na kuamka usiku wa manane kwa [[Kipindi cha Masomo]], na [[kimya kikuu]] hadi [[Sala ya Kabla ya Adhuhuri]]. Fransisko alivutiwa sana na maisha hayo, kwa sababu yalimwezesha kushika ufukara wa pekee, akiishi ma[[pango]]ni kati ya miamba na katika vibanda vya [[fito]]. Sababu nyingine ilikuwa kukwepa usumbufu wa watu waliomtafuta ili kumuona na kumheshimu. Hatujui kanuni hiyo fupi iliendelea kufuatwa mpaka lini, lakini mfumo wa upwekeni ukabaki na kuchochea [[juhudi]] katika shirika hadi leo, mbali ya kwamba desturi hizo zilienea mapema katika konventi zote. [[Barua kwa Mt. Antoni]] iliandikwa baada ya kanuni kuthibitishwa, yaani mwaka [[1224]] au [[1225]]. Hiyo mistari michache yenye sura ya kisheria ilikuwa [[jibu]] rasmi kwa [[ombi]] la kuruhusiwa awafundishe [[teolojia]] Ndugu Wadogo. Labda Antoni mwenyewe aliombwa afanye kazi hiyo akiwa [[msomi]] wa kwanza katika shirika. Kwa vyovyote hakupenda kuleta jambo jipya utawani pasipo [[ruhusa]] ya mzee wake. Huyo akimjibu aliheshimu [[elimu]] yake kwa kumuita “Askofu wangu”, halafu akamkubalia akitambua ni hatua isiyoepukika, lakini akaweka sharti lilelile linalohusu kazi yoyote, yaani kwamba [[roho ya sala]] na ibada isizimishwe nayo. Ufupi wa barua, pamoja na utovu wa mapambo, unadokeza hali ya ndani ya mwandishi, kwamba aliamua kukubali kama kwa kulazimishwa na maendeleo ya shirika, ingawa anatambua hatari za kibali chake kwa siku za mbele. Basi, akamuachia Antoni jukumu la kuhakikisha masomo yasizimishe roho ya sala, akimuamini huyo mfuasi bora aliyeficha usomi wake kusudi awe ndugu mdogo halisi. Hivyo ni wazi kwamba Fransisko hakuiogopa teolojia yenyewe: hivyo, ingawa alijiita [[mjinga]] kwa kutokuwa na [[elimu ya juu]], alijiongezea mwaka hadi mwaka ujuzi wa Maandiko Matakatifu kwa njia ya [[liturujia]] akajitafutia msaada wa ndugu [[Kaisari wa Speyer]] ili kupamba kanuni ya muda kwa madondoo ya [[Biblia]]. Aliyoyaogopa ni [[kiburi]] cha wasomi, [[majivuno]] ya [[wahubiri]], na hasa [[ujanja]] wa [[wanasheria]], akijua kwamba hayo yote yanazuia [[Neno la Mungu]] lisizae matunda. Alitaka neno lipokewe kwa unyofu jinsi lilivyo na kutekelezwa; basi, njia pekee ya kuweza kufanya hivyo ni sala ya kudumu. Bila ya shaka, Antoni katika kufundisha alitimiza sharti alilowekewa, kama walivyokuja kufanya baada yake [[walimu]] kadhaa, hasa Mt. Bonaventura. Lakini mwaka wa kifo cha Antoni ([[1231]]) waliingia shirikani walimu wa [[chuo kikuu]] cha [[Paris]], ambao wakaendelea kufuata mitindo walioizoea nje ya [[Ufransisko]]. Hapo ndugu wadogo kama [[mwenye heri]] [[Egidi wa Asizi]] walilaani mji huo wakisema umeharibu kabisa Asizi, yaani karama ya mwanzoni. Basi, barua hiyo inathibitisha tena [[busara]] ya Fransisko katika kukubali mabadiliko kadhaa asiache kupigania kiini cha karama yake, kuambatana na Yesu aliyeshika nafasi ya mwisho hapa duniani, akishikamana na watu wadogo, si kwa lengo la kuwapatia maendeleo ya kidunia tu, bali hasa kuwarudishia hakika ya kuwa ni wa maana kwa Mungu, kama si kwa watu wenye uwezo. Historia ya karne zilizofuata ikathibitisha ushindi wa Fransisko, yaani [[uhai]] wa karama hiyo katika Kanisa. Kuhusu maandishi mengine aliyotuachia, tukumbuke kwamba [[maradhi]] yalikuja kumzuia kwa kiasi fulani asiendelee kusafiri sana kwa ajili ya [[utume]]. Hasa baada ya kutiwa [[madonda matakatifu]] akaja kuhitaji mfululizo ndugu [[wauguzi]] ambao wakawa hivyo ma[[shahidi]] wa mambo mengi waliyoyaandika hapo baadaye. Walishuhudia [[mateso]] yaliyompata upande wa [[mwili]] na wa [[roho]], yaliyomhusu binafsi na yaliyolihusu shirika na [[upinzani]] ndani yake. Hata katika hali hiyo hakukubali kulegeza maisha yake, akitaka azidi kuwa kielelezo cha ndugu mdogo kwa wote. Vilevile alipopunguza utume wake, hakuacha kuwashughulikia watu walau kwa maandishi. Basi, tutayachambua kidogo kama njia bora ya kumfahamu mwenyewe na mang’amuzi yake. Jambo ambalo linarudiarudia daima ni umuhimu mkuu wa [[Mwili na Damu ya Kristo]]. Fransisko katika maandishi anaonekana [[mwenezaji]] wa pekee wa [[heshima]] kwa [[sakramenti]] hiyo. Katika hilo alifuata maagizo ya [[Mtaguso IV wa Laterano]], lakini alipanga heshima hiyo katika ibada yake kwa Yesu. Kwake ni [[ajabu]] upendo uliomfanya awe [[mwanadamu]] hata akakubali kufa, na ni ajabu zaidi kwamba baada ya kurudi mbinguni anazidi kuitikia padri anapomuita katika [[maumbo]] ya mkate na divai. Kutokana na hayo alidai padri aheshimiwe na kujiheshimu kwa kuishi kitakatifu pamoja na kuadhimisha na kutunza vema Mwili wa Kristo. Kuhusu [[barua]] halisi kwa mtu maalumu zimebaki chache sana; zilizo nyingi zilitumwa kwa viongozi wa shirika, kwa wakuu wa [[serikali]], kwa [[wakleri]] na kwa [[waamini]] wengine wote kwa jumla. Lengo lilikuwa kusisitiza mawazo yake makuu yashikwe na kufanyiwa kazi. [[Barua kwa shirika lote]] ilikusudiwa kukumbusha [[wajibu]] wa kila ndugu kama alivyokuja kufanya katika [[wasia]]. Kwa waamini jumla aliandika mapema barua nyingine ambayo wengi wanaamini kuwa ndio mtindo wa maisha ambayo aliwapendekezea watu wa toba ambao walivutiwa na mfano wake wakaja kuitwa [[Utawa wa Tatu]]. Ndiyo sababu tunaikuta mwanzoni mwa kanuni ya [[Papa Paulo VI]] kwa Wafransisko wa Ulimwenguni, na nusu yake ya kwanza imo pia mwanzoni mwa kanuni ya [[Papa Yohane Paulo II]] kwa mashirika ya Utawa wa Tatu. Toleo la kwanza la barua hiyo lina sura mbili, kuhusu wanaofanya toba, halafu kuhusu wasiofanya toba. Kwa Fransisko toba ni kumpenda na kumuabudu Mungu kwa nguvu zote na kuzitii [[amri]] zake. Toleo la pili likaongeza mambo mbalimbali, hasa ukurasa juu ya Neno wa Baba ambamo alijumlisha [[fumbo la wokovu]] ili wote waishi kulingana nalo. Tofauti na vijitabu hivyo vyenye sura ya barua ya wazi, kipo kingine cha pekee kilichosababisha wataalamu wabishane sana: ni [[mawaidha]] ishirini na manne ambayo ni kama [[muhtasari]] wa mafundisho ya Kibiblia ambayo Fransisko aliyasisitiza zaidi. Hatujui nani aliyakusanya wala lini. Si ajabu kwamba sura ya kwanza inahusu [[ekaristi]] na kueleza kwa undani imani kutokana na [[maisha ya sala hasa]]. Sura nyingine karibu zote zinahusu njia ya ufukara mkuu na unyenyekevu wa moyo. Kuanzia XIII mawaidha yana mtindo wa [[Heri]], yakichimba zile za [[hotuba ya mlimani]]], isipokuwa XXVII inamchora [[mtumishi wa Mungu]] ambaye maadili yake yamekomaa na kulingana yote, yakishinda vilema. Aina ya mwisho ya maandishi ya Mt. Fransisko ni sala ambazo alizitunga na kuzitumia na ambazo zinatuwezesha kupenya [[siri]] ya roho yake katika uhusiano na Mungu ambao ulifikia vilele visivyoelezeka. Katika maandishi ya aina hiyo hakulenga kuwaelekeza watu wafuate karama yake wala kuwahimiza wamtumikie Mungu, bali ni yeye na Mungu tu, hivyo tunafikia chanzo cha maandishi mengine na cha maisha yote ya Fransisko. Kati ya sala hizo tunaweza kutia maanani [[Sifa za Mungu]] alizoziandika kwa mikono yake kwa faida ya [[ndugu Leo]], huko mlimani [[Alverna]], mara baada ya kung’amua mateso na upendo wa Yesu msalabani. Ni tunda la moto la kumtazama Mungu na kumuitia kwa majina na sifa mbalimbali kutokana na Biblia, liturujia au moyo wenyewe wa Mt. Fransisko: ndivyo alivyozama ndani ya Mungu akirudia kumuelekea na kusema, “Wewe…” [[File:Mount subasio.JPG|thumb|left|Bonde la Umbria likiwa na [[Mlima Subasio]] kwa nyuma: upande wa kushoto inaonekana [[Assisi]] katikati ya mlima.]] Sala nyingine ya pekee aliitunga si kwa Kilatini, bali kwa [[lugha]] yake mwenyewe akiweza hivyo kutokeza kwa urahisi mkubwa zaidi yale aliyokuwanayo moyoni. Ni [[Utenzi wa Viumbe Vyote]], [[shairi]] la kwanza la Kiitalia, ambalo alilitunga baada ya usiku wa mateso na majaribu ya kukatisha tamaa mnamo Aprili au Mei 1225, ambapo mwishoni aliahidiwa na Mungu [[uzima wa milele]]. Katika [[furaha]] isiyoelezeka ya kuwa na [[hakika]] hiyo akiwa bado duniani, Fransisko alianza kumsifu Mungu kwa viumbe vyake ambavyo yeye kuliko watakatifu wote alijaliwa kuona vinavyohusiana na [[Muumba]]. Tusisahau hali ya [[afya]] yake wakati huo, ambapo hakuweza kuona kitu wala kuvumilia [[mwanga]], ila alikumbuka kwa [[shukrani]] mazuri yote aliyoyaona hasa katika [[bonde]] la [[Spoleto]], ambalo alisema hajaona mahali pazuri zaidi. Katika utenzi huo hataji viumbe hai isipokuwa binadamu, ambaye anapaswa kumsifu Mungu hasa kwa njia ya [[msamaha]] na [[uvumilivu]]. Basi, alianza akimtukuza Mungu kama alivyozoea, kwa maneno mbalimbali, lakini mara tu akakiri kuwa binadamu hastahili hata kumtaja. Baada ya kutamka wazi jinsi Mungu alivyo Mkuu mno kuliko mtu, akaanza kumsifu kwa ndugu [[jua]]: ndicho [[kiumbe]] kilichomuuma zaidi kwa wakati huo, lakini linammaanisha Mungu kwa namna ya pekee. Halafu akamsifu kwa [[mwezi]], [[nyota]], [[upepo]], [[majira]], [[maji]], [[moto]] na [[ardhi]] inayotuzalia ma[[tunda]], ma[[ua]] na ma[[jani]]. Hatimaye akafunga utenzi akiwahimiza watu kumsifu, kumtukuza, kumshukuru na kumtumikia Mungu kwa unyenyekevu mkubwa. Utenzi huo unapinga [[uzushi]] ambao wakati huo uliambukiza wengi na kuwafanya waone [[ulimwengu]] ni mbaya na unatawaliwa na [[shetani]]. Fransisko hakubishana nao katika [[mihadhara ya dini]] walivyofanya [[Wadominiko]], ila aliimba kwa lugha ya watu wadogo na kwa namna inayovutia juu ya uzuri na faida ya viumbe vinavyotangaza wema wa Muumba. Kwa kupokea ujumbe huo watu walikingiwa uzushi huo. Ndiyo njia ya Ndugu Wadogo katika utume: kuwaelekea watu wadogo kwa namna rahisi inayowasaidia kumgeukia Mungu kwa moyo wote. Usomi uliwazuia wengi wasione njia hiyo wala kuwafikia watu wa kawaida. Kumbe huyo mtu mnyofu, aliyejiita mjinga, aliwaelewa na kuwafikishia ujumbe wa imani. Mtazamo mfurahivu uliomwezesha kuviona vyote kuwa ni ndugu zake, kwa kuwa vimeumbwa na Mungu yuleyule kwa faida ya mtu, ulimfanya asichoke kumshukuru na kuwaalika wote wafanye vilevile. Kuhusu mabaya yanayotokea pia hakuwalaumu mashetani, kwa kusema ndio walioharibu ulimwengu, bali aliwaona kama [[askari]] wa Bwana waliopewa kazi ya kuadhibu makosa ya binadamu. Huyo ndiye mkuu wa viumbe vinavyoonekana, na ndiye aliyeharibu ulimwengu wote kuanzia [[dhambi ya asili]]. Katika maandishi yake Fransisko anatukumbusha kuwa yaliyotupata ni matokeo ya [[dhambi]] zetu, na kuwa tunapaswa kutubu kwa kushiriki kazi ya Mkombozi. Mwenyewe alizingatia sana [[fumbo la msalaba]]: toka mwanzo wa [[uongofu]] wake alimzingatia Yesu katika ukweli wa mateso yake ambayo yalianza pangoni yakaendelea maisha yake yote kabla hayajafikia kilele chake huko [[Kalivari]]. Kwa njia yake ukweli huo pia ukaja kuenea ukifuta uzushi uliomuona Yesu kama [[malaika]] tu. Ukweli huo unadai si imani tu, bali upendo na [[mshikamano]] naye. Kwa misingi hiyo Fransisko hakuweza kushindwa na [[uchungu]] wote wa miaka ya mwisho ya maisha yake, bali aliugeuza kuwa [[furaha kamili]]. Ndio ushindi wake pamoja na Kristo, uliothibitisha mafundisho yake. Ndivyo alivyoweza kuongeza baadaye mistari mingine katika utenzi huo ili kumsifu Mungu hata kwa ndugu kifo. === Miaka ya mwisho === Baada ya kanuni kuthibitishwa, Fransisko alikwenda [[Greccio]] kujitafutia kimya na upweke. Ndipo alipopata wazo la kuadhimisha [[Noeli]] kwa namna mpya ili kuitia maanani zaidi. Kwa msaada wa mtawala wa kijiji hicho, kwa ushirikiano wa wananchi na kwa mahudhurio ya ndugu wengi, liliandaliwa [[pango]] lenye majani makavu, [[ng’ombe]] na [[punda]], halafu ikaadhimishwa [[Misa]] ambapo Fransisko, akiwa shemasi, alisoma Injili na kuhubiri kwa utamu mkubwa. Lengo lilikuwa kuwafanya Wakatoliki wote wakumbuke jinsi [[Mwana wa Mungu]] alivyojishusha duniani, si tu kwa kujifanya mtu, bali pia kwa namna alivyozaliwa na alivyoishi. Chaguo lake la ufukara lilitegemea ukweli wa maisha ya Yesu kama mtu wa mwisho na mtu wa mateso. Baada ya miezi michache ufuasi huo wa moja kwa moja ukaja kuthibitishwa na madonda matano aliyotiwa juu ya [[La Verna]]. Kati ya Greccio na mlima huo, Fransisko alipitia maisha ya Yesu na kuyafanya yawe mang’amuzi yake matamu na ya kutisha pamoja. Ndivyo alivyozidi kutambua ubora wa mifano: kwa kuwa Yesu ametufundisha kwa matendo kuliko kwa maneno; upendo tu unaweza kupenya mafumbo yake na kupokea kikamilifu ujumbe uliofichika humo. [[Picha:Manuscrito_de_s_francisco.jpg|thumb|[[Ngozi]] iliyoandikwa na Mt. Fransisko mwenyewe masifu ya [[Mungu]] na [[baraka]] kwa ajili ya nd. Leo.]] Kwa upendo wa namna hiyo Fransisko alipanda mlimani ili kuishi na ndugu wachache msituni. Katikati ya mwezi Septemba [[1224]] alifikiwa na [[njozi]] ya pekee ambayo ilimuachia mwilini [[madonda ya Yesu]]. Kwa kuwa yeye aliyaficha akaagiza wenzake pia watunze [[siri]]; baada ya kufa tu watu wengi wakaja kujionea katika [[maiti]] yake ajabu hilo, ambalo liligusa zaidi mioyo kwa sababu ilikuwa mara ya kwanza kutukia duniani. Mbali ya mateso hayo aliyojaliwa Kimungu, miaka ya mwisho ya Fransisko iliendelea kujaa yale ya kibinadamu pia. Kwanza [[maradhi]] ambayo [[matibabu]] aliyoagizwa kuyapata hayakuleta [[nafuu]], bali yalizidi kuharibu na kumtesa: inatosha tukumbuke alivyochomwa kwa [[chuma]] cha [[moto]] kuanzia [[jicho]] hadi [[sikio]]. Halafu juhudi zake za kuendelea kuwa kielelezo cha toba kwa wafuasi wake, ambao upande wao walizidi kumtia uchungu hata katika kumtumikia na kumheshimu. Bila kusahau majaribu ya [[usiku wa roho]] yaliyoendelea mpaka katikati ya mwaka [[1225]], alipoahidiwa [[uzima wa milele]]. Miaka hiyo ina mashahidi wa pekee, yaani ndugu wanne waliomuuguza mfululizo: [[Anjelo Tancredi]], [[Ndugu Leo|Leo]], [[Ndugu Rufino|Rufino]] na [[Yohane wa Masifu]]. Wa kwanza kati yao wanajulikana sana kwa jina la [[Wenzi Watatu]]: baadaye wakaja kuandika kwa [[utiifu]] mambo waliyoyaona na kuyasikia. Kwa njia yao tunaweza kufuata hatua kwa hatua maendeleo ya [[malaria]], iliyomsumbua Fransisko miaka sita mfululizo hata mwisho ikamuua, tena ya [[trakoma]], iliyosababisha [[upofu]] karibu kamili, pamoja na maumivu ya mfululizo yanayofanana na yale ya macho kuwekwa juu ya miiba na kutokwa machozi. Ndugu Elia na Kardinali Hugolino walimshughulikia sana, lakini bure. Pamoja na kutambua jambo hilo, katikati ya mwaka 1224 ndugu Elia alipata njozi na kufunuliwa kuwa Fransisko ataishi bado miaka miwili tu. [[Safari]] za [[mgonjwa]] zilizidi kupungua kwa wingi na kwa umbali, zikifanyika hasa kwa kujaribu matibabu na kurudi kila mara kwenye Porsyunkula. Hata katika hali hiyo Fransisko hakuacha kulihangaikia shirika lake kadiri alivyoona linasogea mbali na karama yake. Ili awe kielelezo kwa wote alizidi kujinyima mahitaji ya mwili, na kutamani arudie maisha yaliyodharauliwa ya mwanzoni na kutumikia wakoma. Ndipo alipowaambia wenzake, “Ndugu, tuanze kumtumikia Bwana Mungu, kwa kuwa mpaka sasa hatujapiga hatua au ni ndogo sana”. Aliogopa shirika lake litalegea kama mengine mengi, hivyo akatafuta [[mbinu]] za kuliokoa, kusudi kanuni isiwe mwisho wa juhudi za ndugu, bali kichocheo kwa kutafuta ukamilifu. Mbinu mojawapo ni wasia wa Kiroho aliouandika zaidi ya mara moja. Muhimu zaidi ni ule mrefu aliouandika katika wiki za mwisho za maisha yake. Haukukusudiwa kuwa kanuni mpya, ila kusaidia ile iliyoahidiwa kwa Bwana: ni [[kumbukumbu]], [[onyo]] na [[shauri]]. Kwanza ni kumbukumbu za uongofu wa Fransisko na za maisha asili ya shirika ambayo ndugu wote wafananishe nayo maisha yao. Katika kumbukumbu hizo hakutaja mateso yote aliyojaliwa na Mungu, bali alifafanua chaguo lake la kumfuata Yesu fukara kama utajiri pekee anaowaachia watoto wake. Hivyo wasia, ukiunganisha maagizo ya kanuni na mang’amuzi ya mwanzilishi, ukabaki katika shirika kama [[mwiba]] mwilini mwa wanaopenda kulegeza [[kamba]], na kama [[changamoto]] kwa wote kadiri walivyompenda Fransisko, kwa kuwa ndiyo maneno yake ya mwisho aliyoyatoa kwa upendo mkuu akiwa amefanana na Yesu msulubiwa hata mwilini mwake. Ndiyo sababu toka mwanzo wasia ulisababisha shirikani mabishano yaliyohitaji kuingiliwa kati na Mapapa. Upande wa wasia walisimama ndugu waaminifu, ingawa kipindi fulani baadhi yao ([[Fraticelli]]) walipita kiasi hata kujitenga na Kanisa ili kupigania ufukara; baada yao kosa hilo halijarudiwa tena. Baadhi ya marekebisho ya shirika (k. mf. [[Wakapuchini]]) yalijifunga kushika wasia pamoja na kanuni, na hivyo wakafaulu kurudia maisha asili. Pamoja na kumbukumbu, katika wasia tunakuta maonyo ya mwisho ya Fransisko kuhusu kuheshimu mapadri, kufanya [[kazi za mikono]], kuishi kama [[wakimbizi]] katika [[nyumba]] duni, na kutoomba [[fadhili]] yoyote kutoka [[ofisi za Papa]]. Polepole maonyo yakawa mashauri, na hasa shauri kuu lililo lengo la yote yaliyotangulia, kiasi kwamba ni katazo kali. Linahusu ujanja wa wanasheria katika kupotosha maana halisi ya maneno ya kanuni na wasia. Kuyaelewa kunahitaji unyofu uleule wa Fransisko pamoja na nia ya kuyatekeleza. Watakaofanya hivyo watapata [[baraka]] pana kabisa ya Mungu na ya kwake. Kivutio hicho kimejaa upendo wa mzee kwa watoto wake ambao ulijitokeza mara nyingi miaka ya mwisho katika maneno, maandishi na matendo. Mfano mmojawapo ni [[Takwa la Mwisho]] alilomuandikia Klara ili kuwahimiza [[mabibi fukara]] wadumu mpaka mwisho katika maisha na ufukara wa Yesu. Ni kama wasia mfupi kwa wafuasi wake wa kike, ambao hakuwa na wasiwasi juu ya uaminifu wao, lakini aliwaogopea watashauriwa sana na watu wengine (viongozi wa Kanisa na wanashirika) walegeze masharti ya ufukara. Ndiyo sababu aliwaachia maneno hayo kwa maandishi ili wadumu imara katika nia yao. Historia iliyofuata ikaonyesha Fransisko alitabiri vizuri kuhusu Klara na wenzake, waliopaswa kupambana mfululizo na [[kishawishi]] hicho toka kwa viongozi waliowapenda. Ushindi wa Klara katika kutetea kwa uaminifu ufukara mkuu ulipatikana siku ya mwisho kabla hajafa, alipoletewa kanuni yake imethibitishwa na [[Papa Inosenti IV]]. Katika kanuni hiyo, ambayo katika Kanisa ilikuwa ya kwanza kuandikwa na [[mwanamke]], Klara alifuata kwa kiasi kikubwa ile ya Fransisko kama thibitisho la [[umoja]] wa Kiroho katika tofauti za mitindo yao ya maisha; pia alinakili humo wasia huo mfupi alioutumia kama [[silaha]] katika mapambano. Mbali ya maandishi yake, Fransisko alitafuta mbinu nyingine ili kudumisha shirika katika karama yake. Mojawapo ni kuwaagiza watumishi wa shirika watunze Porsyunkula kama kielelezo cha ufukara, kimya na sala ili ndugu wote wakumbuke wanavyopaswa kuishi. Kwa ajili hiyo alitaka wapangwe huko ndugu bora ambao mmojawao akifa, nafasi yake ishikwe na mwingine. Hivyo alisisitiza tena umuhimu wa mifano, ambayo isiwe ya mtu mmojammoja tu, bali ya jumuia nzima pia. Jambo hilo halikutekelezwa mahali pale, lakini katika historia ya shirika tunaona daima ndugu wakiomba ruhusa ya kutekeleza kikamilifu kanuni pamoja na wengine, hasa katika makao ya upwekeni; tunaona pia mchango mkubwa wa jumuia hizo katika kurekebisha kwa mfano wao hali ya utawa mzima. Mfransisko ni ndugu hasa, na maisha yake yanategemea sana jumuia: hawezi kuridhika ashike kanuni kibinafsi katika jumuia iliyolegea; ndiyo sababu ya maombi hayo. Pengine viongozi wenyewe wa shirika walipoona limelegea mno wakaja kuhamasisha wenye nia waunde jumuia za pekee. Namna zote mbili zikazaa matunda tele. [[File:Tomb of Saint Francis - Basilica di San Francesco - Assisi 2016.jpg|thumb|left|[[Kaburi]] la Fransisko huko [[Asizi]].]] Fransisko, baaada ya kuuguzwa katika jumba la Askofu wa Asizi kwa siku kadhaa, aliomba ahamishiwe Porsyunkula ili afie pale alipoanzia maisha mapya. Alikuwa amebaki mifupa na ngozi tu, isipokuwa tumbo na miguu vimevimba kama kwa safura. Ndipo alipotunga [[ubeti]] wa mwisho wa [[Utenzi wa Viumbe Vyote]]. Mwaka mmoja kabla ya hapo alikwishaongeza ubeti mwingine juu ya [[msamaha]] ili kuwapatanisha Askofu na [[Meya]] wa Asizi. Basi ubeti juu ya [[kifo]] ukaja kukamilisha utenzi mzima kwa kuchungulia uzima wa milele, ambapo sifa za Mungu zinaimbwa bila ya mwisho. Ndivyo alivyojiandaa kufa katika [[mapenzi ya Mungu]]. Siku za mwisho zilijaa ishara za upendo kwa marafiki wake: njiani alibariki Asizi na kuuombea, akamtabiria Klara kuwa atamuona na kufarijika, akawaita ndugu waliokuwa mbali (hata “kaka” [[Yakopa wa Settesoli]] kutoka Roma), akawagawia vipande vya mkate akifuata mfano wa Yesu. Katika yote alilenga ustawi wa roho zao na wa shirika, tunavyoona hasa katika baraka zake za mwisho alizozitoa kwa kufuata mfano wa mababu wa [[Israeli]] na [[Musa]]. Aliwabariki waliokuwepo na kwa njia yao alikusudia kuwabariki wale wote watakaoingia shirikani mpaka mwisho wa dunia. Kati ya wote [[ndugu Bernardo]] alipata baraka ya pekee akaandikiwa maneno yafuatayo yawe kumbukumbu kwa wote siku za mbele: “Ndugu wa kwanza aliyenipa Bwana ni ndugu Bernardo, naye ndiye wa kwanza kutekeleza kikamilifu kabisa Injili takatifu akiwagawia maskini mali zake zote. Kwa hiyo na kwa sifa nyingine nyingi napaswa kumpendelea kuliko ndugu mwingine yeyote katika shirika zima. Ndiyo sababu nataka na kuagiza kadiri ninavyoweza kwamba yeyote atakayekuwa mtumishi mkuu ampende na kumheshimu kama nafsi yangu, na vilevile watumishi wengine wa kanda na ndugu wa shirika lote wamjali kama ni mimi mwenyewe”. Ndiyo mbinu ya mwisho ya Fransisko ili kuzuia utawa wake usipotoke: kumuacha mtu ambaye awe kielelezo kwa viongozi na kwa ndugu wengine badala ya mwanzilishi. Kisha kumuacha huyo mwandamizi (si katika uongozi bali katika kazi muhimu zaidi ya kuwa kielelezo), Fransisko hatimaye aliweza kuaga dunia amemaliza kazi yake na kulazwa [[uchi]] ardhini, [[usiku]] kati ya tarehe 3 na 4 Oktoba 1226. == Maandishi asili kuhusu Fransisko == Baada ya kupitia maisha na maandishi ya Fransisko, ni vema kujua jinsi habari zake zilivyotufikia kwa njia ya maandishi ya watu wengine pia. Baadhi yaliandikwa mapema kabla hajafa. Baadhi ni hati za Kanisa. Baadhi ni mafupi sana na yanamtaja tu katika kusimulia mambo mengine. Baadhi ni kazi ya watu ambao si Wafransisko, tena pengine hawakupenda huo mtindo mpya wa kitawa. Lakini bila ya shaka habari nyingi zaidi zinapatikana katika maandishi ya wafuasi wake. Kati yao ana nafasi ya pekee Klara kwa sababu ya utakatifu wake, ya uhusiano wa ndani na wa muda mrefu na Mt. Fransisko, na ya uaminifu wake katika kumfuata. Maandishi mengine ya Wafransisko yanatofautiana si tu kwa urefu, kwa mtindo, kwa mpangilio au kwa ufasaha, bali pia kwa malengo na mitazamo. Hasa mabishano katika shirika yalifanya kila mmoja akusanye habari zilizompendeza ili kumchora Fransisko kulingana na msimamo wa kikundi chake: ndiyo sababu ni lazima tulinganishe maandishi yote ili kupata ukweli. [[Thoma wa Celano]] ndiye wa kwanza kuandika kitabu cha maisha ya Fransisko. Alifanya kazi hiyo kwa agizo la [[Papa Gregori IX]] akikusanya [[shuhuda]] zilizotolewa katika [[kesi]] ya kumtangaza Fransisko kuwa mtakatifu ([[16 Julai]] [[1228]]) pamoja na kumbukumbu zake mwenyewe za miaka sita aliyoishi karibu naye. Mwaka [[1229]] akamkabidhi Papa kitabu hicho ambacho aliipa uzito hasa miaka miwili ya mwisho ya Fransisko, ambapo utakatifu wake uling’aa kwa namna ya pekee. Pamoja na kufuata mtindo wa wasifu wa watakatifu wa zamani, Thoma alisisitiza mambo mapya ya Fransisko: ufukara, unyofu, unyenyekevu, wema kwa maskini, upendo kwa viumbe, mahubiri yasiyo na mapambo, hata madonda ya Msulubiwa. Kitabu hicho rasmi kilikusudiwa hasa kueneza heshima kwa Fransisko, lakini pia kulitetea shirika lake dhidi ya upinzani wa nje. Kwa kila shirika, heshima inayotolewa kwa [[mwanzilishi]] inaliletea heshima na nguvu katika maisha ya Kanisa, na mara nyingi hata misaada na faida upande wa uchumi. Hivyo tunaelewa mafanikio ya haraka ya ndugu Elia katika kujenga [[Basilika la Mt. Fransisko|kanisa kubwa la Mt. Fransisko]] huko Asizi. Kwa kumtukuza, shirika lilijitukuza. Ukweli huo ni wazi katika mwendelezo wa maandishi juu yake pia. Miaka iliyofuata ([[1230]]-[[1234]]) zilitungwa sala na nyimbo za liturujia kwa heshima ya mtakatifu huyo mpya. Kati ya watunzi, [[Julian wa Speyer]] aliandika pia maisha yake ([[1232]]-[[1235]]), hasa kwa ajili ya Wafransisko na ya malezi yao. Wakati huohuo ([[1232]]-[[1239]]) [[Henri wa Avranches]] alitunga maisha ya Fransisko kwa mtindo wa shairi. Katika miaka [[1237]]-[[1239]] sura yake nyingine ilichorwa na kuenezwa na kitabu kidogo, jina lake “[[Agano Takatifu la Mt. Fransisko na Bibi Ufukara]]”. Kichwa chenyewe kinaonyesha wazi kuwa kitabu kinasisitiza upendo wake kwa Ufukara kama [[mchumba]] wake. Humo yeye anaonekana kama fukara mdogo ambaye alimtafuta sana Ufukara, akamuona katika kilele cha mlima anapokaa, hapo wakasimuliana maisha yao na kufunga agano la upendo na uaminifu. Picha hiyo ikazingatiwa sana mpaka leo. Hiyo ilikuwa miaka ya mwisho ya uongozi wa ndugu Elia, ambayo ilizidi kuwa na mabishano kati ya Ndugu Wadogo. Hata baada ya kumuondoa madarakani, mabadiliko ya maisha yakaendelea kufanyika na kusababisha maswali juu ya nia halisi ya mwanzilishi. Ndipo ([[1240]]-[[1241]]) [[Yohane wa Perugia]] alipoandika kitabu juu ya asili ya shirika ili kuamsha ule moto uliowaka mwanzoni kati ya wenzi wa Fransisko. Habari zake ni mpya kwa asilimia 60 na kutegemea hasa ushahidi wa [[mwenye heri Egidi]]. Kwa kuwa Yohane hakujitaja kitabu hicho kinaitwa “[[Kitabu Kisicho na Jina cha Perugia]]”. Miaka ishirini baada ya kifo cha Fransisko hamu ya kujua habari zake ilikuwa imeongezeka ndani na nje ya shirika. Ndiyo sababu wakati wa mkutano mkuu wa mwaka [[1244]] [[mtumishi mkuu]] mpya aliagiza ndugu wote walete kwa maandishi kumbukumbu yoyote waliyonayo juu yake. Kutokana na agizo hilo vikapatikana vitabu viwili tulivyonavyo hata leo: cha kwanza kilitungwa katika miaka [[1241]]-[[1247]] kikaitwa “[[Ngano za Wenzi Watatu]]”. Kinategemea sana kitabu cha Yohane wa Perugia lakini kinatia mkazo zaidi juu ya Fransisko mwenyewe na kuonyesha njia ya kuongoka na kufanana na Kristo ambayo aliifuata na ambayo inawafaa wote. Cha pili kinaitwa “[[Mtungo wa Asizi]]” ([[1244]]-[[1260]]) kwa kuwa kinakusanya shuhuda za ndugu mbalimbali walioishi naye, pamoja na kuchukua msimamo dhidi ya mabadiliko shirikani. Lakini kazi ya kuandika upya maisha rasmi ya Fransisko ilikabidhiwa tena kwa Thoma wa Celano, naye akaimaliza mwaka 1247. Kitabu hicho hakikukusudiwa kushika nafasi ya kile alichotangulia kukiandika, bali kukitimiliza kutokana na ushahidi wa wengi, hasa wenzi watatu, waliotuma kumbukumbu zao na za wenzao wa kwanza pamoja na barua kutoka Greccio ([[11 Agosti]] [[1246]]). Kitabu cha pili cha Thoma kilisisitiza utakatifu wa Fransisko kama mkuu kuliko ule wa waanzilishi wengine wote, kwa hiyo ujana wake haukulaumiwa kama mara ya kwanza, Mt. Dominiko anaonyeshwa akimuinamia Fransisko n.k. Vimeongezwa: maneno ya Msulubiwa kwa Fransisko, njozi ya Papa Inosenti III kuhusu kazi yake ya kulitegemeza Kanisa n.k. Fransisko alizidi kulinganishwa na Kristo kama ilivyotarajiwa na wanashirika. Pamoja na hayo kitabu hicho kinatuletea kwa wingi habari za maadili yake, misemo yake na nia zake. Hata hivyo shirika kwa jumla halikuridhika sana; ndiyo sababu katika miaka [[1250]]-[[1252]] Thoma akaandika kitabu chake cha tatu ambacho kinakusanya miujiza tu ya Fransisko ili kuzidi kumtukuza yeye pamoja na shirika lake. Lakini hivyo vitabu vitatu vya Thoma vilionekana kukosa umoja na kuwa virefu mno hasa kwa kuvinakili kwa mikono. Ndicho kisingizio cha kudai maisha ya Fransisko yaandikwe upya katika kitabu kimoja tu. Lengo lingine la ombi hilo lilikuwa kulikinga shirika dhidi ya mashambulizi makali ya walimu wa [[chuo kikuu cha Paris]] waliopinga mambo mapya yaliyoletwa na Ndugu Wadogo, ambao baadhi yao wameambukizwa pia na matabiri ya kizushi ya [[abati]] [[Yohakimu wa Fiore]]. Huyo alipanga [[historia ya wokovu]] kwa namna yake akisema mwaka [[1260]] utakuwa mwanzo wa wakati wa [[Roho Mtakatifu]] ambapo Kanisa litafanywa upya na karama zake. Ndipo Wafransisko hao walipochota mawazo mbalimbali ili kuthibitisha umuhimu wa Fransisko katika hatua hiyo na katika historia ya wokovu jumla. [[File:Angelo_sesto_sigillo.jpg|thumb|Mchoro wa Malaika wa mhuri wa sita mwenye madonda matakatifu.]] Basi mwaka huo mkutano mkuu ulimuagiza [[Bonaventura wa Bagnoregio]], mtumishi wa shirika lote, aandike kitabu kipya. Hicho hakina habari mpya ila kinatumia zile za Thoma wa Celano. Tofauti kubwa ni namna alivyozitumia ili kumuonyesha Fransisko kuwa si [[serafi]] tu (alivyosema Celano) bali ni yule [[malaika]] wa mhuri wa sita mwenye alama ya Mungu aliye hai aliyetabiriwa na [[Ufu]] 7:2 kuwa atapanda toka [[Mashariki]] kufungua wakati mpya. Kwake Mungu aliye hai ndiye Kristo Msulubiwa, na alama yake ndiyo madonda matano aliyomtia Fransisko. Basi, kama ni hivyo, huyo si mtakatifu mmojawapo tu, bali ana nafasi ya pekee katika historia ya wokovu. Mchoro huo ulikubaliwa kabisa na shirika lote, hivi kwamba mkutano mkuu wa mwaka [[1266]] ukaweza kuagiza yateketezwe maandishi yote yaliyotangulia kuhusu Fransisko. Lengo lilikuwa wote wamkumbuke tu alivyochorwa na Bonaventura katika kitabu chake rasmi na cha kudumu. Kweli hicho kikanakiliwa sana kwanza kwa mikono, halafu kwa mashine na kufuatwa na wengi katika sanaa, mahubiri na liturujia. Kumbe vitabu vya Celano vikapotea kwa zaidi ya karne tano. Hata ndugu waliopinga mabadiliko ya shirika na msimamo wa kati wa Bonaventura, walimlaumu kwa sababu ya kupunguza habari kadhaa, lakini walipendezwa na jinsi alivyomtukuza Fransisko kuliko watakatifu wote. Kwa kitabu hicho sura yake imeshakamilika. Vitabu vilivyotungwa baadaye, k.mf. “[[Kioo cha Ukamilifu]]” ([[1318]]), havikuweza kuichangia sana, ingawa vinatusaidia kumuelewa zaidi katika majaribu yake, nia yake na roho yake kwa kuwa vinasimulia bila mpango habari mbalimbali ambazo hazikutumiwa zote na vitabu rasmi. Hasa habari juu ya [[upinzani]] uliompata Fransisko ndani ya shirika hazikuweza kuandikwa katika vitabu vyake rasmi, lisije likapata [[aibu]]. Basi, maandishi hayo ya mwishomwisho yaliziba pengo hilo na kutuonyesha ukweli, kama picha iliyofyatuliwa kwa [[kamera]] bila wahusika kujua wala kujipanga. Vitabu hivyo vilichochea upinzani ndani ya shirika na hata dhidi ya uongozi wa Kanisa. Baadaye tena ([[1328]]-[[1343]]) [[Hugolino wa Montegiorgio]] na mwenzake fulani wakatunga “[[Actus]]” (= “Matendo” ya Fransisko na wenzake) ambacho kikatafsiriwa kwa [[Kiitalia]] mwishoni mwa [[karne XIV]]. [[Tafsiri]] hiyo, yenye jina la “[[Fioretti]]” (= “[[Maua Madogo]]”, yaani “[[Visimulizi Bora]]”), ikasifiwa sana kwa uzuri wake, ingawa visimulizi vyake si vyote vya kihistoria. Ni kama [[manukato]] yanayotuvutia kwenye roho na utakatifu wa Fransisko, aliyekwishakufa toka siku nyingi, hivi kwamba anakumbukwa kwa mbali lakini kwa namna ya kupendeza zaidi. Miaka iliyopita imechuja ujumbe wake, ambao hivyo unang’aa kwa namna ya pekee katika kitabu hicho kilichosisitiza jinsi Fransisko alivyofanana na Yesu, wazo lililokazwa na Wafransisko wote wa [[karne XIV]], hasa na [[Bartolomayo wa Pisa]], mwandishi wa “[[Conformitates]]” (= “[[Uwiano Mwingi]]”). == Tarehe za maisha yake == 1182 Mtoto Yohane alizaliwa na kubatizwa. Baba yake, Petro wa Bernardone, akirudi toka safarini akamtajia jina la Fransisko, yaani Mfaransa Mdogo. Baada ya hapo mtoto akalelewa katika anasa, ingawa hatujui kama ujanani aliulinda [[usafi wa moyo]] au sivyo. Kwa tabia alikuwa na uchangamfu na huruma sana kwa maskini ingawa aliogopa wenye ukoma. Pamoja na adabu njema alipewa pia elimu kidogo kupitia mapadri, halafu akawahi kuanza biashara. 1198 Asizi vilianza vita vya wenyewe kwa wenyewe: inawezekana kwamba Fransisko naye alishiriki kushambulia na kubomoa ngome ya kifalme iliyokuwepo juu ya mji huo. 1202 Asizi ulishindwa vitani na jeshi la Perugia; Fransisko mwenyewe akatekwa na kufungwa huko Perugia. Baada ya mwaka mmoja akarudishwa nyumbani kwa sababu ya ugonjwa na kisha kulipiwa pesa nyingi ili aachiliwe; lakini wakati huo wa mateso alianza kukomaa na kubadilika kimawazo. 1204 Fransisko aliendelea kuugua mwaka mzima. 1205 Fransisko aliondoka tena aende vitani kuikomboa nchi takatifu ya Yesu na kujipatia sifa na cheo, lakini kabla hajatoka mkoa wake akarudi Asizi kutokana na njozi na sauti aliyoisikia. Akaenda kuhiji [[mji wa Roma|Roma]] kwenye makaburi ya Mitume, ambapo anabadilishana nguo na fukara na kuanza kuombaomba. Katikati ya mwaka uongofu wake ulikuwa umekomaa: katika [[karamu ya mwisho]] aliyowaandalia wenzake alikuwa akifikiria kuoa bibi ufukara. Alipokutana ghafla na mtu mwenye ukoma akashuka kwenye farasi na baada ya kumsaidia pesa akambusu: ndio ushindi mkuu uliofanya kuanzia hapo kusiwe na kitu cha kumzuia. Karibu na mwisho wa mwaka akamsikia Yesu msalabani akimuambia, “Fransisko, nenda ukarekebishe Kanisa langu, kwa kuwa linataka kubomoka”: ndiyo kazi ya utawa atakaoanzisha, ingawa mwanzoni alielewa tofauti, kwamba arekebishe magofu ya kanisa aliposikia sauti hiyo. 1206 Mwanzoni mwa mwaka, baada ya miezi ya mashindano na wazazi wake, waliokuwa wakimshutumu na kumbembeleza na kumtesa, Fransisko aliitwa hukumuni kwa meya: lakini kama mtu wa Mungu akakataa mahakama ya serikali, hivyo kesi akafanyika mbele ya askofu Guido ambapo alimkataa mzazi wake pamoja na mali za urithi hata akamrudishia nguo zake zote. Baada ya kuishi kidogo kama boi kwa Wabenedikto, akahamia Gubbio ambapo akavaa kanzu ya mkaapweke,akisali na kutumikia wakoma. Mnamo Julai akarudi Asizi arekebishe kanisa la mtakatifu Damiano ambapo alitabiri watakuja kukaa masista watakatifu. 1207 Alirekebisha kanisa la mtakatifu Petro na mwisho lile la mtakatifu Maria wa Malaika: kazi za ukarabati zilichukua karibu miaka miwili, kwa kuwa mwenyewe alikuwa akienda kuombaomba mawe ya kujengea, ingawa hakuwa na uzoefu na kazi nzito namna hiyo. 1208 Siku moja wakati wa Misa alisikiliza sehemu ya Injili ambayo Yesu aliwatuma kwa mara ya kwanza mitume wake (Mt. 10:7-10); hapo akaenda kwa padri kupata tafsiri zaidi na maelezo yake, halafu kwa shangwe akaanza kutekeleza, kwa kutupilia mbali mkanda na viatu, kuvaa kamba na kanzu ngumu na kuhubiri toba. Kama siku hiyo, ambapo hatimaye alielewa wito wake, akaendelea daima kuwa mtu wa Injili na mwana wa Kanisa. Tarehe 16 Aprili, baada ya kuhubiri alifuatwa na ndugu Bernardo wa Quintavalle na labda na ndugu Petro Cattani walioamua kujiunga naye; basi akawaongoza kanisani, wakasoma Injili kwa kufungua kitabu mara tatu, wakauza mali zao zote ili kuwagawia maskini kufuatana na waliyoyasoma: ndio mwanzo wa jamaa. Tarehe 23 Aprili ndugu Egidi pia akajiunga nao, na mara wakatawanyika wawiliwawili wahubirie mikoa ya jirani. Ndipo wafuasi walipoongezeka na mwishoni mwa mwaka walifikia kuwa wanane. 1209 Kisha kurudi Asizi wanne wengine wakajiunga nao: hapo wakaamua waende wote Roma ili kupata kibali cha Papa Inosenti III kusudi wawe na hakika ya kuwa maisha yao yanampendeza Mungu, na waeleweke kwa wote kuwa ni Wakatoliki hasa, si wazushi. Baada ya kuvumilia muda fulani wakafaulu kuongea na Papa kwa msaada wa askofu wa Asizi na wa kardinali Yohane wa Mtakatifu Paulo: mara ya kwanza makardinali wengine walibishana na kutaka kupinga ombi hilo; lakini mara ya pili Papa alitoa kwa sauti kibali chake kwa maisha yao ya kitawa na kwa utume wao wa kuhubiri toba. Labda mwaka huohuo Fransisko alianzisha utawa maalumu kwa waamini wanaoishi katika mazingira ya kawaida ya ulimwenguni, waweze kufuata maisha ya Kiinjili kwa ukamilifu mkubwa zaidi. 1210 Jamaa, baada ya kuhama kibanda cha Rivotorto ili kukwepa ugomvi na mkulima mkorofi, walihamia moja kwa moja kwenye kanisa la mtakatifu Maria wa Malaika, ambapo pabaki kielelezo cha kudumu. 1211 Fransisko akaondoka kwa meli aende Sirya akawahubirie Waislamu, lakini safari ikaishia Croatia kutokana na dhoruba; hapo akarudi Italia. 1212 Usiku baada ya Jumapili ya Matawi mtakatifu Klara alitoroka nyumbani, akapokewa na Ndugu Wadogo kwa mienge, akanyolewa kitawa na Fransisko akavikwa kanzu. Baada ya muda akahamia kwenye kanisa la mtakatifu Damiano pamoja na mdogo wake mtakatifu Anyesi aliyemfuata utawani: ndio mwanzo wa utawa wa Mabibi Fukara, ambao wanaishi Kifransisko ndani ya monasteri katika sala na kazi za mikono, bila ya kutoka nje wala kufanya utume wowote. 1213 Alifunga Kwaresima nzima katika kisiwa cha ziwa Trasimeno, halafu akazawadiwa mlima La Verna. 1214 Fransisko aliondoka tena kupitia bara akawahubirie Waislamu wa Moroko, lakini njiani huko Hispania akapatwa na ugonjwa mkali akarudi Asizi, alipowapokea utawani wasomi kadhaa: baadhi yao wakashika kweli njia ya udogo, lakini wengine wakaja kuvuruga utawa kwa kutegemea mno akili yao. 1215 Novemba ulifanyika Mtaguso Mkuu wa IV wa Laterano, ambao Fransisko alihudhuria pamoja na maaskofu na wakuu wengine wa mashirika; labda ndipo alipofunga urafiki na mtakatifu Dominiko, mwanzilishi wa Utawa wa Wahubiri. Baadaye akajitahidi sana kutekeleza maagizo ya mtaguso huo. 1216 Siku mbili baada ya kifo cha Inosenti III makardinali walimchagua Honori III. Fransisko aliendelea kuzungukazunguka Italia kwa ajili ya utume. 1217 Mkutano mkuu wa Ndugu Wadogo ulipoamua wengine waende kuhubiri nje ya Italia kwa Wakristo na wasio Wakristo, Fransisko akaelekea Ufaransa lakini njiani akazuiwa na kardinali Hugolino akarudi Asizi. Kutokana na kutumwa bila ya maandalizi yoyote, ndugu wengi wakapatwa na matatizo mengi. 1218 Honori III alieneza hati yake maalumu ili kuwahakikisha maaskofu wote kuwa Ndugu Wadogo ni Wakatoliki hasa. 1219 Mkutano mkuu ulituma tena ndugu wakahubiri Injili kwa Wakristo na Waislamu. Hapo Fransisko mwenyewe akaenda kati ya Waislamu wa Misri: hakupenda mwenendo wa jeshi la Kikristo lililopigana nao, akatabiri kuwa watashindwa. Upande wake akaenda kumhubiria sultani, lakini kisha kuona hawezi kumuongoa wala kuuawa naye kishahidi akamuomba ruhusa ya kutembelea mahali patakatifu pa Palestina na Sirya. 1220 Tarehe 16 Januari huko Moroko Waislamu waliwaua ndugu Berardo na wenzake wanne waliokwenda kuwahubiria mpaka misikitini: ndio wafiadini wa kwanza wa Kifransisko. Mnamo Aprili au Mei Fransisko, alipopashwa habari za mageuzi ndani ya shirika huko Italia, akarudi kwa ufunuo wa Mungu ashike tena uongozi, lakini alipoona ugumu wa hali ya utawa, na ya kwamba wengi hawataki kumsikiliza tena, akamuomba Papa alipatie shirika kardinali Hugolino kama msimamizi na mkosoaji. Halafu katika mkutano mkuu akajiuzulu akamteua ndugu Petro Cattani aongoze jamaa kwa niaba yake. 1221 Kwa kuwa Petro Cattani kafa mapema tarehe 30 Mei ikambidi Fransisko amchague makamu mwingine, yaani ndugu Elia Bombarone, wakati wa mkutano mkuu uliohudhuriwa na wanashirika elfu tano na uliopata kuwa mkubwa kuliko yote hadi leo. Kwa kuwa walijitengenezea vibanda vya mikeka kutokana na wingi huo, mkutano unajulikana kama mkutano wa mikeka. Mungu alifanya wasikose chakula hata wengi wakashangaa kwa sababu hayakufanyika maandalizi yoyote. Pamoja na kuamua kupeleka ndugu katika nchi mbalimbali, mkutano huo ulipitisha kanuni ndefu iliyohitajika sana kwa sababu ya hali ya shirika, na hasa ongezeko hilo la ajabu. Lakini kanuni hiyo haikuthibitishwa na Papa kwa sababu fulani. 1222 Fransisko alizunguka sana Italia kwa ajili ya utume. 1223 Miezi ya kwanza alikwenda pamoja na ndugu Leo na ndugu Bonisyo kwenye mlima wa Fonte Colombo ili kuandika kanuni fupi na yenye mtindo wa kisheria zaidi kama alivyodaiwa. Upinzani wa ndugu Elia na wengineo ukashindwa katika mkutano mkuu wa Juni, hivyo kanuni ikapelekwa kwa Honori III ambaye akaithibitisha kwa maandishi tarehe 29 Novemba. Katika Misa ya usiku wa Noeli, iliyoadhimishwa huko Greccio katika pango lililoandaliwa na Fransisko, alitokea mtoto Yesu. 1224 Mnamo Julai ndugu Elia alijulishwa katika njozi kwamba Fransisko ataishi bado miaka miwili tu. Mnamo Agosti Fransisko akapanda mlima La Verna afanye mfungo mpaka sikukuu ya Malaika mkuu Mikaeli; huko upwekeni, akiwa katika malipizi na majaribu makali ya usiku wa roho, akatokewa na Yesu mwenye sura ya serafi msulubiwa akajaliwa mwilini madonda yake matano ya msalabani. 1225 Baada ya kurudi kutoka safarini mwezi wa tatu Fransisko alienda kwa mtakatifu Klara, ambapo akabaki mpaka mwezi wa tano kwa sababu ya ugonjwa na ya matibabu yasiyomsaidia kitu. Katika mateso hayo na majaribu ya Shetani, usiku mmoja akaahidiwa uzima wa milele. Kesho yake asubuhi akamshukuru Mungu kwa kumtungia Wimbo wa Ndugu Jua. Mwezi Juni akawapatanisha askofu na meya wa Asizi kwa kuwaimbishia wimbo huo baada ya kuuongezea ubeti kuhusu msamaha. Halafu akaenda kukaa Rieti kwa ajili ya matibabu mbalimbali aliyoyavumilia yote kwa moyo mkuu. 1226 Kuanzia tarehe 6 Februari alisafiri tena kwa matibabu. Mnamo Aprili huko Siena akazidiwa hata usiku fulani alikubali ombi la kuwaandikia ndugu zake wote wasia mfupi kwa maneno matatu, yaani kwamba wapendane, wafuate ufukara na kulitii Kanisa. Baada ya kupata nafuu akaandika sehemusehemu wasia mrefu zaidi ili kuchochea karama ya shirika. Waasizi wakiogopa kwamba mtakatifu wao atakuja kufa mbali wakafanya mpango wa kumrudisha kwao wakamlaza kwenye nyumba ya askofu, lakini Fransisko alipokaribia kufa akaamua kurudi kwenye kanisa la mtakatifu Maria wa Malaika. Katika hiyo safari yake ya mwisho, katikati ya njia, akabariki mji wake. Halafu kabla hajafa akawabariki wafuasi wake wote, hata wale watakaoingia utawani mpaka mwisho wa dunia. Halafu tena akaomba wamlaze ardhini kabisa bila ya nguo afe uchi kama Yesu msalabani tarehe 3 Oktoba; hapo sifa ya madonda yake ikaanza kuenea, na wengi wakaja kuyashuhudia katika maiti yake. Kesho yake, kwa maandamano ya shangwe pamoja na huzuni, akaenda kuzikwa katika [[kanisa kuu]], lakini njiani waliwapitia mtakatifu Klara na wenzake. 1227 Tarehe 19 Machi, baada ya kufa Honori III, kardinali Hugolino alichaguliwa kuwa Papa kama alivyotabiriwa na Fransisko akajichagulia jina la Gregori IX. 1228 Mwenyewe alikwenda Asizi kusudi amtangaze rafiki yake Fransisko kuwa ni mtakatifu mbinguni (16 Julai). 1230 [[Masalia]] ya Fransisko yalihamishiwa katika kanisa kubwa lililojengwa kwa heshima yake: ndio kanisa kuu la shirika lote. ==Sala yake== Ndiwe Bwana Mungu mtakatifu unayetenda maajabu. Wewe una nguvu. Wewe ni mkuu. Wewe ndiwe mkuu kabisa. Wewe ndiwe mfalme mwenyezi. Wewe, Baba mtakatifu, mfalme wa mbingu na nchi. Wewe ni utatu na umoja, Bwana Mungu wa miungu; ndiwe wema, wema wote, wema mkuu, Bwana Mungu hai na wa kweli. Wewe ni pendo, upendo; wewe ni hekima, wewe ni unyenyekevu, wewe ni uvumilivu, wewe ni uzuri, wewe ni upole, wewe ni usalama, wewe ni utulivu, wewe ni furaha na heri, wewe ni tumaini letu, wewe ni haki, wewe ni kiasi, wewe ni mali yetu yote ya kututosha. Wewe ni uzuri, wewe ni upole, wewe ndiwe msimamizi, wewe ni mlinzi na mtetezi wetu, wewe ni nguvu, wewe ni burudisho. Wewe ni tumaini letu, wewe ni imani yetu, wewe ni upendo wetu, wewe ni utamu wetu wote, wewe ni uzima wetu wa milele: Bwana mkuu na wa ajabu, Mwenyezi Mungu, Mwokozi mwenye huruma. ==Sala iliyosambazwa kwa jina lake== Ee Bwana unifanye niwe chombo cha amani yako. Palipo chuki nilete mapendo, Palipo makosa nilete msamaha, Palipo nshaka nilete imani, Pasipo matumaini nilete tumaini, Palipo giza nilete mwanga, Palipo huzuni nilete furaha. Ee Bwana unisaidie nitamani zaidi: Kufariji kuliko kufarijiwa, Kuelewa kuliko kueleweka, Kupenda kuliko kupendwa. Kwa kuwa: Ni katika kutoa ndipo tunapopokea, Ni katika kusamehe ndipo tunaposamehewa, Ni katika kufa ndipo tunapozaliwa katika uzima wa milele. Amina. ==Tazama pia== * [[Watakatifu wa Agano la Kale]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] * [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] ==Tanbihi== {{reflist}} == Marejeo ya [[Kiswahili]]== [[Picha:Assisi San Francesco BW 2.JPG|thumb|[[Basilika la Mt. Fransisko]] mjini Asizi.]] * Ngano za Wenzi Watatu – Kumbukumbu ya maisha ya Mtakatifu Fransisko wa Asizi ilivyoandikwa na Ndugu Leo, Rufino na Angelo – [[tafsiri]] ya Ndugu Wafransisko [[Wakapuchini]] – ed. T.M.P. Book Department – [[Tabora]] 1987 * [[Fioretti]] – Visimulizi Kuhusu Mtakatifu Fransisko wa Asizi – tafsiri ya Rikardo Maria, U.N.W.A. n.k. – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Ndanda 1996 – ISBN 9976-63-468-4 * V. TURETTA, Mt. Fransisko wa Asizi – tafsiri ya Ndugu Wafransisko Wakapuchini – ed. Santuario Porziuncola – [[Assisi]] 1990 * G. NIKOLAI, Ndugu Fransisko wa Asizi – [[Katuni]] zilizotolewa na Ndugu [[Wafransisko]] wa [[Tanzania]] – [[Dar es Salaam]] 1982 * Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 361-363 * Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk 303-319, 348-374 * John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 345-346 * Pd. Leandry Kimario, [[Wakapuchini|O.F.M.Cap.]] - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 541-543 * Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 76-77 == Marejeo ya [[lugha]] nyingine == * Bonaventure; Cardinal Manning (1867). The Life of St. Francis of Assisi (from the Legenda Sancti Francisci) (1988 ed.). Rockford, Illinois: TAN Books & Publishers. ISBN 978-0-89555-343-0 * Chesterton, Gilbert Keith (1924). St. Francis of Assisi (14 ed.). Garden City, New York: Image Books. * Englebert, Omer (1951). The Lives of the Saints. New York: Barnes & Noble. * Karrer, Otto, ed., St. Francis, The Little Flowers, Legends, and Lauds, trans. N. Wydenbruck, (London: Sheed and Ward, 1979) * Robinson, Paschal (1913). "St. Francis of Assisi". Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. {{CathEncy|wstitle=St._Francis_of_Assisi}} * Friar Elias, ''Epistola Encyclica de Transitu Sancti Francisci'', 1226. * Pope Gregory IX, Bulla "Mira circa nos" for the canonization of St. Francis, 19 Julai 1228. * Friar [[Thomas of Celano|Tommaso da Celano]]: ''Vita Prima Sancti Francisci'', 1228; ''Vita Secunda Sancti Francisci'', 1246–1247; ''Tractatus de Miraculis Sancti Francisci'', 1252–1253. * Friar [[Julian of Speyer]], ''Vita Sancti Francisci'', 1232–1239. * St. Bonaventure of Bagnoregio, ''Legenda Maior Sancti Francisci'', 1260–1263. * Ugolino da Montegiorgio, ''Actus Beati Francisci et sociorum eius'', 1327–1342. * ''Fioretti di San Francesco'', the "[[Little Flowers of St. Francis|Little Flowers of St.&nbsp;Francis]]", end of the 14th&nbsp;century: an anonymous Italian version of the ''Actus''; the most popular of the sources, but very late and therefore not the best authority by any means. * ''The Little Flowers of Saint Francis (Translated by Raphael Brown)'', [[Doubleday (publisher)|Doubleday]], 1998. ISBN 978-0-385-07544-2 == Viungo vya nje == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/216793/Saint-Francis-of-Assisi "Saint Francis of Assisi."] Encyclopædia Britannica Online. * [http://www.bartleby.com/210/10/041.html "St. Francis of Assisium, Confessor"], ''Butler's Lives of the Saints'' * [http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-of-st-francis-of-assisi-patron-saint-of-the-catholic-church-who-received-the-stigmata-of-jesus-christ.html The Life & Miracles of St. Francis of Assisi, the Monk who received the Stigmata of Jesus Christ] {{Wayback|url=http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-of-st-francis-of-assisi-patron-saint-of-the-catholic-church-who-received-the-stigmata-of-jesus-christ.html |date=20130724234417 }} * [http://franciscan-archive.org/ The Franciscan Archive] * [http://www.kiswila.com/PFDA/Maadili%20ya%20Mtakatifu%20Fransisko.pdf Maadili ya Mt. Fransisko katika vyanzo kwa Kiswahili] [[Jamii:Waliozaliwa 1182]] [[Jamii:Waliofariki 1226]] [[Jamii:Fransisko wa Asizi]] [[Jamii:Mashemasi]] [[Jamii:Wafransisko]] [[Jamii:wamisionari]] [[Jamii:Watawa waanzilishi]] [[Jamii:Washairi wa Italia]] [[Jamii:Watakatifu wa Italia]] 2rjsgcddoo1pffapjvt1758baqpatpz Mozaiki 0 15582 1580946 1498135 2026-07-21T11:49:19Z CommonsDelinker 234 Replacing Michael_of_salonica.jpg with [[File:Demetrius_of_Thessalonica_(St_Michael's,_Kyiv).jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)). 1580946 wikitext text/x-wiki [[Picha:Mozaiki Monreale.jpg|thumb|300px|Mtindo wa Mozaiki ya Kiarabu katika [[kanisa kuu]] la [[Monreale]], [[Sisilia]], [[Italia]], [[karne ya 12]]).]] [[Picha:Pella House atrium.jpg|thumb|300px|Mozaiki ya mawe mweupe na meusi kwenye sakafu ya nyumba ya Ugiriki ya Kale]] [[Picha:Mosaic01.jpg|thumb|Nakshi ya mawe katika [[sakafu]] ya [[ikulu]] ya [[Shapur I]] huko [[Bishapur]].]] [[Picha:Pergamonmuseum Inanna 01.jpg|thumb|Nakshi huko [[Uruk]], [[Mesopotamia]] [[Milenia ya 3 KK]].]] [[Picha:Fur mosaic Emperior Franz Josef.jpg|thumb|Nakshi ya [[Kaisari]] [[Fransisko Yosefu]] wa [[Austria]].]] [[Picha:Deer hunt mosaic from Pella.jpg|thumb|Nakshi ya [[Ugiriki wa Kale]] huko [[Pella]], [[karne ya 4 KK]], Pella Archaeological Museum.]] [[Picha:Mosaïque d'Ulysse et les sirènes.jpg|thumb|left|Nakshi ya [[Roma ya kale|Kiroma]] huko [[Kartago]]. Iko katika [[Bardo Museum]], [[Tunisia]].]] [[Picha:Dom dramaturga.jpg|thumb|left|Nakshi ya Kiroma aina ya ''Cave canem'' ('Jihadhari na mbwa').]] [[Picha:mosaic.woodchester.arp.750pix.jpg|thumb|Sehemu ya ''The Great Pavement'', nakshi ya Kiroma ya mwaka 325 huko [[Woodchester]], [[Gloucestershire]], [[Uingereza]].]] [[Picha:Greatpalacemosaic.jpg|thumb|right|[[Kapteni]] wa Kigoti, kutoka ikulu ya [[Konstantinopoli]], [[Uturuki]].]] [[Picha:Peter in Chora.jpg|thumb|[[Mtume Petro]] katika [[Chora Church]].]] [[Picha:St George as patron of two children. Mosaic, church of St Demetrios in Thessaloniki.jpg|thumb|left|upright|[[Mtakatifu Demetrio]] katika [[Basilika]] lake huko [[Thessalonike]].]] [[Picha:Christ Hagia Sofia.jpg|thumb|[[Kristo]] [[Pantocrator]] katika [[Hagia Sophia]], Konstantinopoli.]] [[Picha:Chora Church interior March 2008.JPG|thumb|left|[[Theodoro Metochites]] akitoa Chora Church kwa Kristo.]] [[Picha:Apse mosaic SM Maggiore.jpg|thumb|Nakshi katika [[Santa Maria Maggiore]], [[Roma]], [[Italia]].]] [[Picha:Florenca133b.jpg|thumb|right|[[Batizio]] ya [[Firenze]].]] [[Picha:st.peters.basilica.tesserae.arp.jpg|thumb|left|Nakshi katika [[Basilika la Mt. Petro]], [[Vatikano]].]] [[Picha:Madaba map.jpg|thumb|300 px|[[Yerusalemu]] katika nakshi maarufu kama [[Madaba Map]].]] [[Picha:Saint Catherine's Transfiguration.jpg|thumb|250px|[[Kugeuka sura]] kwa [[Yesu]] katika [[monasteri]] ya [[Mt. Katerina]], [[Mlima Sinai]], [[Misri]].]] [[Picha:Masada Byzantine Church floor mosaic by David Shankbone.jpg|thumb|left|200px|Sehemu ya nakshi ya sakafuni katika [[kanisa]] la [[Masada]].]] [[Picha:Petra-Mosaic-2-2.jpg|thumb|200px|Sehemu ya nakshi ya sakafuni katika [[kanisa]] la [[Petra]].]] [[Picha:Demetrius of Thessalonica (St Michael's, Kyiv).jpg|thumb|upright|Nakshi ya [[karne ya 12]] huko [[Kiev]], [[Ukraina]], inayomuonyesha [[Mt. Demetrio]].]] [[Picha:ZodiacMosaicTzippori.jpg|thumb|right|250 px|Sehemu ya nakshi ya sakafuni katika [[sinagogi]] la [[Sepphoris]]]] [[Picha:Cordoba moschee innen5 dome.jpg|thumb|right|Nakshi ya [[dhahabu]] katika [[kuba]] ya [[Mskiti]] mkuu wa [[Cordoba]], [[Hispania]] ([[965]]-[[970]]).]] [[Picha:Li Jiang Guesthouse.jpg|right|thumb|Mbinu mojawapo ya kutengeneza nakshi [[Li Jiang]], [[Yunnan]], [[China]].]] [[Picha:Sagrada Familia mosaists.jpg|right|thumb|Wasanii wa nakshi wakipamba kanisa la [[Sagrada Família]], [[Barcelona]], Hispania.]] '''Mozaiki''' (au '''mosaiki''') ni mtindo wa pekee wa [[uchoraji]] [[picha]] unaotumia vipande vidogo vya [[kioo]] cha [[rangi]] au vijiwe au vigae vya rangi mbalimbali vinavyounganishwa kuwa picha. Kunawezekana pia kutumia vipande vya vitu vyovyote vyenye rangi vinavyoweza kuunganishwa kuwa picha. == Chanzo cha mtindo wa mozaiki == Mtindo huu ulionekana mara ya kwanza huko [[Phrygia]] (katika [[Uturuki]] ya leo) iliyokuwa sehemu ya [[ustaarabu]] wa [[Ugiriki ya Kale]]. Mawe ya rangi nyeupe na nyeusi yalipangwa ukutani au kwenye sakafu kuwa tarakibu. [[Picha:Mozaiki Kiroma.png|thumb|250px|Kichwa cha [[mungu]] Amfitriti kutoka nyumba ya [[Herkulaneo]] ya [[karne ya 1 KK]].]] Baadaye Wagiriki na zaidi Waroma waliendelea kuongeza rangi na kutunga picha kamili si tarakibu tu kwenye kuta za nyumba. Maghofu ya Kiroma yanaonyesha mifano mingi iliyodumu hadi leo. == Mozaiki za Bizanti na za Waarabu == Sanaa ya mozaiki iliendelezwa katika ustaarabu wa [[Bizanti]]. Wabizanti walipamba makanisa, majumba ya kifalme na pia nyumba za matajiri kwa mozaiki nzuri kabisa. Waarabu Waislamu walipotwaa shemu kubwa za milki ya Bizanti waliendelea kuwaajiri wasanii Wabizanti wakipamba misikiti kama [[msikiti wa Umawiya]] huko [[Dameski]] au majumba ya masultani. Baadaye walikuwa mafundi Waislamu waliopamba makanisa na nyumba katika [[Italia]] ya kusini. == Mozaiki leo == Mtindo wa mozaiki umeaendelea kutumiwa hadi leo. Kwa kawaida mozaiki inaendelea kuwa picha inayounganishwa kwa njia ya kudumu na ukuta au safau ya jengo fulani. Inawezekana pia kuifunga katika fremu na kubadilisha mahali pake lakini picha za mozaiki huwa nzito. == Mifano ya mozaiki == <gallery> Image:Battle of Issus mosaic - Museo Archeologico Nazionale - Naples.jpg|[[Alexander Mkuu]] kwenye [[mapigano ya Issos]], kigiriki, karne ya 1 KK Image:Magi (1).jpg|Mozaiki ya kibizanti ya karne ya 6: Mamajuzi wakimtembelea mtoto Yesu; Kanisa la Sant'Apollinare Nuovo mjini [[Ravenna]] Image:Christ Hagia Sofia.jpg|Mozaiki ya Kristo katika kanisa la [[Hagia Sophia]] mjini [[Istanbul]] Image:AachenerDomDecke.jpg|Mozaiki kwenye kanisa la Aachen Image:Braunschweig Brunswick Mosaik (2006).JPG|Karne ya 19, Ujerumani ([[Braunschweig]]) Image:Mosaik nancy.jpg|Mozaiki ya Art Deco kwenye ukuta wa nje wa nyumba ya [[Nancy]], Ufaransa Image:Mosaic stones0001.jpg|Fundi mozaiki kazini </gallery> == Tanbihi == * {{cite book|last=Lowden|first=John|title=Early Christian and Byzantine art|year=1997|url=https://archive.org/details/earlychristianby0000lowd|publisher=Phaidon}}(for the section of Byzantium and Sicily) * Efthalia Rentetzi, ''stylistic relationships between the mosaic flooring of s. Maria delle Grazie and s. Eufemia in Grado.An unknown picture of a fish'', in [http://www.artonweb.it/arteartonweb/articolo41.html], Art on web, punti di vista sull'arte. * Efthalia Rentetzi, ''Un frammento inedito di S. Eufemia a Grado. Il pavimento musivo del Salutatorium''", in: [http://www.scuolabeatoangelico.it/pubblicazioni.html] {{Wayback|url=http://www.scuolabeatoangelico.it/pubblicazioni.html |date=20100404102145 }}, Arte Cristiana, n. 850 (Gennaio - Febbraio 2009), V.XCVII, pp. 51–52. * Efthalia Rentetzi, ''Le influenze mediobizantine nei mosaici dell’arcone della Passione della Basilica marciana'', in “Arte|Documento”, vol. XIV, (2000), pp.&nbsp;50–53. == Vitabu vingine == * The Art of Mosaic - The Encyclopaedia of Projects, Techniques and Designs Sarah Kelly ''Search Press'' * Mosaic Techniques and Traditions [[Sonia King]] '' Sterling Publishing Co'' * The Art of Mosaic Design JoAnn Locktov & Leslie Plummer Clagett '' Quarry Books'' * The Art of Mosaic Caroline Suter & Celia Gregory ''Anness Publishing Limited'' * The Complete Pebble Mosaic Handbook Maggy Howarth Frances Lincoln * Ravenna- Art & History Giuseppe Bovini ''Longo Publisher'' * Mosaics in Roman Britain: Stories in Stone - Patricia Witts ''Tempus'' * Mosaics – Inspiration & 24 Original Projects Kaffe Fassett & Candace Bahouth ''Ebury Press'' * Decorative Mosaics Elaine M. Goodwin ''Letts Contemporary Crafts'' * The Mosaic Book Peggy Vance & Celia Goodrick-Clarke ''Conran Octopus'' * Making Mosaics- Design, Techniques & Projects LeslieDierks '' Sterling/Lark'' * Antonio Gaudi-Master Architect Juan Bassegoda Nonell '' Abbeville Press'' * Stylish & simple Mosaic [[Emma Biggs]] & Tessa Hunkin ''Aurim'' * The Los Angeles Watts Towers Goldstone & Goldstone ''Thames & Hudson'' == Viungo vya Nje == {{commons|Mosaic (Roman)}} *[https://www.mosaicnatural.com/mosaic-history History of mosaics & custom mosaics gallery] *[http://www.americanmosaics.org/ Society of American Mosaic Artists] *[http://www.bamm.org.uk/ British Association for Modern Mosaic] *[http://www.mosaicartsource.com/mosaicart/mosaic_art_resource/mosaic_glossary.html Mosaic art glossary - terms, definitions & images] {{Wayback|url=http://www.mosaicartsource.com/mosaicart/mosaic_art_resource/mosaic_glossary.html |date=20161031235758 }} *[http://www.thejoyofshards.co.uk/ Mosaics resource] {{Wayback|url=http://www.thejoyofshards.co.uk/ |date=20080318152617 }} *[http://www.inspiredmosaics.co.uk/how_to_make_a_mosaic.htm Mosaic design tutorial] {{Wayback|url=http://www.inspiredmosaics.co.uk/how_to_make_a_mosaic.htm |date=20080521232840 }} *[http://www.eikonografos.com/album/thumbnails.php?album=38 Photos of mosaics in Hagia Sophia, Constantinople] {{Wayback|url=http://www.eikonografos.com/album/thumbnails.php?album=38 |date=20080312094854 }} *[http://www.artonweb.it/arteartonweb/articolo41.html ''Stylistic relationships between the mosaic flooring of s. Maria delle Grazie and s. Eufemia in Grado.''], Efthalia Rentetzi, (an unknown picture of a fish). *[http://www.favertise.com ''Digital mosaics made of website favicons.''] {{Wayback|url=http://www.favertise.com/ |date=20141220220836 }} {{mbegu}} {{jaribio}} {{commons|Category:Mosaics}} [[Jamii:Sanaa]] [[Jamii:Uchoraji]] [[Jamii:Bizanti]] thpbq1swnlsvqgxq01n9ntqgze5aobp Klara wa Asizi 0 15690 1580719 1580717 2026-07-20T11:59:04Z Riccardo Riccioni 452 /* Miaka ya kwanza ya Klara */ 1580719 wikitext text/x-wiki [[Image:Simone_Martini_047.jpg|thumb|right|Mt. Klara katika sehemu ya mchoro wa ukutani ([[1312]]–[[1220]]) wa [[Simone Martini]] katika [[Basilika la Mt. Fransisko]] huko Assisi, [[Italia]].]] '''Klara wa Asizi''' ([[Assisi]], [[Umbria]], [[Italia]] [[16 Julai]] [[1193]] - Assisi, [[11 Agosti]] [[1253]]) ni [[mwanamke]] wa kwanza kujiunga na [[tapo la toba]] la [[Fransisko wa Asizi]] tena ni mwanamke wa kwanza kutunga [[kanuni ya kitawa]] katika [[historia ya Kanisa]]. Huyo [[bikira]], anayehesabika kuwa [[mwanzilishi]] mwenza wa [[Waklara|Mabibi Fukara]] wa [[Utawa]] wa [[Ndugu Wadogo]], alipenda kujiita [[mche]] mdogo wa Fransisko, akimfuata kiroho kwa kuishi katika [[mji]] wao [[toba]] kali iliyojaa matendo ya [[upendo]] na [[ibada]]. Akipenda kwa namna ya pekee [[ufukara wa hiari]], hakukubali kamwe kuachanishwa nao, hata alipopatwa na hali ya kuhitaji na kuugua sana<ref>https://www.santiebeati.it/dettaglio/24000</ref>. Anaheshimiwa na [[Kanisa Katoliki]] kama [[mtakatifu]] na msimamizi wa [[televisheni]]. [[Sikukuu]] yake huadhimishwa [[tarehe]] ya [[kifo]] chake<ref>[[Martyrologium Romanum]]</ref>. == Nafasi ya wanawake katika Kanisa la zama za kati Ulaya == Kuanzia [[karne ya 11]] wanawake wa [[Ulaya]] walishika nafasi za maana kuliko kawaida katika jamii na [[Kanisa]], wakijitokeza pia kwa wingi kufuata tapo lolote la kiroho la Kikatoliki au la kizushi. Kumbe Fransisko hakupata mwanamke yeyote wa kumfuata kwa walau miaka sita tangu aongoke, na hata baada ya kumpata Klara, hakuwapata tena wengi. Sababu ni kwamba hakuwa [[mchungaji]] wa roho bali mtu mwenye kutafuta njia yake, wala hakuwa na mpango wa kuanzisha lolote, bali alitaka kushiriki tu hali ya watu wa mwisho. Basi, kwa wanawake nafasi ya mwisho haikuwa tu ile ya [[ukoma|wakoma]], bali pia ya ma[[kahaba]] na ya [[uchawi|wachawi]]. Hivyo kwao chaguo la nafasi ya mwisho lilikuwa gumu zaidi, si tu upande wa mateso bali pia upande wa dharau, mbali ya kwamba lingesababisha masingizio juu ya uhusiano wao na ndugu wa kiume. == Miaka ya kwanza ya Klara == [[File:SanDamianoAssisiDec132023_02.jpg|thumb|left|[[Konventi]] ya San Damiano leo. Juu yake unaonekana mji wa Assisi.]] Klara alizaliwa mwaka [[1193]] au [[1194]], hivyo alikuwa na miaka 12-13 Fransisko alipovua [[utu wa kale]] mbele ya mji mzima katika uwanda wa [[kanisa kuu]] ule ambako iko nyumba ya Klara. Kwa hakika huyo akaendelea kusikia habari mbalimbali juu ya Fransisko: alivyopata wafuasi, mmojawao [[ndugu Rufino]], [[kaka]] wa Klara; alivyokubaliwa na [[Papa]] n.k. Hatujui kama ni kwa sababu hizo kwamba alikataa [[ndoa]] mbalimbali mpaka akafikia umri wa miaka 18, wala hatujui kama walikutana mara nyingi kwa mashauri ya kiroho. Ila tunajua kwa hakika kuwa baada ya Klara kukimbia nyumbani usiku na kujiunga na jamaa ya [[Ndugu Wadogo]], akifuatwa na mdogo wake [[Anyesi wa Asizi|Anyesi]] baada ya wiki mbili tu, Fransisko alitimiza wajibu wa kumlisha kiroho kwa mahubiri, mifano na hata maandishi. Kwa ushahidi wa Klara tunajua kwamba hata kwake himizo kuu la Fransisko lilikuwa kuambatana moja kwa moja na [[ufukara]] wa [[Mwana wa Mungu]]. Mapema sana (kabla ya mwanzo wa mwaka [[1213]]) Fransisko aliwaahidia akina Klara kuwashughulikia sawa na ndugu wa kiume, akafanya hivyo mpaka kufa, ingawa kipindi fulani alijizuia asiwatembelee kusudi ndugu wengine wasipate kisingizio cha kufanya hivyo. == Kiongozi kwa watawa wa kike == [[File:SDamiano-Clara og søstre.jpg|thumb|250px|Mchoro wa ukutani unaowaonyesha Mt. Klara na masista wake; unapatikana katika kikanisa cha monasteri yao asili, [[San Damiano, Assisi]].]] Klara aliitikia kwa namna bora ya [[upendo]] na [[uaminifu]], akamsaidia kuelewa vizuri zaidi [[wito]] wake wa [[utume|kitume]]. Kufika kwake kwenyewe kulimfanya Fransisko afikirie sana na kushauriana naye juu ya maisha atakayoyashika. Mara wakatambua njia ya wanawake iwe tofauti na ile ya wanaume: kwa hiyo Klara akawa [[mmonaki]] na baadaye [[abesi]], ingawa kwa kushika kikamilifu [[ufukara mkuu]] na kuhusiana kidugu na wenzake. Tofauti na Ndugu Wadogo, ambao Fransisko aliwaelekeza wafuate “mtindo wa [[Injili]] takatifu”, yaani [[Yesu]] alivyowaagiza [[mitume]] waende (Math. 10:5-15), aliwaelekeza [[Waklara]] kwenye “[[ukamilifu]] wa Injili takatifu”, unaoonyeshwa hasa na [[heri nane]] na hotuba nzima ya mlimani (Math. 5:1-7:27), bila ya kuwabana kwa mtindo huo wenye vipengele vingi vya pekee. Tofauti inaonekana wazi katika ushahidi wa [[Askofu]] [[Yakobo wa Vitry]] ulioandikwa mwaka [[1216]] ukieleza maisha ya [[Wafransisko]] yalivyokuwa bado mwanzoni: wote walikuwa wanakula jasho lao, ila ndugu wa kiume kwa kufanya [[kazi]] hasa mjini au vijijini, kumbe akina dada kwa kubaki katika makao yao. Fransisko aliwahurumia daima wanawake hao waliokubali dharau na magumu ya kila aina. Yeye, ambaye hakusita hata kidogo kufuata tu mtindo wa Injili, katika kuwaongoza alizingatia sana udhaifu wa [[jinsia]] yao, na kama kwa kulazimishwa tu na Klara alimruhusu kushika magumu mengi: kila mara [[huruma]] ya Fransisko na msimamo imara wa Klara vilikutana katika kumpendeza [[Mungu]]. Ni baada tu ya kung’amua msimamo huo, kwamba Fransisko alimuahidia atawatunza sawa na ndugu wa kiume. Mwongozo wake wa uso kwa uso ukawa muhimu kuliko kuwaandikia kanuni fulani: badala yake mwenyewe alichukua jukumu la kudumisha ufukara mkuu na [[udugu]] katika monasteri ya kike. == Baada ya kifo cha Fransisko == Baada ya [[kifo]] cha Fransisko, akina Klara waliweza kushuhudia [[madonda ya Yesu]] katika mikono, miguu na ubavu wa mtakatifu huyo. Halafu wakaendelea kupigania ufukara mkuu dhidi ya mashauri ya watu mbalimbali. Ni kwamba baada ya [[Mtaguso IV wa Laterano]] (1215) kukataza [[kanuni]] mpya iliwabidi wapokee mojawapo ya zamani ili wakubaliwe na [[Kanisa Katoliki]] kama watawa. Basi wakaichagua ile ya [[Benedikto wa Nursia]], wakiifuata katika mambo kadhaa kadiri yalivyopatana na mtindo wao mpya, bila ya nia ya kuwa [[Wabenedikto]]. Hapo ilimpasa Klara kuitwa [[abesi]], jina alilolikubali tu kwa kumtii [[mwanzilishi]], ingawa akaendelea kujiita “mtumishi wa Kristo na wa akina dada fukara”. Hasa Klara hakutosheka na uhalali wa monasteri yake mbele ya Kanisa, bali kwa njia ya Fransisko aliomba akapewa na [[Papa Inosenti III]] “fadhili ya ufukara” (1216), yaani ruhusa ya kuishi bila ya mali hata kijumuia, kama jambo la msingi katika wito wake wa “kuishi kadiri ya [[ukamilifu]] wa [[Injili]] takatifu”, kwa kuungana na [[Yesu]] fukara kama bibiarusi fukara. [[Kardinali]] Ugolino, akiona [[monasteri]] za namna hiyo zinavyoongezeka huko na huko, alizitungia [[katiba]] ([[1219]]) iliyopitishwa na [[Papa Honori III]] ([[1216]]-[[1227]]) ambayo ikawa msingi wa kanuni zote zilizoandikwa baadaye kwa Utawa II. Lengo lake lilikuwa kukinga monasteri hizo dhidi ya upinzani na kuzipa mtindo wa kimonaki zaidi bila ya kuondoa [[usahili]] wake maalumu, ziwe muundo mpya wa aina moja chini ya [[Kanisa la Roma]] moja kwa moja. Katika juhudi zake za kurekebisha [[umonaki]] alielekeza hata monasteri kadhaa za zamani zifuate mtindo wa Mt. Damiano. Desturi kali alizoziagiza humo hazikumtisha Klara, ambaye alijishinda tayari na kujitesa kwa [[ushujaa]] mkubwa (katika kula, kuvaa, kulala n.k.) mpaka akakatazwa asizidishe. Wala hakuogopa ukali wa [[ugo]] ulioagiwa na katiba hiyo, ili kutunza mazingira ya sala. Wasiwasi wake ulihusu ufukara mkuu akiona hautajwi na katiba hiyo. Mwanzoni Ugolino alitaka msimamo huo udumu katika monasteri kadhaa, ila alipochaguliwa kuwa [[Papa]] akaanza kuzipatia mali nyinginyingi, labda kisha kung’amua matatizo yaliyojitokeza. Lakini Klara hakukubali kabisa akamuomba amtibitishie “fadhili ya ufukara” akakubaliwa (1228), lakini si kwa monasteri zote. Suala lingine lililojitokeza mapema, halafu likaendelea kusababisha migogoro, ni nani awajibike kuwasaidia Waklara upande wa roho na upande wa [[riziki]]. Fransisko alipokuwa [[Mashariki ya Kati]], [[Filipo Longo]] aliteuliwa msimamizi wao, lakini mwanzilishi aliporudi uteuzi huo ukafutwa, masista wakasimamiwa tena na wasio Wafransisko, mpaka Ugolino, kisha kuchaguliwa awe [[Papa Gregori IX]] ([[1227]]-[[1241]]) alipowalazimisha Ndugu Wadogo kuwajibika ([[1221]]). Klara alipoona [[wito]] wake wa Kiinjili upo hatarini upande wa [[sheria]], kwa kuwa kanuni na katiba hazikuwa za Kifransisko, akaanza kuomba aweze kuahidi kushika kanuni ya Ndugu Wadogo badala ya ile ya Benedikto. Mwaka 1234 akaja kumuunga mkono [[Anyesi wa Praha]], binti mfalme ambaye alikataa kuolewa na mfalme mkuu [[Federiko II]] wa [[Ujerumani]] akaanzisha monasteri yake iliyokubaliwa “fadhili ya ufukara”. Alitunga kanuni mpya kwa kuchanganya “mtindo wa maisha” alioandika Fransisko na katiba ya Ugolino, akamuomba Gregori IX, halafu [[Papa Inosenti IV]] (1243-1254) waithibitishe, lakini akakataliwa. Kumbe Inosenti IV akathibitisha katiba ya Ugolino (1245) na kusisitiza ifuatwe kanuni ya Benedikto kwa sababu ina sifa nyingi. Wakati huohuo alijaribu kusuluhisha mgogoro wa uhusiano kati ya Ndugu Wadogo na Waklara. Klara alikuwa akiendelea kudai kwa nguvu msaada wa kiroho wa ndugu hao kulingana na ahadi ya mwanzilishi. Kumbe Mtumishi mkuu [[Kreshensi wa Iesi]] (1244-1247) aliomba shirika liondolewe mzigo liliobebeshwa na Gregori IX, yaani himizo la kuanzisha [[konventi]] ndogo karibu na kila monasteri ya Waklara. Basi, Inosenti IV aliamua Waklara wawe chini ya uongozi na [[mamlaka]] ya Ndugu Wadogo, akapendekeza masista waunganishwe na Utawa I. Lakini shirika likazidi kuona litalemewa na wingi wa monasteri. Mwaka [[1247]] Inosenti IV akatunga katiba mpya badala ya ile ya Ugolino iliyokwishaenea katika monasteri zote za Kifransisko, ikitumika pengine pamoja na desturi maalumu za mahali. Katiba hiyo ilifanya kanuni ya Ndugu Wadogo kuwa msingi wa sheria za Waklara bila ya kuwadai waishike katika yote, ila katika [[utiifu]], utovu wa mali na [[useja mtakatifu]]. Katiba hiyo ilimuondolea [[Kardinali mlinzi]] mamlaka juu ya Waklara, ambao wakawekwa moja kwa moja chini ya viongozi wa Utawa I. Kwa katiba hiyo Waklara wakaja kutambulikana Wafransisko kisheria, lakini ndani mlikuwa na pigo kubwa kwa Klara, yaani iliandikwa wazi kuwa monasteri zao zinaruhusiwa kuwa na mali za kujitegemea. Ndiyo sababu monasteri chache tu zikaipokea katiba hiyo. Vilevile Ndugu Wadogo wakazidi kulalamika hadi Kardinali mlinzi akajitwalia polepole mamlaka yao na hatimaye ([[1250]]) aliwaandikia wasithubutu kujiingiza katika uongozi wa Waklara. Hivyo kwa muda mfupi katiba hiyo ikashindikana pande zote. Klara, mgonjwa toka siku nyingi, alipoona kifo kinamkaribia, aliandika wasia wake ambamo alimuiga Fransisko katika kukumbusha asili ya wito wake na wa jamaa yake, na kutamka kwa msisitizo mkubwa nia imara ya kufuata ufukara mkuu “aliouahidi kwa Mungu na kwa Mt. Fransisko” pamoja na kuhimiza sana [[umoja]] wa dada zake. Lakini pia, upande wa sheria, aliona haja ya kutunga upya “mtindo wa maisha” kwa kulinganisha kanuni ya Ndugu Wadogo na masharti ya maisha ya ndani tu. Humo aliingiza pia maandishi mawili mafupi ya Fransisko kwao, kuhusu ufukara mkuu na kuhusu ahadi ya kwamba yeye na Ndugu Wadogo watawahudumia Waklara sawa na wenzao wa kiume. Upande wake Klara aliahidi kuwatii waandamizi wa mwanzilishi. Kiini cha huo “mtindo wa maisha” kinasisitiza kwa nguvu nia ya kuishi bila ya mali yoyote, isipokuwa monasteri na bustani. Jambo lingine linalokazwa ni [[udugu]]: humo neno “dada” linapatikana mara 66! Udugu huo unatimizwa siku kwa siku chini ya “abesi na mama” kwa umoja wa mioyo pasipo [[ubaguzi]] wowote (tofauti pekee ni kati ya wanaojua na wasiojua kusoma kuhusu [[Sala ya Kanisa]]). Hata dada “wa nje” (yaani “wanaohudumia nje ya monasteri” bila ya kubanwa na ugo) washiriki maisha ya jumuia sawa na wenzao. Hao ni kundi maalumu la mtindo wa Kiklara, linalohitajika kadiri wenzao wanavyojifungia ndani: ni “akina Marta” kwa “akina Maria” kadiri Fransisko alivyowapangia Ndugu Wadogo wanaoishi upwekeni. Udugu huo unajitokeza hata katika mikutano, ambayo inatakiwa kufanyika kila wiki kwa mchango wa wote, kupanga shughuli za maana na kuteua watakaoshika nyadhifa mbalimbali. Abesi mwenyewe, ingawa anachaguliwa kwa maisha yake yote, kadiri ya mapokeo ya kimonaki, anaweza kubadilishwa na dada zake wakiona hawezi kutimiza vizuri kazi zake. Uhusiano na Utawa I unasisitizwa tena kwa kudai msimamizi wa monasteri awe daima Ndugu Mdogo, pamoja na kuomba Utawa huo uipatie monasteri mapadri 2 na ma[[bradha]] 2 kwa huduma za kiroho na za kimwili. Huo “mtindo wa maisha” ukakubaliwa na Kardinali mlinzi ([[1252]]) halafu na Inosenti IV ([[1253]]). Klara akapewa hati yake kitandani akaibusu; siku mbili baadaye akafa akiishika mikononi, wakihudhuria [[ndugu Leo]], [[Anjelo Tancredi|ndugu Anjelo]] na [[ndugu Yunipero|Yunipero]], wenzi wa Fransisko; pia alijaliwa faraja za [[Bikira Maria]] na wanawake watakatifu kadhaa. == Baada ya kifo chake == [[File:Assisi_-_Basilica_di_Santa_Chiara_-_2.jpg|thumb|[[Basilika]] lililojengwa kwa [[heshima]] yake [[masalia]] yake yanamotunzwa.]] [[Mazishi]] yalihudhuriwa na Papa, Makardinali, Ma[[askofu]] na wengineo. Inosenti IV alitaka ziimbwe sala za watakatifu ma[[bikira]] badala ya zile za wafu, ila akakubali shauri la Kardinali mlinzi la kufuata taratibu zilizopangwa kabla mtu hajatangazwa mtakatifu. Miaka miwili baadaye, Kardinali huyo akiwa amechaguliwa kuwa [[Papa Aleksanda IV]] ([[1245]]-[[1261]]), akamtangaza rasmi kuwa [[mtakatifu]] ([[1255]]). Mwaka [[1260]] [[masalia]] yake yakahamishiwa mjini Asizi katika kanisa lililojengwa kwa heshima yake. == Maandishi yake == Pamoja na kanuni na wasia, Klara ametuachia walau barua nne (kwa [[Anyesi wa Praha]]). Maandishi hayo ndiyo chemchemi ya kwanza ambamo tuchote utajiri wa [[roho]] yake na wa [[utu]] wake. Hasa ya mwisho inatuonyesha alivyogeuka ndani ya Yesu kwa kuzidi kumkazia macho kama kioo chake na kujifunza toka kwake hasa ufukara, [[unyenyekevu]] na [[upendo]] wa ajabu, vilivyong’aa katika hatua mbalimbali za maisha yake kuanzia [[Bethlehemu]] hadi [[Kalivari]]. Klara alimfikia Mungu kwa kumfuata Yesu kama [[bibiarusi]] mwaminifu katika hatua hizo za maisha yake halisi, kama alivyoelekezwa na Fransisko, kadiri ya [[karama]] yake mpya katika kumtazama Yesu na kuelewa [[Injili]]. ==Tazama pia== * [[Watakatifu wa Agano la Kale]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] * [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] ==Tanbihi== {{reflist}} == Marejeo kwa [[Kiswahili]] == * MTAKATIFU KLARA WA ASIZI – Maandishi yake – [[tafsiri]] ya Ndugu [[Wafransisko]] [[Wakapuchini]] – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – [[Ndanda]] 1994 – ISBN 9976-63-414-5 * WAHUDUMU WAKUU WA FAMILIA NNE ZA KIFRANSISKO, Klara wa Asizi, Mwanamke Mpya – ed. Familia za Kifransisko – [[Roma]] 1991 * Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 280-283 * Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk 256-280 * John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 275-276 * Pd. Leandry Kimario, [[Wakapuchini|O.F.M.Cap.]] - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 505-507 * Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 64 == Marejeo kwa lugha nyingine== * Bartoli, Marco. ''Chiara d'Assisi''. Rome 1989: Instituto Storico dei Cappucini. * Mooney, Catherine M.. "''Imitatio Christi'' or ''Imitatio Mariae''?: Clare of Assisi and Her Interpreters," in ''Gendered Voices: Medieval Saints and Their Interpreters'', ed. Catherine M. Mooney (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1999), pp. 52–77 (text), pp. 207–220 ([http://monasticmatrix.usc.edu/commentaria/article.php?textId=4 notes] {{Wayback|url=http://monasticmatrix.usc.edu/commentaria/article.php?textId=4 |date=20100702184215 }}) ==Viungo vya nje== * [http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-biography-of-st-claire-of-assisi-saint-and-virgin-of-the-holy-catholic-church.html The Life, Miracles and Death of St. Claire of Assisi, Saint and Virgin of the Catholic Church] {{Wayback|url=http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-biography-of-st-claire-of-assisi-saint-and-virgin-of-the-holy-catholic-church.html |date=20120805231216 }} {{Catholic Encyclopedia poster|St. Clare of Assisi}} * [http://www.clarians.net/ St. Clare's Sr. Sec. School Agra] {{Wayback|url=http://www.clarians.net/ |date=20130602020219 }} Built On the Name Of St. Clare Of Assisi * [http://www.klarabaum-bautzen.de.vu The pear-tree of St. Clare]{{Wayback|url=http://www.klarabaum-bautzen.de.vu/ |date=20140812205523 }} in the [http://www.netzwerk-eucharistie.de.vu Convent of the Poor Clares of Perpetual Adoration in Bautzen ] {{Wayback|url=http://www.netzwerk-eucharistie.de.vu/ |date=20160304075728 }} *[http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=215 St. Clare of Assisi] * [http://www.mirrorsforeternity.com/ Musical Theatre about St. Francis and St. Clare of Assisi] {{Wayback|url=http://www.mirrorsforeternity.com/ |date=20120421231156 }} * [http://saints.sqpn.com/saintc03.htm Saint Clare of Assisi] {{Wayback|url=http://saints.sqpn.com/saintc03.htm |date=20120201153730 }} in Patron Saints Index * [http://www.linetjornhoj.dk/Anorexia_Sacra.html Anorexia Sacra] {{Wayback|url=http://www.linetjornhoj.dk/Anorexia_Sacra.html |date=20120331101409 }} An opera using Clare's texts on asceticism and its connections with anorexia nervosa. * [http://www.aug.edu/augusta/iconography/clare.html St. Clare page] {{Wayback|url=http://www.aug.edu/augusta/iconography/clare.html |date=20120930190912 }} at ''Christian Iconography'' * [http://www.aug.edu/augusta/iconography/goldenLegend/clare.htm Caxton's life of St. Clare] {{Wayback|url=http://www.aug.edu/augusta/iconography/goldenLegend/clare.htm |date=20121020184306 }} {{mbegu-Mkristo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1193]] [[Jamii:Waliofariki 1253]] [[Jamii:Mabikira]] [[Jamii:Wafransisko]] [[Jamii:Waklara]] [[Jamii:Watawa waanzilishi]] [[Jamii:Watakatifu wa Italia]] c2xexvrlgh54p33ca40w979ctx131je 1580784 1580719 2026-07-20T14:34:38Z Riccardo Riccioni 452 /* Baada ya kifo cha Fransisko */ 1580784 wikitext text/x-wiki [[Image:Simone_Martini_047.jpg|thumb|right|Mt. Klara katika sehemu ya mchoro wa ukutani ([[1312]]–[[1220]]) wa [[Simone Martini]] katika [[Basilika la Mt. Fransisko]] huko Assisi, [[Italia]].]] '''Klara wa Asizi''' ([[Assisi]], [[Umbria]], [[Italia]] [[16 Julai]] [[1193]] - Assisi, [[11 Agosti]] [[1253]]) ni [[mwanamke]] wa kwanza kujiunga na [[tapo la toba]] la [[Fransisko wa Asizi]] tena ni mwanamke wa kwanza kutunga [[kanuni ya kitawa]] katika [[historia ya Kanisa]]. Huyo [[bikira]], anayehesabika kuwa [[mwanzilishi]] mwenza wa [[Waklara|Mabibi Fukara]] wa [[Utawa]] wa [[Ndugu Wadogo]], alipenda kujiita [[mche]] mdogo wa Fransisko, akimfuata kiroho kwa kuishi katika [[mji]] wao [[toba]] kali iliyojaa matendo ya [[upendo]] na [[ibada]]. Akipenda kwa namna ya pekee [[ufukara wa hiari]], hakukubali kamwe kuachanishwa nao, hata alipopatwa na hali ya kuhitaji na kuugua sana<ref>https://www.santiebeati.it/dettaglio/24000</ref>. Anaheshimiwa na [[Kanisa Katoliki]] kama [[mtakatifu]] na msimamizi wa [[televisheni]]. [[Sikukuu]] yake huadhimishwa [[tarehe]] ya [[kifo]] chake<ref>[[Martyrologium Romanum]]</ref>. == Nafasi ya wanawake katika Kanisa la zama za kati Ulaya == Kuanzia [[karne ya 11]] wanawake wa [[Ulaya]] walishika nafasi za maana kuliko kawaida katika jamii na [[Kanisa]], wakijitokeza pia kwa wingi kufuata tapo lolote la kiroho la Kikatoliki au la kizushi. Kumbe Fransisko hakupata mwanamke yeyote wa kumfuata kwa walau miaka sita tangu aongoke, na hata baada ya kumpata Klara, hakuwapata tena wengi. Sababu ni kwamba hakuwa [[mchungaji]] wa roho bali mtu mwenye kutafuta njia yake, wala hakuwa na mpango wa kuanzisha lolote, bali alitaka kushiriki tu hali ya watu wa mwisho. Basi, kwa wanawake nafasi ya mwisho haikuwa tu ile ya [[ukoma|wakoma]], bali pia ya ma[[kahaba]] na ya [[uchawi|wachawi]]. Hivyo kwao chaguo la nafasi ya mwisho lilikuwa gumu zaidi, si tu upande wa mateso bali pia upande wa dharau, mbali ya kwamba lingesababisha masingizio juu ya uhusiano wao na ndugu wa kiume. == Miaka ya kwanza ya Klara == [[File:SanDamianoAssisiDec132023_02.jpg|thumb|left|[[Konventi]] ya San Damiano leo. Juu yake unaonekana mji wa Assisi.]] Klara alizaliwa mwaka [[1193]] au [[1194]], hivyo alikuwa na miaka 12-13 Fransisko alipovua [[utu wa kale]] mbele ya mji mzima katika uwanda wa [[kanisa kuu]] ule ambako iko nyumba ya Klara. Kwa hakika huyo akaendelea kusikia habari mbalimbali juu ya Fransisko: alivyopata wafuasi, mmojawao [[ndugu Rufino]], [[kaka]] wa Klara; alivyokubaliwa na [[Papa]] n.k. Hatujui kama ni kwa sababu hizo kwamba alikataa [[ndoa]] mbalimbali mpaka akafikia umri wa miaka 18, wala hatujui kama walikutana mara nyingi kwa mashauri ya kiroho. Ila tunajua kwa hakika kuwa baada ya Klara kukimbia nyumbani usiku na kujiunga na jamaa ya [[Ndugu Wadogo]], akifuatwa na mdogo wake [[Anyesi wa Asizi|Anyesi]] baada ya wiki mbili tu, Fransisko alitimiza wajibu wa kumlisha kiroho kwa mahubiri, mifano na hata maandishi. Kwa ushahidi wa Klara tunajua kwamba hata kwake himizo kuu la Fransisko lilikuwa kuambatana moja kwa moja na [[ufukara]] wa [[Mwana wa Mungu]]. Mapema sana (kabla ya mwanzo wa mwaka [[1213]]) Fransisko aliwaahidia akina Klara kuwashughulikia sawa na ndugu wa kiume, akafanya hivyo mpaka kufa, ingawa kipindi fulani alijizuia asiwatembelee kusudi ndugu wengine wasipate kisingizio cha kufanya hivyo. == Kiongozi kwa watawa wa kike == [[File:SDamiano-Clara og søstre.jpg|thumb|250px|Mchoro wa ukutani unaowaonyesha Mt. Klara na masista wake; unapatikana katika kikanisa cha monasteri yao asili, [[San Damiano, Assisi]].]] Klara aliitikia kwa namna bora ya [[upendo]] na [[uaminifu]], akamsaidia kuelewa vizuri zaidi [[wito]] wake wa [[utume|kitume]]. Kufika kwake kwenyewe kulimfanya Fransisko afikirie sana na kushauriana naye juu ya maisha atakayoyashika. Mara wakatambua njia ya wanawake iwe tofauti na ile ya wanaume: kwa hiyo Klara akawa [[mmonaki]] na baadaye [[abesi]], ingawa kwa kushika kikamilifu [[ufukara mkuu]] na kuhusiana kidugu na wenzake. Tofauti na Ndugu Wadogo, ambao Fransisko aliwaelekeza wafuate “mtindo wa [[Injili]] takatifu”, yaani [[Yesu]] alivyowaagiza [[mitume]] waende (Math. 10:5-15), aliwaelekeza [[Waklara]] kwenye “[[ukamilifu]] wa Injili takatifu”, unaoonyeshwa hasa na [[heri nane]] na hotuba nzima ya mlimani (Math. 5:1-7:27), bila ya kuwabana kwa mtindo huo wenye vipengele vingi vya pekee. Tofauti inaonekana wazi katika ushahidi wa [[Askofu]] [[Yakobo wa Vitry]] ulioandikwa mwaka [[1216]] ukieleza maisha ya [[Wafransisko]] yalivyokuwa bado mwanzoni: wote walikuwa wanakula jasho lao, ila ndugu wa kiume kwa kufanya [[kazi]] hasa mjini au vijijini, kumbe akina dada kwa kubaki katika makao yao. Fransisko aliwahurumia daima wanawake hao waliokubali dharau na magumu ya kila aina. Yeye, ambaye hakusita hata kidogo kufuata tu mtindo wa Injili, katika kuwaongoza alizingatia sana udhaifu wa [[jinsia]] yao, na kama kwa kulazimishwa tu na Klara alimruhusu kushika magumu mengi: kila mara [[huruma]] ya Fransisko na msimamo imara wa Klara vilikutana katika kumpendeza [[Mungu]]. Ni baada tu ya kung’amua msimamo huo, kwamba Fransisko alimuahidia atawatunza sawa na ndugu wa kiume. Mwongozo wake wa uso kwa uso ukawa muhimu kuliko kuwaandikia kanuni fulani: badala yake mwenyewe alichukua jukumu la kudumisha ufukara mkuu na [[udugu]] katika monasteri ya kike. == Baada ya kifo cha Fransisko == Baada ya [[kifo]] cha Fransisko, akina Klara waliweza kushuhudia [[madonda ya Yesu]] katika mikono, miguu na ubavu wa mtakatifu huyo. Halafu wakaendelea kupigania ufukara mkuu dhidi ya mashauri ya watu mbalimbali. Ni kwamba baada ya [[Mtaguso IV wa Laterano]] (1215) kukataza [[kanuni]] mpya iliwabidi wapokee mojawapo ya zamani ili wakubaliwe na [[Kanisa Katoliki]] kama watawa. Basi wakaichagua ile ya [[Benedikto wa Nursia]], wakiifuata katika mambo kadhaa kadiri yalivyopatana na mtindo wao mpya, bila ya nia ya kuwa [[Wabenedikto]]. Hapo ilimpasa Klara kuitwa [[abesi]], jina alilolikubali tu kwa kumtii [[mwanzilishi]], ingawa akaendelea kujiita “mtumishi wa Kristo na wa akina dada fukara”. Hasa Klara hakutosheka na uhalali wa monasteri yake mbele ya Kanisa, bali kwa njia ya Fransisko aliomba akapewa na [[Papa Inosenti III]] “fadhili ya ufukara” (1216), yaani ruhusa ya kuishi bila ya mali hata kijumuia, kama jambo la msingi katika wito wake wa “kuishi kadiri ya [[ukamilifu]] wa [[Injili]] takatifu”, kwa kuungana na [[Yesu]] fukara kama bibiarusi fukara. [[Kardinali]] Ugolino, akiona [[monasteri]] za namna hiyo zinavyoongezeka huko na huko, alizitungia [[katiba]] ([[1219]]) iliyopitishwa na [[Papa Honori III]] ([[1216]]-[[1227]]) ambayo ikawa msingi wa kanuni zote zilizoandikwa baadaye kwa Utawa II. Lengo lake lilikuwa kukinga monasteri hizo dhidi ya upinzani na kuzipa mtindo wa kimonaki zaidi bila ya kuondoa [[usahili]] wake maalumu, ziwe muundo mpya wa aina moja chini ya [[Kanisa la Roma]] moja kwa moja. Katika juhudi zake za kurekebisha [[umonaki]] alielekeza hata monasteri kadhaa za zamani zifuate mtindo wa Mt. Damiano. Desturi kali alizoziagiza humo hazikumtisha Klara, ambaye alijishinda tayari na kujitesa kwa [[ushujaa]] mkubwa (katika kula, kuvaa, kulala n.k.) mpaka akakatazwa asizidishe. Wala hakuogopa ukali wa [[ugo]] ulioagiwa na katiba hiyo, ili kutunza mazingira ya sala. Wasiwasi wake ulihusu ufukara mkuu akiona hautajwi na katiba hiyo. Mwanzoni Ugolino alitaka msimamo huo udumu katika monasteri kadhaa, ila alipochaguliwa kuwa [[Papa]] akaanza kuzipatia mali nyinginyingi, labda kisha kung’amua matatizo yaliyojitokeza. Lakini Klara hakukubali kabisa akamuomba amtibitishie “fadhili ya ufukara” akakubaliwa (1228), lakini si kwa monasteri zote. Suala lingine lililojitokeza mapema, halafu likaendelea kusababisha migogoro, ni nani awajibike kuwasaidia Waklara upande wa roho na upande wa [[riziki]]. Fransisko alipokuwa [[Mashariki ya Kati]], [[Filipo Longo]] aliteuliwa msimamizi wao, lakini mwanzilishi aliporudi uteuzi huo ukafutwa, masista wakasimamiwa tena na wasio Wafransisko, mpaka Ugolino, kisha kuchaguliwa awe [[Papa Gregori IX]] ([[1227]]-[[1241]]) alipowalazimisha Ndugu Wadogo kuwajibika ([[1221]]). Klara alipoona [[wito]] wake wa Kiinjili upo hatarini upande wa [[sheria]], kwa kuwa kanuni na katiba hazikuwa za Kifransisko, akaanza kuomba aweze kuahidi kushika kanuni ya Ndugu Wadogo badala ya ile ya Benedikto. Mwaka 1234 akaja kumuunga mkono [[Anyesi wa Praha]], binti mfalme ambaye alikataa kuolewa na mfalme mkuu [[Federiko II]] wa [[Ujerumani]] akaanzisha monasteri yake iliyokubaliwa “fadhili ya ufukara”. Alitunga kanuni mpya kwa kuchanganya “mtindo wa maisha” alioandika Fransisko na katiba ya Ugolino, akamuomba Gregori IX, halafu [[Papa Inosenti IV]] (1243-1254) waithibitishe, lakini akakataliwa. [[Faili:Pope_Innocent_IV_sends_Dominicans_and_Franciscans_out_to_the_Tartars.jpg|thumb|left|Papa Inosenti IV akituma [[Mmisionari|wamisionari]] [[Ndugu Wadogo|Wafransisko]] na [[Wadominiko]] kwa [[Watartari]].]] Kumbe Inosenti IV akathibitisha katiba ya Ugolino (1245) na kusisitiza ifuatwe kanuni ya Benedikto kwa sababu ina sifa nyingi. Wakati huohuo alijaribu kusuluhisha mgogoro wa uhusiano kati ya Ndugu Wadogo na Waklara. Klara alikuwa akiendelea kudai kwa nguvu msaada wa kiroho wa ndugu hao kulingana na ahadi ya mwanzilishi. Kumbe Mtumishi mkuu [[Kreshensi wa Iesi]] (1244-1247) aliomba shirika liondolewe mzigo liliobebeshwa na Gregori IX, yaani himizo la kuanzisha [[konventi]] ndogo karibu na kila monasteri ya Waklara. Basi, Inosenti IV aliamua Waklara wawe chini ya uongozi na [[mamlaka]] ya Ndugu Wadogo, akapendekeza masista waunganishwe na Utawa I. Lakini shirika likazidi kuona litalemewa na wingi wa monasteri. Mwaka [[1247]] Inosenti IV akatunga katiba mpya badala ya ile ya Ugolino iliyokwishaenea katika monasteri zote za Kifransisko, ikitumika pengine pamoja na desturi maalumu za mahali. Katiba hiyo ilifanya kanuni ya Ndugu Wadogo kuwa msingi wa sheria za Waklara bila ya kuwadai waishike katika yote, ila katika [[utiifu]], utovu wa mali na [[useja mtakatifu]]. Katiba hiyo ilimuondolea [[Kardinali mlinzi]] mamlaka juu ya Waklara, ambao wakawekwa moja kwa moja chini ya viongozi wa Utawa I. Kwa katiba hiyo Waklara wakaja kutambulikana Wafransisko kisheria, lakini ndani mlikuwa na pigo kubwa kwa Klara, yaani iliandikwa wazi kuwa monasteri zao zinaruhusiwa kuwa na mali za kujitegemea. Ndiyo sababu monasteri chache tu zikaipokea katiba hiyo. Vilevile Ndugu Wadogo wakazidi kulalamika hadi Kardinali mlinzi akajitwalia polepole mamlaka yao na hatimaye ([[1250]]) aliwaandikia wasithubutu kujiingiza katika uongozi wa Waklara. Hivyo kwa muda mfupi katiba hiyo ikashindikana pande zote. Klara, mgonjwa toka siku nyingi, alipoona kifo kinamkaribia, aliandika wasia wake ambamo alimuiga Fransisko katika kukumbusha asili ya wito wake na wa jamaa yake, na kutamka kwa msisitizo mkubwa nia imara ya kufuata ufukara mkuu “aliouahidi kwa Mungu na kwa Mt. Fransisko” pamoja na kuhimiza sana [[umoja]] wa dada zake. Lakini pia, upande wa sheria, aliona haja ya kutunga upya “mtindo wa maisha” kwa kulinganisha kanuni ya Ndugu Wadogo na masharti ya maisha ya ndani tu. Humo aliingiza pia maandishi mawili mafupi ya Fransisko kwao, kuhusu ufukara mkuu na kuhusu ahadi ya kwamba yeye na Ndugu Wadogo watawahudumia Waklara sawa na wenzao wa kiume. Upande wake Klara aliahidi kuwatii waandamizi wa mwanzilishi. Kiini cha huo “mtindo wa maisha” kinasisitiza kwa nguvu nia ya kuishi bila ya mali yoyote, isipokuwa monasteri na bustani. Jambo lingine linalokazwa ni [[udugu]]: humo neno “dada” linapatikana mara 66! Udugu huo unatimizwa siku kwa siku chini ya “abesi na mama” kwa umoja wa mioyo pasipo [[ubaguzi]] wowote (tofauti pekee ni kati ya wanaojua na wasiojua kusoma kuhusu [[Sala ya Kanisa]]). Hata dada “wa nje” (yaani “wanaohudumia nje ya monasteri” bila ya kubanwa na ugo) washiriki maisha ya jumuia sawa na wenzao. Hao ni kundi maalumu la mtindo wa Kiklara, linalohitajika kadiri wenzao wanavyojifungia ndani: ni “akina Marta” kwa “akina Maria” kadiri Fransisko alivyowapangia Ndugu Wadogo wanaoishi upwekeni. Udugu huo unajitokeza hata katika mikutano, ambayo inatakiwa kufanyika kila wiki kwa mchango wa wote, kupanga shughuli za maana na kuteua watakaoshika nyadhifa mbalimbali. Abesi mwenyewe, ingawa anachaguliwa kwa maisha yake yote, kadiri ya mapokeo ya kimonaki, anaweza kubadilishwa na dada zake wakiona hawezi kutimiza vizuri kazi zake. Uhusiano na Utawa I unasisitizwa tena kwa kudai msimamizi wa monasteri awe daima Ndugu Mdogo, pamoja na kuomba Utawa huo uipatie monasteri mapadri 2 na ma[[bradha]] 2 kwa huduma za kiroho na za kimwili. Huo “mtindo wa maisha” ukakubaliwa na Kardinali mlinzi ([[1252]]) halafu na Inosenti IV ([[1253]]). Klara akapewa hati yake kitandani akaibusu; siku mbili baadaye akafa akiishika mikononi, wakihudhuria [[ndugu Leo]], [[Anjelo Tancredi|ndugu Anjelo]] na [[ndugu Yunipero|Yunipero]], wenzi wa Fransisko; pia alijaliwa faraja za [[Bikira Maria]] na wanawake watakatifu kadhaa. == Baada ya kifo chake == [[File:Assisi_-_Basilica_di_Santa_Chiara_-_2.jpg|thumb|[[Basilika]] lililojengwa kwa [[heshima]] yake [[masalia]] yake yanamotunzwa.]] [[Mazishi]] yalihudhuriwa na Papa, Makardinali, Ma[[askofu]] na wengineo. Inosenti IV alitaka ziimbwe sala za watakatifu ma[[bikira]] badala ya zile za wafu, ila akakubali shauri la Kardinali mlinzi la kufuata taratibu zilizopangwa kabla mtu hajatangazwa mtakatifu. Miaka miwili baadaye, Kardinali huyo akiwa amechaguliwa kuwa [[Papa Aleksanda IV]] ([[1245]]-[[1261]]), akamtangaza rasmi kuwa [[mtakatifu]] ([[1255]]). Mwaka [[1260]] [[masalia]] yake yakahamishiwa mjini Asizi katika kanisa lililojengwa kwa heshima yake. == Maandishi yake == Pamoja na kanuni na wasia, Klara ametuachia walau barua nne (kwa [[Anyesi wa Praha]]). Maandishi hayo ndiyo chemchemi ya kwanza ambamo tuchote utajiri wa [[roho]] yake na wa [[utu]] wake. Hasa ya mwisho inatuonyesha alivyogeuka ndani ya Yesu kwa kuzidi kumkazia macho kama kioo chake na kujifunza toka kwake hasa ufukara, [[unyenyekevu]] na [[upendo]] wa ajabu, vilivyong’aa katika hatua mbalimbali za maisha yake kuanzia [[Bethlehemu]] hadi [[Kalivari]]. Klara alimfikia Mungu kwa kumfuata Yesu kama [[bibiarusi]] mwaminifu katika hatua hizo za maisha yake halisi, kama alivyoelekezwa na Fransisko, kadiri ya [[karama]] yake mpya katika kumtazama Yesu na kuelewa [[Injili]]. ==Tazama pia== * [[Watakatifu wa Agano la Kale]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] * [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] ==Tanbihi== {{reflist}} == Marejeo kwa [[Kiswahili]] == * MTAKATIFU KLARA WA ASIZI – Maandishi yake – [[tafsiri]] ya Ndugu [[Wafransisko]] [[Wakapuchini]] – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – [[Ndanda]] 1994 – ISBN 9976-63-414-5 * WAHUDUMU WAKUU WA FAMILIA NNE ZA KIFRANSISKO, Klara wa Asizi, Mwanamke Mpya – ed. Familia za Kifransisko – [[Roma]] 1991 * Masomo ya Breviari - Sikukuu za Bwana, za Bikira Maria na za Watakatifu - Ndanda Mission Press 1978, uk 280-283 * Sala ya Kanisa ya Ki-fransisko - Benedictine Publications Ndanda - Peramiho, 1996, uk 256-280 * John Kabeya na wengine - Maisha ya Watakatifu – ed. T.M.P. Book Department – Tabora 1965, 1989, uk. 275-276 * Pd. Leandry Kimario, [[Wakapuchini|O.F.M.Cap.]] - Mfahamu Mtakatifu Somo Wako - Maisha ya Watakatifu wa Kila Siku pamoja na Watakatifu Wafransisko - Toleo la pili - Dar es Salaam 2021, uk. 505-507 * Maurice Soseleje, Kalendari yetu – Maisha ya Watakatifu – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Peramiho 1986 – ISBN 9976-63-112-X, uk. 64 == Marejeo kwa lugha nyingine== * Bartoli, Marco. ''Chiara d'Assisi''. Rome 1989: Instituto Storico dei Cappucini. * Mooney, Catherine M.. "''Imitatio Christi'' or ''Imitatio Mariae''?: Clare of Assisi and Her Interpreters," in ''Gendered Voices: Medieval Saints and Their Interpreters'', ed. Catherine M. Mooney (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1999), pp. 52–77 (text), pp. 207–220 ([http://monasticmatrix.usc.edu/commentaria/article.php?textId=4 notes] {{Wayback|url=http://monasticmatrix.usc.edu/commentaria/article.php?textId=4 |date=20100702184215 }}) ==Viungo vya nje== * [http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-biography-of-st-claire-of-assisi-saint-and-virgin-of-the-holy-catholic-church.html The Life, Miracles and Death of St. Claire of Assisi, Saint and Virgin of the Catholic Church] {{Wayback|url=http://www.catholicrevelations.com/category/saints/the-life-biography-of-st-claire-of-assisi-saint-and-virgin-of-the-holy-catholic-church.html |date=20120805231216 }} {{Catholic Encyclopedia poster|St. Clare of Assisi}} * [http://www.clarians.net/ St. Clare's Sr. Sec. School Agra] {{Wayback|url=http://www.clarians.net/ |date=20130602020219 }} Built On the Name Of St. Clare Of Assisi * [http://www.klarabaum-bautzen.de.vu The pear-tree of St. Clare]{{Wayback|url=http://www.klarabaum-bautzen.de.vu/ |date=20140812205523 }} in the [http://www.netzwerk-eucharistie.de.vu Convent of the Poor Clares of Perpetual Adoration in Bautzen ] {{Wayback|url=http://www.netzwerk-eucharistie.de.vu/ |date=20160304075728 }} *[http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=215 St. Clare of Assisi] * [http://www.mirrorsforeternity.com/ Musical Theatre about St. Francis and St. Clare of Assisi] {{Wayback|url=http://www.mirrorsforeternity.com/ |date=20120421231156 }} * [http://saints.sqpn.com/saintc03.htm Saint Clare of Assisi] {{Wayback|url=http://saints.sqpn.com/saintc03.htm |date=20120201153730 }} in Patron Saints Index * [http://www.linetjornhoj.dk/Anorexia_Sacra.html Anorexia Sacra] {{Wayback|url=http://www.linetjornhoj.dk/Anorexia_Sacra.html |date=20120331101409 }} An opera using Clare's texts on asceticism and its connections with anorexia nervosa. * [http://www.aug.edu/augusta/iconography/clare.html St. Clare page] {{Wayback|url=http://www.aug.edu/augusta/iconography/clare.html |date=20120930190912 }} at ''Christian Iconography'' * [http://www.aug.edu/augusta/iconography/goldenLegend/clare.htm Caxton's life of St. Clare] {{Wayback|url=http://www.aug.edu/augusta/iconography/goldenLegend/clare.htm |date=20121020184306 }} {{mbegu-Mkristo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1193]] [[Jamii:Waliofariki 1253]] [[Jamii:Mabikira]] [[Jamii:Wafransisko]] [[Jamii:Waklara]] [[Jamii:Watawa waanzilishi]] [[Jamii:Watakatifu wa Italia]] tray9od37411ebtkouzfji1ylji542z Historia ya Wokovu 0 16260 1581117 1578963 2026-07-22T13:20:17Z Riccardo Riccioni 452 /* Nabii Amosi (786-746 hivi K.K.) */ 1581117 wikitext text/x-wiki [[File:Pietro Perugino 040.jpg|thumb|upright|Jinsi [[Pietro Perugino]] alivyochora [[Mateso ya Yesu msalabani]] kwa mtindo wa ''[[Stabat Mater]]'', yaani akiwa na [[Bikira Maria]] na [[Mtume Yohane]] chini yake ([[1482]]). [[Kifo]] na [[ufufuko]] wa [[Yesu]] ndiyo kilele cha historia ya wokovu kwa [[imani]] ya [[Ukristo]].]] '''Historia ya Wokovu''' ni [[jina]] linalotumiwa na [[Ukristo|Wakristo]] kumaanisha [[ufafanuzi]] wa mpango wa [[kazi]] ya [[Mwenyezi Mungu]] kwa ajili ya [[wokovu]] wa [[binadamu]] kadiri ya [[Biblia ya Kikristo]]. ==Maana ya historia== [[Historia]] ni mfululizo wa habari za mambo yaliyotokea pamoja na sababu zake. Binadamu anaziandika ili kuelewa [[maisha]] yake, yaani [[Upatanisho wa imani na sayansi|ametokea wapi]], amepata mafanikio gani na matatizo gani. Historia inatufundisha kuishi: [[kumbukumbu]] za mambo ya zamani ([[vita]], [[uhuru]], [[viongozi]] na mengineyo) zinatuwezesha kuendelea vizuri zaidi. Lakini ni muhimu zaidi kujua mambo makuu aliyoyatenda Mungu ili kutuokoa. [[Dini]] ya [[Uyahudi]] na ya Ukristo ni dini zinazotegemea historia kuliko [[maumbile]]: Mungu hatazamwi kama [[Muumba]] tu, bali zaidi kama [[Mwokozi]]. ==Maana ya wokovu== Wokovu ni kazi ya Mungu kwa ajili yetu ([[1Tim]] 2:4; [[2Tim]] 1:9-10). Sisi hatuwezi kujikomboa, lakini Mungu ana nguvu kuliko [[shetani]] na mabaya yote, naye anatuhurumia sisi maskini ([[Kol]] 1:13-14). Alifanya nini ili kutuokoa? Ndiyo historia ya wokovu. Wapo walioiandika katika Biblia ili tusadiki na kuishi upya ([[1Pet]] 1:10-12). Humo mtu hatazamwi kama [[nafsi]] ya peke yake tu, bali zaidi kama mtu wa [[taifa]] lake; hivyo Mungu anatangazwa kuwa hashughulikii wokovu wa mtu binafsi tu, bali wa mataifa mazima pia, kuanzia lile la [[Israeli]]. Aliyowatendea wao ni hasa kuwatoa utumwani [[Misri]], kuwapa [[agano]] na masharti yake li awafanye [[taifa huru]] katika nchi bora. Waisraeli walijenga [[imani]] yao juu ya hayo mang’amuzi ya msingi ya wokovu kutoka kwa Mwenyezi Mungu, halafu wakajikumbusha kwamba alikuwa ameshawaahidia mababu wao [[baraka]] kama hizo. Hatimaye tu walitafakari juu ya asili ya watu na ya [[ulimwengu]], wakaelewa kuwa Mungu aliweza kuwaokoa kwa sababu ndiye aliyeumba vyote: hakuna wa kushindana naye na wa kuzuia mpango wake kwa ajili ya watu. Kwa Wakristo tukio kuu lililo msingi wa imani ni [[ufufuko wa Yesu]], aliyetoka [[kaburi]]ni mzima na mtukufu, wa kwanza kati ya [[umati]], akaingia katika nchi ya walio hai kweli. ==Imani kuhusu Biblia== [[Picha:Gutenberg Bible.jpg|thumb|175px|Biblia iliyochapwa na [[Johannes Gutenberg]] mwaka [[1455]] hivi. Ndiyo ya kwanza kutonakiliwa kwa [[mkono]].]] Wakristo wanasadiki Biblia imeandikwa kwa [[uvuvio]] wa [[Roho Mtakatifu]] ([[2Pet]] 1.20-21; [[2Tim]] 3:16): ndiyo sababu wanaiheshimu sana. Lakini habari zake hazifuati mpangilio wa [[tarehe]]. Wapo wataalamu waliozipanga kwa utaratibu huo unaotupendeza zaidi siku hizi: wamejitahidi kuelewa tarehe ya matukio na ya maandiko yote ili kuyapanga moja baada ya lingine kuanzia ya zamani za kale hadi maisha ya [[Yesu]] na ya [[Mitume wa Yesu|Mitume]] wake. Lakini tukumbuke daima kwamba lengo la Biblia si kueleza [[sayansi]], [[jiografia]] wala historia, bali ni kufundisha kwa ukweli njia ya wokovu. Taarifa nyingine zinategemea ujuzi wa mtu aliyeandika na mtindo alioutumia: [[sheria]], [[taratibu za ibada]], [[nasaba]], ufafanuzi wa majina, maneno matakatifu ya mahali fulani, [[baraka]], [[hadithi]], [[simulizi]], historia halisi n.k. Sehemu kuu mbili za Biblia ni [[Agano la Kale]] na [[Agano Jipya]] ([[2Kor]] 3:10; [[Eb]] 8:13). La Kale limeandikwa kabla ya Yesu, Jipya baada yake. Hata hivyo Agano la Kale lina utabiri mwingi juu ya Yesu ([[Lk]] 24:27,44), na Agano Jipya linarudia na kufafanua habari nyingi za kale: hivyo tunatakiwa kusoma daima Agano la Kale kwa mwanga wa Agano Jipya, na kutafuta katika habari za kale mifano inayotusaidia kuelewa mambo ya Yesu na [[Kanisa]] ([[1Kor]] 10:11; [[Kol]] 2:17). Kwa kuwa [[ufunuo]] wa Mungu ulifanyika hatua kwa hatua hata ukakamilishwa na Yesu ([[Eb]] 1:1-2), hatuwezi kutegemea dondoo moja tu kuhusu jambo fulani, bali tuzingatie jambo hilo lilivyoozungumziwa tangu mwanzo hadi mwisho wa ufunuo. Tunahitaji kujua Biblia nzima ili kuelewa jinsi Mungu alivyo, alivyotuokoa na anavyotaka tuishi. Vitabu vya Biblia ni 73: yaani 46 katika Agano la Kale na 27 katika Agano Jipya. Ndivyo vilivyokubaliwa na [[Kanisa Katoliki]] kuwa ni [[Neno la Mungu]]. [[Waprotestanti]] wengi wanakataa vitabu 7 vya Agano la Kale (pamoja na sehemu chache za vingine): hivyo Biblia yao inavyo 66 tu. Mgawanyo wa vitabu hivyo si muhimu, mradi tusiongeze wala kupunguza neno. Kwa kawaida vinapangwa kwa kuzingatia vinaleta habari za namna gani. Hivyo katika Agano la Kale yanatofautishwa makundi manne: [[Torati]] (yaani sheria), vitabu vya historia ya [[Israeli]], vitabu vya [[manabii]] (waliotumwa na Mungu ili kuwaonya na kuwafariji Waisraeli), na vitabu vya hekima (vyenye nyimbo, mashairi, mithali n.k.). Katika Agano Jipya tuna vitabu 5 vya historia (yaani [[Injili]] 4 na [[Matendo ya Mitume]]), barua 21 za Mitume na kitabu kimoja tu cha kinabii ([[Ufunuo]]). Lugha asili ziko tatu, yaani Biblia imeandikwa sehemusehemu kwa [[Kiebrania|Kiyahudi]], [[Kiaramu]] (ndiyo lugha ya Yesu), na [[Kiyunani]] (yaani [[Kigiriki]] cha zamani). Ila Agano Jipya lote limeandikwa kwa Kiyunani ambacho zamani za Yesu kilikuwa lugha ya kimataifa. Kutoka lugha hizo wataalamu wanaendelea kutafsiri Biblia katika lugha yoyote ili Neno la Mungu liwaelee watu wote. Kati ya tafsiri zote, mbili za zamani zina sifa za pekee, yaani tafsiri ya LXX (kwa Kigiriki "[[Septuaginta]]", yaani sabini: ni Agano Kale kwa lugha ya Kiyunani), na ya [[Vulgata]] (Biblia nzima kwa [[Kilatini]]). Maelezo ya Kanisa yanahitajika kwa sababu: kwanza mwenyewe sielewi maandiko hayo yameandikwa na nani, lini, wapi, kwa lengo lipi na katika mazingira ya namna gani. Hasa [[Roho Mtakatifu]] hakunipa Biblia peke yangu, bali ndani ya taifa lote la Mungu. Hivyo sina haki ya kuifafanua ninavyotaka. Wasio na elimu na msimamo wanapotosha Biblia na kupotea ([[2Pet]] 3:16). ==Agano la Kale== {{Biblia AK}} ===Vitabu vitano vya Torati=== [[File:Köln-Tora-und-Innenansicht-Synagoge-Glockengasse-040.JPG|thumb|left|Kitabu cha Torati katika [[Sinagogi]] la [[Cologne]], [[Ujerumani]].]] Vitabu vya kwanza vya Biblia ([[Mwanzo]], [[Kitabu cha Kutoka|Kutoka]], [[Mambo ya Walawi]], [[Hesabu]] na [[Kumbukumbu la Torati]]) vinaunda kwa pamoja Torati (kwa Kiyahudi “fundisho”, yaani “sheria”). Mgawanyo wa kawaida wa Kiyahudi wa vitabu vya Biblia katika makundi matatu (Torati, Manabii na Maandishi) unaonyesha jinsi vitabu vitano vya kwanza vinavyotazamwa kuwa kitu kimoja, tena kiini cha Agano la Kale lote. Ajabu la Torati ni jinsi inavyounganisha mambo mbalimbali: ibada kwa Mungu pekee, ahadi zake, matakwa yake, uasi wa binadamu na [[ukombozi]] wa Kimungu, wito wa kujali mwanzo wa taifa la Mungu. Humo tunakuta muhtasari wa historia kuanzia [[uumbaji]] wa ulimwengu hadi kifo cha [[Musa]]: historia ya asili ([[Mwa]] 1-11), kipindi cha [[mababu]] (Mwa 12-36), simulizi la [[Yosefu (babu)|Yosefu]] (Mwa 37-50), ukombozi toka [[Misri]] na safari kwenye [[Sinai]] ([[Kut]] 1-18), toleo la sheria mlimani huko (Kut 19 – [[Hes]] 10), safari hadi mabonde ya [[Moabu]] (Hes 10-36) na nyongeza ([[Kumb]] 1-34). Zamani Musa alidhaniwa kuwa mwandishi wa vitabu hivyo vyote. Siku hizi wataalamu wamethibitisha kuwa ndiye asili ya kiini cha sheria za [[Israeli]], lakini vitabu hivyo viliandikwa katika kipindi kirefu hadi mwaka 400 hivi K.K. Ndiyo sababu katika sheria za vitabu hivyo yanaonekana mabadiliko mbalimbali yaliyofanyika karne hadi karne, k.mf. kuhusu [[Pasaka]] na umoja wa [[hekalu]]. Waliohusika na uandishi ni watu wengi wa Israeli Kaskazini na Kusini. Hasa yameainishwa mapokeo manne tofauti: J (yaliyoandikwa katika [[karne X K.K.]] kwa kumuita Mungu [[YHWH]]), E (ya [[karne IX K.K.]] yanayomuita Elohim), D (yanayotawala Kumbukumbu ya Torati: ni ya [[karne VII K.K.]]) na P (yaani ya kikuhani kwa kuwa yanajali sana [[ibada]]: ni ya [[karne VI K.K.]]). Hayo ya mwisho yalitumika kama fremu ya mapokeo hayo yote ili kuunganisha Torati nzima katika [[karne V K.K.]] Hivyo Torati inatunza matukio ya msingi na imani ya taifa la Israeli jinsi ilivyozidi kukomaa baada ya Musa. ===Uumbaji=== [[File:Tissot The Creation.jpg|thumb|upright=1.25|''Uumbaji'' ([[1896]]–[[1902]]), [[mchoro]] wa [[James Tissot]].]] [[Uumbaji]] unasimuliwa katika sura mbili za kwanza za Mwanzo. Kama vile sehemu mbalimbali za Biblia, kitabu hicho kilitungwa kwa kushona pamoja maandishi tofauti. Ndiyo sababu tunakuta masimulizi mawili juu ya Mungu kuumba ulimwengu na watu. La kwanza (1:1-2:4a) linamchora Mungu akifanya kazi kama binadamu kwa siku sita halafu kustarehe. Aliumba kila kitu kwa Neno lake ([[Eb]] 11:3; ndiye Mwanae pekee: [[Yoh]] 1:1-18). Wengine wanaona humo hata kidokezo cha kwanza cha Roho Mtakatifu, aliye upendo wa Mungu, katika upepo uliovuma juu ya wingi wa maji. Mungu aliona kila alichokiumba ni chema tu, lakini alipoumba mtu katika [[jinsia]] mbili akaona ni mwema sana, ni bora kuliko vingine, akamweka kuvitawala kwa niaba yake. Mwanamume na mwanamke wana hadhi sawa kwa kuwa wote wawili ni sura na mfano wake, si upande wa [[mwili]], bali hasa kwa [[roho]] yenye uwezo wa kuelewa na kupenda kwa [[hiari]]. Muumba anataka watu washirikiane na kusaidiana, kilele cha uhusiano wowote kati yao ni [[ndoa]] inayowafanya kuwa mwili mmoja kama Kristo na Kanisa ([[Ef]] 5:31-32). Simulizi linalofuata ([[Mwa]] 2:2b-25) ni la zamani zaidi, nalo pia lina mafundisho makuu juu ya Mungu na mtu, hasa kwamba huyo ndiye kiumbe bora anayeweza kushirikiana na Mungu tofauti na vingine. Hali yake asili ilikuwa ya kupendeza kabisa kwa [[usafi wa moyo]] na uhai usio na mwisho, naye alitakiwa akubali kazi za Mungu na kufuata maneno yake, bila ya kujiamulia nini jema, nini baya. ===[[Dhambi ya asili]]=== [[Picha:Forbidden fruit.jpg|thumb|left|300px|[[Michelangelo]] alivyochora katika kuta za [[Cappella Sistina]] huko [[Vatikano]] [[dhambi]] ya [[Adamu]] na [[Eva]] na [[adhabu]] iliyofuata ya kufukuzwa bustanini.]] Mwa 3 inasimulia [[dhambi]] iliyo asili ya dhambi zote ([[Rom]] 5:12). Kwa njia hiyo tunaambiwa hali yetu mbaya haitokani na Mungu, bali na uasi wetu na wa wazee wetu ([[Hek]] 2:23-24). Pia tunafundishwa kukataa toka mwanzo vishawishi vyetu tukiamini maagizo yote ya Mungu yametolewa kwa upendo mkuu. [[Shetani]] ndiye aliyeanzisha [[kishawishi]]. [[Eva]] alipaswa asimsikilize. Kosa lake la kwanza ni kumjibu: hivyo shetani akamdanganya kwamba, eti Mungu ana [[kijicho]], hataki watu walingane naye, ndiyo sababu aliwakataza ([[Yoh]] 8:44). Tukianza kuzingatia kishawishi tunakubali shaka juu ya wema wa Mungu kwetu katika kutuelekeza. Kwa namna hiyo walianguka watu wa kwanza waliokuwa watakatifu; kwa urahisi zaidi tutaanguka sisi wenye [[tabia mbaya]] kutokana na dhambi hiyo na nyingine nyingi. Hata baada ya dhambi Mungu anamtafuta mtu kwa [[upendo]], ila huyo kwa [[aibu]] anamkimbia, au akijisikia analaumiwa na [[dhamiri]], basi anatafuta visingizio hata kumlaumu Mungu kana kwamba ndiye aliyesababisha. Kwa [[utakatifu]] wake Mungu hawezi kuvumilia maovu, na kwa [[haki]] yake anataka makosa yalipwe. Ndiyo sababu tunakuta matatizo maishani, kama vile [[uchungu wa uzazi]], kuhusiana kwa mabavu, kupata riziki kwa shida, na hasa kufa: hayo yote ni [[matokeo ya dhambi]]. Pamoja na hayo Mungu hapendi mtu yeyote apotee (2Pet 3:9), hivyo toka mwanzo aliahidi kwamba mzawa wa Eva atamponda kichwa shetani. Ndiyo habari njema ya awali kuhusu wokovu ujao. ===Watu walivyoishi baada ya dhambi=== [[File:Cain and Abel, 15th century.jpg|thumb|right|200px|''Kaini na Abeli'', [[mchoro]] wa [[karne ya 15]] kutoka [[kitabu]] cha [[Ujerumani]] ''Speculum Humanae Salvationis''.]] Baada ya [[dhambi ya asili]] watu walianza kuzaa. Mwa 4:1-16 inatuchorea picha ya [[Kaini]] na [[Abeli]] kama wazaliwa wa kwanza waliotofautiana kiadili ([[1Yoh]] 3:11-12). Toka mwanzo mwovu na mwadilifu waliishi pamoja, wa kwanza akimdhulumu wa pili hata kumuua bila ya kujali [[udugu]]. Ikisikitishwa kufikiria mzaliwa wa kwanza kuwa muuaji wa mdogo wake, inafurahisha kwamba wa kwanza kufa alikuwa mwema, kielelezo cha Yesu aliyeuawa bila ya kosa (Eb 12:24). Toka mwanzo hao walimuabudu Mungu kwa njia ya [[dini]], [[ibada]] na [[sadaka]] mbalimbali. Hata hivyo Mungu akakubali zile tu zilizotolewa kwa [[ukarimu]] (Eb 11:4). Tangu hapo Biblia inatuonyesha jinsi alivyopendelea wadogo kuliko wakubwa. Kuhusu Kaini tunaonyeshwa [[ustawi wa dhambi]] ndani mwake na uongozi wa Mungu aliyemtaka ashinde dhambi bado mlangoni. Hata baada ya dhambi hiyo ambayo ni kubwa kiasi cha kumlilia Mungu alipe [[kisasi]], yeye alizidi kumhifadhi Kaini. Baadaye (Mwa 4:17-24) kukawa na [[maendeleo]] ya aina mbalimbali: [[ujenzi]], [[ufundi]], [[muziki]], lakini hasa dhambi. Picha yake ni [[Lameki]], mtu wa kwanza kuwa na [[mitara]], mkatili kama nini. Ingawa hali ilikuwa ya kukatisha tamaa, kwa [[baraka]] ya Mungu watu wakazidi kuzaa na kati ya watoto wao wakapatikana [[waadilifu]] kama [[Henoko]] aliyestahili kutwaliwa na Mungu. Hata hivyo ongezeko la dhambi likasababisha maisha ya binadamu yafupike (Mwa 6:3) kwa kuwa ni kusogea mbali na Mungu, chemchemi ya uhai. ===Nuhu=== [[Image:NoahsSacrifice.JPG|thumb|left|250px|''Sadaka ya Nuhu'' ilivyochorwa na [[Daniel Maclise]].]] Mwa 6:5-9:17 inatufundisha kwamba Mungu anachukizwa na dhambi, hivyo anataka kuondoa maovu duniani ili nchi impendeze kama alivyokusudia alipoiumba. Kwa ajili hiyo zamani za [[Nuhu]] alileta maji yafunike dunia na kuzamisha waovu. Lakini alisalimisha waadilifu katika [[safina]] kubwa ya kutosha, halafu akafunga nao [[agano]] thabiti (Eb 11:7). Hasa maji yanayokusudiwa kutakasa dunia yote ni yale ya [[ubatizo]] (1Pet 3:17-22), na safina ambayo iokoe watu ni Kanisa, ambalo ni la lazima kwa wokovu kama vile ubatizo unaotuingiza ndani yake. Uso wa nchi ulipokwishatakaswa na maji [[njiwa]] akarukaruka akachuma tawi la [[mzeituni]] unaozaa matunda ya kutengenezea [[mafuta]]. Njiwa akaonekana tena juu ya maji siku ya [[ubatizo wa Yesu]] ambapo alipakwa Roho Mtakatifu na kuyatia maji nguvu ya kutakasa watu ([[Mk]] 1:9-11; [[Tito]] 3:3-7). Maji na mafuta ndiyo mwanzo mpya kwa binadamu. Mara alipotoka safinani Nuhu alimtolea Mungu sadaka iliyompendeza hata akaahidi hataangamiza tena binadamu kila anapostahili. Sadaka hiyo ni mfano wa ile ya Yesu msalabani, inayoadhimishwa katika [[ekaristi]], ikituondolea [[adhabu]] nyingi na kutuletea [[huruma]] ya Mungu, yaani nafasi na neema ya kutubu (Tito 2:11-14). Hatimaye kutakuwa na [[hukumu]] ([[Math]] 24:37-41). ===[[Mnara wa Babeli]]=== [[Picha:Pieter Bruegel the Elder - The Tower of Babel (Vienna) - Google Art Project - edited.jpg|thumb|350px|Mnara wa Babeli ulichorwa mara nyingi na wasanii kama katika picha hii ya [[Pieter Brueghel Mzee]].]] Mwa 11:1-9 inatufundisha kwamba [[kiburi]] na dhambi kwa jumla vinatenganisha watu wasiweze kuelewana wala kuishi pamoja. Kinyume chake katika Agano Jipya tunasikia kwamba siku ya [[Pentekoste]] Roho Mtakatifu, aliye upendo wa Mungu, aliunganisha tena watu wa makabila mbalimbali katika kutangaza sifa zake ([[Mdo]] 2:5-12). Palipo na upendo, tofauti za [[lugha]] na [[utamaduni]] si shida. ===[[Abrahamu]] (1900-1800 hivi K.K.)=== [[File:Molnár Ábrahám kiköltözése 1850.jpg|thumb|left|Mwanzo wa safari ya Abrahamu ulivyochorwa na [[József Molnár]].]] Mtu huyo, aliyezaliwa [[Mesopotamia]] ([[Iraq]]) baada ya watu kubuni [[uandishi]], ndiye mwanzo wa [[taifa teule]] la Mungu na baba wa waamini wote. Aliishi kwa kuhamahama pamoja na mifugo yake: akipitia [[Syria]] alifikia nchi ya [[Kanaani]] aliyoahidiwa na Mwenyezi Mungu akashukia [[Misri ya Kale|Misri]] kwa muda (Mwa 12). Lakini safari yake muhimu zaidi ni ile ya imani, kwa kuwa Abrahamu aliongozwa na Mungu siku kwa siku, katika mazuri na magumu, akisadiki ahadi zake za ajabu (Eb 11:8-19). Mchungaji huyo alikubali Mungu amchunge maisha yake yote, akamfuata bila ya wasiwasi, akituachia mfano bora wa kumshika mkono Mungu daima bila ya [[hofu]]. [[File:Schnorr von Carolsfeld Bibel in Bildern 1860 024.png|thumb|right|200px|Mungu akimuagiza Abramu kuhesabu nyota; mchoro wa [[Julius Schnorr von Carolsfeld]] ([[1860]]).]] Hasa Mungu alimuahidia uzao mkubwa kama [[nyota]] za mbinguni, naye akaamini ingawa alikuwa hajapata hata mtoto mmoja: ndiyo imani iliyompendeza sana Mungu (Mwa 15:1-6). Mwa 18 inamchora kama mtu mkarimu sana kwa wageni, rafiki wa Mungu anayestahili kuambiwa yote, mwenye huruma, [[busara]] na [[unyenyekevu]] katika [[sala]]. Wageni wake watatu ambao ni kama mtu mmoja tu wanadokeza [[Utatu]] Mtakatifu. Mungu alimdai Abrahamu asadiki kwamba anaweza yote kama atakavyomdai [[Bikira Maria]] ([[Lk]] 1:17), naye alidumu kumuomba awahurumie waovu kwa ajili ya waadilifu ([[Yak]] 5:16). Mwa 19 inatuchorea uovu wa watu ambao huko [[Sodoma]] ulizidi hata kumdai Mungu alipe kisasi. Lakini kati yao mwadilifu akaokolewa, isipokuwa mke wake akaja kuadhibiwa kwa sababu aliangalia nyuma kinyume cha agizo la Bwana (Lk 17:28-33). Mwa 21:1-21 inatusimulia jinsi Mungu alivyotimiza ahadi yake kwa kumjalia [[Sara]] amzalie Abrahamu mtoto [[Isaka]] katika [[uzee]] na [[utasa]]. Isaka ni mtoto wa imani, si wa mwili, naye ni huru, tofauti na [[Ishmaeli]] mtoto wa mtumwa ambaye hastahili kurithi pamoja na mdogo wake. Isaka, baba wa Israeli alipata baraka kuu, naye ni mfano wa watu wa Agano Jipya. Ishmaeli, baba wa [[Waarabu]] alibarikiwa pia kwa ajili ya baba yake, naye ni mfano wa Agano la Kale ambapo watu wanategemea mambo ya kimwili (kutahiriwa, kunawa, kubagua vyakula n.k.) na hivyo ni watumwa ([[Gal]] 4:21-5:1). Mwa 22:1-19 inatuletea habari ya kusisimua kuhusu sadaka ambayo Mungu alimdai Abrahamu, yaani kumchinja Isaka. Ni kimoja kati ya vilele vya imani ya binadamu, imani inayoonyeshwa kwa matendo ya [[utiifu]] (Yak 2:21-22). Abrahamu hakusita kumrudishia Mungu kile alichopewa, akaondoka alfajiri akasafiri mpaka mahali alipoambiwa (Wayahudi wanaamini mlima huo ndipo walipojenga hekalu la [[Yerusalemu]]). Kwa niaba ya waamini wote Abrahamu alikuwa tayari kumchinjia Mungu mwanae pekee ampendaye. Lakini atakayemtoa kweli [[Mwana pekee]] ni [[Mungu Baba]] (Yoh 3:16). Mwanae ndiye [[mwanakondoo]] aliyeuliziwa na Isaka na ambaye Mungu akajipatia juu ya mlima [[Kalivari]] alioupanda huku amejitwika sio kuni bali mti wa [[msalaba]]. Abrahamu aliamini uwezo wa Mungu juu ya [[mauti]] na hasa [[uaminifu]] wake kwa ahadi alizompa: kwa hiyo akarudishiwa mwana hai kama mfano wa [[ufufuko]], na katika yeye, yaani katika mzawa wake, watu wote wakabarikiwa. Maisha ya imani yanadai daima sadaka, hasa ya mambo yanayopendwa zaidi (Rom 12:1-2): ndiyo njia ya kujaliwa baraka zinazopita ubinadamu wetu. Mwa 24 inasimulia kirefu jinsi Abrahamu kabla hajafa alivyomfanyia mpango wa ndoa Isaka kufuatana na [[mila]] zao, ila alikataza kabisa asirudi kwao, bali kwa vyovyote abaki katika nchi ile aliyoahidiwa na Mungu. Hivyo imani izidi kuongoza uzao wake kama ilivyomuongoza mwenyewe. ===Watoto wa Isaka: Esau na Yakobo=== [[File:Matthias Stomer (Umkreis) Das Linsengericht.jpg|thumb|left|250px|[[Matthias Stom]], ''Esau [kulia] akimuuzia Yakobo haki yake kama mtoto wa kwanza'' au ''Sahani ya dengu'', ([[karne ya 17]]).]] Kadiri ya [[Mwa]] 25:19-34, [[Rebeka]] alimzalia Isaka watoto [[pacha]] wenye [[sura]] na [[silika]] tofauti, [[Esau]] na [[Yakobo Israeli|Yakobo]]. Wa kwanza analaumiwa hasa kwa kupuuzia baraka ya Mungu iliyokuwa haki ya [[kifunguamimba]]: kwa sahani ya [[dengu]] alikubali kukosa [[neema]] zile zote alizojitwalia Yakobo kwa imani yake ([[Eb]] 12:16-17). Mwa 27 inasimulia jinsi Yakobo, akifundishwa na mama yake, alivyoweza kubarikiwa na baba. Ingawa [[uongo]] wake haukubaliki ([[Hos]] 12:3-5), Mungu alithibitisha baraka ya Isaka kadiri ya desturi yake ya kumpendelea mdogo: hivyo Yakobo, aliyekimbia nchi yake ana fimbo tu, alirudi miaka ishirini baadaye ana wake 4, watoto 11 na mifugo wengi ajabu (Mwa 32). Kabla hajaingia nchi yake Mungu alishindana naye usiku kucha akalazimika kumbariki na kumtajia jina jipya, Israeli. ===Yosefu na ndugu zake kushukia Misri (1700 hivi K.K.)=== [[File:Tissot Joseph and His Brethren Welcomed by Pharaoh.jpg|thumb|Yosefu na kaka zake wakipokewa na Farao kadiri ya [[James Tissot]] ([[1900]] hivi).]] Kama kawaida ya mitara, kulikuwa na upendeleo na [[wivu]] kati ya watoto wa Yakobo. Hasa [[Yosefu (babu)|Yosefu]] alichukiwa na kaka zake wote, ingawa alikuwa mnyofu hata kuwasimulia [[ndoto]] zake za ajabu (Mwa 37:2-11). Kijicho na [[chuki]] vilifikia hatua ya kuwafanya watamani kumuua. Walipopata nafasi walifanya njama, ingawa si wote. Mwisho uamuzi ukawa kumuacha hai lakini kumuuza kama [[mtumwa]] kwa wafanyabiashara walioelekea Misri (Mwa 37:12-36). Lakini katika maovu ya binadamu Mungu akazidi kushughulikia taifa lake teule. Hivyo Yosefu akawa mfano wa Yesu ambaye alichukiwa bure tu akauawa msalabani kwa wokovu wa wadogo zake wakosefu. Mwa 39 inaonyesha jinsi Yosefu alivyozidi kumtiii Mungu na kukwepa dhambi. Hivyo baada ya majaribu mbalimbali akatukuzwa kuwa [[liwali]] wa [[Farao]] kwa nchi yote, hasa kwa usimamizi wa akiba ya chakula (Mwa 41:1-49) kwa ajili ya miaka saba ya [[njaa]] aliyotabiri. Kadiri ya mpango wa Mungu njaa hiyo ikawalazimisha kaka zake waje kumuinamia, naye hakulipa kisasi; halafu, kama vile alivyotafsiri ndoto mbalimbali, aliwafafanulia maana ya matukio ya maisha yao katika mpango wa Mungu: kwamba ndiye aliyemtuma Misri kusudi awaokoe (Mwa 45:1-15). Mwa 46:1-7 inasimulia Yakobo na wazawa wake wote, jumla wanaume 70, walivyohamia Misri. Lakini hawakusahau nchi waliyoahidiwa na Mungu: ndiyo sababu Yakobo na Yosefu walidai waapiwe kuwa watakuja kuzikwa kwao (Mwa 49:29-50:26). Kabla ya kufa Yakobo aliwabariki watoto wake 12 na kwa namna ya pekee [[Yuda (babu)|Yuda]] ambaye atatawala moja kwa moja (Mwa 49:8-12). ===Utumwa wa Misri na wito wa Musa (1250 hivi K.K.)=== [[File:MosesRescued FromTheNile.JPG|thumb|left|240px|Musa akiokolewa katika maji ya [[mto Nile]], alivyochorwa na [[Nicolas Poussin]] mwaka [[1638]].]] [[Wanaisraeli]] waliishi Misri kama wageni tu zaidi ya miaka mia nne (Mdo 7:6-16) wakiongezeka kiasi cha kuwatisha wenyeji wao: ndiyo sababu wakaanza kudhulumiwa mwaka 1300 hivi K.K. Hasa katika kuwakomboa utumwani, Mungu alijionyesha [[mtetezi]] wa haki za [[maskini]]. Pamoja na kushurutishwa kufanya kazi wasioipenda, ilitolewa amri ya kuua watoto wao wote wa kiume: lakini mpango huo haukutekelezwa sawasawa (Kut 1:7-22). Mmoja kati ya watoto waliookolewa katika hatari hiyo ni Musa, wa [[kabila la Lawi]] (Kut 2:1-10; Eb 11:23; Mdo 7:17-22). Kisha kukimbia Misri Musa akaoa Mmidiani (Kut 2:11-22; Eb 11:24-27; Mdo 7:23-29): alipokuwa anachunga mifugo ya mkwewe kwenye mlima Sinai akaitwa na Mungu kutoka ndani ya kichaka kinachowaka moto kisiteketee. Mungu alimchagua ingawa ana [[kigugumizi]] yaani anaonekana hafai kushindana na Farao. Mungu akasisitiza aende mwenyewe, naye atatumia uwezo wake wa Kimungu kumlazimisha Farao. Kadiri Musa alivyoomba, Mungu alimfunulia jina lake takatifu YHWH ambalo linaeleweka kiasi tu, kama vile [[fumbo]] la Mungu mwenyewe (Kut 2:23-3:20; Mdo 7:30-35). ===Mapigo ya Wamisri=== [[File:Tissot Water Is Changed into Blood.jpg|thumb|"Maji Kugeuka Damu" kadiri ya Tissot.]] Mungu alipomtuma Musa kwa Farao alijua tayari huyo atakataa kuwaruhusu Waisraeli waende zao, mpaka aone mapigo yake kwa [[Wamisri]]. Kwa kuwa ulihitajika muda kuleta ukombozi, iliwabidi Waisraeli wawe na imani na [[subira]] hadi ahadi za Mungu zitimie. Lakini binadamu hatupendi kungojea ukombozi: hivyo Waisraeli wakaanza kunung’unika (Kut 5:1-6:1). Hata hivyo Mungu akaendelea na mpango wake. Maajabu aliyoyatenda huwa yanatokea Misri lakini si yote kwa wakati mmoja wala si kwa kiasi kile alichosababisha Musa kwa fimbo yake (Kut 6:28-7:7). Tuna orodha mbalimbali za mapigo hayo, lakini kwa kawaida yanahesabiwa kumi: maji ya mto [[Naili]] kuwa mekundu kama [[damu]], vyura kujaa nchi, [[chawa]], [[nzi]], [[tauni]], majipu, [[mvua ya mawe]], [[nzige]], [[giza]] na hatimaye [[kifo]] cha wazaliwa wa kwanza wa kiume wa watu na wa wanyama. Adhabu hizo ziliwapata Wamisri, lakini si Waisraeli: hivyo ilikuwa wazi kuwa Mungu anabagua watu wake na watu waovu. Katika pigo la kumi Waisraeli waliopolewa kwa kuipaka milango yao damu ya mwanakondoo (Kut 11:1-10; Mdo 7:36-37; Eb 11:28). Hivyo Mungu aliwaandaa watu kupokea imani kwa Yesu Kristo, Mwanakondoo wa kweli na Mkombozi wa waliokuwa watumwa wa dhambi, shetani na kifo (Yoh 19:36; 1Kor 5:7; 1Pet 1:18-20). Hiyo ni wazi katika ibada iliyoagizwa ifanyike kila mwaka (Kut 12:1-14), yaani Waisraeli wale nyama ya mwanakondoo dume asiye na hila, pamoja na [[mkate]] usiotiwa [[chachu]] na [[mboga]] ya majani machungu. Yesu akaifanya ibada hiyo iwe ibada kuu ya agano jipya la milele, akiagiza tuifanye kwa [[ukumbusho]] wake, si tena kwa ukumbusho wa kutoka Misri (1Kor 11:23-26). ===Safari ya kuendea Nchi ya ahadi=== [[File:The Crossing fo The Red Sea.jpg|thumb|300px|left|"Kuvuka Bahari ya Shamu" kadiri ya [[Nicholas Poussin]].]] Kut 12:29-42 inasimulia Waisraeli wote walivyokimbia Misri pamoja na mifugo yao waliposikia mayowe kutoka nyumba za majirani wao wote. Katika safari yao wakaongozwa na Mungu kwa sura ya [[wingu]] [[mchana]] na ya [[moto]] [[usiku]] (Kut 13:17-22; Yoh 8:12): hivyo Mungu alionyesha wazi kuwa hawaachi hata kidogo bali anawashughulikia kwa namna tofauti kadiri ya mahitaji. Kut 14:5-31 inasimulia jinsi Wamisri, kisha kuwalilia wafu wao, walivyoanza kuwatafuta Waisraeli kwa [[farasi]] na magari wakawakuta karibu na [[bahari ya Shamu]]. Lakini Waisraeli walivuka bahari kama kwamba ni [[nchi kavu]], kwa kuwa maji yamegawanyika. Kumbe Wamisri wakazama kwa kuwa maji yamerudi mahali pake (Eb 11:29). Asubuhi Waisraeli wakaona maiti za Wamisri wote zikielea wakamshangilia Mungu aliyewaokoa (Kut 15:1-21 inatuletea [[wimbo]] ambao maneno yake ni kati ya yale ya kale zaidi katika Biblia). Hivyo Mungu aliwaokoa tena watu wake katika maji, na huu pia ni mfano wa ubatizo ambao unaadhimishwa hasa usiku wa [[Pasaka]]. Hata katika hatari ya kukandamizwa Mungu alidai Waisraeli watulie kwa imani ya kuwa [[ushindi]] ni wake tu. Tena walitakiwa wasiyasahau kamwe mang’amuzi hayo, kwa kuwa ndiyo msingi wa imani ya dini yao. Sisi vilevile tunatakiwa kukumbuka daima ubatizo wetu ambapo Mungu ametuokoa. Baada ya ushindi wa Pasaka safari ikaendelea mpaka kufikia nchi aliyoahidi Mungu, ila Waisraeli wakaja kusahau [[uweza]] wake na kumlalamikia kipumbavu hata kumchosha. 1Kor 10:1-11 inatuonya tusifanye vile. Kama kawaida malalamiko ya kwanza yalihusu kula na kunywa (Kut 15:22-17:7). Mungu aliwakubalia kwa kuwateremshia [[kwale]] halafu [[mana]]: hasa chakula hicho kiliwashangaza Waisraeli wakazidi kukikumbuka hata wakamdai Yesu awapatie tena kama kweli ndiye [[Musa mpya]]. Yesu akawajibu kuwa mwenyewe ndiye [[chakula cha uzima]] kutoka mbinguni kinachotulisha safarini hapa (Yoh 6:22-59). Vilevile kuhusu maji, Mungu aliyatokeza katika mwamba huko [[Masa]] au [[Meriba]], lakini alichukizwa sana na matendo yao (Eb 3:15-19). Shida nyingine ya kawaida kwa makabila ya wahamaji ni kupigana [[vita]]. Waisraeli walilazimika kufanya hivyo na [[Waamaleki]], wakapata ushindi si kwa nguvu zao, ila kutokana na sala ya Musa, [[mwombezi]] wao (Kut 17:8-16). Sisi taifa la Mungu tunatakiwa tutegemee sala kuliko [[uhodari]] wetu, na daima tuwe na watu wenye kumuinulia Mungu mikono yao kama Musa jangwani. ===Agano la Mlima Sinai=== [[Picha:Mose (Michelangelo).jpg|thumb|[[Sanamu]] ya Musa iliyochongwa na [[Michelangelo]] iko katika [[kanisa]] la [[Mt. Petro "in vinculis"]] mjini [[Roma]] ([[Italia]]).]] Walipofikia mlima huo wa kutisha, Mungu alimuita Musa aupande ili aseme naye, huku wengine wakibaki chini. Hapo akampa Musa masharti ya agano lake na Waisraeli (Kut 19). Akiwa Muumba na hasa Mkombozi wao alidai waishi kitakatifu kwa kushika [[amri kumi]], ambazo tatu zinahusu heshima kwake na saba uhusiano na watu wengine (Kut 20:2-17). Ndiyo [[mawe mawili]] ambayo Musa alipewa halafu Yesu akayakamilisha katika [[amri kuu]] ya upendo kwa Mungu na kwa jirani (Mk 12:28-34). Amri hizo zinaweza kujulikana na kukubaliwa na mtu yeyote mwenye [[mapenzi mema]], lakini Mungu alipenda kutusaidia tujue kwa urahisi na hakika zaidi tufanye nini ili kumpendeza, tuwe watu wake naye awe Mungu wetu kwelikweli. Agano hilo upande wa Mungu ni imara kwa kuwa yeye ni mwaminifu kabisa, shida iko upande wetu tulio geugeu, tukiahidi tusitekeleze. Ndiyo sababu likahitajika agano lingine lililofungishwa na Yesu Kristo (2Tim 2:11-13). ===Ndama ya dhahabu=== [[File:GoldCalf.jpg|left|thumb|''The Adoration of the Golden Calf'' by [[Nicolas Poussin]]]] Kut 32 inasimulia uasi wa Waisraeli ulivyofikia kilele chake walipojitengenezea mungu wa [[dhahabu]] mwenye sura ya [[fahali]] (Biblia kwa dharau inasema “[[ndama]]” na “mla nyasi”). Hata [[Haruni]], kaka yake Musa, alikubali kufuata matakwa yao huku mdogo wake akichelewa mlimani (Mdo 7:38-42). Musa akambembeleza Mungu asiwaangamize watu wake, hivyo akawa mfano bora wa mwombezi, kwa kuwa hakujali ahadi ya Mungu ya kumfanya chanzo cha taifa lingine kubwa. Kazi hiyo ni hasa ya [[Bwana]] Yesu ambaye aliwatetea watu wake kwa kumwaga damu yake, na anazidi kuwaombea kwa Baba yake (Eb 7:25-27). ===Mungu kujifunua tena kwa Musa=== [[Image:Mount Sinai Egypt.jpg|right|250px|thumb|[[Kilele]] cha Mlima Sinai ([[mita]] 2,285 juu ya [[usawa wa bahari]]).]] Kut 33:18-34:9 inasimulia jinsi Mungu alivyokubali kiasi ombi la Musa la kumuonyesha [[utukufu]] wake; badala ya kumuonyesha [[uso]] wake (Yoh 1:18) alijifunua kwake kwa kulitangaza na kulifafanua [[jina]] lake: YHWH ni mwingi wa [[rehema]] na [[uaminifu]], anawaonea wivu watu wake, yaani hawezi kukubali waabudu miungu mingine kwa hasara yao. Ndiyo sababu alipoagana nao kwa kuandika tena amri zake kumi katika mawe, pamoja na kuahidi kuwafukuza wenyeji wa [[nchi takatifu]] ili kuwapatia nafasi Waisraeli, aliwaagiza wasichanganyikane nao wasije wakavutwa katika [[Upagani]]. Hasa alikataza [[ndoa za mseto]] ili kulinda usafi wa imani. Kwa namna ya pekee Kristo analipenda na kulionea wivu Kanisa lake analolitaka [[bikira]] safi katika imani na [[maadili]] (2Kor 11:2; Ef 5:25-27): hivyo tunaposhirikiana na watu wengine tuwe macho tusifuate mawazo, maneno na matendo yao, bali tushuhudie imani na upendo kwa maisha yetu tofauti na ya kwao (Yoh 17:15-17). ===Mambo ya Walawi=== [[Image:Tabernacle Camp.jpg|left|thumb|250px|[[Hema la mkutano]] na kambi lake ([[mchoro]] wa [[karne ya 19]]).]] Kitabu hicho cha tatu kimejaa hasa sheria za ibada zenye kulenga utakatifu wa makuhani na wa sadaka. Watu wa kabila la Lawi tu ndio walioruhusiwa kushughulikia ibada, tena kati yao ukoo wa Haruni tu ndio makuhani kamili. Kutokana na kazi hiyo Walawi hawakupewa sehemu ya nchi takatifu, ila Mungu mwenyewe ndiye fungu lao. Lakini taifa lote lilitakiwa liwe takatifu kutokana na uhusiano wake na Mungu (Law 19:1). Polepole maana ya utakatifu huo ilizidi kueleweka si kukwepa [[unajisi]] wa kiibada tu, bali unategemea hasa mwenendo mwadilifu. ===Hesabu=== Kitabu cha nne kinaitwa hivyo kwa sababu kinaleta hesabu mbalimbali, hasa ya idadi ya Waisraeli: wanaume wa kuweza kwenda vitani walikuwa 603,500 (mbali na Walawi waliohesabiwa peke yao: wanaume 22,000 wakiwa pamoja na watoto wa kiume); ukiongeza wanawake na watoto mpaka umri wa miaka ishirini, basi jumla yao iliweza kufikia watu milioni tatu, ingawa si lazima kuamini idadi hiyo ni sahihi (pengine namba hizo hazilingani katika makala kwa kuwa ilikuwa rahisi kukosea wakati wa kunakili). Uzito wa kazi ya kuwaongoza watu wengi hivyo wanaonung’unika kila mara ulimchosha Musa hata akamuomba Mungu tena ampunguzie mzigo au amuue kabisa (Hes 11:1-30). Musa alieleza shida yake kama rafiki kwa mwenzake, kwa unyofu uleule wa watu wengine wa Mungu katika Biblia. Mungu akamkubalia akawashirikisha watu sabini roho yake kwa ajili ya uongozi katika ngazi mbalimbali. Huo pia ni mfano wa Agano Jipya, ambapo [[askofu]] hawezi kuchunga waamini peke yake, bali anahitaji msaada wa viongozi wa [[daraja]] za chini, yaani [[upadri|mapadri]] na ma[[shemasi]] (Mdo 6:1-6). Katika nafasi hiyo Musa alimueleza [[Yoshua]] kwamba hawaonei kijicho kwa kupewa [[karama]], tena angependa kama Waisraeli wote wangekuwa manabii. Hamu hiyo ikatimia siku ya Pentekoste: katika Kanisa wote wanapewa Roho Mtakatifu na kuwa manabii, hata wanawake na watoto (Mdo 2:16-18). Kinyume chake Hes 12 inasimulia kijicho kilivyowafanya dada na kaka wa Musa wamseme wakijidai nao pia ni manabii. Lakini Mungu akawaeleza kuna namna mbalimbali za unabii, na Musa ni wa pekee. Kisha akatoa adhabu ambayo ikaondolewa kwa maombezi ya Musa tu: ndiyo sababu anasifiwa kwa [[upole]] wake. Kijicho kitasumbua daima taifa la Mungu, hata katika Agano Jipya (1Kor 12:1-31; 14:37-38). [[Image:Lanfranco Moses and the Messengers from Canaan.jpg|thumb|250px|''Musa na wapelelezi wa Kanaani'', walivyochorwa na [[Giovanni Lanfranco]], [[J. Paul Getty Museum]], [[Los Angeles]], [[Marekani]].]] Waisraeli walipofikia mipakani mwa nchi takatifu walituma wapelelezi ili waivamie, nao waliporudi walisimulia uzuri wake, lakini pia walitisha kwa kuzidisha habari za wananchi na miji yao (Hes 13). Hapo Waisraeli wakaanza kunung’unika usiku kucha (Hes 14) wakapanga kuwaua kwa mawe [[Kalebu]] na Yoshua waliotaka kuivamia nchi bila ya hofu kwa jina la Bwana. Lakini Mungu akaonyesha utukufu wake na kutisha ataleta tauni ili kuwaangamiza wote kwa ukaidi wao. Kwa maombezi ya Musa, akakubali kuwahurumia lakini akaamua warudi jangwani na kuzungukazunguka huko mpaka wafe wote; ila watoto wao pamoja na Kalebu na Yoshua ndio watakaoingia nchi takatifu kuimiliki. [[Maana ya kiroho]] ni kwamba hatutakiwi kuzitia shaka ahadi za Mungu; hata zikionekana ngumu kupatikana, ni lazima tuwe na [[moyo mkuu]] na imani hata tukabili vipingamizi vyovyote. Kinyume chake, Waisraeli walipoamua kuivamia nchi kwa kusikitikia adhabu waliyopewa wakashindwa kabisa, maana ni lazima tumtii Mungu kwa wakati wake. Pia kughairi kutokana na matatizo kunaweza kukatusukuma tutende namna ambayo haimpendezi tena; ni lazima tuchukue majukumu ya matendo yetu na kukubali adhabu au matatizo tuliyojitakia:majuto hayo yanafaa kwa kuonyesha utiifu kwa Mungu (Zab 119:71). Manung’uniko ya Waisraeli katika safari yao jangwani yakawaletea adhabu nyingine, mojawapo ile ya kugongwa na [[nyoka]] wengi wenye [[sumu]] kali. Lakini walipoomba [[msamaha]], Mungu akamuagiza Musa atengeneze [[nyoka wa shaba]] na kumuinua juu ya mti ili mtu aliyeumwa akimtazama tu apate kupona (Hes 21:4-9). Ufafanuzi wa tukio hilo ulitolewa na Yesu mwenyewe: ndiye aliyeinuliwa juu ya mti wa msalaba ili watakaomtazama kwa imani wapate kuishi (Yoh 3:14-15). ===Kumbukumbu la Torati (Sheria)=== [[File:William Blake - Moses Receiving the Law - Google Art Project.jpg|thumb|right|Mchoro wa [[William Blake]] ([[1780]] hivi) unaomuonyesha "Musa akipokea Sheria", [[Yale Center for British Art]].]] Kitabu hicho cha mwisho cha Torati kiliandikwa kama miaka 600 baada ya Musa, ingawa kina namna ya [[hotuba]] tano alizoweza kuwatolea Waisraeli kabla hajafa. Kinapitia upya matukio ya wokovu ya wakati wa Musa kikifaidika na ujumbe wa manabii, hasa [[Hosea]]. Kwa msingi huo, kitabu hiki kinasisitiza sana [[upendo]] kwa Mungu, [[uaminifu]] kwa agano la mlima Sinai pamoja na tuzo na adhabu zitakazotolewa kufuatana na matendo ya Waisraeli. Katika maneno yake yote ya kitabu hiki, maarufu ni hasa yale ya 6:4-9 ambayo Mwisraeli yeyote anayakariri kila siku katika sala na kuyashika pengine neno kwa neno. Maneno mengine muhimu sana yapo 26:5-10: ni kama [[kanuni ya imani]] ambayo Mwisraeli alikuwa anaiungama mbele ya Mungu wakati wa kumtolea malimbuko ya ardhi. Hivyo alikuwa akikiri amepewa yote na Bwana, halafu akaweza kuyafurahia [[mavuno]]. Baada ya hotuba hizo, Kumb 31:1-8 inasimulia jinsi Musa alivyomuachia Yoshua uongozi wa Waisraeli wote kwa kumwekea mikono (Hes 27:12-23). Musa alifikia mpakani mwa nchi takatifu asikubaliwe kuiingia kama adhabu ya makosa yake, ila alionyeshwa yote kutoka mlimani (Kumb 32:48-52) halafu akafariki (Kumb 34). Kazi aliyopangiwa iliishia huko, mwingine akampokea na kuendeleza ukombozi wa Kimungu. Binadamu wote ni vyombo tu vinavyotumika kwa muda fulani, halafu vinaweza kuachwa. Kumbe Mungu ndiye mtendaji mwenyewe ambaye hasinzii wala halali, bali anazidi kuwashughulikia watu wake. Kwa imani hiyo tuwe daima tayari kuwaachia wengine nafasi yetu. ===Vitabu vinavyofuata Kumbukumbu la Torati (Sheria)=== Vitabu vinavyofuata katika [[Biblia ya Kiebrania]] (Yoshua, Waamuzi, Samweli na Wafalme) vinataka kuthibitisha kwamba kweli ikawa kama hiki kinavyosema: Waisraeli walipofuata agano (wakati wa [[Yoshua]]) waliteka [[nchi ya ahadi]] na kuifurahia, lakini walipozidi kuasi (wakati wa [[Waamuzi]], [[Samweli]] na Wafalme) walikuja kunyang’anywa nchi ile yote, kwanza sehemu nzuri zaidi ([[kaskazini]]), halafu ile hafifu zaidi ([[kusini]]). Hapo Waisraeli wote wakajikuta tena utumwani katika nchi ya kigeni kama kabla ya Musa, wakikosa hata [[sanduku la agano]], lililopotea wakati wa maangamizi ya [[Yerusalemu]] na [[hekalu]] lake, baada ya wao kufikia hatua ya kula watoto wao kutokana na njaa. Vitabu hivyo vilikamilishwa wakati wa kukaa uhamishoni Babeli, vikiwa jibu la swali kuu lililowakwaza huko: je, Mungu wetu ameshindwa? Waandishi walichagua matukio mbalimbali ya historia baada ya Yoshua ili kuthibitisha kuwa aliyeshindwa ni Israeli, si Mungu. Historia hiyo inaonyesha mfululizo wa maasi hata baada ya Mungu kutuma waamuzi na manabii wake ili kuwaonya Waisraeli na kuwaelekeza upya. Lengo la waandishi halikuwa kutunza kumbukumbu za mambo yote kwa usahihi na ukamilifu, bali kuelekeza njia ya kupata wokovu hata baada ya Israeli kuonekana imekoma moja kwa moja. Kama vile Biblia nzima, vitabu hivyo vinalenga wokovu wetu, vikihakikisha kuwa Mungu anaweza kuleta mwanzo mpya hata hali ikiwa mbaya namna gani. Ndiyo sababu habari ya mwisho kabisa ni ya kuleta tumaini: kwamba [[mfalme Yekonia]] alitolewa gerezani (alipokaa miaka 37) na kufanywa mgeni wa kudumu mezani pa mfalme wa Babeli. ===Yoshua (1210-1200 hivi K.K.)=== [[File:Joshua Crossing Jordan (89396850).jpg|left|thumb|250px|"Wana wa Israeli wakivuka Yordani" walivyochorwa na [[Gustave Doré]] (alifariki mwaka [[1883)]].]] Kitabu cha sita cha Biblia kinatupasha habari za uvamizi wa nchi takatifu ambao Waisraeli waliufanya chini ya Yoshua, ambaye ni mfano wa Yesu (hata jina lao kwa Kiyahudi ni moja, linalotafsiriwa “Mungu anaokoa”): ndiye aliyewaingiza watu katika nchi ya ahadi, si Musa. Mara baada ya kushika uongozi, Yoshua alituma wapelelezi nchini; huko [[Yeriko]], mji wa zamani kuliko yote ya dunia, walisaidiwa na [[Rahabu]], [[kahaba]] aliyeamini kuwa ushindi utakuwa wa Mungu wa Israeli (Yos 2): kwa hiyo akaokolewa pamoja na ndugu zake, tena akajaliwa kuwa bibi wa babu wa [[mfalme Daudi]], hata akatajwa na Injili kama bibi wa Yesu Kristo (Math 1:5-6), halafu akachukuliwa kama mfano wa imani (Eb 11:31) na wa matendo mema (Yak 2:25). Yoshua aliwavusha Waisraeli pakavu kati ya [[mto Yordani]] (Yos 3-4) na hivyo akawaingiza katika nchi takatifu. Hapo ikawabidi kwanza wafunge tena agano na Mungu kwa kutahiriwa wanaume wote na kwa kuadhimisha Pasaka ambapo kwa mara ya kwanza walikula mazao ya nchi hiyo waliyoahidiwa: ndio mwisho wa mana na wa kipindi cha jangwani (Yos 5:1-12). Hata sisi tutaacha kula mkate toka mbinguni tutakapoingia pale tulipoahidiwa. Baada ya matendo hayo ya kidini Mungu alimtokea Yoshua kama [[amirijeshi]] wa Israeli ili kumhakikishia kwamba mwenyewe ataongoza mambo, hivyo Yoshua amtegemee akijisikia chombo chake tu (Yos 5:13-15). Ni rahisi kwa kila binadamu aliyeshika uongozi kujisikia mwenyewe na hivyo kuacha kumtegemea Mungu. Kumbe Yoshua kwa kupokea ujumbe huo akaweza kushinda watu wenye maboma, nguvu na silaha kali kuliko Waisraeli. Kwamba hiyo ni nguvu ya Mungu inaonekana wazi hasa katika simulizi la kuteka Yeriko (Yos 6:1-21): huko Waisraeli walifanya [[maandamano]] ya ibada mpaka kuta za mji zikaanguka. Vita vyetu vya kiroho na vya kitume vitegemee hasa sala. Baada ya vita vingi Yoshua akayagawia [[makabila 12]] ya Israeli nchi yote, ikiwa ni pamoja na sehemu zilizobaki chini ya wenyeji (Yos 12:1-13:14). Huko [[Shekemu]] aliwadai wote wachague kumtumikia YHWH au miungu mingine, akisisitiza ugumu wa kumtumikia sawasawa Mungu aliye mtakatifu na mwenye wivu kwa watu wake. Lakini wao walikubali kwa moyo wote kumtumikia Mungu tu, wakasimamisha jiwe kubwa kama kumbukumbu (Yos 24:1-28). Kabla hajafa Yoshua akawaita Waisraeli wote ili kuwaimarisha katika imani na [[umoja]] kwa kuwakumbusha maajabu waliyotendewa na Mungu na kwa kuwahimiza wamuonyeshe [[shukrani]] (Yos 23). Kukumbuka ni jambo muhimu ili tuishi kwa imani bila ya kudanganywa na maisha yanayosahaulisha kwa urahisi mambo ya Kimungu. ===Waamuzi (1200-1025 hivi K.K.)=== [[File:Maarten van Heemskerck 024.jpg|thumb|150px|"Gideoni akimshukuru Mungu kwa muujiza wa umande", alivyochorwa na [[Maarten van Heemskerck]] ([[Musée des Beaux-Arts de Strasbourg]], [[Ufaransa]]).]] [[Kitabu]] hiki kinaleta picha tofauti na kile cha [[Yoshua]] kuhusu hali ya nchi ya [[Kanaani]] baada ya [[uvamizi]]. Kinaonyesha kuwa [[Waisraeli]] hawakufukuza [[wenyeji]] wote, bali waliteka baadhi tu ya maeneo yao wakaishi jirani nao. Baada ya makabila ya Waisraeli kugawana nchi, kila moja likaanza kujitegemea: lakini bila ya umoja hakuna nguvu upande wa dini wala wa siasa. Upande wa dini, Waisraeli wakaanza kuchanganyikana na wenyeji Wapagani na kufuata utamaduni wao uliostaarabika zaidi, wakiwaiga katika yote: kuishi katika [[nyumba]] ya kudumu, kulima n.k. hata wakaabudu miungu yao ya kiume na ya kike kwa [[ukahaba wa kidini]] na kwa kuitolea [[sadaka]] watoto wao ili kujivutia [[fadhili]] zao, hasa [[mvua]]. Kutokana na makosa hayo, Mungu akawaacha wapatwe na [[ukame]], [[njaa]] na zaidi ya hayo wanyanyaswe na makabila mbalimbali. Mara kwa mara Waisraeli wakamlilia yeye aliyewasikiliza walipokuwa wanaonewa [[Misri]], naye akaitikia kwa kuwainulia [[mwanamume]] au [[mwanamke]] ambaye awashinde maadui na kuwarudishia [[amani]] (Amu 2:6-19). Watu wa namna hiyo wanaitwa “waamuzi”: maana ya neno hilo si [[wasomi]] wanaosikiliza [[kesi]] na kutoa [[hukumu]] kadiri ya [[sheria]] zilizotungwa na [[bunge]] la nchi, bali walikuwa “watawala” wakati wa [[amani]] baada ya kushinda [[vita vya ukombozi]]. Waliweza kuwa watu wa kila aina, hata wasiotarajiwa kabisa, kwa kuwa [[mkombozi]] wa kweli alikuwa Mungu tu. Habari za waamuzi hao 12 haziwezi kupangwa kitarehe, kwa kuwa hazina [[dalili]] zinazotusaidia kujua ipi ilitangulia na ipi ilifuata. Waandishi wenyewe hawakujua [[mwaka]] wa matukio hayo, hivyo walikusanya [[kumbukumbu]] walizokuwanazo kama kwamba waamuzi walifuatana mmoja baada ya mwingine kuongoza [[Israeli]]. Ukweli ni kwamba waliweza kuongoza kwa wakati mmoja huyu huku na huyu huku, kwa kuwa kila mmoja alihusika na eneo fulani tu. Kwa kuwapanga mmoja baada ya mwingine, waandishi waliweza kusisitiza mara 12 kwamba Waisraeli walirudiarudia [[dhambi]], na kwa sababu hiyo walirudiarudia kupewa na Mungu [[adhabu]] aliyoitabiri [[Musa]]. Lakini fundisho muhimu zaidi ni kwamba [[Bwana]], bila ya kujali [[ugeugeu]] wao, daima alikuwa tayari kuwaokoa walipomlilia [[msaada]]. [[Mwamuzi]] mmojawapo ni [[Gideoni]] aliyedumisha [[amani]] kwa miaka 40. Alipoitwa na Mungu alijitetea kwa kusisitiza udogo na [[ufukara]] wake, lakini akajaliwa [[ishara]] zote alizoziomba ili kuhakikishiwa msaada (Amu 6:11-24,36-40). Sura ya 7 inasimulia Mungu alivyopunguza askari wake ili ionekane wazi kuwa ushindi ni wa Mungu mwenyewe, hautegemei uhodari na wingi wa watu au silaha zao. Ni kawaida ya kazi ya Mungu kuonyesha uweza wake katika udhaifu wa binadamu. Waisraeli walipotaka Gideoni awe [[mfalme]] wao, akakataa katakata ili Bwana tu aendelee kuwatawala (Amu 8:22-23), lakini wazo hilo likaendelea kuenea, ingawa wengine walilipinga (Amu 9:1-21). [[Nyongeza]] ya kitabu inaonyesha kuwa kumwasi Mungu kulisababisha hatimaye Waisraeli kupigana wenyewe kwa wenyewe. Ni kwamba, ukivunja [[amri]] ya kwanza unaweza kuja kuzivunja zote, na ukimkataa [[bab]], hutakubali tena [[ndugu]] zako. Mstari wa mwisho unaeleza sababu nyingine ya [[fujo]] hizo: kutokuwepo [[mfalme]] mmoja juu ya makabila yote 12. Kwa kusema hivyo, kitabu kinatuandaa kusikia katika vitabu vinavyofuata jinsi [[ufalme wa Israeli]] ulivyoanzishwa kwa usimamizi wa [[Samweli]], [[nabii]] na mwamuzi wa mwisho lakini mkuu kuliko hao 12. ===Ruthu=== [[File:A.Cortina Ruth.jpg|thumb|150px|left|''Ruthu'' alivyochorwa na [[Antonio Cortina Farinós]].]] Katika fujo ya miaka ile, habari ya kitabu hiki kifupi inatujenga: inahusu mwanamke huyo Mpagani wa kabila la [[Moabu]] aliyeolewa na Mwisraeli huko ng’ambo ya Yordani. Baada ya kufiwa mume wake akafuatana na [[mama mkwe]] hadi [[Bethlehemu]] ili aolewe na ndugu wa [[marehemu]] na kumzalia mtoto kadiri ya sheria. Huyo mtoto akawa [[babu]] wa Daudi. Hivyo kwa uaminifu wake mwanamke huyo pia akatajwa katika Injili kama bibi wa Yesu (Math 1:5-6). ===Samweli (1050-1015 hivi B.C.)=== Vitabu viwili vya [[Biblia ya Kikristo]] vinaitwa kwa jina la mtu huyo, ambaye kwa njia yake [[Israeli]] ilianza kuwa na [[umoja]] zaidi na hatimaye kuwa [[ufalme]]. Badala ya kila [[kabila]] kujitegemea, yote 12 yalikubaliana yawe na [[kiongozi]] mmoja wa kudumu ambaye [[cheo]] chake kirithiwe na mwanae. Kwa umoja huo waliweza kushinda ma[[adui]] wao. Vitabu hivyo vimekusanya [[kumbukumbu]] zote kuhusu mwanzo wa ufalme ([[1070 KK|1070]]-[[972 KK|972]] hivi [[K.K.]]), yaani kuhusu [[Samweli]] mwenyewe na [[wanaume]] wawili aliowapaka [[mafuta]] watawale Israeli kwa niaba ya [[Mungu]]: kwanza [[Sauli]], halafu [[Daudi]]. Kumbukumbu hizo zilikuwa nyingi na tofauti, hivyo tunakuta humo tata nyingi kuliko katika vitabu vingine vyote vya Biblia. Hasa mna [[hoja]] za kukubali [[mfumo]] wa ufalme na hoja za kuukataa. Ukuu wa Samweli ulidokezwa na uzazi wake wa ajabu, kwa kuwa mama yake alikuwa tasa akampata baada ya kusali na kuweka [[nadhiri]] (1Sam 1). Hivyo baada ya miaka michache alihamia [[Shilo]] kwenye [[sanduku la agano]] kama mtumishi wa [[kuhani]] [[Eli]]. 1Sam 3 inasimulia [[wito]] wake: akiwa amelala karibu na sanduku hilo akaamshwa na Mungu mara tatu mpaka akafundishwa na Eli kumtambua na kumuitikia Mungu. Hapo akamtabiria Eli adhabu kali, na hivyo Israeli ikajua kuwa amefanywa nabii wa Bwana. Samweli aliwaamua Waisraeli kwa kuwakomboa mikononi mwa [[Wafilisti]] (1Sam 7), lakini ni muhimu hasa kwa kuwaanzishia ufalme kwa kuwaweka [[wakfu]] kwanza [[Sauli]] halafu Daudi. Kadiri ya 1Sam 8, yeye na Mungu hawakupendezwa na jinsi Waisraeli wengi walivyotaka kuiga mtindo wa mataifa yote: Samweli aliwaangalisha kuhusu matatizo na unyonyaji wa wafalme, naye Mungu aliona katika ombi hilo uasi ambao Waisraeli wanamkataa asiwatawale tena, lakini akamuagiza Samweli awakubalie. [[Ukweli]] ni kwamba mfalme aliwekwa [[wakfu]] kwa Mungu kama [[mwakilishi]] wake akitakiwa kutimiza [[matakwa]] yake, hasa kwa kusikiliza anamuambia nini kwa [[kinywa]] cha ma[[nabii]] wake. Ndiyo sababu Samweli alizidi kumuelekeza Sauli, na hatimaye akamkataa kwa [[ukaidi]] wake. [[Mabishano]] kati ya Samweli na Sauli ni mwanzo wa mabishano yote kati ya manabii na wafalme ambao hawakutaka kumtii Mungu, na hatimaye wakadhulumu na kuua manabii wake. [[Mamlaka]] ya neno la Mungu lililoletwa na nabii ilitakiwa kuwa juu ya mamlaka ya [[serikali]] na [[nguvu]] ya kijeshi alivyokuwa navyo mfalme. Lakini mara nyingi wafalme, kwa kujivunia cheo chao, walishindwa kumnyenyekea nabii wa Mungu, wakaona afadhali kufuata manabii wengine wengi waliosema [[uongo]] ama kwa kudanganywa na matarajio yao ama kwa kujipendekeza kwa mfalme na kwa [[taifa]] lote. ===Mfalme Sauli (1030-1010 hivi K.K.) na mfalme Daudi (1010-970 hivi K.K.)=== [[Picha:Ingeborg Psalter f27 Samuel anointing David.jpg|thumb|[[Picha ndogo]] inayomchora Samweli akimweka wakfu [[mfalme Daudi]].]] 1Sam 9:11-10:16 inasimulia Sauli alivyoteuliwa kuwa mfalme wa kwanza. Akitawala karibu miaka ishirini, alifanya makosa na kulaumiwa na Samweli, hata akakataliwa kabisa na Mungu kwa kutomtii kikamilifu (1Sam 15). Ingawa akaendelea kutawala kwa muda fulani, polepole alijitokeza kijana Daudi ambaye akaja kuanzisha ukoo wa kifalme wa milele. 1Sam 16-17 inaanza kutuletea mkusanyo wa [[hadithi]] juu ya Daudi ambazo zinampatia sifa aliyostahili, ingawa nyingine zinagongana: k.mf. kama aliingia katika utumishi wa Sauli kutokana na uhodari wake katika muziki au katika vita. Uhodari huo wote ukaendelea kusifiwa ila Daudi aliutumia kwa utukufu wa Mungu: ndiye aliyeingiza ala mbalimbali katika ibada na kutunga zaburi kadhaa, na ndiye aliyeeneza utawala wa Israeli kuliko yeyote. Kadiri alivyozidi kupendwa na Mungu na watu, Sauli alimchukia kwa kijicho na kutaka kumuua (1Sam 18:6-16). Daudi alipolazimika kukimbia na kuunda kikosi chake akapata nafasi rahisi ya kumuua Sauli lakini alijizuia kwa kuheshimu krisma aliyopakwa awe mfalme (1Sam 24 na 26): hivyo ni mfano bora wa kujali wito wa Kimungu. Baada ya kufanywa mfalme wa kabila lake (Yuda, yaani Kusini) na ya kupigana vita na mwana wa marehemu Sauli, Daudi akakubaliwa kuwa mfalme wa Israeli yote (yaani Kaskazini pia): pamoja na taarifa hiyo, 2Sam 5:1-12 inatuambia alivyoteka Yerusalemu uliokuwa bado mikononi mwa Wapagani akaifanya makao makuu ya kisiasa na ya kidini ya taifa lote la Mungu ili aunganishe Kaskazini na Kusini katika mji huo uliopo katikati. Kuanzia hapo Yerusalemu ukawa mji mtakatifu wa dini tatu zinazomuabudu Mungu wa Abrahamu. 2Sam 6 inasimulia sanduku la agano lilivyohamishiwa Yerusalemu kwa shangwe kubwa; hasa Daudi alicheza mbele ya Mungu kwa nguvu zake zote huku amevaa nguo ndogo ya kikuhani tu, bila ya kujijali kama kifalme. Kwa unyenyekevu wake alimpendeza Mungu akapewa naye ahadi ya ajabu, yaani kwamba ufalme wake utadumu milele (2Sam 7). Pamoja na hayo, Daudi akabaki kielelezo cha mfalme wa Israeli, ambaye awe tofauti na wengine wote kwa kuwa hasa mtumishi mnyenyekevu wa Mungu bila ya kuyumba kwa kuelekea [[miungu]] mingine. Kisha kupewa ahadi hiyo alikwenda mbele ya Mungu na kusali vizuri kama kawaida yake hata nje ya ibada: sala yake ya sifa na shukrani imejaa mshangao kwa ukuu wa Mungu na fadhili zake na kumalizika kwa ombi nyenyekevu. Ingawa hakukubaliwa kumjengea Mungu hekalu la ajabu alivyokusudia, amekuwa mwalimu wa sala kwa nyakati zote: hata leo [[liturujia]] inategemea sana [[zaburi]] zake. [[Utabiri]] huo wa [[nabii Nathani]] ukawa chanzo cha [[uimara]] wa ufalme wa [[Yerusalemu]] kwa miaka 400 hivi, halafu ukaja kuongoza [[tumaini]] la Waisraeli hasa walipodhulumiwa, k.mf. zamani za Yesu chini ya [[ukoloni]] wa Kirumi, ambapo wote walimtazamia [[mwana wa Daudi]] mwenye kurudisha ufalme wa Israeli. Kwa [[mchango]] wa manabii mbalimbali [[ujio]] wake ulitarajiwa kuwa [[hatua]] mpya ambapo [[kasoro]] za wafalme waliotangulia zitakoma. Matendo mengine tofauti yaliyoathiri sana maisha ya Daudi ni dhambi alizotenda kwa ajili ya mke wa [[Uria Mhiti]], yaani [[uzinifu]], [[unafiki]], [[ulevyaji]] na [[uuaji]] wa askari huyo mwadilifu (2Sam 11). Basi, Nathani akamuendea ili kumlaumu na kumtabiria adhabu mbalimbali, hasa kwamba upanga hautaondoka nyumbani kwake (2Sam 12:1-25). Ikawa hivyo hasa kwa sababu ya [[Absalomu]] mwanae ambaye alimuua kaka yake (2Sam 13:22-37) na baada ya kusamehewa akafanya njama hata akamfukuza Daudi toka Yerusalemu (2Sam 14:28-15:29) akazini na masuria wake mahali pa wazi (2Sam 16:20-23). Hata hivyo Daudi akazidi kumpenda na alipoambiwa amekufa akamlilia kwa namna ambayo iliwashangaza na kuwachukiza waliompigania: yeye ambaye alijiombea na kupewa msamaha wa Mungu hakumchukia mwanae aliyehatarisha maisha yake (2Sam 18:19-20:8). 2Sam 24 pia inatuchorea sura yake ya kiroho: alipoadhibiwa na Mungu kwa tauni iliyoua Waisraeli wengi baada ya yeye kuhesabu askari wote alioweza kuwategemea vitani, basi kama mchungaji mwema aliomba adhabu imuangukie mwenyewe, lakini si kondoo zake wasio na kosa. Mfalme wa kumpendeza Mungu ni mchungaji wa watu wake; Kristo mwana wa Daudi anawajua kondoo zake mmojammoja kwa jina, naye amejitwisha adhabu ya makosa yao: ndiye mfalme na mchungaji bora. Habari za mwisho za Daudi zinapatikana katika 1Fal 1-2 tunaposikia juu ya njama ya mtoto mwingine: [[Adonia]] alitaka kutawala akajifanya mfalme huku Daudi mkongwe hana habari. Lakini Nathani akaingilia kati ili mwandamizi awe [[Solomoni]], ambaye alipozaliwa na mke wa Uria alimhakikishia Daudi msamaha wa Mungu. ===Vitabu vya Wafalme=== Vitabu hivyo viwili vinapitia [[historia]] ya [[Israeli]] kuanzia mwaka [[972 KK|972]] hadi [[560 KK|560]] hivi [[K.K.]] vikionyesha mwenendo wa kila [[mfalme]] upande wa [[dini]], hasa katika kutekeleza maneno ya [[Kumbukumbu la Torati]], ya kwamba [[Mungu]] ni mmoja, hivyo [[hekalu]] lake liwe moja tu. Kwa kuwa wafalme wote wa [[kaskazini]] na karibu wale wote wa [[kusini]] walikwenda kinyume, vitabu hivyo vinaanza na [[ufalme]] imara na wa [[fahari]] ulioweza kumjengea Mungu hekalu la ajabu, kumbe vinaishia na [[hali]] mbaya na ya [[aibu]] kuliko ilivyokuwa kabla ya [[Musa]], wafalme wakiwa wafungwa [[Babeli]], Waisraeli wote [[uhamisho]]ni na hekalu lenyewe [[magofu]] tu. Lakini waandishi hawakusimulia hayo ili kutunza [[kumbukumbu]] za zamani kama wanavyofanya [[wanahistoria]], bali kwa lengo la kuonyesha tena [[uaminifu]] wa Mungu, aliyezidi kutuma ma[[nabii]] wake hata baada ya kuona hawasikilizwi, bali wanadhulumiwa hata kuuawa. Kwa kutegemea uaminifu huo, [[Wayahudi]] waliohamishiwa Babeli waliweza kutumaini mwanzo mpya. Hasa manabii wa mwisho wa wakati huo, [[Yeremia]] na [[Ezekieli]], waliwatia moyo kuwa Mungu atabadili mioyo yao na kufanya nao [[Agano Jipya]]. ===Mfalme Solomoni (970-931 hivi K.K.)=== [[File:Ingobertus 001.jpg|thumb|left|Solomoni katika [[ikulu]] yake (kadiri ya [[Ingobertus]], [[880]] hivi).]] Ufalme wake uliweza kustawi kuliko ule wa baba yake kutokana na msingi imara aliouweka Daudi. Lakini mwenyewe aliudhoofisha na kusababisha mara baada ya kifo chake utokee utengano kati ya makabila ya Kaskazini na yale ya Kusini. Kati ya kazi muhimu alizozifanya, mojawapo ni kujenga hekalu la Yelusalemu na kuliweka wakfu kwa sherehe kubwa ya siku saba, ambapo Mungu alionyesha kibali chake kwa kulijaza kwa sura ya wingu (1Fal 8). Polepole hekalu hilo likaja kuwa la pekee hata patakatifu pengine pote pakakatazwa chini ya mfalme [[Yosia]]. Ingawa Solomoni anasifiwa kwa [[hekima]] yake, alishindwa kukwepa [[majivuno]] na tamaa, akataka kuwapendeza wake zake waliokuwa 700 (mbali na masuria 300), wengi wao Wapagani, hata akawajengea mahali pa kuabudia miungu yao akamchukiza Mungu hata akamtabiria mtoto wake atanyang’anywa sehemu kubwa ya ufalme (1Fal 11:1-13) ikawa hivyo. Baada yake, makabila ya kaskazini yalitawaliwa na wafalme wa koo mbalimbali (931-722), kumbe yale ya kusini yalitawaliwa na watu wa ukoo wa Daudi tu (931-587). Wafalme wote wa kaskazini wanasemwa kuwa wabaya. Kati ya wafalme wa kusini, wema ni 2 ([[Ezekia]] na Yosia); wengine wema kiasi; wengine wabaya. Hatimaye Waisraeli wa kaskazini walipelekwa uhamishoni [[Ashuru]] (722) wasirudi tena. Wale wa kusini walipelekwa uhamishoni Babeli (587) lakini baadhi wakarudi (kuanzia 538). ===Manabii=== [[Picha:Paris psaulter gr139 fol136v.jpg|thumb|200px|Nathani akimlaumu Daudi na kumtabiria adhabu.]] Tofauti na [[mtangulizi]] wake, [[Daudi]] alimpendeza [[Mungu]], si kwa sababu hakufanya ma[[kosa]], bali kwa sababu alikuwa tayari kumsikiliza akisema kwa njia ya ma[[nabii]] wake Nathani, [[Nabii Gadi|Gadi]] n.k. Alikubali kukosolewa, kuonywa na kuambiwa la kufanya. Kila [[mfalme]] baada yake alitakiwa kufanya hivyo. Kwa kiasi kikubwa, miaka ya wafalme wa Israeli na Yuda ni pia miaka ya manabii bora walioinuliwa na Mungu alivyotaka ili kuwakemea au kuwafariji Waisraeli. Kazi yao kubwa haikuwa kutabiri yatakayotokea, bali kuwa madaraja kati ya Mungu na watu wake, wakiwafahamisha yeye anawaza na kutaka nini. “Nabii” ni hasa mtu “anayesema kwa niaba” ya Mungu. Si lazima aandike kitu. Njia zake za kuwasiliana na Mungu zinafanana na zile za dini nyingine: kuota, kupata [[njozi]], [[kutoka nje ya nafsi]] na hata kutazamia kwa kutumia vifaa maalumu vya kubashiria. Lakini polepole hivyo vya mwisho vikaja kulaumiwa, kumbe Neno lenyewe likaja kushika nafasi ya kwanza kuliko dalili za ajabu zinazoweza zikapatikana hata katika vichaa. Kwa kuwa Roho ni wa Bwana tu, akijalia unabii ni kama karama ipitayo: hivyo mtu yuleyule anaweza akasema mara ukweli mara uongo. Vilevile karama hiyo haithibitishi usahihi wa imani na uadilifu wa mhusika. Hatimaye baadhi yao wakaanza kuitwa "[[manabii wa uongo]]", kwa sababu ya kutabiri uongo kwa niaba ya Mungu (kwa makusudi mazima au kwa kujidanganya) na zaidi kwa sababu ya kupotosha imani na maadili ya taifa lake. ===Manabii Eliya na Elisha (865-790 hivi K.K.)=== [[Picha:José de Ribera 031.jpg|thumb|200px|left|Nabii Eliya alivyochorwa na [[José de Ribera]].]] [[Waisraeli]] walielekea [[dini]] za kandokando kwa sababu zilikuwa zinaahidi kufanikisha [[maombi]] yao kwa [[ibada]] za [[hakika]], wakati [[Mungu]] ana [[hiari]] ya kupokea au kukataa [[sadaka]] zao. Waisraeli walijaribu kufuata pande zote mbili kwa pamoja, ila Mungu hakuweza kukubali, kwa kuwa ni peke yake tu. [[Imani]] yao iliyumba hasa wakati mfalme Ahabu alipotawala Kaskazini (869-850 hivi K.K.), ambapo [[Yezebeli]], [[mke]] wake, alifanya [[juhudi]] kubwa za kuikomesha kabisa imani yao kwa YHWH ili wamuabudu Baali, mungu mkuu wa kwao aliyehusika na [[mvua]], kufuatana na sanamu mbili zilizotengenezwa na Yeroboamu I zikiwa na sura ileile ya Baali (fahali wa dhahabu). Mezani pa malkia huyo walikuwa wanalishwa manabii wa uongo 850 kumbe manabii wa Bwana waliuawa karibu wote. Hapo Mungu akamtuma Eliya (1Fal 17-18) ambaye [[jina]] lake lina maana ya kwamba, “Mungu wangu ni YHWH” na linajumlisha [[kazi]] yake ya kutetea kwa [[ari]] zote imani ya kweli hata akaiokoa. Ili kuondoa [[utata]] wa kuabudu pande mbili, Eliya kwanza alizuia mvua isinyeshe nchini miaka mitatu na nusu, ibada kwa Baali zisifanikiwe hata kidogo, halafu akashindana na manabii hao [[hadhara]] ya Israeli yote juu ya [[mlima Karmeli]]. Tofauti na [[mbinu]] za manabii 450 wa Baali, waliofikia kujichanja na kutoka [[damu]] ili kuvuta [[moto]] kutoka [[mbinguni]] wasifaulu, Eliya aliomba tu kwa [[unyofu]] kwamba Mungu ajitokeze ili kugeuza mioyo ya watu wake wamrudie. Kwa kuteremsha moto toka mbinguni juu ya sadaka yake YHWH alithibitisha kuwa ndiye Mungu pekee na kuwa anaendelea kuwaokoa watu wake. Baada ya Eliya kuwachinja wote aliruhusu mvua inyeshe tena. Ndiyo sababu anasifika kwa nguvu ya sala yake (Yak 5:17-18). Hasa ni kwamba, baada ya kukimbia [[hasira]] ya Yezebeli aliyemuapia atamuua kabla ya [[kesho]] yake, akisali [[pango]]ni juu ya mlima Sinai kama Musa mwanzoni mwa agano la Israeli na [[Bwana]], alijaliwa kutokewa na kuagizwa upya na Mungu katika sauti ndogo ya upepo mtulivu akamilishe kazi yake hasa kwa kuwafanya [[Elisha]] nabii na [[Yehu]] mfalme (1Fal 19:1-18). Hata katika Yesu kugeuka sura mlimani akatokea pamoja na Musa ili wamshuhudie kama wawakilishi wa Torati na Manabii (Mk 9:2-13). Kwa jinsi alivyofanya kazi kwa ari, na kwa kupalizwa juu ya gari la moto (2Fal 2:1-18) akalinganishwa na moto (YbS 48:1-11) akatabiriwa atarudi kabla ya siku ya Bwana (Mal 3:23-24). Ndiyo sababu Injili zinamtaja mara nyingi. [[Image:ElishaRaisingShunammitesSon.jpg|thumb|right|200px|Elisha akimfufua mtoto wa mwanamke [[Mshunami]] katika mchoro wa mwanzo wa [[karne ya 20]].]] Kwa miaka zaidi ya 50 kazi yake iliendelezwa na Elisha, ambaye anasifika pia kwa miujiza yake (YbS 48:12-16) na pamoja na mwalimu wake amechukuliwa na Yesu kama mfano wa unabii wake utakaowaokoa mataifa baada ya Israeli kumkataa (Lk 4:24-27). Elisha alijihusisha sana na [[siasa]] akaombwa [[shauri]] na wafalme mbalimbali hata wa [[nchi za nje]]. Kwa kumpaka [[mafuta]] Yehu alianzisha [[mapinduzi]] dhidi ya [[ukoo]] wa Ahabu na kukomesha [[upotoshaji]] wake wa imani. Mapinduzi hayo yakaenea [[kusini]] kwa kumuua [[Atalia]], dada (au binti) wa Ahabu, aliyetawala miaka saba kisha kuua watu wote wa ukoo wa [[Daudi]] ([[mtoto]] [[Yoashi]] tu alinusurika). ===Nabii [[Amosi]] (786-746 hivi K.K.)=== [[File:Prophet Amos (89471482).jpg|thumb|left|Nabii Amosi kadiri ya Gustave Doré.]] [[Mungu]] aliendelea kukazania [[Samaria|ufalme wa kaskazini]] kabla haujaangamizwa kabisa: [[tahadhari]] kabla ya [[hatari]]. Ndiyo sababu alimtuma huko Amosi kutoka [[Yuda (ufalme)|ufalme wa kusini]], alipokuwa [[mfugaji]] karibu na [[jangwa]]. Amosi aliona [[maendeleo]] makubwa ya [[kaskazini]] chini ya [[mfalme]] [[Yeroboamu II]], lakini hakudanganywa nayo, bali alitabiri yatakoma mapema. Aliona [[Waisraeli]] wanaoshika [[sabato]] na [[ibada]] mbalimbali, lakini wananyanyasa wenzao [[maskini]]: hapo akapiga [[kelele]] kudai kwanza [[haki]] itiririke kama [[maji]] ya [[mto]] ili ibada ziwe na maana. Hatimaye alikatazwa asiendelee kuhubiri, pia kwa sababu alikuwa mtu wa kusini, hivyo walifikiri anasema kwa [[kijicho]] tu. Tofauti na [[Eliya]] na [[Elisha]] wasioacha maandishi, nabii huyo ana kitabu chenye mafundisho yake aliyoyatoa Kaskazini ingawa alikuwa mtu wa Kusini. Hakutarajia kutumwa na Mungu, ila ilimbidi akubali kutabiri kwa niaba yake (7:10-17), hasa kuwa Israeli itaangamizwa na kutekwa na Waashuru utumwani kwa makosa dhidi ya imani na ya haki pamoja na anasa (5-6). Waisraeli wakakataa maneno yake hata wakatendwa alivyowatabiria (2Fal 17:5-23). ===Nabii Hosea (750-725 hivi K.K.)=== [[Image:Hosea.jpg|thumb|200px|right|[[Picha]] ya nabii Hosea ya [[karne ya 18]], [[monasteri]] ya [[Kizhi]], [[Karelia]], [[Russia]].]] Muda mfupi baada ya [[Amosi]], nabii Hosea alianza kazi yake katika ufalme wa kaskazini pia, akaweza kuendelea nayo kwa muda mrefu akiwa [[mwenyeji.]] Yeye hakufundisha kwa maneno tu, bali hasa kwa [[maisha]] yake: mtindo wa kufikirisha kwa matendo ya kushangaza ulitumiwa na manabii wengi, hata na Yesu. Aliitwa kuoa [[kahaba]] ili awaonyeshe Waisraeli katika matatizo ya [[ndoa]] yake jinsi [[Mungu]] alivyopenda [[taifa]] hilo ingawa linapenda kufuata miungu mingine badala ya kuwa aminifu kwake tu. Kwa mfano hai wa Hosea, Mungu alitaka waelewe kwamba kwa kuwapenda na pengine kuwaadhibu analenga tu hatimaye wampende kwa [[moyo]] wote. Sura 1-3 zinasimulia Hosea alivyompenda mke wake aliyemzalia watoto wa [[uzinzi]], hata hivyo akaendelea kumpenda na kumtafuta hata baada ya kumfukuza, akamkomboa na kumrudisha ili ambembeleze zaidi na hatimaye amfanye amrudishie [[upendo]] kama wakati wa [[uchumba]]. Hivyo [[adhabu]] yenyewe ilitokana na upendo na kulenga [[umoja]] wa [[dhati]]. Hata Mungu, baada ya kuacha Israeli ishindwe na [[Waashuru]], ataendelea na upendo wake kwa wenzao wa kusini, akiwabakiza kama [[mbegu]] (ndio “mabaki ya Israeli” yaliyozungumziwa kwanza na Amosi): mpango wa [[Bwana]] unapitia [[hatua]] mbalimbali lakini haukatiki kamwe. Mfano huo wa upendo wa Mungu kwa [[bibiarusi]] asiye mwaminifu uligusa sana watu ukazidi kuzingatiwa mpaka katika [[Agano Jipya]] na kuchangia [[uimara]] wa ndoa iliyofikiriwa upya kama upendo mwaminifu, si kama [[uhusiano]] wa kisheria au wa kimwili tu ambao udumu mpaka utakapoendelea kuleta [[faida]]. Zaidi ya hayo, uliwaelekeza Waisraeli kupokea [[fundisho]] la Yesu kwamba [[dini]] ni [[suala]] la upendo, si ibada wala [[sheria]] tu. ===Nabii Isaya (740-700 hivi K.K.)=== [[Image:Isaiah (Bible Card).jpg|250px|left|''Nabii Isaya'' alivyochorwa mwaka [[1904]] hivi.]] Wakati wa [[Hosea]] kufanya [[unabii]] kaskazini, Mungu aliita wengine kusini; kati yao muhimu zaidi ni Isaya, [[kuhani]] wa [[Yerusalemu]] mwenye [[elimu]] nzuri ambayealizaliwa Kusini mwaka 765 hivi, akatabiri kwa muda usiopungua miaka 40 akiingilia kati matukio yote ya siasa, ambayo yalikuwa ya kutisha kutokana na nguvu za [[Waashuru]] ambao waliangamiza Israeli na kukaribia kufuta hata ufalme wa Kusini. Maandishi yake yanapendeza kuliko yote, hasa upande wa ushairi. Lakini ukuu wa [[Isaya]] uko hasa upande wa imani. Kuanzia [[wito]] wake alioupata hekaluni, alipong’amua kwamba Mungu ni mtakatifu kabisa, yaani tofauti mno na yeyote na chochote (6), alitawaliwa na wazo la [[utukufu]] wa Mungu na la [[unyonge]] wa binadamu anayehitaji kutakaswa naye. Kwa msingi huo alidai wafalme na wananchi wote wa Yuda wamtegemee Mungu tu, si mataifa yenye nguvu, hata upande wa [[siasa]] na mbele ya [[hatari]] kubwa namna gani. Lakini toka mwanzo aliambiwa hatasikilizwa, hivyo ikambidi atabiri [[adhabu]]. Kweli hali haikuwa [[shwari]], ndiyo sababu wengi walishindwa kuamini na kutulia, wakaendelea kujifanyia mipango na kutafuta [[msaada]] kutoka kwa [[binadamu]], hasa [[Farao]] wa [[Misri]]. Hapo Mungu alimuagiza Isaya atembee [[uchi]] mwaka mmoja unusu ili kudokeza kuwa Wamisri watafanywa [[watumwa]] wa [[Waashuru]] wasiweze kusaidia kitu (20:1-6). Katika kutuliza watu alimtabiria [[mfalme]] [[Ahazi]] kwamba [[mwanamwali]] atamzaa [[mtoto]] wa kiume atakayethibitisha uwepo wa Mungu pamoja na watu wake, [[jina]] lake [[Emanueli]] linavyomaanisha. (7:1-17) Kweli [[mke]] wa Ahazi alimzaa [[Hezekia]] atakayeendeleza [[ufalme]] wa [[ukoo]] wa [[Daudi]], lakini [[utabiri]] huo ulimlenga zaidi [[Yesu]], [[mwana]] wa [[Bikira]] (walivyoelewa watafsiri wa kwanza wa [[Biblia]] katika [[Kigiriki]]) ambaye kweli ni Mungu pamoja nasi, na ni mwana wa Daudi ambaye atatawala [[milele]] kwa amani na haki (11:1-9). Hivyo, pamoja na adhabu kwa [[utovu]] wao wa imani (22:1-14), Isaya aliwatabiria watu wa [[Yuda]] kuwa Mungu hataangamiza kabisa taifa lake, bali ataacha mabaki yake ambayo yataleta wokovu (10:20-23): katika mabaki hayo Bikira atamzaa Masiya ambaye ni Mungu pamoja nasi, mwana wa Daudi ambaye ataleta amani na haki duniani. Nafasi ya mwisho kwa Isaya kutuliza watu ilikuwa mwaka [[701 K.K.]] ambapo [[jeshi]] kubwa la Waashuru lilizingira Yerusalemu na kutamka maneno ya kumkufuru Mungu. Isaya aliwarudishia jibu la [[dharau]], nao kweli wakakimbia haraka baada ya kupatwa na [[tauni]]. Isaya ni maarufu pia kwa ubora wa ma[[shairi]] yake yaliyofanya ujumbe wake upendeze na uguse zaidi. Kwa sababu hiyo wengi walipenda kuyakariri na kuyasoma na hata kuiga mtindo wake: ndiyo maana kitabu chake kiliongezewa maandishi mengine mengi mpaka miaka mingi baada ya mwenyewe [[kifodini|kuuawa]] kwa kukatwa kwa [[msumeno]]. ===Nabii Mika (740-700 hivi K.K.)=== [[File:Micha.jpg|thumb|280px|Nabii Mika kadiri ya [[Gustave Doré]].]] Wakati mmoja na Isaya alifanya kazi [[nabii Mika]] ambaye pia alitetea haki za wanyonge (2:1-11) na kutabiri adhabu. Vilevile alitabiri juu ya [[Masiya]] kwamba atazaliwa Bethlehemu (5:1-3). Baada ya hapo hatujui vizuri kilichoendelea kwa miaka 60: au Mungu hakutuma manabii kwa sababu [[maangamizi]] ya ufalme wa kaskazini yameshatokea na yale ya kusini yako bado mbali, au mfalme [[Manase]] aliyetawala karibu miaka 50 aliwaua wote akitaka watu wake wafuate dini ya Waashuru ili kuwapendeza mabwana hao. Kumbe chini ya [[mjukuu]] wake, mfalme mwema [[Yosia]], manabii wakatokea tena mfululizo kabla ya maangamizi ya Yerusalemu yaliyochangiwa na watoto wake ambao hawakufaa kitu hata wakasababisha ukoo wa Daudi kukoma kutawala ([[586 K.K.]]). ===Nabii [[Sefania]] (640-625 hivi K.K.)=== [[File:Sophonie s'adressant au peuple.jpg|thumb|left|Sefania akiwahubiria watu (mchoro wa huko [[Ufaransa]], [[karne ya 16]].]] Mtu huyo wa Yerusalemu alihubiri kwa nguvu mwanzoni mwa ufalme wa Yosia, kabla huyo hajaanza urekebisho wake wa kidini uliofuata kuvumbua hekaluni maandiko ya Kumbukumbu ya Sheria. Pamoja na kutisha kwa matabiri yake, aliahidi wokovu kwa mabaki ya Israeli, akisema watakuwa watu maskini na walionewa (3:9-20). Ndio mwanzo wa imani ya kuwa wapenzi wa Mungu ni hasa mafukara, ambayo taratibu ilitia mizizi katika Israeli hadi ilipokuja kukaziwa na Yesu (Lk 6:20-21). ===Nabii Yeremia (626-585 hivi K.K.)=== [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Jeremia treurend over de verwoesting van Jeruzalem - Google Art Project.jpg|250px|right|thumbnail|Mchoro wa [[Rembrandt van Rijn]], "Yeremia Akililia Maangamizi ya Yerusalemu", mwaka [[1630]] hivi.]] Akiwa bado [[kijana]], [[kuhani]] huyo mpole aliitwa na Mungu awe [[nabii]] katika kipindi cha [[misukosuko]] huko [[Mashariki ya Kati]], ambapo [[Wakaldayo]] wa [[Babeli]] waliwashinda [[Waashuru]] na kueneza [[utawala]] wao hadi kuteketeza [[Yerusalemu]] na [[hekalu]] lake. Katikati ya matukio hayo yote, Yeremia alipewa kazi ngumu ya kuonya na kutisha watu wa [[ufalme wa Yuda]] kwa kutabiri maangamizi hayo ili wamrudie kweli Mungu wasipatwe na [[adhabu]] kali kama wenzao wa [[kaskazini]]. Lakini wao hawakuwa tayari kufanya hivyo, wakijiamini hawatakoma kwa kuwa, tofauti na hao, wanatawaliwa na [[ukoo]] halali wa [[Daudi]] ulioahidiwa kudumu [[milele]], tena wanatunza hekalu pekee la Mungu na [[sanduku la agano]] analokalia. Walidanganywa na ma[[nabii wa uongo]] waamini hivyo, kumbe walitakiwa kujirekebisha na kufuata kweli masharti ya [[agano]] lenyewe. Hivyo Yeremia alilazimika kupambana na wote: wafalme, makuhani na manabii wenzake, [[ndugu]] wa ukoo wake na wananchi kwa jumla. Ilimbidi ashindane nao kinyume cha [[silika]] yake ya [[upole]] iliyomfanya apende kuelewana na watu. [[Upweke]] wake ulizidiwa na [[useja]] alioitiwa na Mungu ili aonye hata kwa njia hiyo kwamba mambo yajayo ni magumu na ya kutisha hata iwe afadhali kutozaa watoto. Katika miaka yote 40 na zaidi ya [[unabii]] wake kipindi kizuri ni miaka ile 13 tu ([[622 K.K.|622]] - [[609 K.K.]]) ambapo [[Yosia]] alifanya urekebisho wa kidini kuanzia Yerusalemu hadi kwa mabaki ya [[Waisraeli]] wa kaskazini, akizuia wote wasiabudu miungu mingine wala wasimtolee Mungu [[sadaka]] nje ya [[hekalu la Yerusalemu]]. Kipindi hicho mji mkuu wa Ashuru uliangamizwa alivyotabiri kwa furaha Nahumu (612 hivi K.K.). Lakini Yosia alipokufa [[vita]]ni kabla ya wakati mambo yakaharibika haraka sana, kwa sababu urekebisho ulitokana zaidi na [[juhudi]] zake binafsi. Basi, ikambidi Yeremia awakaripie wafalme waliomrithi mmoja baada ya mwingine waache [[siasa]] yao ili kumtegemea Mungu tu. Aliwakaripia pia wananchi wasifanye dini kisingizio cha kuendelea na maovu badala ya kutubu (7:1-15; 19:1-13). Aliwakaripia vilevile manabii wa uongo waliotumainisha watu bure (20:1-6). Ndipo alipoanza kupigwa, kufungwa na kuhukumiwa, akawa mfano wa Yesu, yeye ambaye peke yake katika Agano la Kale aliishi bila ya ndoa kwa agizo la Mungu; lakini hakuuawa (26:1-19). Kwa hofu akajificha, ila hakuacha kutabiri maangamizi kwa maandishi kwa njia ya karani wake [[Baruku]] (36). Basi, mfalme [[Nabukadreza II]] wa Babeli akazidi kuwa na nguvu: mwaka 602 K.K. akamtiisha mfalme [[Yehoyakimu]] wa Yuda, na mwaka 598 K.K. akazingira Yerusalemu akawahamishia Babeli mfalme [[Yekonia]] na viongozi wengine 8000. Hapo Yeremia akawaandikia wasikate tamaa ila wasitarajie kurudi upesi kwa kuwa watabaki uhamishoni miaka 70 (29:4-23). Lakini katika mpango wa Mungu hao ndio wa kutegemewa, sio walioachwa Yerusalemu (24). Nabukadreza alipohusuru mji huo mara ya pili, mfalme na viongozi wengine walikataa shauri la Yeremia la kusalimu amri, wakamfunga pabaya sana mpaka siku ya Yerusalemu kutekwa na kuteketezwa (37-38). Yeye alishuhudia hayo yote kwa [[huzuni]] kubwa na kati ya [[dhuluma]] nyingi hata akamlalamikia sana Mungu kwa kumuumba awe mtu wa [[mateso]]. Toka mwanzo alitaka kukataa [[wito]] wa [[unabii]], na baadaye akafikia hatua ya kukata tamaa. Lakini Mungu alimuita kwa mpango wa milele, Yeremia asiweze kukataa (15:10-21; 20:7-18). [[Unyofu]] wa maneno yake katika [[sala]] ([[Maungamo ya Yeremia]]) unatuwezesha kumfahamu mpaka ndani kuliko mtu yeyote wa [[Agano la Kale]]. Lakini mateso hayo hayakuwa bure, bali kwa njia yake alizidi kuelewa [[dini]] kama [[suala]] la [[moyo]]. Ni hivyo kwamba aliona agano lililoandikwa katika [[mbao]] za mawe limeshindikana, na [[tohara]] inayohitajika ni ile ya ma[[sikio]] na moyo. Basi, kwa kutambua [[uaminifu]] wa Mungu, alitabiri agano litakaloandikwa katika mioyo ya watu, ambao hapo wataweza kulishika na kumfahamu kweli [[Bwana]]. Kwa kawaida Yeremia alitabiri kinyume cha matazamio madanganyifu ya watu, lakini walipokata tamaa akawatuliza na kutabiri heri. Basi, [[kilele]] cha mafundisho yake na ya [[Agano la Kale]] lote ni kwamba Mungu atafunga na Israeli yote Agano Jipya (31:31-34). Baada ya Yerusalemu kuteketezwa (587 K.K.) Yeremia alichagua kubaki nchini pamoja na mafukara badala ya kuhamia Babeli kwa [[heshima]] ya pekee (39:8-40:6), ila ukatokea uasi akalazimishwa na Waisraeli wenzake kuwafuata Misri: huko akawaonya wasifuate Upagani lakini wakakataa tena kumsikiliza (42-44). Hatimaye, kadiri ya [[mapokeo]] ya [[Wayahudi]], [[kifodini|akauawa]] nao huko. Ingawa alionekana kufeli kabisa, [[sadaka]] yake ilizidi kuzaa, kwa kuwa wengi walizingatia mafundisho yake bora. Kama nyongeza ya kitabu cha Yeremia tuna [[Maombolezo (Biblia)|Maombolezo]] matano juu ya Yerusalemu ulioteketezwa, ambamo inaonekana toba halisi baada ya tukio hilo. Hatujui yametungwa na nani. ===Nabii Habakuki (600 hivi K.K.)=== [[Image:Zuccone Donatello OPA Florence.jpg|thumb|left|180px|[[Sanamu ya Habakuki]] iliyotengenezwa na [[Donatello]], [[Museo dell'Opera del Duomo (Florence)|Museo dell'Opera del Duomo]], [[Florence]].]] Wakati huo aliishi pia [[Habakuki]], aliyeandika kitabu kifupi ambamo alithubutu kumuuliza Mungu kwa nini anaadhibu Israeli vikali hivyo kwa mikono ya watu wabaya kuliko wao. Jibu ni kwamba Mungu ana njia zake ambazo anaandaa ushindi wa haki: hivyo mwadilifu ataishi kwa imani yake (1:12-2:4). Usemi huo ukaja kutumika sana katika Agano Jipya. ===Nabii Ezekieli (592-570 hivi K.K.)=== [[Image:0 Le Prophète Ézéchiel - P.P. Rubens - Louvre (IN V 20231).JPG|thumb|right|'''Ezekieli''', alivyochorwa na [[Pierre Paul Rubens]] ([[1609]]-[[1610]]), [[Musée du Louvre]], [[Paris]].]] Polepole waliohamishiwa Babeli waliweza kujitafutia kazi (kwanza kilimo, halafu biashara), wakafaulu sana, hata wengine wakawa watumishi wa serikali. Lakini upande wa dini walikuwa hatarini, kwa sababu imani ya Mwisraeli inategemea taifa, nchi na hekalu ambavyo vyote vilikuwa vimeharibika. Kwa ajili yao Mungu akatuma tena manabii, hasa [[Ezekieli]] ambaye alihamishwa mapema mwaka [[598 K.K.]]. Habari zake tunazipata katika [[kitabu]] chake tu, anapotajwa kwa jina mara tatu, kumbe kwa kawaida [[Mungu]] anamuita “[[binadamu]]”. Kabla hajahamishwa aliweza kumfahamu [[Yeremia]], na kweli aliathiriwa na ujumbe wake ambao aliuunga mkono na kuuendeleza. Alifanya [[unabii]] wake hukohuko [[uhamisho]]ni, ingawa [[ujumbe]] wake uliwalenga waliobaki [[Yuda]] pia. Kwanza aliwatolea maneno ya hukumu ili [[toba|watubu]] kabla hawajaangamia, lakini baadaye akawapa maneno ya [[faraja]] wasikate tamaa. Katika kuwahakikishia kuwa wataanza upya nchini kwao aliwapa maelekezo yote kwa ajili hiyo. Kwa namna ya pekee, akiwa kuhani, kama vile Yeremia, katika kitabu chake alishughulika sana na hekalu na mambo ya ibada. Upande mwingine alianzisha mtindo mpya wa unabii ambao unaitwa wa Kiapokaliptiko (kilele chake ni [[Ufunuo wa Yohane]]) na ambao hauhusu tena matukio madogomadogo ya siasa, bali kwa [[njozi]] za ajabuajabu unaonyesha maana ya [[historia]] yote mpaka mwisho. [[Njozi]] 4 anazozisimulia kinaganaga na zisizosahaulika ([[utukufu]] wa Mungu kuhama [[hekalu]], utukufu huo kurudi hekaluni, hekalu kutokwa na [[maji]] yenye uwezo wa kuponya hata [[Bahari ya Kifo]], hatimaye mifupa mikavu kusimama na kuishi tena) zinachukua nafasi kubwa katika kitabu chake na kwa mafumbo yake yanavutia [[ubunifu]] wetu ujitahidi kuelewa yaliyofichika katika mifano, [[tarakimu]], [[rangi]] n.k. [[Dini ya Kiyahudi]] mpaka leo inategemea sana [[kazi]] aliyoifanya Ezekieli ya kukazia utekelezaji wa [[Torati]] hata pasipo [[uhuru wa kisiasa]]. Muhimu kwake ni kwamba Wayahudi popote walipo wamtukuze Mungu kwa kufuata [[sheria]] yake. Tena alitabiri kuwa Mungu tu atawawezesha kufanya hivyo kwa kugeuza mioyo yao migumu kama mawe yadunde kama ile ya [[nyama]], au vizuri zaidi kwa kuwatia [[moyo]] mpya na [[roho]] mpya wazishike [[amri]] zake (11:17-20; 36:26). Mungu atawaokoa kabla hawajatubu ili jina lake litukuzwe katika watu wake: wokovu anaouleta hautegemei matendo mema ya binadamu, bali muungano wa Mungu na wale walioitwa kwa jina lake (16:58-63). Hakuna kitabu kinachosisitiza utukufu wa Mungu kuliko hicho. ===Isaya II na III (550-500 K.K. hivi)=== Ingawa [[Ezekieli]] alifanya kazi nzuri, waliokuwa [[uhamisho]]ni waliendelea kuzoea na kufurahia [[mazingira]] mapya yenye [[ustawi]] wa kiuchumi wakazidi kupotewa na [[hamu]] na [[tumaini]] la kurudi [[Yerusalemu]]. Ndiyo sababu [[Mungu]] aliwatumia [[nabii]] mwingine mkubwa: hatujui [[jina]] lake, lakini tunamuita [[Isaya II]] kwa kuwa alifuata [[mapokeo]] ya [[Isaya]] na kulingana naye kwa [[ufasaha]] wa ma[[shairi]] aliyoyatumia kutolea [[ujumbe]] wake; hivyo maandiko yake yamepangwa katika [[kitabu cha Isaya]] (40-55). Sehemu hiyo inaitwa pia [[kitabu]] cha [[faraja]] ya [[Israeli]] kwa sababu ililenga kuwatia moyo [[Wayahudi]] wenzake huko [[Babeli]] kwamba Mungu atawarudisha kwao akitumia kama chombo chake [[mfalme]] [[Mpagani]], kwa kuwa yeye anatawala watu wote pamoja na mioyo yao (Is 40:1-11). Hivyo akawafanya watamani kurudi badala ya kukwama katika kujitafutia [[maendeleo]] ya kidunia. Kwa [[uchangamfu]] wa hali ya juu Isaya II alitabiri [[ukombozi]] na [[mwanzo]] mpya wa [[taifa]] kama [[ajabu]] kubwa kuliko lile la ma[[babu]] wao kutoka [[Misri]] chini ya [[Musa]]. Alilifananisha na [[uumbaji]] mpya utakaowezekana kwa sababu Mungu wa Israeli si mmoja kati ya wengi, [[dhana|walivyodhani]] kwa muda mrefu, bali kweli ni peke yake, hakuna mwingine: ndiyo sababu anaweza yote. [[Imani]] hiyo ilizidi kutia mizizi kati ya Wayahudi na kuwaimarisha dhidi ya [[kishawishi]] cha kuabudu wengine. Pamoja na hayo, katika[[sura]] hizo mna mashairi manne bora kuhusu [[mtumishi mteswa]] wa [[Bwana]] ambayo ndiyo [[utabiri]] bora juu ya [[Yesu]] na juu ya [[wokovu]] atakaoleta kwa kuteseka mwenyewe ili [[fidia|kufidia]] [[dhambi]] za wote (42:1-4; 49:1-6; 50:4-9; 52:13-53:12). Hatimaye Isaya II ndiye aliyeandaa dini ya Kiyahudi kupokea mataifa yote. Isaya 56 66 ni sura za baadaye tena ([[Isaya III]], mwaka [[500 KK|500]] hivi [[K.K.]]) ambazo zinawakaribisha watu wa mataifa yote kujiunga na [[Israeli]] katika kumuabudu Mungu pekee. Kiini chake ni 61:1-3. ===Wayahudi kuanza upya Yerusalemu chini ya Waajemi (538-333 K.K.)=== [[File:Cyrus II le Grand et les Hébreux.jpg|thumb|right|Koreshi Mkuu akiruhusu Wayahudi kurudi Yerusalemu kutoka Babuloni ([[mchoro mdogo]] wa [[Jean Fouquet]], [[1470]]-[[1475]] hivi).]] Utabiri wa Isaya II ulitimia mwaka 538 K.K. ambapo mfalme [[Koreshi Mkuu]] wa [[Uajemi]], mwaka mmoja baada ya kuteka Babeli, aliwaruhusu Wayahudi warudi [[Yerusalemu]] pamoja na vitu vilivyotekwa nyara toka hekalu lake ili kuvijenga upya. Wengi hawakukubali kwa sababu walilinganisha [[mazingira]] hayo tofauti. Waliorudi walikuwa kama [[elfu]] tano tu na [[familia]] zao, lakini wote wenye [[imani]] na [[nia]] thabiti, wakiwemo ma[[kuhani]] na [[Walawi]] wengi waliorithi katika [[ukoo]] wao [[upendo]] kwa [[ibada]] za [[hekalu]]ni. Kama [[kawaida]], imani yao ilitakiwa kupitia ma[[jaribu]] mbalimbali, kuanzia mazingira magumu, kwa sababu [[hali]] waliyoikuta ilikuwa mbaya kuliko ile ya kabla ya [[uhamisho]]: ma[[jengo]] na ma[[shamba]] yalikuwa yameharibika kwa kukaa miaka 48 bila ya watu, tena ma[[kabila]] ya jirani hawakupenda [[Wayahudi]] warudi, hivyo waliwazuia kwa namna mbalimbali. [[Wasamaria]], mchanganyiko wa mabaki ya [[Israeli]] kaskazini na watu wa mataifa walioletwa na [[Waashuru]] waishi nao, walitaka kusaidia [[ujenzi]] wa hekalu, lakini walipokataliwa wakawa ma[[adui]] moja kwa moja. Hata hivyo utabiri ulitimia, na kwa [[msaada]] wa [[Mungu]] kupitia watu wake mbalimbali, kuanzia ma[[nabii]] [[Nabii Hagai|Hagai]] na [[Nabii Zekaria|Zekaria]], kundi hilo dogo likawa mwanzo mpya wa taifa la Mungu: walimuabudu kwa bidii katika hekalu jipya ingawa dogo ([[Ezra]] 3:10-13), walijipatia usalama kwa kujenga tena kuta za Yerusalemu ([[Neh]] 4:13-23; 12:27) na walijitenga kabisa na Wapagani: waliokuwa wameoa wake wa kigeni walilazimishwa kuwafukuza pamoja na watoto waliowazaa kwa njia yao (Ezra 9-10; Neh 9-10). [[File:108.Nehemiah Views the Ruins of Jerusalem's Walls.jpg|thumb|left|[[Gustave Doré]], ''Nehemia Akikagua Magofu ya Ngome ya Yerusalemu'', [[1866]].]] Habari hizo zinapatikana hasa katika vitabu vya [[Ezra]] na [[Nehemia]], mfululizo wa vile vya [[Mambo ya Nyakati]]. Waandishi wa vitabu hivyo vinne waliishi miaka mia hivi baada ya matukio: ndiyo sababu waliweza wakachanganya habari za hao watu wawili ambao walifanya juhudi mpya tena kali, wa kwanza upande wa dini, wa pili upande wa siasa, labda kwa nyakati tofauti. Nehemia alipokuwa liwali wa mkoa wa Yuda wakazi walikuwa hamsini elfu tu, na eneo lao lilikuwa dogo sana. Kuhani Ezra anasifiwa zaidi kutokana na mchango wake mkubwa katika kulipatia taifa teule sura ya kudumu, kama watu wanaoambatana kabisa na Torati, ambayo toleo lake la mwisho lilipitishwa na mfalme wa Uajemi wakati huo kuwa sheria kuu ya Wayahudi (Ezra 7:1-28). Hivyo dini yao ikawa “[[dini ya kitabu]]” hata leo. ===Manabii wa mwisho wa Agano la Kale=== Katika [[karne]] mbili za [[utawala]] wa [[Waajemi]] [[unabii]] ulizidi kufifia ukiacha nafasi kwa aina nyingine za [[uongozi wa kiroho]]: wataalamu wa [[Torati]] na watu wenye [[hekima]] waliotunga vitabu kwa [[uvuvio]] wa [[Mungu]] bila ya kupatwa na [[hali]] za pekee kama manabii. Manabii wa mwisho walikuwa Hagai, Zekaria, mwandishi wa [[Kitabu cha Malaki]], [[nabii Obadia|Obadia]], na [[Nabii Yoeli|Yoeli]], mbali na wengine ambao hatuwafahamu, lakini walihakiki na kuchangia vitabu vya manabii waliotangulia. Mwaka [[520 K.K.]] Hagai alihimiza ujenzi wa hekalu jipya kama njia ya kujipatia baraka za Mungu katika hali ngumu ya miaka ya kwanza baada ya kurudi Yerusalemu (1:3-11). Hasa alitabiri kuwa [[siku]] za mbele [[utukufu]] wa hekalu hilo utakuwa mkubwa kuliko ule wa hekalu la [[Solomoni]]: ikawa hivyo kwa sababu ya [[upanuzi]] na [[urembaji]] ulioanza chini ya [[Herode Mkuu]], lakini zaidi kwa sababu [[Yesu]] alilitakasa na kufundisha humo na hatimaye [[mwili]] wake mtukufu ukashika nafasi yake. Wakati huohuo Zekaria naye alitamani ujenzi huo lakini pamoja na toba ili [[ibada]] na ma[[kuhani]] wampendeze Mungu (1:3-6). Baada ya kumaliza ujenzi wa hekalu ([[515 K.K.]]), taratibu za ibada ziliendelea moja kwa moja, lakini [[tarajio]] la wengi la kuona mapema [[taifa la Mungu]] lina hali tukufu halikutimia. Hivyo ilitokea tena hali ya [[kukata tamaa]] iliyowafanya makuhani na [[Wayahudi]] kwa jumla wamtumikie kwa [[uzembe]]. Ndipo alipotumwa nabii Malaki kukaripia makosa yao katika kumuabudu, akijibu [[hoja]] zao na kutabiri ujio wa mjumbe wa Agano na wa mjumbe mwingine atakayemuandalia njia; hapo maadili na ibada vitaratibishwa tena (3:1-5) na kila mahali itatolewa sadaka safi kwa Mungu (1:11). Katika wajumbe hao wawili Wakristo waliwatambua kwa urahisi Yesu na [[Yohane Mbatizaji]]. Baada ya kazi za [[Ezra]] na [[Nehemia]], [[nabii Obadia]] aliishia kutangaza kifupi adhabu ya Mungu kwa [[Waedomu]], [[kielelezo]] cha maadui wa taifa la Mungu, siku yake itakapofika. Muhimu zaidi ni [[unabii]] wa Yoeli aliyetangaza vivyo hivyo [[siku ya Bwana]] akichukua [[mfano]] hai wa [[uvamizi]] wa [[nzige]] wengi uliolazimisha Wayahudi wote kufanya [[toba]], lakini alitabiri pia mmiminiko wa Roho wa [[Bwana]] juu ya watu wake wa kila aina (2:28-32) alivyoomba [[Musa]] na utakavyowatokea wanafunzi wa Yesu siku ya [[Pentekoste]] (Mdo 2:16-21). Hivyo [[tapo]] la unabii kabla halijakoma lilitabiri kipindi kingine cha unabii chenye kustawi kuliko cha awali. ===Vitabu vya Hekima vya kwanza=== Pengine ni wakati wa [[Waajemi]] kwamba, baada ya muda mrefu wa [[mapokeo ya sauti]], vilianza kuandikwa [[vitabu vya hekima]] ([[Kitabu cha Methali]], [[Kitabu cha Ayubu]]) na vinginevyo ([[Wimbo Ulio Bora]], [[Zaburi]] nyingi). Wenye [[hekima]] ni watu wanaopatikana katika ma[[kabila]] yote, hasa kati ya wazee wenye [[mang’amuzi]] mengi. Toka zamani watu wa namna hiyo walitegemewa kwa [[malezi]] ya vijana ili wajue jinsi ya kukabili vizuri [[maisha]]. Mbali na [[mithali]] na mafundisho yaliyotolewa kwa sauti, baada ya [[uandishi]] kubuniwa hata vitabu vya namna hiyo vilianza kutungwa katika [[lugha]] mbalimbali. [[Waisraeli]] walifaidika na hekima ya [[nchi]] jirani [[ustaarabu|zilizostaarabika]] zaidi, kwa namna ya pekee [[Mesopotamia]] na [[Misri]]. Hasa wakati wa [[amani]] na [[ustawi]] uliopatikana chini ya [[mfalme]] [[Solomoni]], wenye hekima waliweza kujitokeza katika Israeli, kuanzia mwenyewe: ndiyo sababu aliendelea kuchukuliwa kama kielelezo cha hekima. Ingawa vinafanana na vile vya makabila ya jirani, vitabu vya hekima vilivyomo katika [[Biblia]] vinafikiria maisha kwa mwanga wa imani katika Mungu aliye mmoja tu, hasa kwa kuzingatia uzima na kifo, uchungu, mwenendo, heri n.k. Mithali ndicho kitabu cha kwanza cha aina hiyo, hivyo kinatuletea mawazo na maneno ya zamani zaidi na ya kwamba Mungu anamtuza mwadilifu na kumuadhibu mwovu hapa duniani. Mtazamo huo ulianza kupingwa na kitabu cha Ayubu kinakataa mtazamo huo kwa kuonyesha hali halisi, yaani kuwa duniani mara nyingi mwadilifu ndiye anayeteseka; hata hivyo kinasema binadamu hawezi kujua ni kwa nini: basi amuachie Mungu na kumuabudu katika fumbo lake linalozidi [[akili]] yetu (42:1-6). Wimbo ulio Bora haumtaji Mungu wala dini: ulihusu mapenzi ya wachumba, lakini ukaja kufafanuliwa kama mapenzi ya Mungu na Israeli wanaotafutana ili kuungana kabisa. Zaburi, ambazo zilitungwa na kurekebishwa polepole kwa muda unaokaribia miaka elfu, yaani muda ule wote uliotumika kutunga vitabu vingine vyote vya Agano la Kale, ndizo sala za kishairi au nyimbo ambazo katika hali ya sifa, ibada, shukrani na dua zinajumlisha Biblia nzima. ===Uenezi wa utamaduni wa Kiyunani (333-63 K.K.)=== [[File:Ciseri, Antonio - Das Martyrium der sieben Makkabäer - 1863.jpg|240px|thumb|right|Mchoro wa [[Antonio Ciseri]], ''Kifodini cha Watoto Saba'' ([[1863]]), unamuonyesha mama kati ya maiti za watoto wake 7 waliokubali kuuawa kikatili ili wasiasi dini ya Kiyahudi.]] Kwa muda mfupi sana [[Aleksanda Mkuu]] wa [[Makedonia]] ([[Ulaya]] Kusini Mashariki) aliteka [[Asia]] (mpaka [[India]]) na Misri. Kuanzia hapo utamaduni na lugha ya [[Kiyunani]] vikaenea pote, hata kwa Wayahudi wengi, hasa walioishi nje ya nchi yao. Chini ya utawala wa Kiyunani unabii ukaja kwisha (1Mak 9:27): badala yake yalitolewa maandiko ya kiapokaliptiko (hasa [[kitabu cha Danieli]] ambacho ni kama Ufunuo wa Agano la Kale), hadithi ([[Kitabu cha Yona|Yona]], [[Kitabu cha Tobiti|Tobiti]], [[Kitabu cha Esta|Esta]], [[Kitabu cha Yudith|Yudithi]]) na vitabu vingine vya hekima ([[Kitabu cha Mhubiri|Mhubiri]], [[Kitabu cha Yoshua bin Sira|Yoshua bin Sira]], [[Kitabu cha Hekima|Hekima]]). Humo tunaona maendeleo ya ufunuo, hasa kwa sababu Wayahudi wengi walianza kusadiki ufufuko wa wafu na mengineyo. Nguvu ya imani hiyo iliwasaidia kukabili [[dhuluma]] na kifo (2Mak 7:1-41) chini ya [[Antioko Epifane]] (175-164 K.K.) aliyetaka kuwalazimisha waache kufuata Torati ili wajilinganishe na watu wengine. Tena akijidai kuwa tokeo la Mungu Mkuu alijenga altare kwa mungu wake ndani ya hekalu la Yerusalemu. Hapo Wayahudi wakaanza kupigania uhuru wao wa kidini na wa kisiasa chini ya ukoo wa [[Wamakabayo]], ambao kwa imani na ushujaa mkubwa wakafaulu kushinda majeshi ya kutisha (1Mak 3:18-22), kutakasa hekalu (1Mak 4:36-61) na kurudisha ufalme wa Israeli mpaka baada ya [[Warumi]] kuweka Uyahudi chini ya himaya yao (63 K.K.). Habari hizo zinapatikana katika vitabu viwili vya Wamakabayo ambavyo havifuatani kwa kuwa viliandikwa na watu tofauti katika karne II K.K. Matukio hayo ndiyo asili ya kundi la [[Mafarisayo]] (yaani “waliojitenga”), walioshika kwa bidii Torati kadiri ya mapokeo ya walimu wa sheria, wengi wao wakiwa walei. Kwa jumla walileta uamsho wa kiroho kati ya Wayahudi, lakini walidharau wenzao wasiojua Maandiko Matakatifu. Pia walishindana sana na [[Masadukayo]] kuhusu masuala ya dini na ya siasa hata kusababisha mauaji; kwa kuwa Masadukayo (waliokuwa na nguvu kati ya makuhani) walikataa mafundisho hayo mapya huku wakishika Torati tu. Yona ni simulizi lililowahimiza Wayahudi waachane na ukabila kwa sababu Mungu anawahurumia watu wote (3-4). Kitabu cha Tobiti kinachora uadilifu wa Kiyahudi: uaminifu kwa Torati, upendo katika familia, sadaka kwa maskini, heshima kwa marehemu, utakatifu wa ndoa (12:6-22). Vitabu vya Esta na Yudithi vinahadithia ushujaa wa wanawake hao ili kuhimiza msimamo wa kufaa kwa wakati vilipoandikwa ambao ulikuwa mgumu kwa watu wa Mungu (Est 3:13a-g; Yudithi 13:11-20). Mhubiri alisisitiza ubatili wa malimwengu yote (1:1-11) akimuunga mkono mwandishi wa Ayubu: mang’amuzi yanaonyesha matarajio ya kidunia hayana maana (8:10-17). Yoshua bin Sira alikabili pia masuala hayo (15:11-16:23), akituelekeza tutafute jibu katika siku ya mwisho. Kitabu cha Hekima kinakisiwa kuwa cha mwisho kuandikwa katika Agano la Kale kwa kuwa kilitungwa miaka 50 tu K.K. huko Misri katika lugha na utamaduni wa Kiyunani. Kina mpango mzuri sana na kutoa jibu wazi kuhusu suala la haki ya Mungu kwa waadilifu na waovu, kikifundisha uzima wa milele (2:23-3:10) hata kuliko kilivyowahi kufanya kitabu cha Danieli (12:1-4). Mbali na sehemu ya kitabu hicho na ya Esta, vile vyote vilivyoandikwa karne mbili za mwisho K.K. na kutunzwa kwa lugha ya Kiyunani vikaja kukataliwa na Wayahudi katika kubishana na Wakristo waliovitumia (mwaka 80 hivi B.K.), halafu na Waprotestanti wengi. Vinaitwa deuterokanoni (yaani “orodha ya pili”). Baada ya Torati kuzidi kuzingatiwa na Wayahudi, wataalamu wake pia walizidi kuheshimiwa kama watu wa Neno la Mungu, wanaoleta mwanga wake katika maisha ya jamii. Hekima, iliyotafutwa hasa chini ya Wagiriki, ilipotambulika kuwa inapatikana katika Torati, wataalamu hao wakaja kushika nafasi ya watu wa hekima kama vile hao walivyoziba pengo lililoachwa na manabii. Wayahudi walizoea hali hiyo kiasi kwamba wakaona vigumu kumkubali Yesu ambaye hafafanui Torati kwa kufuata mapokeo ya wataalamu, bali kwa kujiamini kama manabii waliojiona wabebaji wa Neno la Mungu. Kweli ndiye Hekima ya milele ambaye ndani yake tunamjua Mungu, hivyo mwenendo wake na mafundisho yake haviwezi kuishia mambo yaliyozoeleka, kwa sababu kila mara ya Mungu yanapindua ya binadamu. La kufanya ni kujitahidi kufuata halafu kuelewa: ndiyo wongofu ambao Yesu aliudai pamoja na imani. ==Agano Jipya== {{Agano Jipya}} ===Mazingira ya Yesu=== [[Image:First century Iudaea province.gif|thumb|Palestina katika [[karne ya 1]] [[BK]].]] Nchi ambayo Yesu alizaliwa akafundisha ni nchi ileile ambayo Mungu aliwaahidia Waisraeli tangu zamani za Abrahamu, ni nchi ileile waliyoiteka chini ya Yoshua, ni nchi ileile waliyoirudia kutoka utumwani Babeli. Lakini wakati wote wa Agano Jipya, yaani tangu Yesu alipozaliwa hadi mwisho wa maisha ya mitume wake, nchi hiyo haikuwa huru, bali chini ya himaya ya Warumi, ingawa pengine hao waliwakabidhi [[vibaraka]], yaani watawala wenyeji waliowekwa na wakoloni. Vibaraka hao ni [[Herode Mkuu]] (37-4 K.K.) na wazawa wake, ambao tena hawakuwa Waisraeli halisi bali [[Waedomu]] ingawa kabila lao lililazimishwa kuingia dini ya Kiyahudi karne iliyotangulia. Ukoo huo unajulikana kwa ukatili, uchu wa madaraka na uzinifu wake. Vilevile maliwali wa Kirumi waliowekwa pengine kutawala nchi au sehemu fulani walionyesha mara nyingi ukatili na dharau kwa Waisraeli na dini yao, hata kusababisha chuki na mapigano kati ya jeshi na wananchi. Mfano mmojawapo ni [[Ponsyo Pilato]] aliyesimamia Uyahudi kuanzia mwaka 26 hadi 36 B.K. Mbali na hayo, utawala wa Roma, ulioenea Ulaya Magharibi na Kusini, [[Afrika]] Kaskazini na nchi za Mashariki ya Kati kupakana na Iraq ya leo, kwa jumla ulihakikisha hali ya amani kwa muda wote wa Agano Jipya na karne za kwanza za Kanisa. Hali hiyo, pamoja na umoja wa dola hilo lote, na urahisi wa mawasiliano kwa njia ya barabara zilizotengenezwa na Warumi, na uenezi wa lugha ya kimataifa (Kiyunani), ilichangia kasi ya uenezaji Injili. Lugha hiyo ndiyo iliyotumiwa na waandishi wote wa Agano Jipya ili vitabu vyao viwafaidishe watu wengi zaidi, ingawa baadhi yao hawakuijua vizuri. Lugha asili ya Yesu na ya Mitume ilikuwa Kiaramu ambacho ni jamii ya Kiyahudi na ambacho polepole kilishika nafasi yake kati ya Wayahudi kuanzia karne VI K.K. Hao wote walitokea mkoa wa [[Galilaya]], uliokuwa na mchanganyiko wa watu (Waisraeli na mataifa), kiasi kwamba huko Wayahudi wenyewe walifuata kwa urahisi desturi za Kiyunani hata wakadharauliwa na wenzao wa Kusini (Yerusalemu na mkoa wa Yudea). Kati ya mikoa hiyo miwili ulienea mkoa wa [[Samaria]] ambao wakazi wake walijenga uadui mkubwa na Wayahudi baada ya uhamisho wa Babeli, walipokataliwa kuchangia ujenzi wa hekalu la pili la Yerusalemu. ===Maisha ya Yesu=== [[Dionisi Mdogo]], [[mmonaki]] aliyeanzisha (mwaka 533 hivi) mtindo wa kuhesabu miaka kuanzia kuzaliwa Yesu kurudi nyuma ([[K.K.]]) au kwenda mbele ([[B.K.]]), alikosea hesabu zake. Leo tunakisia Yesu alizaliwa mwaka 6 hivi K.K. kwa sababu alizaliwa Bethlehemu chini ya Herode Mkuu aliyefariki mwaka 4 K.K. Huyo alipojaribu kumuua mtoto Yesu, familia takatifu ilikimbilia Misri mpaka baada ya kufa kwake. Hapo ikarudi Galilaya hata Yesu akajulikana kwa jina la kijiji cha [[Nazareti]] kilichodharauliwa na Wagalilaya pia. Ndipo alipokulia na kuishi akifanya kazi ya ufundi. [[File:Nazareth, by Fadil Saba 1.jpg|thumb|left|250px|Nazareti katika [[kadi]] ya zamani ya Fadil Saba.]] [[Image:Veneto 0036.jpg|thumb|180px|''Yohane Mbaptizaji'' kadiri ya [[Bartolomeo Veneto]], [[karne ya 16]].]] [[File:Dura-europos-paralytic.jpg|thumb|right|Yesu akimponya mtu aliyepooza ni kati ya picha zake za zamani zaidi ([[karne ya 2]]); iko katika [[ukuta]] wa [[sinagogi]] la [[Dura Europos]].]] Mwaka 26 hivi B.K. ndugu yake [[Yohane Mbatizaji]] aliacha maisha ya jangwani na kuanza kuhubiri toba kandokando ya mto Yordani. Kwa kuwa Waisraeli walikosa manabii kwa muda mrefu, na walitamani sana ukombozi, walimuendea kwa wingi hata wakamtia hofu [[Herode Antipa]]. Ingawa huyo akamfunga mapema akamuua, kazi ya Yohane ilikuwa imetimia kwa sababu aliweza kuwaandaa Waisraeli wengi (hasa watu wadogo na wakosefu) wampokee Yesu aliyebatizwa naye. Katika nafasi hiyo Yohane alimtambulisha kama Mwanakondoo wa Mungu aondoaye dhambi ya ulimwengu. Ndipo Yesu naye alipoanza kuhubiri, lakini pia kutenda miujiza ya kila aina, akapata haraka wafuasi wengi. Kati yao akachagua [[Mitume wa Yesu|mitume]] wake 12 kama msingi mpya wa taifa la Mungu. Alifanya kazi hizo kuanzia Galilaya, akitangaza ujio wa [[ufalme wa Mungu]], kwa maana ya kwamba ufalme uliotazamiwa na Wayahudi umewajia kwa njia yake. Ingawa hakupitia shule yoyote ya Biblia, Yesu alionekana anafundisha vizuri kuliko walimu wa sheria wa kawaida, kama mtu mwenye mamlaka juu ya Torati. Mafundisho yake yalilingana na yale ya Mafarisayo kuliko na yale ya Masadukayo, lakini alishindana pia na hao wa kwanza. Kijicho na upinzani vikazidi hasa Yerusalemu, walipoanza kufanya njama za kumuua. Ingawa Yesu alijua hayo, alijikaza kwenda katika mji mtakatifu autangazie habari njema na kufia huko. Baada ya kupokewa kwa shangwe kabla ya sherehe ya Pasaka ya mwaka 30 (au 33) akakamatwa na [[baraza la Israeli]] kwa tuhuma ya [[kufuru]] ya kujilinganisha na Mungu, halafu akakabidhiwa kwa liwali wa Kirumi aliyekuwa na mamlaka ya kutoa adhabu ya kifo. Baada ya kikao ambapo Wayahudi walitafuta kisingizio cha kisiasa, Ponsyo Pilato akalazimika kuagiza Yesu asulubiwe, na kisha kufa kwake kaburi lilindwe na askari. Hata hivyo siku ya tatu [[kaburi]] likaonekana tupu, na Yesu akaanza kuwatokea wanafunzi wake wa kike na wa kiume kwa muda wa siku arubaini, halafu akapaa mbinguni mbele ya macho yao. Habari hizo zikatangazwa kwa sauti tu kwa miaka kadhaa, halafu zikaanza kuandikwa. ===Ufunuo kuendelea baada ya ufufuko wa Yesu=== [[File:P. Chester Beatty I, folio 13-14, recto.jpg|thumb|left|Kurasa 4 za [[Injili ya Luka]] zilizonakiliwa katika [[karne ya 3]] katika [[nyasi]] zilizopondwa.]] [[Kifo]] na [[ufufuko wa Yesu]] si mwisho wa [[ufunuo]] wa [[Mungu]]: ni lazima tupokee vilevile kama mpango wake yale yaliyojitokeza wakati wa [[Mitume wa Yesu|Mitume]] wake. Miaka hiyo 70 hivi iliona [[Kanisa]] likizidi kusogea mbali na [[dini ya Kiyahudi]] na kuwa la kimataifa kweli pamoja na kupata [[muundo]] wa kudumu wa [[uongozi]]. Sambamba na hilo, makao yake makuu yalihamia [[Roma]] kutoka [[Yerusalemu]] uliokuja kuangamizwa tena mwaka [[70]]. Ni wakati huohuo kwamba lilipata [[vitabu vitakatifu]] vya kwake vilivyokamilisha vile vya [[Agano la Kale]]. Kanisa linaheshimu kwa namna ya pekee, kama ushuhuda mkuu juu ya maisha na mafundisho ya Yesu na kama moyo wa Maandiko matakatifu yote, Injili nne zilizoandikwa na [[Injili ya Marko|Marko]], [[Injili ya Mathayo|Mathayo]], [[Injili ya Luka|Luka]] na [[Injili ya Yohane|Yohane]] kati ya mwaka 65 na 100 hivi. Ma[[badiliko]] hayo yaliyokusudiwa na Mungu hayakutokea bila ya ma[[tatizo]], hasa kwa sababu yalikuwa magumu kueleweka kwa [[Wayahudi]], ambao mwanzoni walikuwa wengi kati ya [[Wakristo]], na hata kwa Mitume. Lakini [[Roho Mtakatifu]] aliwaongoza taratibu wakubali [[fumbo]] hilo lililofunuliwa hasa kwa [[Mtume Paulo]]. [[Suala]] gumu zaidi lilikuwa nafasi ya [[Torati]] katika [[Ukristo]], hasa kwa waliojiunga nao moja kwa moja bila ya [[tohara|kutahiriwa]] kwanza ili wawe Wayahudi. Katika [[Agano Jipya]] inajitokeza misimamo 4 tofauti, na ni ajabu kwamba haikuvunja [[ushirika]] wa [[imani]]. 1. Wakristo wenye asili ya Kiyahudi, hasa ya Ki[[farisayo]], walitaka watu wa mataifa watahiriwe kabla [[ubatizo|hawajabatizwa]], halafu wafuate masharti yote ya Torati ili waweze kuokoka. 2. Wengine, kama [[Mtume Petro]] na [[Yakobo Mdogo]], walitaka washike walau baadhi ya masharti hayo ili wasiwe [[chukizo]] kwa Wakristo wa Kiyahudi, hasa wakati wa kula pamoja [[ekaristi]]. 3. Paulo alikataa kupunguza [[uhuru wa Kiinjili]] kwa kudhani [[wokovu]] unategemea Torati kuliko [[msalaba wa Yesu]]; hata hivyo alisisitiza [[upendo]] kama [[tunu]] bora ya kuzingatiwa ili mtu asikwaze na kupoteza wengine dhaifu kama hao Wakristo wa Kifarisayo. 4. Hatimaye ulijitokeza [[msimamo]] mkali zaidi, wa kupuuzia kwa kiasi fulani Torati kama kitu kilichopitwa na wakati. Misimamo hiyo ya mwisho ulizidi kupata nguvu kadiri Wayahudi na Wakristo walivyozidi kutengana, lakini hata ule wa kwanza uliacha [[athari]] yake ya kudumu katika Kanisa hasa kupitia [[Injili ya Mathayo]] na [[Barua ya Yakobo]]. ===Kitabu cha Matendo ya Mitume=== Kati ya [[Wainjili]], Luka hakuishia kuandika habari za Yesu tu, bali alizikamilisha kwa kuandika kitabu cha pili chenye historia ya mwanzo wa Kanisa. Kinajulikana kwa jina la [[Matendo ya Mitume]], kwa kuwa kinawatokeza hasa watu wawili ambao Luka aliwafahamu, yaani [[Mtume Petro]] mpaka sura ya 12, halafu [[Mtume Paulo]]. Kwa namna ya pekee alikuwa mwanafunzi wa Paulo akamfuata mpaka kifo chake: hivyo si ajabu kwamba alipenda kushuhudia kazi zake na mateso yake kwa ajili ya Kristo na uenezi wa imani. Mpangilio wa kitabu hicho unaelezwa katika 1:8, yaani kuonyesha jinsi imani hiyo ilivyoshuhudiwa toka Yerusalemu hadi mwisho wa dunia upande wa magharibi. Ndiyo sababu kitabu kinaishia na habari za Paulo kufikia [[Roma]] na kuanza utume huko mwaka 61, ingawa kuandikwa kiliandikwa kama miaka 20 baadaye. Kuanzia Injili yake, Luka anaonekana alivyojitahidi kuzingatia ukweli wa historia, lakini pia [[jiografia]]: katika Injili mambo yote yanaelekea Yerusalemu, ambapo Yesu alikwenda kufa na kufufuka, na katika Matendo ya Mitume mambo yote yanaanzia Yerusalemu, ambapo Roho Mtakatifu aliwashukia. Tukipenda kujua historia ya wokovu ilivyoendelea baadaye, hatuna budi kufuata kitabu hicho tukilinganisha habari zake na zile tunazozipata hasa katika barua za mitume. Kwa namna ya pekee zile za Paulo tunaweza kuzipanga kwa faida katika mfululizo wa habari za maisha yake alizotuachia Luka, ingawa kuna utatanishi fulani. ===Kanisa la Yerusalemu=== [[File:Duccio di Buoninsegna 018.jpg|thumb|right|Pentekoste ilivyochorwa na [[Duccio di Buoninsegna]] juu ya [[ubao]] ([[1308]]).]] Kabla ya kusimulia uenezi wa Ukristo, Luka aliandika habari za Kanisa mama, yaani lile la Yerusalemu. Katika msingi wake tunaona mitume wakiwa wanasali pamoja na mama wa Yesu na waamini wengine. Majina ya hao 11 yameorodheshwa tena, halafu pengo lililoachwa na msaliti [[Yuda Iskarioti]] likazibwa ili idadi muhimu ya 12 ikamilike tena. Aliyeamua ifanyike hivyo ni Petro akitumia tayari mamlaka aliyoachiwa na Yesu, na akiweka masharti kwa mapendekezo ya watu, hasa kwamba mteule awe shahidi wa utume na ufufuko wa Yesu (Mdo 1). Baada ya idadi hiyo kukamilika tena, Roho Mtakatifu akawashukia wote katika nafasi maalumu, yaani sikukuu ya Pentekoste, iliyotimiza Pasaka siku 50 baada yake (Mdo 2:1-41). Safari hiyo alijitokeza kama upepo wa nguvu kubwa ajabu uliojaza nyumba nzima (yaani Kanisa lote) na kama ndimi za moto zilizowashukia mojamoja kila mwamini aliyekuwemo (kwa kuwa karama zake ni mbalimbali). Hapo hao waoga, waliojifungia ndani kwa usalama, wakatoka nje na kuhubiria umati wa watu waliokusanyika kwa kufuata upepo. Kwa kuwa siku hiyo ni ya hija walikuwepo Wayahudi na waongofu kutoka sehemu nyingi za ulimwengu, lakini kila mmoja aliwaelewa mitume kwa lugha yake mwenyewe. Hivyo umoja wa binadamu uliovunjika Babeli katika kujenga mnara wa kiburi ukapatikana tena Yerusalemu kwa nguvu ya Yule aliye upendo wa Mungu. Toka mwanzo Kanisa si la kabila la Yuda tu au la lugha ya Kiaramu tu, bali ni [[Kanisa Katoliki]], yaani la mataifa yote na la lugha zote. Bila ya shaka aliyesimama kwa niaba yake lote atoe hotuba ya kwanza na kufafanua matukio hayo pamoja na kumshuhudia Kristo mfufuka ni Petro. Maneno yake yaliwachoma moyo wasikilizaji hata wakamuuliza wafanye nini. Jibu likawa watubu na kubatizwa ili wapate msamaha na Roho Mtakatifu. Siku hiyo ya kwanza waamini wakawa hawapungui elfu tatu. Luka ametuachia picha ya Kanisa mama hasa katika mihtasari mitatu (Mdo 2:42-47; 4:32-35; 5:12-16) ambayo inachora maisha ya Wakristo wa kwanza kama kielelezo kwa wale wote watakaofuata. Kweli katika historia yote ya Kanisa wengi wakaja kujipima kwa kuangalia kielelezo hicho cha umoja katika roho na katika mali. Hasa watawa wengi wakaja kujaribu kutekeleza tena umoja huo mashirikani mwao na hivyo kuwachochea waamini wenzao wote. Umoja huo ndio sifa ya kwanza ya Kanisa na mpango wa Mungu kwa watu wote. Mwanzoni umoja ulifanikiwa kwa namna ya pekee, ingawa hapo pia ulikuwa na kasoro tunavyosoma katika Mdo 5:1-11; 6:1 na katika vitabu vingine vyote vya Agano Jipya. Kutokana na malalamiko ndani ya jumuia, mitume waliamua kuwashirikisha kazi yao katika ngazi ya chini watu saba: idadi hiyo katika Biblia inamaanisha mataifa, na kweli wote walikuwa na majina ya Kigiriki (Mdo 6:2-6). Tofauti za waamini hasa upande wa lugha na utamaduni zinadai daima ubunifu na nia njema zisije zikavuruga umoja. Shida iliyotokea hapo ni utangulizi wa habari nyingine kuhusu Wakristo wa Kiyahudi kuwabana wenzao wenye asili ya Kipagani. Katika Mdo 6-8 hao viongozi 7 wapya wanajitokeza kama mashujaa katika utume, ambao mwisho wake kwa Stefano ulikuwa ni kifodini. Katika kusimulia tukio hilo la mwaka 36 hivi, Luka alisisitiza kuwa mashtaka ya Wayahudi dhidi ya [[Stefano]] ni yaleyale yaliyomhusu Yesu: yaani upinzani dhidi ya mwalimu unaendelea dhidi ya wanafunzi wake. Vilevile Stefano akakabili mateso kama alivyofanya Yesu akimkabidhi Bwana roho yake na kuwaombea watesi wake. Kabla ya hapo Wakristo walikuwa wamedhulumiwa katika nafasi mbalimbali, lakini dhuluma hiyo ya tatu ikawa kubwa zaidi na kusababisha wengi wakimbie Yerusalemu. Lakini kwa mpango wa Mungu mtawanyiko huo ulichangia kueneza Injili. ===Ukristo ulivyoanza kuenea=== [[File:Rembrandt 169.jpg|thumb|left|200px|[[Rembrandt]], ''[[Ubatizo wa towashi]]'', ([[1626]] hivi).]] Kufuatana na mpangilio wa kitabu, Mdo 8 inaeleza jinsi Mungu alivyoongoza uenezi wa Kanisa kwa watu wasiokubaliwa na Israeli, yaani kwanza kwa Wasamaria waliokuwa maadui wakuu wa taifa teule, halafu [[towashi]] (yaani mwanamume mbovu) toka [[Ethiopia]]. Katika nafasi hizo zote mbili Luka alisisitiza furaha iliyotokea kama dalili ya wokovu. Juhudi za [[Filipo mwinjilisti]] zikaja kuthibitishwa na mitume kwa kuwawekea mikono Wakristo wapya wa Samaria. Wakati uleule likatukia jambo lingine, la ajabu kabisa, ambalo kwa umuhimu wake limesimuliwa na Luka mara tatu, yaani uongofu wa Saulo/Paulo aliyekuwa mtesi mkuu wa Stefano na Wakristo wengine. Ndiye aliyechaguliwa na Mungu awe mwenezi mkuu wa imani ya Kikristo, mtetezi mkuu wa uhuru wa Wakristo wa mataifa kuhusu sheria za Kiyahudi, tena mwandishi mkuu wa Agano Jipya, mwenye kufafanua mafumbo ya imani kwa undani kabisa. Mungu alimteua awe chombo chake kiteule ili kuleta jina lake kwa mataifa (Gal 1:13-24; Mdo 9:1-31; Mdo 22:17-21): katika historia yote ya Kanisa baada ya Pentekoste hadi leo hakuna tukio lingine muhimu zaidi. Ukubwa na ubora wa mchango wa Paulo unaeleweka tukizingatia kwamba alifanya kazi na kuandika kabla ya vitabu vya Agano Jipya kupatikana. Ndiye aliyeanza kuliandika akipanua mawazo aliyoyapokea katika [[Kanisa]] kwa kuzingatia Agano la Kale na [[mang’amuzi]] yake mwenyewe. Hapo alifafanua vizuri ajabu maisha ya Kikristo kama neema ya kumshiriki Yesu kwa [[imani]], [[sakramenti]] na [[juhudi]] za kushinda [[umimi]] hadi kugeuka [[sadaka]] hai, takatifu na ya kumpendeza [[Mungu]]. [[Wokovu]] huo, utakaokamilika katika [[ufufuko]] wa [[mwili]], unapatikana katika Kanisa, ambalo Paulo alilitambulisha kama [[bibiarusi]] wa Kristo na mwili wake. Lakini, kabla Luka hajasimulia [[umisionari]] wake, aliandika habari nyingine ya ajabu ambayo pia inapatikana mara tatu katika Matendo ya Mitume, yaani uongofu wa [[Kornelio]] na nyumba yake (Mdo 10). Wapagani hao walijaliwa Roho Mtakatifu kabla hawajabatizwa, wakimsikiliza tu mtume Petro. Hivyo Mungu alimuonyesha mkuu wa mitume nia yake kuhusu wokovu wa mataifa, naye Petro akalitangazia Kanisa kwamba Wapagani wasilazimishwe kufuata sheria za Kiyahudi. Uamuzi huo uliofuata hiyo Pentekoste ya mataifa ilimfungulia Paulo mlango wa umisionari wake unaotawala Mdo 13-28. Ingawa Wakristo wenye msimamo mkali wa Kiyahudi walikubali maneno ya Petro (Mdo 11:1-18), hawakuweza kumuunga mkono Paulo aliposisitiza kwamba wokovu unategemea imani kuliko utekelezaji wa sheria. Basi, mvutano juu ya suala hilo ukaendelea kuvuruga maisha ya Kanisa kwa miaka mingi ya mbele. Ni baada tu ya Petro kufungua mlango kwamba Mdo 11:19-26 inasimulia jinsi waliotawanyika baada ya uuaji wa Stefano walivyoeneza [[Ukristo]] huko walikohamia nje ya nchi takatifu, wakiwahubiria kwanza Wayahudi wenzao, halafu Wapagani. Kitabu kizima kinafuata utaratibu huo: Paulo mwenyewe kila alipofika aliwaelekea Wapagani baada tu ya Wayahudi kukataa Injili. Kati ya miji ambapo ilianzishwa jumuia ya waamini wengiwengi, muhimu zaidi ni [[Antiokia]] (mpakani kwa Sirya na [[Uturuki]] wa leo): huko wafuasi wa Yesu walikuwa mchanganyiko mkubwa wa Wayahudi na mataifa, hivyo wakapewa jina jipya maalumu la Kiyunani ([[Wakristo]]). Ndipo walipofanya kazi [[Barnaba]] aliyetumwa na mitume, Paulo aliyeitwa naye kumsaidia, pamoja na manabii na walimu wengine. Wakati huohuo (mwaka 44 hivi) [[Herode Agripa]] alimuua [[Yakobo Mkubwa]] (mtume wa kwanza kumfia Yesu) akakusudia kumuua hata Petro, lakini huyo akahama Yerusalemu (Mdo 12:1-17) akafanya kazi huko na huko kabla hajahamia moja kwa moja Roma akiuletea mamlaka yake. ===Safari za kimisionari za Paulo zilivyoanza (46-49)=== Kanisa changa na motomoto la Antiokia likawa kituo cha umisionari kuanzia mwaka 46; kwa mara nyingine Roho Mtakatifu ndiye aliyechochea juhudi za kitume na kuteua watu wa kutumwa, yaani Barnaba na Paulo (Mdo 13:1-3). Safari yao ya kwanza ilichukua miaka 3 katika kisiwa cha [[Kupro]] na mikoa ya kusini ya Uturuki wa leo (Mdo 13:16-51; 14:19-23). Ilikuwa kawaida yao kuanzisha Kanisa katika miji mikubwa ili toka huko ujumbe ufike hadi vijijini. ===Mtaguso wa Yerusalemu (49)=== [[File:Saint James the Just.jpg|thumb|right|[[Yakobo Mdogo]], [[kiongozi]] wa [[Wakristo wa Kiyahudi]] mjini [[Yerusalemu]], aliyekubali [[Wakristo wa mataifa]] wasilazimishwe kushika [[Torati]].]] Waliporudi Antiokia walipaswa kupambana na [[Wakristo wa Kiyahudi]] kuhusu uwezekano wa mataifa kuokoka pasipo kutahiriwa. Hatimaye suala likapelekwa Yerusalemu kwa Kanisa mama. Baada ya majadiliano marefu Petro akatoa neno la mwisho kwamba Wapagani wanaomuamini Yesu wasitwishwe mzigo usiobebeka wa kufuata sheria za Kiyahudi (Mdo 15:1-12). Katika Gal 2:1-10 Paulo pia ametuachia kumbukumbu ya mtaguso huo akisisitiza kuwa mitume waliokuwepo ([[Yakobo Mdogo]], Petro na Yohane) walitambua rasmi karama ya kimisionari ya kwake na ya Barnaba na uhalali wake, wakiwaomba tu wachangishe pesa kati ya Wakristo wa mbali kwa ajili ya wenzao wa Yerusalemu wwnye hali ngumu. Hiyo ilikuwa namna mpya ya kutekeleza upendo wa kidugu na kudumisha umoja wa Kanisa baada ya uenezi wake. Masuala hayo yakadai uamuzi mwingine ili Wakristo wa Kiyahudi waweze kuendelea kushirikiana na wenzao wa mataifa pasipo kuogopa unajisi ambao ungewazuia wasifuate ibada zao. Gal 2:11-14 inaeleza shida iliyotokea Antiokia: ingawa Paulo alimheshimu sana Petro, alipoona hafuati kwa unyofu uamuzi wa mtaguso hakusita kumkosoa kidugu hadharani ili aliepushe Kanisa na upotovu kuhusu suala la wokovu. Basi, kadiri ya Mdo 15:13-35, Yakobo Mdogo aliyeachiwa uongozi wa Kanisa la Yerusalemu alichagua makatazo makuu manne kutoka Mambo ya Walawi akidai Wakristo wote wayashike kama mambo mazito kwa dhamiri ya Kiyahudi. Uamuzi huo uliarifiwa kwa Wakristo wa Antiokia na mikoa ya jirani kwa wajumbe na barua. Barua zikaendelea kuandikwa hata leo kwa lengo la kudumisha umoja na amani katika Kanisa, kwa kuwa ni kazi ngumu kuelewana kwa watu tofauti kama hao waliozoea kudharauliana kwa matusi kama “[[mbwa]]”. ===Barua au nyaraka=== Kati ya vitabu 27 vya [[Agano Jipya]], 21 vina mtindo wa [[barua]] au [[waraka|nyaraka]]. Hiyo ni tofauti kabisa na [[Agano la Kale]], ambamo vitabu kadhaa vinazileta, lakini si [[kitabu]] kizima hata kimoja. [[Mtume Paulo]] ndiye aliyetumia zaidi [[mtindo]] huo ili afikie na [[ujumbe]] na [[mamlaka]] yake pale asipoweza kufikia kimwili. Barua 14 zinahusishwa na yeye kwa namna moja au nyingine, wakati nyingine 7 zinahusishwa na [[Yakobo Mdogo]], [[Mtume Petro]], [[Mtume Yohane]] na [[Yuda Tadei]]. Hii haina maana kwamba ziliandikwa zilivyo na Mitume hao. Kwanza, tokea awali watu waliweza kuandika barua kwa [[mkono]] wao, au kwa kumuongoza [[karani]] aandike maneno yao wenyewe, au kwa kumpa maelekezo ya jumla kuhusu namna ya kuandika kama si kumuachia aandike anavyoona inafaa. Zaidi ya hayo, wakati wa Mitume ilikuwa kawaida kuandika kwa kutumia [[jina]] la [[marehemu]] fulani maarufu kama kwa kumwezesha aendelee kutoa ujumbe aliokuwa anautoa maishani. Pengine aliyeandika hivyo alikuwa na uhusiano wa pekee na marehemu huyo kama [[mwanafunzi]] au [[mwandamizi]] wake. Pengine maandishi hayo hayakuwa tu barua fupi za kuwasiliana kuhusu [[shida]] fulani, bali [[hati]] au [[insha]] ndefu kuhusu [[mada]] fulani: ndizo zinazostahili kuitwa nyaraka. Ingawa tofauti kati ya barua na waraka inaeleweka ki[[nadharia]], pengine ni vigumu kugawa vitabu hivyo vya Agano Jipya katika makundi mawili: kwa [[hakika]] [[Eb]] ni waraka na [[3Yoh]] ni barua, lakini nyingine ziko katikati. Barua saba zisizohusishwa na Paulo zinaitwa [[Katoliki]], maana zimekubaliwa na [[Kanisa]] lote, ingawa maana asili ya [[neno]] hilo ilikuwa kwamba ni kwa ajili ya watu wote, jambo ambalo si kweli. Katika [[Biblia]] barua hazikupangwa kufuatana na [[tarehe]] za kuandikwa, bali zinatangulia zile za Paulo, na kati ya hizo zinatangulia zile kwa makanisa 7, zinafuata zile kwa watu binafsi 3 na mwisho [[waraka kwa Waebrania]] ambao haumtaji Paulo. Ndani ya makundi hayo, zinatangulia zile ndefu zaidi hadi zile fupi. Sisi, tukitaka kuelewa zaidi [[ujumbe]] na [[maendeleo]] yake, ni afadhali tuzisome kwa [[mpangilio]] wa tarehe kadiri tunavyoweza kuikadiria. [[2Pet]], ambayo inafikiriwa kuwa ya mwisho kuandikwa, inashuhudia kwamba tayari barua za Paulo zilikuwa zimekusanywa na kuheshimiwa kama [[Maandiko Matakatifu]]. ===Safari ya pili ya Mtume Paulo (50-52)=== [[File:V&A - Raphael, St Paul Preaching in Athens (1515).jpg|thumb|left|250px|[[Mtume Paulo]] akitoa ''[[Hotuba ya Areopago]]'' huko [[Athene]], kadiri ya [[Raffaello Sanzio]], [[1515]].]] Mdo 15:36-39 inasimulia ugomvi kati ya Paulo na Barnaba walipotaka kufunga safari tena (mwaka uleule 49). Mungu hakuzuia ugomvi huo kusudi hao wawili waeneze zaidi neno lake wakienda sehemu tofauti. Barnaba na Marko walielekea Kupro, kumbe Paulo alimchukua [[Sila]] na kufunga safari iliyodumu miaka mitatu, akielekea kwanza jumuia zile za bara alizoziunda miaka iliyopita (Mdo 15:40-16:5). Paulo ni maarufu kwa juhudi zake za kueneza Ukristo mahali pengi palipokuwa bado, lakini pia tunajua upendo wake kwa watu aliowatangazia habari njema, na bidii zake kwa makanisa aliyoanzisha: alikuwa akiwaombea usiku na mchana, akiwaka hamu ya kuwatembelea, akiwaandikia barua za kusisimua ili kuwatia moyo au kuwakosoa, kutatua matatizo yao na kujibu maswali mbalimbali. Pengine aliwatumia watu alioongozana nao: kati yao alimpendelea [[Timotheo]] akashirikiana naye mpaka kufa. Kadiri ya Mdo 16:6-15, katika safari hiyohiyo kwenye mikoa mbalimbali ya Uturuki wa leo, huenda Luka pia akajiunga na msafara akifuatana na Paulo hadi kufa kwake. Yeye anatia maanani uongozi wa Mungu ambaye kwanza aliwazuia mara mbili wasielekee walikokusudia, halafu kwa njozi alionyesha ni mapenzi yake wavukie Ulaya katika [[Ugiriki]] wa leo. Inavyojulikana, Wayunani walikuwa na hamu kubwa ya kupata maarifa kuliko wengine, halafu kubishana nao kwa ufasaha na kuwashinda. Katika mazingira hayo, falsafa na dini zilikuwa mada kuu na kuingiliana na hadithi za ajabuajabu kuhusu miungu, malaika na wengineo. Karibu barua zote za mitume zilikabili hatari hiyo, ambayo ikazidi kuwa kubwa na kuleta mafarakano katika Kanisa hasa katika karne II, ilipoitwa “[[Gnosis]]” (= ujuzi). Hasa Paulo alijitahidi kuishinda mapema iwezekanavyo. Huko Ugiriki wakaanzisha Kanisa kwanza [[Filipi]], halafu [[Thesalonike]]. Kutokana na dhuluma za Wayahudi, Paulo alilazimika kuondoka akafika [[Athene]], mji mkuu wa [[falsafa]], akajaribu kutangaza Injili kwa ufasaha wa maneno ili kuwavuta hao watu wa elimu; kumbe akashindwa kabisa (Mdo 17). Ndipo alipoelewa kuwa imani haitegemei [[akili]] na [[elimu]], akaamua kuhubiri kwa [[unyofu]] tu mafumbo ya imani (1Kor 1:17-2:5). Mdo 18:1-11 inasimulia mang’amuzi mengine aliyoyapata katika jiji la Korintho, lenye bandari mbili katika [[bahari]] tofauti zilizoleta [[urahisi]] wa kuvusha [[bidhaa]] toka moja hadi nyingine badala ya kuzisafirisha kwa [[meli]] kandokando ya [[rasi]]. Kutokana na umuhimu huo na wa kuwa [[makao makuu]] ya [[mkoa]] wa [[Akaya]] (Ugiriki kusini), pamoja na biashara kubwa, kulikuwa na mchanganyiko wa watu, wakiwemo watumwa na makahaba wengi. Huko alikaa mwaka mmoja na nusu kutokana na kufunuliwa na Yesu kwamba ana wateule wengi jijini. Kweli utume wa Paulo ukazaa sana, ingawa kabla hajafika walikuwepo tayari Wakristo kadhaa kama [[Akula]] na [[Priska]] waliofukuzwa na [[kaisari Klaudio]] mwaka 49 watoke Roma pamoja na Wayahudi wote hasa kutokana na mabishano yao kuhusu Kristo. ===Barua mbili kwa Wathesalonike=== [[File:Probably Valentin de Boulogne - Saint Paul Writing His Epistles - Google Art Project.jpg|thumb|250px|''Paulo Akiandika Nyaraka Zake'', [[karne ya 17]].]] [[Mtume Paulo]] alikuwa amekimbia [[Thesalonike]] baada ya wiki 3 tu za utume, hivyo aliogopa kwamba huenda [[dhuluma]] zikawakatisha wanafunzi tamaa. Kumbe, akina Timotheo walipofika Korintho toka Thesalonike, walimpa Paulo ripoti kuhusu hali ya Kanisa la kule na kumuondolea wasiwasi: dhuluma zilikuwa zikiendelea lakini Wakristo wachanga wa huko ni imara katika [[imani]] yao mpya, isipokuwa hawaelewi vizuri mambo fulanifulani, hasa kuhusu [[vikomo vya binadamu]]. Hapo Paulo akawaandikia kwa [[furaha]] barua tuliyonayo mpaka leo ili kuwahimiza na kuwaelimisha zaidi: ndiyo andiko la kwanza la Agano Jipya kwa kuwa ni wa mwaka 51 hivi. [[Waraka wa kwanza kwa Wathesalonike|Barua hiyo]] haina mafundisho mazito isipokuwa kuhusu mambo ya mwisho (hali ya [[marehemu]] na [[ujio wa pili]] wa Bwana). Ni tulivu na ya kirafiki, ingawa inatoa maonyo upande wa maadili (1Thes 1:1-3:13; 4:13-17; 5:1-11; 5:16-28). Miezi michache baadaye akarudia kuwaandikia kutokana na taarifa nyingine zilizomtia tena wasiwasi. Akawafafanulia zaidi ujio wa Bwana na dalili zake, akiwahimiza hasa kufanya kazi kwa bidii na kuwajibika wakati wa kungojea [[ujio wa pili]] wa [[Yesu]] badala ya kuiacha kwa kisingizio cha kwamba, eti Kristo amesharudi (2Thes 2:1-15; 3:6-15). Mpangilio wa barua hizo ni uleule wa barua zitakazofuata: baada ya salamu na shukrani kwa Mungu, yanafuata mafundisho ya imani, halafu maadili, na hatimaye salamu nyingine. Mwaka 52 Paulo aliondoka kwa hiari Korintho kuelekea Yerusalemu na Antiokia. Njiani alihubiri kidogo [[Efeso]], makao makuu ya mkoa wa [[Asia Ndogo]] (Uturuki Magharibi wa leo), lakini hakukubali kubaki muda mrefu zaidi, ila aliwaacha huko Priska na mumewe akiahidi kurudi, Mungu akipenda (Mdo 18:18-22). Huo ni mfano mzuri wa ushirikiano kati ya mseja na watu wa ndoa katika utume. Mdo 18:24-28 inasimulia kwamba, baada ya Paulo kuondoka, alifika Myahudi wa Aleksandria, jina lake [[Apolo]]. Kama vile wenzake wengi wa Misri alikuwa na elimu ya Kiyunani na ujuzi wa Biblia. Tena alikuwa motomoto katika kufundisha habari za Yesu, ingawa hazijui sawasawa, hasa hana habari ya ubatizo wake mpya (kasoro hiyo ikaendelea kuwepo kwa muda mrefu kwa sababu baadhi ya wanafunzi wa Yohane Mbatizaji hawakumuamini Yesu, hivyo wakaendeleza ujumbe wa mwalimu wao). Priska na mumewe wakamuelimisha zaidi, halafu wakampa barua ya kumtambulisha kwa Wakristo wa Korintho alipokwenda kuhubiri. Wamisionari wa namna hiyo wakazidi kustawisha na kuvuruga makanisa walau mpaka mwisho wa wakati wa mitume. ===Safari ya tatu ya Mtume Paulo (54-58)=== Baada ya kukaa Antiokia mwaka mmoja na nusu Paulo akafunga tena safari akiyapitia makanisa ya [[Galatia]] na [[Frigia]] ili kuyathibitisha (Mdo 18:23). Hatimaye akafika Efeso ambapo akabaki tangu mwaka 54 hadi 57, akifundisha kila siku na kueneza sana Injili katika mkoa mzima (Mdo 19:1-10). Pamoja na hayo aliandika barua kadhaa, ambazo baadhi zimepotea, nyingine tunazo hadi leo (kwa [[Waraka kwa Wagalatia|Wagalatia]], kwa [[Waraka kwa Wafilipi|Wafilipi]], ile ya [[Waraka wa kwanza kwa Wakorintho|kwanza kwa Wakorintho]], inawezekana [[Waraka kwa Filemoni|Filemoni]] pia). ===[[Waraka kwa Wagalatia|Barua kwa Wagalatia]]=== [[Barua]] hiyo iliandikwa na Paulo akiwa [[Efeso]]. Tofauti na zile kwa Wathesalonike, hii ni kali sana kwa kuwa Paulo aliiandika (mwaka [[54]] hivi) mara baada ya kusikia kwa [[mshangao]] na [[huzuni]] kwamba wanafunzi wake wa [[mkoa]] wa [[Galatia]] wanataka kupotoshwa na Wakristo wengine wanaosisitiza [[haja]] ya kushika [[Torati]] ili kupata [[wokovu]]. Ili kumpinga Paulo na mafundisho yake kuhusu [[neema]], wazushi hao walikanusha pia [[mamlaka]] yake kama [[mtume]], eti, hajawahi kumuona [[Yesu]], na anarahisisha masharti ya [[dini]] ili ajipatie wafuasi na [[heshima]]. Basi, ilimbidi ajitetee na kusimulia baadhi ya ma[[tukio]] ya [[maisha]] yake yanayotusaidia kumfahamu zaidi na kutambua kwamba [[msimamo]] wake wa awali kama [[Farisayo]] haukumuelekeza hata kidogo kupuuzia Torati. Ni tukio la ghafla la kutokewa na Mfufuka tu lililoweza kupindua mtazamo wake. Baada ya hapo, msimamo wake mpya ulikubaliwa na viongozi wa [[Kanisa]] mama la [[Yerusalemu]] waliotambua [[karama]] yake ya pekee kwa [[uongofu]] wa mataifa. Akitetea [[uhuru]] wao kuhusu masharti ya Torati, Paulo hakukosa kueleza kwamba hauruhusu kufuata [[udhaifu]] wa kibinadamu (unaowakilishwa na [[mwili]]), bali ni kwa ajili ya kufuata [[mwongozo]] wa [[Roho Mtakatifu]] ambao ni wa juu kuliko Torati na hatimaye unazaa [[tunda]] lake bora. Akiandika kwa [[hasira]] takatifu ili kuzuia [[Injili]] isibadilishwe wala [[msalaba]] usibatilishwe - kwa sababu wokovu ukipatikana kwa kushika Torati, [[Kristo]] amekufa bure - mara baada ya salamu akashambulia kwa nguvu wazushi hao na kuonyesha kwa Biblia kuwa haiwezekani kujipatia uadilifu kwa kujaribu kufuata sheria za Musa walivyotaka wao. Kinyume chake uadilifu wetu unatokana na imani kwa Kristo na msalaba wake. Ilimbidi kwanza ajitetee kuwa mtume halisi anayefundisha kulingana na mitume wengine, halafu aonyeshe tunavyookolewa kwa imani, si kwa kufuata sheria, hatimaye atoe mawaidha kuhusu [[uhuru wa Kikristo]], kwamba unategemea kumfuata Roho Mtakatifu si tamaa za dunia (Gal 1:1-12; 2:15-3:14; 4:4-20; 5; 6:7-18). ===[[Waraka kwa Wafilipi|Barua kwa Wafilipi]]=== Luka hakusimulia mateso yote ya Paulo, kwa mfano alivyohukumiwa mwaka 56 hivi hukohuko Efeso (1Kor 15:32; 2Kor 1:8-9). Akiwa kifungoni alifikiwa na mjumbe toka Filipi aliyemletea msaada wa pesa na wa huduma kwa niaba ya Wakristo wa mji huo. Paulo kabla hajamrudisha alipenda kuwaandikia barua nzuri ya shukrani pamoja na kuwaeleza sababu ya kufungwa (Fil 4:10-20). Barua ni nzuri pia kutokana na uhusiano wa upendo kati ya Paulo na Wakristo hao, ambao kati yao wanawake walishika nafasi ya pekee toka mwanzo. Tunaona wazi Paulo alivyokuwa na furaha hata kifungoni, kwa kuwa alizoea kuridhika na kila hali. Kwake muhimu ilikuwa tu kumfikia Kristo. Kama kawaida mawaidha hayakosekani, lakini si makali: hasa alihimiza umoja kwa kufuata mfano wa Yesu aliyejishusha kutoka Umungu wake hadi kifo cha msalabani. Kwa ajili hiyo alitumia maneno ya wimbo ambao unadhihirisha imani kamili katika umungu wa Kristo, ingawa ni kati ya zile za kwanzakwanza kutungwa (Fil 1:12-3:1a; 4:4-7). Lakini kuna sehemu kali kuhusu wazushi ambayo inaanza ghafla (Fil 3:1b-4:1) na kufanya baadhi ya wataalamu wadhani kuwa barua jinsi ilivyo tangu karne I ni mshono wa barua mbili au tatu za mtume kwa Wafilipi. ===[[Waraka kwa Filemoni|Barua kwa Filemoni]]=== Paulo akiwa kifungoni (labda Efeso mwaka 56 au 57) alimuandikia [[Filemoni]]. Tofauti na barua zote zilizotangulia, hiyo haikuandikwa kwa kanisa fulani, bali kwa Mkristo binafsi, tajiri, pengine wa [[Kolosai]]. Ingawa si muhimu upande wa [[teolojia]], inaonyesha upendo wa mtume kwa wale aliowaongoa, na jinsi udugu wa Kikristo ulivyoanza kutikisa [[utumwa]]. ===Barua mbili kwa Wakorintho=== Kutoka Korintho habari za kusikitisha zilimfikia Paulo akiwa Efeso (pengine mwaka 57): katika Kanisa hilo ambalo alilianzisha na kulipenda sana kulikuwa na shaka kuhusu imani, mafarakano, upinzani wa Wakristo wa Kiyahudi dhidi yake, na makwazo. Kilichohatarisha zaidi jumuia hiyo ni karama mbalimbali ambazo hao Wakristo wachanga walizijali mno na hatimaye wakajivunia kuwa nazo. Vilevile walivutiwa kumfuata mtu kama Apolo, mwenye ujuzi na ufasaha mkubwa, mambo yaliyopendwa sana na Wagiriki. Ilimbidi Paulo arekebishe hali hiyo ili kuokoa hasa umoja wa Kanisa na heshima kwa viongozi wake halali. Basi mwaka mzima akawa na mahangaiko kwa Wakorintho akawaandikia walau barua nne au tano, ingawa sisi tunazo mbili tu; pengine sehemu za baadhi yake zimeshonwa ndani ya 2Kor. Mpangilio wa [[Waraka wa kwanza kwa Wakorintho|barua ya kwanza]] una salamu na shukrani, halafu hukumu juu ya matatizo ya Wakristo hasa kufarakana (1Kor 1:10-16; 2:1-4:16), kuzini na kushtakiana mahakamani (1Kor 5-6). Baada ya hapo akaanza kujibu maswali yao mbalimbali: kuhusu ndoa na [[useja]] (1Kor 7), nyama zilizotolewa sadaka kwa miungu (1Kor 8:1-11:1), mwenendo katika ibada na karama (1Kor 11:20-33; 12:4-13:13; 14:18-40), na hatimaye ufufuko wa wafu (1Kor 15:1-28,33-49). Mwishoni kuna maagizo, taarifa na salamu mbalimbali (1Kor 16:1-4). Ndiyo sababu barua ni ndefu na inagusa mambo mengi ambayo Paulo aliyatazama kwa hekima ya juu inayotokana na msalaba wa Kristo. Kati ya mambo mengi muhimu zaidi, barua hiyo inatunza simulizi la kwanza la [[karamu ya mwisho]] ya Bwana Yesu (11:23-25) na kanuni ya imani ya kwanza inayoorodhesha pia matokeo ya Kristo Mfufuka (15:3-8). Mdo 19:21-20:1 inasimulia alivyohama Efeso kutokana na matatizo kuzidi, akaelekea Makedonia na Ugiriki. Toka huko alipata nafasi ya kuhubiri huko [[Iliriko]], yaani [[Albania]] ya leo kwenda kaskazini (Rom 15:19). Wakati huo alipata habari tofauti kabisa kuhusu Wakorintho, akawaandikia tena na tena kabla hajawaendea kwa mara ya tatu. Labda kwa kuwa ni mshono wa barua hizo mbalimbali, mpangilio wa [[Waraka wa pili kwa Wakorintho]] haueleweki, ingawa ina salamu na shukrani mwanzoni, na salamu nyingine mwishoni kama kawaida. Katikati mada kuu ni tatu: kujitetea, mchango na mashambulizi dhidi ya wapinzani. Barua hiyo inatusaidia hasa kumjua Paulo mwenyewe (2Kor 11:1-12:13). ===[[Waraka kwa Waroma|Barua kwa Waroma]]=== [[File:El Greco - Apostles Peter and Paul - WGA10496.jpg|thumb|left|Mitume Petro na Paulo kadiri ya [[El Greco]].]] Ingawa Paulo alikaa Efeso miaka mitatu, moyo wake wa kimisionari haukutulia kwa sababu alikumbuka alivyotabiriwa atafanya kazi hata mbali zaidi. Ndiyo maana alitaka kwenda Ulaya magharibi, yaani Roma na halafu [[Hispania]], nchi iliyohesabika kuwa mwisho wa dunia. Ila kabla ya kwenda huko alipanga kuleta mchango wa Wakristo wa mataifa kwa wenzao wa Yerusalemu. Basi, mwishoni mwa miezi mitatu aliyokaa [[Korintho]] ([[Mdo]] 20:2-3) akijiandaa kupanda [[meli]], yaani mwanzoni mwa mwaka [[58]], Paulo aliwaandikia Wakristo wa Roma ili kuandaa [[utume]] atakaoufanya katika [[jiji]] hilo. Huko [[Ukristo]] uliingia toka mwanzo kabisa, ukiletwa na baadhi ya [[Wayahudi]] wengi walioishi Roma ambao [[ubatizo|walibatizwa]] [[Yerusalemu]] kwenye [[Pentekoste]] ya mwaka [[30]]. Wayahudi wote walipofukuzwa na [[Kaisari Klaudio]] ([[49]]), Wakristo wa mataifa mengine wakabaki ndio wengi, nao wakaachana na masharti mbalimbali za [[Uyahudi|Kiyahudi]], kama yale kuhusu vyakula. [[Muda]] mfupi baada ya Klaudio kufa ([[54]]), Wayahudi walianza kurudi, kumbe wakakuta mabadiliko hayo makubwa ndani ya [[Kanisa]], nao wakajiona wamewekwa pembeni kidogo, kama si kudharauliwa na Wakristo wa mataifa. Mtume Paulo akijua [[umuhimu]] wa Roma, [[mji mkuu]] wa [[ulimwengu]] wa zamani hizo, aliwaandikia Wakristo wa huko [[barua]] ndefu tena nzito kuliko zote. Alitaka kuwaeleza kwa maandishi ya mpango mafundisho yake kuhusu [[wokovu]], kwa sababu walikuwa wamesikia habari tofautitofauti juu yake bila ya kukutana naye. Pamoja na kuwaandaa hivyo wampokee vizuri, alichukua nafasi ya kuimarisha [[umoja]] wao ulioingia [[dosari]]. Akiandika kwa [[utulivu]] mkubwa kuhusu mambo aliyokwishawaongelea kwa [[hasira]] [[Wagalatia]], Paulo aliweza kuinua pande zote mbili za [[Kanisa]] hilo zielewe zaidi [[fumbo]] la mpango wa [[Mungu]] kwa ajili ya watu wote, na hivyo ziheshimiane kwa [[upendo]], ulio [[utimilifu]] wa [[Torati]]. Hasa aliwaonya Wakristo wa mataifa wasidharau [[Wayahudi]], kwa sababu hao bado ni wateule wa Mungu. Mtume Paulo akijua umuhimu wa Roma, mji mkuu wa ulimwengu wa zamani hizo, aliwaandikia Wakristo wa huko barua ndefu tena nzito kuliko zote. Ingawa haina mafundisho yote ya Paulo, barua hii imechangia [[teolojia]] ya Kikristo kwa kiasi kikubwa, hasa upande wa [[magharibi]]. Kwa namna ya pekee inajibu kinaganaga maswali kuhusu [[wokovu]]: unapatikana kwa njia gani? Kwa nini Wayahudi wengi walishindwa kumuamini [[Yesu]] ili kuupata? Kwa nini mataifa yameupokea badala yao? Aliyepata wokovu anaishi vipi? Je, Wayahudi wametupwa moja kwa moja? Ndiyo sehemu kuu ya barua ([[Rom]] 1:16-32; 2:1-29; 3:9-20; 3:21-31; 4:1-8; 4:23-25; 5:1-21; 6:1-14; 7:7-25; 8:1-39; 9:1-5; 11:1-36), ambayo inafuata [[salamu]] (1:1-8) na [[shukrani]]. Paulo alisisitiza kwamba wote ni wakosefu na wanaweza kuokolewa na Mungu tu: hiyo ni [[neema]] tupu, maana hakuna anayeweza kuistahili kwa [[juhudi]] zake. Neema hiyo tunaipata kwa kumuamini [[Yesu]] ambaye alikufa akafufuka kwa ajili yetu ili sisi tuishi upya kwa ajili yake tukiongozwa na [[Roho Mtakatifu]]. Chini yake Mkristo atafanya mema mengi na makubwa kuliko yale yanayodaiwa na Torati, ambayo ni njema lakini haitutii [[nguvu]] ya kuitekeleza. Upande wa mataifa, toka mwanzo Mungu aliwapa [[mwongozo]] mwingine wa maisha, yaani [[dhamiri]]. Hata hivyo pande zote mbili zilishindwa kufaidika na miongozo hiyo wakahitaji [[msaada]] bora zaidi ili kumpendeza Mungu. [[Uadilifu]] sasa unapatikana kwa [[imani]] na [[ubatizo]] katika [[kifo]] na [[ufufuko wa Yesu]]. Hiyo njia mpya ya Mungu kuwaokoa watu wote haiendi kinyume cha ahadi zake kwa Israeli ya Kale. Paulo anathibitisha hilo kwa hatua nne akitumia madondoo mengi ya Agano la Kale. Hamzungumzii Myahudi mmojammoja, bali wote jumla; wala hazungumzii jukumu lao kuhusu kifo cha Yesu. [[Maadili]] mema yatafuata kama matunda, na Paulo, kama kawaida ya Wakristo wa kwanza, baada ya [[ujumbe]] au fundisho la [[imani]], anayaeleza hasa katika sehemu ya pili ambayo ina [[mawaidha]] mbalimbali (Rom 12:1-2,9-21; 13:8-14), yakifuatwa na [[taarifa]], [[salamu]] na [[doksolojia]]. Kwa kuwa Paulo hakuwafahamu vizuri Wakristo wa Roma, maneno yake ni ya jumla na si ya mpango. Hasa ni kwamba madai ya [[Torati]] hayawezi kuongoza mwenendo wa Mkristo, lakini huyo anatakiwa kuzingatia anavyodaiwa hasa [[upendo]] kwa wote. Maisha ya Mkristo yawe [[ibada]] kwa [[Mungu]] katika [[Roho Mtakatifu]]. [[Umoja wa Kanisa]] unamdai ajitahidi kushinda mabaya kwa mema. Kila [[kiungo]] cha [[mwili]] huo mmoja anadaiwa [[juhudi]] kwa ajili ya [[ustawi wa wote]] ili [[maisha]] yawe [[sadaka]] kwa Mungu. Akigusa zaidi maisha ya [[Kanisa la Roma]] ya wakati huo, yaliyovurugwa na masuala madogomadogo kuhusu vyakula na [[sikukuu]], Paulo alidai wenye nguvu watekeleze upendo kwa walio dhaifu zaidi, pamoja na [[busara]], uelewa, mfano wa [[Yesu]] na [[uaminifu]] kwake. Maelekezo hayo yanaweza kusaidia daima kukabili mvutano wowote kati ya wenye mitazamo tofauti (finyu na mpana, au wa kizamani na wa kisasa zaidi). Lengo ni ule [[umoja]] uliofundishwa katika [[sura]] nane za kwanza. ===Ukristo baada ya Paulo kufika Roma=== [[File:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|thumb|right|''[[Kusulubiwa kwa Mt. Petro]]'' kadiri ya [[Caravaggio]].]] Paulo kupeleka [[mchango]] Yerusalemu (Mdo 20:16-21:36) ndio mwisho wa kipindi cha utume wake mkubwa zaidi. Sura tisa za mwisho za Matendo ya Mitume zinatusimulia kinaganaga habari zake kuanzia 58 hadi 63, ambapo karibu miaka yote alikaa kifungoni akisubiri kesi (Mdo 23:12-24; 24:22-25:22; 28:11-16,23:30). Bila ya shaka ilikuwa ya majaribu makubwa kwake, lakini ilimpa nafasi ya kutafakari mafumbo ya wokovu kwa undani zaidi tena, na ya kumshuhudia Kristo mbele ya wafalme ([[Agripa II]] na nyumba ya [[Kaisari]]) alivyotabiriwa. Kwa Luka ni muhimu sana kwamba Paulo alifika Roma na kuanza huko kazi yake ya utume, kiasi kwamba hakuendelea kuandika kilichofuata. Hasa kwamba mwaka 64 mfalme [[Nero]] alianza dhuluma za serikali dhidi ya Wakristo zilizoendelea mpaka 313, ingawa si mfululizo. Petro na Paulo waliuawa mjini Roma kati ya mwaka huo na mwaka 68, wakiliachia Kanisa la mji huo usimamizi wa makanisa yote. Kuhusu kipindi hicho tuna ushahidi wa vitabu mbalimbali vya Kipagani, vya Kiyahudi na vya Kikristo. Baadhi yake ni vile vya mwisho vya Agano Jipya ambavyo tunataka kuendelea kuvichambua. Waandishi wake pengine walitumia majina ya mitume ili kuyapa nguvu maandiko yao: inawezekana walikuwa warithi wa mamlaka yao na kuendeleza kazi zao. Mkazo wa vitabu hivyo unaelekea miundo ya Kanisa ([[uchungaji]]) kuliko umisionari ([[uvuvi]]). Katika hiyo miaka ya mwisho ya ufunuo, Wakristo wa mataifa wakazidi kuwapita wale wa Kiyahudi kwa idadi na kwa umuhimu. Nafasi ya Yerusalemu katika Kanisa ulizidi kupungua kutokana na hali ya nchi, yaani vurugu kati ya Wayahudi, Wayunani na serikali ya kikoloni. Mwaka 62 Yakobo, ndugu wa Bwana na kiongozi wa Kanisa la huko, aliuawa na Wayahudi. Tangu mwaka 66 hadi 73 hao walipigania uhuru wakashindwa; mwaka 70 Yerusalemu ulitekwa tena na Waroma na kuteketezwa pamoja na hekalu lake. Kuanzia hapo hadi leo [[dini ya Kiyahudi]] imebaki haina ukuhani wala sadaka; nguvu yake ni katika masinagogi inapofanyika ibada ya Neno la Mungu chini ya [[walimu wa sheria]]. Maangamizi hayo yalizidi kutenganisha Wakristo na Wayahudi, hasa kwa sababu Wakristo wa Yerusalemu walikimbilia ng’ambo ya Yordani badala ya kupigania uhuru, halafu wakarudi mjini mpaka vita vya pili vya Kiyahudi (132-135) ambapo Waroma wakabomoa tena Yerusalemu na kuwafukuza Wayahudi wote wasiweze hata kuingia wilayani na kuona kwa mbali mlima wake. ===[[Waraka kwa Wakolosai|Barua kwa Wakolosai]]=== Kanisa la mji huo wa biashara karibu na Efeso lilianzishwa na mwanafunzi wa Paulo, labda [[Epafra]], halafu likaingiwa na mafundisho ya ajabuajabu yaliyochanganya mambo ya Kiyahudi na ya Kipagani na yaliyozingatia mno ukuu wa [[malaika]] juu ya ulimwengu. Ndiyo sababu huenda Paulo, akiwa kifungoni Roma kati ya miaka 61 na 63, akawajibika kuliandikia barua inayoonyesha kuwa Kristo ni mkuu kuliko wote: vyote kabisa viliumbwa kwa njia yake na kwa ajili yake, tena katika ubinadamu wake umo utimilifu wote wa Mungu. Yeye ndiye “fumbo” kwa kuwa Mungu ametimiza mpango wa wokovu kwa njia yake. Hakuna sababu ya kutafuta kwingine hekima na maarifa, wala ya kujiwekea masharti ya kibinadamu yasiyosaidia kuokoka (Kol 1:13-29; 2:6-3:4; 3:5-17). Mpangilio wa barua ni kama kawaida: utangulizi, mafundisho ya imani, maonyo kuhusu uzushi, mawaidha na hatima. ===[[Waraka kwa Waefeso|Barua kwa Waefeso]]=== Paulo aliweza kuandika barua hii akiwa kifungoni Roma kati ya miaka 61 na 63 ili isomwe katika makanisa yote ya mkoa wa Asia Ndogo, wenye makao makuu Efeso. Mafundisho yake yanalingana na yale ya barua kwa Wakolosai ila yamechimbwa zaidi, kiasi kwamba barua hii inaonekana kuwa kilele cha teolojia ya Paulo. Pamoja na kuchambua fumbo la wokovu katika Kristo, inachambua hasa fumbo la Kanisa kama [[mwili wa Kristo]] ambamo kichwa kinaeneza wokovu ulimwenguni kote. Kwa msingi huo inasisitiza na kudai umoja kamili kati ya waamini (Ef 1:1-2; 1:17-23; 2:11-22; 3:1-21; 4:1-16). ===[[Nyaraka za Kichungaji|Barua tatu za Kichungaji]]=== Jina hilo linajumlisha barua moja kwa [[Tito]] na mbili kwa Timotheo, ambao walikuwa washiriki wakuu wa utume wa Paulo, wakawa waandamizi wake. Wataalamu wanabishana sana kuhusu mtunzi wa barua hizo, wengi wakidhani zimeandikwa na mfuasi wa Paulo mwaka 95 hivi, huku wengine wakishikilia aliziandika mwenyewe, kwa msaada wa karani fulani, miaka ya mwisho ya maisha yake (63-67), ambapo baada ya kufunguliwa aliweza kusafiri tena mashariki (Ugiriki na nchi za kandokando) na pengine hata magharibi (Hispania). Barua ya pili kwa Timotheo inaonekana kama wasia wake alioandika kifungoni akisubiri kuuawa. Barua hizo zinaitwa za kichungaji kwa kuwa ziliandikwa kwa maaskofu hao ili kuwasaidia kufanya vizuri kazi zao, hasa kwa kushika imani sahihi, kupinga uzushi, kuchagua vizuri viongozi ambao wawawekee mikono, kuchunga vema Wakristo wa aina mbalimbali, kuwa na mwongozo kuhusu ibada, n.k. Ndiyo sababu ni muhimu sana kwa miundo ya Kanisa iliyokuwa mbioni kupata sura yake ya kudumu. Pamoja na hayo zinahimiza kukubali mateso kwa ajili ya Injili: ndio msimamo wa Mchungaji mwema (Tito 1:5-9; 2; 1Tim 1:18-2:10; 3:1-4:16; 6:2b-21; 2Tim. 1:3-14; 2:1-18; 3:14-17; 4:1-8). ===[[Waraka wa kwanza wa Petro|Barua ya kwanza ya Petro]]=== Mtume Paulo alipokaribia kumaliza kazi yake, wengine kati ya mitume na wanafunzi wao walianza kuandika kwa uvuvio wa Roho Mtakatifu. Mmojawao ni Petro, kwa msaada wa Sila, akiwa Roma karibu na kuuawa. Baada ya kufanya utume Antiokia, aliweza kwa urahisi kutembelea mikoa ya Uturuki Kaskazini wa leo. Wakristo wa huko ndio walioandikiwa barua hii yenye mafundisho na ibada kuhusu ubatizo na Pasaka. Pamoja na hayo walihimizwa wasiogope maneno ya watu wengine wasiopendezwa na uongofu wao: hali ngumu ni fursa ya kulingana zaidi na Yesu mpole na mteswa (1Pet 1:1-12; 2:19-25; 3:13-5:14). ===[[Waraka kwa Waebrania|Barua kwa Waebrania]]=== Miaka hiyohiyo ya 60 Mkristo mwingine, mwenye asili ya Kiyahudi na elimu ya Kiyunani, aliwaandikia Wakristo wa Kiyahudi wenzake si barua hasa bali hotuba kamili iliyoambatanishwa na kipande cha barua. Hali iliyosababisha uandishi ni baadhi yao kuvutiwa tena na dini yao asili na ibada zake hekaluni: kishawishi kilikuwa kikubwa hasa kwa sababu Kanisa lilikuwa bado mwanzoni, bila ya mahali maalumu pa kusali wala ibada za fahari. Mwandishi aliwaonya kuwa wakimuasi Yesu hawamrudii Mungu aliye hai, aliyejifunua hasa katika Mwanae, bali wanamsulubisha tena kwa makusudi mazima na kustahili tu moto wa milele. Sehemu kubwa ya maandishi hayo inalinganisha Yesu na ukuhani wake katika hekalu la mbinguni upande mmoja, na ukuhani wa Agano la Kale huko Yerusalemu upande mwingine. Hivyo mwandishi alielekeza [[safari ya kiroho]] katika imani inayofanana na ile ya watakatifu wa Agano la Kale. Kwa kuwa lengo halikuwa la kinadharia, bali kuhimiza uaminifu, kila baada ya kuchambua ukweli fulani aliongeza mawaidha ya kufaa. Ubora wake ni kulinganisha mambo ya kale na utimilifu wake katika Agano Jipya, pia kuthibitisha ukuu wa Kristo kama kuhani wa milele (Eb 1:1-2:4; 4:11-5:10; 7:1-8:13; 10:19-11:40; 13:22-25). ===[[Injili Ndugu]]=== Tulivyoona, kwa muda wa miaka 30 na zaidi Wakristo walitangaza habari za Yesu hasa kwa midomo, halafu kwa barua na maandishi mengineyo. Lakini wakati huohuo (miaka ya 50?) baadhi yao walianza kukusanya kwa maandishi ushuhuda wa mitume na wengineo kuhusu mafundisho na maisha ya Yesu, kama vile mifano aliyoitoa, mabishano yake na Mafarisayo, na hasa mateso yake. Kati yao tunaambiwa Mathayo aliandika kwa Kiaramu, ingawa hatuna hata kipande cha kitabu chake na cha vinginevyo. Ila Wainjili wetu walivisoma na kuvitumia kwa kutunga vya kwao. Baada ya Injili zao nne kupatikana, Kanisa likaacha vitabu vya kwanzakwanza hata vikapotea. Wataalamu wengi wanakubaliana kusema Marko ndiye aliyetangulia kuandika kitabu kamili juu ya maisha na mafundisho ya Yesu kuanzia utume wa Yohane Mbatizaji hadi ufufuko wake. Ndiye aliyekiita kitabu cha namna hiyo Injili, hata neno hilo, lililokuwa na maana ya ujumbe kuhusu Yesu, likaja kuwa na maana mpya ya kitabu cha habari za Yesu. Marko aliandika akiwa Roma mwaka 65 hivi, mara baada ya serikali kuanza kuwatesa Wakristo, na akiwa na nia ya kuwaimarisha katika dhuluma. Baada ya Marko, watu wawili tena waliandika vitabu kama cha kwake, wakikitegemea kwa kiasi kikubwa na kukipanua kwa habari za utoto wa Yesu, mafundisho mengi zaidi n.k. Wataalamu wanaona Injili hizo za Mathayo na Luka ziliandikwa kati ya miaka 80 na 90, hata hatujui ipi imetangulia. Mazingira ni yaleyale ya Mashariki ya Kati, labda Antiokia, ila walengwa ni tofauti. Injili ya Mathayo iliandikwa kwa ajili ya Wakristo wa Kiyahudi wakati mabishano kati ya Kanisa na Israeli yalipozidi, na ina lengo la kuwaimarisha katika imani yao kuwa Yesu ndiye Masiya, ndiye Musa mpya. Kumbe Luka ambaye alikuwa Mpagani kwanza aliwaandikia hasa Wakristo wa mataifa akisisitiza upendo wa Yesu kwa wote, na kwa namna ya pekee kwa maskini, wakosefu na wengine waliodharauliwa. Injili hizo tatu zinaitwa “ndugu” kwa jinsi zinavyofanana katika mpangilio, katika habari na pengine katika maneno yenyewe; kwa Kigiriki zinaitwa “sunoptiki”, yaani zinazotazamika kwa pamoja. Kama tulivyoeleza, Luka aliiongezea Injili yake kitabu cha pili, yaani Matendo ya Mitume, kama mwendelezo wake, kwa kuwa aliona kazi ya Kristo inakamilishwa na Roho Mtakatifu katika ile ya Kanisa. ===[[Waraka wa Yakobo|Barua ya Yakobo]]=== Kitabu kingine ambacho labda kiliandikwa miaka ya 80 kina jina la [[Yakobo]], lakini wataalamu hawapatani kuhusu huyo ni nani, aliandika wapi na lini. Kwa hakika walengwa wa kitabu ni Wakristo wa Kiyahudi wenzake, lakini si barua halisi, bali ni mchanganyiko wa mawaidha yanayofuata mtindo wa vitabu vya hekima. Lengo lake ni kuhakikisha Ukristo usiishie katika mawazo mazuri, bali imani ijitokeze katika matendo mema. Lengo lingine ni kuwakuza mafukara na kuwakemea matajiri, kadiri ya mwelekeo wa Kanisa la Yerusalemu (Yak 1:1-2:26; 4:1-5:6). ===[[Waraka wa Yuda|Barua ya Yuda]]=== Hatujui vizuri mwandishi wa barua hii ni nani (ingawa anajiita ndugu wa Yakobo), wala aliandika lini (wengi wanakisia miaka ya 80), wala aliwaandikia akina nani (barua ni kwa wote, ingawa baadhi wanahisi walengwa kuwa ni Wakristo wa Kiyahudi walio nje ya Israeli). Ujumbe ni kujihadhari na wazushi wanaobunibuni mafundisho mapya badala ya kushika imani ile iliyofunuliwa mara moja na ikatosha; ujumbe huo ulitolewa kwa kuwatukana na kuwalaani wazushi hao ([[Waraka wa Yuda|Yuda]] 1-4, 17-25). ===[[Waraka wa pili wa Petro|Barua ya pili ya Petro]]=== Siku hizi wataalamu wanakubaliana kukanusha barua hiyo kuwa imeandikwa kweli na [[Mtume Petro]], wakisema ni kitabu cha mwisho kuandikwa katika Biblia (labda Roma mwaka 100 hivi). Kwa hakika iliandikwa baada ya barua ya Yuda, kwa sababu inatumia maneno yake mengi. Inawezekana mwandishi alitumia vilevile maneno ya Petro ambayo sasa yamepotea; kwa vyovyote aliandika kwa mamlaka yake kwa makanisa yote ili kuthibitisha mapokeo. Pamoja na kupinga uzushi, lengo la barua ni kueleza sababu gani Bwana anachelewa kurudi. Mafundisho mengine muhimu yaliyomo yanahusu uvuvio wa Roho Mtakatifu juu ya waandishi wa Biblia (Paulo mmojawao), wito wetu wa kushiriki umungu, uwepo wa ulimwengu mpya baada ya huu wa sasa kuangamizwa (2Pet 1:3-11,19 21; 3:8-18). ===[[Ufunuo wa Yohane]]=== Kundi la mwisho la vitabu vya Agano Jipya linajulikana kwa jina la Yohane, kwa kuwa Injili ya nne, barua tatu na kitabu cha Ufunuo viliandikwa na mtume huyo na wanafunzi wake. Akiwa kijana kuliko mitume wenzake, Yohane alijaliwa kuishi miaka mingi na kuandika hadi miaka 70 hivi baada ya Yesu kwenda mbinguni. Miaka hiyo yote alizidi kutafakari na kuhubiri maneno na matendo ya Bwana akitambua mafumbo mengi yaliyofichika ndani yake. Pengine alirekebisharekebisha maandiko yake mpaka mwishoni, halafu akawaachia wanafunzi wake kuyakamilisha na kuyaeneza kati ya Wakristo wa mkoa wa Efeso ambapo Yohane aliongoza Kanisa miaka mingi. Ufunuo ni kitabu pekee cha kinabii katika Agano Jipya; kilikamilika mwaka 95 hivi; lengo lake ni kuwaimarisha katika tumaini Wakristo waliozidi kudhulumiwa na serikali ya Roma. Kimejaa mafumbo kama kawaida ya mtindo wa kiapokaliptiko. Mtindo huo ni mgumu kueleweka kwa sababu mwandishi hakuweza kutamka wazi watesi watakaoangamizwa ni akina nani. Tena alipenda kusisitiza anatoboa siri za Mungu alizojaliwa kuzijua kwa njia za ajabu (njozi, malaika n.k.). Tunahitaji kutafsiri mifano mingi (vitu, viungo, rangi n.k.) na tarakimu (saba, kumi na mbili n.k.). Kwa ajili hiyo ni muhimu kujua maana zake katika Biblia (Ufunuo umejaa madondoo ya Agano la Kale: mistari 274 kwa 404!). Mpangilio wake kwanza una barua saba kwa makanisa ya mkoa wa Efeso, halafu sura 4-22 zina unabii kuhusu mambo yajayo, yaani vita vikali zaidi na zaidi kati ya Kristo na shetani ambaye anatumia dini na serikali za Kipagani. Ushindi utakuwa wa Kristo na Kanisa, ambao hatimaye wanachorwa kama bwanaarusi na bibiarusi katika utukufu wa Mungu. (Ufu 1;4-5; 12; 21-22). ===Injili ya Yohane=== Injili hiyo ni tofauti sana na zile ndugu kwa mtindo na kwa mpangilio, kwa mafundisho na kwa habari zenyewe. Labda Yohane alisoma walau mojawapo, asipende kurudia habari zilezile, bali kuzikamilisha na kuzisahihisha akiwa ni shahidi bora kati ya mitume wote. Hata hivyo hakutaka kuandika kitabu cha historia tu, bali habari njema hasa kwa kuchimba ishara alizozitenda Yesu zinazotufumbulia fumbo lake mwenyewe na sakramenti zake. Lengo ni kuwafanya wasomaji wamuamini kuwa ni Mwana wa Mungu na kwa kumuamini wapate uzima wa milele. Injili hiyo inatudai tukomae katika maisha ya sala na kutafakari, tukizidi kumuuliza Yesu, “Wewe ni nani?”. Katika Injili hiyo atatupa jibu moja baada ya lingine. Kitabu kilikaribia kukamilika mwaka 90 hivi; toleo la mwisho na sura ya 21 ni kazi ya wanafunzi wa Yohane miaka kama 10 baadaye (Yoh. 20:30-31; 21:24-25). ===Barua tatu za Yohane=== Ziliandikwa kati ya mwaka 90 na 100, wakati ambapo jumuia za wafuasi wa Yohane zilianza kusambaratika. Mafundisho na lugha vinalingana na Injili ya nne. [[Waraka wa tatu wa Yohane|Barua ya tatu]] na [[Waraka wa pili wa Yohane|ya pili]] hazina mafundisho muhimu, tofauti na ile [[Waraka wa kwanza wa Yohane|ya kwanza]] inayodai [[imani sahihi]] na maisha matakatifu ili mtu astahili kuitwa Mkristo kweli. Inakaza [[umwilisho]] wa [[Mwana wa Mungu]] na haja ya kuishi kwa uadilifu, na hasa kwa upendo (1Yoh 1:1-4; 2:3-11; 3:11-4:21; 2Yoh 7-13). ==Viungo vya nje== *[http://www.salvationhistory.com Kozi Katoliki juu ya Biblia] [[Jamii:Dini]] [[Jamii:Biblia]] [[Jamii:Vitabu vya Agano la Kale]] [[Jamii:Vitabu vya Agano Jipya]] [[Jamii:Ukristo]] i56lzystlw2l87akbtgleas3xoins9q Uwanja wa michezo wa Allianz Arena 0 16553 1580871 1425442 2026-07-21T05:29:36Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580871 wikitext text/x-wiki [[Picha:Allianz Arena Pahu.jpg|thumbnail|right|400px|Uwanja wa Allianz Arena.]] '''Uwanja wa michezo wa Allianz Arena''' ni uwanja wa [[michezo]] kutoka Kaskazini mwa mji wa Munich, [[Ujerumani]]. Kwa kuwa uwanja huo huwa na kawaida ya kuchezea Ligi kuu za mabingwa, ukapelekea kuitwa jina la Munich arena. Katika uwanja wa Allianz kuna timu mbili za mkoa huwa zinacheza katika uwanja huo. Moja kati ya timu hizo ni FC [[Bayern Munich|Bayern München]] na TSV 1860 München tangu msimu wa mwaka [[2005]]/[[2006]] wanachezea katika uwanja wao wa nyumbani. Uwanja una viti vipatavyo 69,901. Wakati Kombe la Dunia la mwaka [[2006]] lililochezewa nchini Ujerumani, uwanja wa Allianz pia ulitumiwa. Inasemekana kuwa, uwanja huo uligharimu takriban Euro [[milioni]] 340. == Picha == * Picha zinazoonyesha baadhi ya maeneo ya uwanja Allianz Arena: <gallery> |Rangi tofauti za uwanja huo Image:Allianz-Arena.ebenerdig.rang1-3.s.JPG|Allianz Arena katika hali ya kuchezewa Image:Allianz Arena during a match between Bayern Munich and 1860 Munich.jpg|Allianz Arena kwa ndani</gallery><br /><gallery> Image:Allianz Arena, Múnich, Alemania, 2013-02-11, DD 17.JPG|Allianz Arena kwa upande wa Kusini Image:Allianz-Arena-Rang.3.JPG|Katika eneo la kukalia Image:Allianz-Arena.blue.red.jpg|Allianz Arena siku ya ufunguzi </gallery> == Viungo vya nje == {{commons|Allianz Arena}} * [http://www.allianz-arena.de/en/ Official website of Allianz Arena] {{Wayback|url=http://www.allianz-arena.de/en/ |date=20130805114655 }} Facts and Figures Section provides details like the amount of concrete used, composition of the facade, facade lighting etc. {{en icon}} * [http://www.allianz-arena.de/ www.allianz-arena.de Official website] {{de icon}} * [http://www.arena-one.de/ www.arena-one.de] Restaurant operator * [http://www.footballmatch.de/muenchen.html Allianz Arena at Footballmatch] {{Wayback|url=http://www.footballmatch.de/muenchen.html |date=20080616192546 }} * [http://www.0lll.com/archgallery2/hdm_allianz-arena/ www.0lll.com Allianz Arena Photographs] {{Wayback|url=http://www.0lll.com/archgallery2/hdm_allianz-arena/ |date=20060613150617 }} * {{Structurae|id=s0002923|title=Allianz Arena}} * [http://www.architectour.net/opere/opera.php?id_opera=5582 Allianz Arena - Architectour.net] {{Wayback|url=http://www.architectour.net/opere/opera.php?id_opera=5582 |date=20120510000600 }} * [http://www.footballmatch.de/muenchen.html Allianz Arena Stadium Guide] {{Wayback|url=http://www.footballmatch.de/muenchen.html |date=20080616192546 }} {{de icon}} * [http://www.faz.net/s/Rub58F0CED852D8491CB25EDD10B71DB86F/Doc~E6DC161F0E3B0403388CD10966EE700E0~ATpl~Ecommon~Scontent.html Technical and detail information on architecture and building materials] {{de icon}} * [http://fifaworldcup.yahoo.com/06/de/d/stadium/index.html/ Overview of all 2006 World Cup stadiums] {{Wayback|url=http://fifaworldcup.yahoo.com/06/de/d/stadium/index.html/ |date=20060618145200 }} * [http://www.worldcupwatch.co.uk/category/venues/ World Cup Watch Venue Guides] {{Wayback|url=http://www.worldcupwatch.co.uk/category/venues/ |date=20071223183544 }} * [http://legoland.bubm.de/www/index.php?page=2005_allianz The Allianz Arena in Lego] {{Wayback|url=http://legoland.bubm.de/www/index.php?page=2005_allianz |date=20080526000520 }} {{michezo}} {{mbegu-michezo}} [[Jamii:Viwanja vya michezo Ujerumani]] [[Jamii:Mpira wa Miguu]] [[Jamii:FC Bayern Munich]] 9czraomhsfidje04guupx4sx6u3s3i5 Mwandiko 0 18606 1580965 1521584 2026-07-21T14:04:02Z CommonsDelinker 234 Replacing Constitution_of_the_United_States,_page_1.jpg with [[File:Constitution_of_the_United_States_-_DPLA_-_9ca804144bd5965e992ae3528bc3c6a3_(page_1).jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR 1580965 wikitext text/x-wiki {{multiple image|perrow = 2|total_width=300 | image1 = 1 QIsa example of damage col 12-13.jpg|width1=300|height1= | image2 = Donauwörth Unlined notation breviary.jpg|width2=300|height2= | image3 = Pausanias Description of Greece (2).jpg|width3=300|height3= | image4 = Voynich manuscript recipe example 107r crop.jpg|width4=300|height4= | image5 = Constitution of the United States - DPLA - 9ca804144bd5965e992ae3528bc3c6a3 (page 1).jpg|width5=300|height5= | image6 = Iishmarx.jpg|width6=300|height6= | footer = Aina mbalimbali za mwandiko wa [[lugha]] tofauti katika [[historia]] yote; kutoka juu kushoto kwa kufuata [[mshale]] kama wa [[saa]]: [[Kitabu cha Isaya]], [[breviari]], [[maandiko ya Voynich]], [[Manifesto]] ya [[Chama cha Kikomunisti]], [[Katiba]] ya [[Marekani]], [[Ufafanuzi wa Ugiriki]] wa [[Pausania]]. }} '''Mwandiko''' ni [[maandishi]] ya [[binadamu|mtu]] aliyoyafanya kwa kutumia [[mkono]] wake. Kwa kuwa kila mmoja ana namna yake ya pekee ya kuandika, unatumika kutambua kama maandishi ya yake kweli<ref name="huber_note1">{{Citation | last1 = Huber | first1 = Roy A. | last2 = Headrick | first2 = A.M. | title = Handwriting Identification: Facts and Fundamentals | place = New York | publisher = CRC Press | date = April 1999 | page = 84 | url = http://www.crcpress.com/product/isbn/9780849312854 | isbn = 978-0-8493-1285-4 | access-date = 2015-12-27 | archive-date = 2011-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928120821/http://www.crcpress.com/product/isbn/9780849312854 | url-status = dead }}</ref>, kuanzia [[sahihi]]. Hata [[Mtoto|watoto]] [[Mapacha|pacha]] wanaochanga [[urithi]] uleule wa [[biolojia|kibiolojia]] wanatofautiana katika mwandiko<ref name="Dziedzic">Tomasz Dziedzic, Ewa Fabianska, and Zuzanna Toeplitz (2007). [https://www.ojp.gov/ncjrs/virtual-library/abstracts/handwriting-monozygotic-and-dizygotic-twins Handwriting of Monozygotic and Dizygotic Twins]. ''Problems of Forensic Sciences.'' </ref>. Ndiyo sababu wapo wanaoona uwezekano wa kutambua [[tabia]] au hali yake katika mwandiko wake, hasa akiandika bila kujali upendezwe kwa [[uzuri]]. Uharibikaji wa namna ya kuandika ni pia [[dalili]] ya kuzeeka na kuugua [[ugonjwa|maradhi]] fulanifulani<ref>{{Rejea jarida| doi = 10.1371/journal.pone.0237575| issn = 1932-6203| volume = 15| issue = 9| pages = –0237575| last1 = Gargot| first1 = Thomas| last2 = Asselborn| first2 = Thibault| last3 = Pellerin| first3 = Hugues| last4 = Zammouri| first4 = Ingrid| last5 = Anzalone| first5 = Salvatore M.| last6 = Casteran| first6 = Laurence| last7 = Johal| first7 = Wafa| last8 = Dillenbourg| first8 = Pierre| last9 = Cohen| first9 = David| last10 = Jolly| first10 = Caroline| title = Acquisition of handwriting in children with and without dysgraphia: A computational approach| journal = PLOS ONE| date = 2020-09-11| pmid = 32915793| pmc = 7485885| bibcode = 2020PLoSO..1537575G| doi-access = free}}</ref> . ==Tazama pia== * [[Grafolojia]] * [[Kaligrafia]] ==Tanbihi== {{reflist}} [[Jamii:Mwandiko]] [[Jamii:saikolojia]] jh4qh4oif696taf6u9x3ezfsgb79bk0 Malindi (Kenya) 0 18981 1580819 1580672 2026-07-20T18:13:33Z Amanich7 44301 /* Katika utamaduni */ 1580819 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |jina_rasmi = Malindi |picha_ya_satelite = |pushpin_map = Kenya |pushpin_map_caption = Mahali pa mji wa Malindi katika Kenya |settlement_type = Jiji |subdivision_type = [[Madola|Nchi]] |subdivision_name = [[Kenya]] |subdivision_type1 = [[Kaunti za Kenya|Kaunti]] |subdivision_name1 = [[Kaunti ya Kilifi|Kilifi]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |wakazi_kwa_ujumla = |latd=3 |latm=13 |lats=0 |latNS=S |longd=40 |longm=07 |longs=0 |longEW=E |website = [http://www.malindimunicipal.org/ www.malindimunicipal.org] }} [[File:Pillar of Vasco da Gama.jpg|thumb|200px|right|Nguzo ya Vasco da Gama.]] [[File:Malindi town view.jpg|thumb|200px|Mtazamo wa zamani wa mji wa Malindi]] '''Malindi''' (iliwahi kujulikana kama '''Melinde''') ni [[mji]] wa [[Kenya]] kwenye [[pwani]] ya [[Bahari Hindi]]. Iko takriban [[km]] 100&nbsp; [[kaskazini]] kwa [[Mombasa]], katika [[Malindi Bay]] kwenye [[mdomo]] wa [[mto Athi-Galana-Sabaki]]. [[Idadi]] ya wakazi ni takriban 207,253 ([[sensa]] ya mwaka [[2009]]<ref>[https://www.knbs.or.ke/download/volume-1a-population-distribution-by-administrative-units-2/?wpdmdl=3765 Sensa ya Kenya 2009] {{Wayback|url=https://www.knbs.or.ke/download/volume-1a-population-distribution-by-administrative-units-2/?wpdmdl=3765 |date=20190109205229 }}, tovuti ya [[KNBS]], ilitazamwa Januari 2009.</ref>): ndio mji mkubwa zaidi wa [[kaunti ya Kilifi]] na ni [[kitovu]] muhimu cha [[utalii]] kwenye pwani ya Kenya. Malindi huhudumiwa na [[uwanja wa ndege]] na [[barabara kuu]] kati ya Mombasa na [[Lamu]]. == Historia == Malindi ni kati ya miji ya kale ya [[Waswahili]]. Mji umejulikana kuwepo tangu [[karne ya 13]] [[BK]] kwenye [[mwambao]] uliojulikana kama "[[Azania]]" tangu zamani za [[Waroma wa Kale|Waroma]] na [[Wagiriki wa Kale]]. Kwa [[karne]] nyingi Malindi ilikuwa [[dola-mji]] muhimu wa [[Uswahilini]] ulioshindana na Mombasa juu ya kipaumbele kwenye pwani ya [[Afrika ya Mashariki]]. === Wachina na Wareno kufika Malindi === Malindi ya [[karne ya 15]] iliona [[ziara]] za wageni wawili kutoka mbali: Mnamo [[1414]] [[jahazi]] za [[mpelelezi]] M[[china]] [[Zheng He]] zilifika Malindi. [[Sultani]] wa Malindi aliamua kumtuma [[balozi]] wa pekee pamoja na [[zawadi]] ya [[twiga]] kwenye [[meli]] hizi kwenda [[Nanking]], [[mji mkuu]] wa China wakati huo. Mwaka [[1419]] Wachina walirudi na kuwarudisha mabalozi. Lakini ziara hizi hazikuleta [[mawasiliano]] ya kudumu kwa sababu China iliamua baadaye kidogo kuacha safari za upelelezi. Mwaka [[1498]] [[Ureno|Mreno]] [[Vasco da Gama]] alifika Malindi kutoka kusini katika safari yake ya kwanza ya kuelekea [[Bara Hindi]]. Wareno walikuwa watangulizi wa [[mataifa]] mengine ya [[Ulaya]] katika kutafuta njia ya [[Uhindi]] kwa sababu walitafuta [[faida]] ya [[biashara]] ya moja kwa moja iliyokuwa imebaki mikononi mwa [[wafanyabiashara]] [[Waislamu]] waliowahi kutawala biashara kati ya Ulaya na [[Asia]]. Vasco da Gama alipatana kushirikiana na sultani wa Malindi kwa kusaini [[mkataba]] wa biashara ulioendelea mpaka mwisho wa kuwepo kwa Wareno Uswahilini. Alipewa [[nahodha]] ya kumwongoza hadi Bara Hindi, akajenga [[nguzo]] ya kumbukumbu unaosimama hadi leo karibu na [[bandari]] ya [[wavuvi]] Malindi. Nguzo hiyo inasimama hadi leo hii, ingawa kumekuwa na wito kutoka kwa wahafidhina kutunza nguzo hii, kwani [[mmomonyoko]] wa [[udongo]] unaweza kuangusha nguzo hii ndani ya [[bahari]]. Katika mwaka wa [[1499]] Wareno walianzisha kituo cha biashara mjini Malindi ambacho kilikuwa kituo cha kupumzika njiani kwenda na kutoka India. [[Kanisa]] lilianza wakati huo. Mwaka [[1593]] Wareno walihamisha kituo chao kutoka Malindi kwenda Mombasa walipojenga [[boma la Yesu]]. Katika Uswahili mpya baada ya kufukuzwa kwa Wareno tangu mwaka [[1693]] umuhimu wa Malindi uliendelea kushuka na mnamo mwaka [[1800]] ilikuwa mahali pa [[pori]] na [[maghofu]] tu. === Utawala wa Zanzibar === [[Utawala]] wa [[Usultani wa Zanzibar]] ulifufua mji. [[Familia]] za [[Ukabaila|makabaila]] kutoka [[kisiwa]] hicho na kutoka [[Omani]] walipewa [[ardhi]] karibu na Malindi wakaanza kujenga nyumba upya na kulima [[Shamba|mashamba]] ya [[mazao ya biashara]] kama [[pamba]] kwa [[kazi]] ya [[watumwa]]. === Utawala wa Waingereza === Tangu mwaka [[1888]] Malindi pamoja na pwani ya Kenya ilikodishwa na Zanzibar kwa [[Uingereza]] na kuondoka katika utawala wa Sultani. Kupigwa marufuku kwa [[utumwa]] wakati wa Waingereza ulisababisha kukwama kwa mashamba makubwa na kurudi nyuma tena kwa mji, ingawa Waingereza waliweka hapa kituo cha [[Mkuu wa Wilaya]]. == Utalii == [[File:Octopus Fishing In Malindi, Kenya.jpg|thumb|upright|Uvuvi wa Octopus.]] Polepole mwambao mzuri wa Malindi umepata sifa kama mahali pa kupumzika kati ya Waingereza tangu [[miaka ya 1920]]. Hasa nafasi nzuri ya kuvua [[samaki]] kubwa ilivuta watalii wenye [[pesa]] kama [[Ernest Hemingway]]. Ndio mwanzo wa utalii wa Malindi. Mji huu ni maarufu hasa miongoni mwa watalii kutoka [[Italia]] ambao wamependa Malindi na kununua [[nyumba]] na kujenga [[hoteli]] kadhaa. Eneo hili laonyesha mifano maarufu ya [[usanifu]] wa [[Waswahili]]. [[Majengo]] mengi ya [[jadi]] huwa hadi leo, ikiwa ni pamoja na [[Msikiti wa Juma]] na [[ikulu]] katika pwani, eneo maarufu kwa watalii. [[Magofu ya Gedi]] (pia inajulikana kama Gede) ziko [[kusini]] mwa Malindi. == Utawala wa Mitaa == Malindi imeunda baraza la manispaa ikiwa na kata kumi na tatu zifuatazo: Barani, Ganda / Mkaumoto, [[Gede]], Gede Kaskazini, Gede Kusini, Kijiwetanga, Madunguni, Malimo, Malindi kati, Malindi Kaskazini, Maweni, Shella, mji wa Watamu. Zote ziko ndani ya [[jimbo la Malindi]]. <ref name="pollingcentres">[http://www.eck.or.ke/downloads/pollingcentres.pdf Vituo vya kupigia kura nchini Kenya.] {{Wayback|url=http://www.eck.or.ke/downloads/pollingcentres.pdf |date=20080625120239 }} Tume ya Uchaguzi ya Kenya (The defunct ECK) (www.eck.or.ke)</ref> Malindi ina [[maeneo]] nane zifuatazo: Chakama, Ganda, Gede, Goshi, Jilore, Langobaya, Malindi na Watamu.<ref>[http://ochaonline.un.org/OchaLinkClick.aspx?link=ocha&amp;docid=1086876 Kenya Tawala Levels 1-4.] {{Wayback|url=http://ochaonline.un.org/OchaLinkClick.aspx?link=ocha&docid=1086876 |date=20110521063011 }} Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya Kuratibu Masuala ya Kibinadamu.</ref> == Katika utamaduni == * Katika "MALI D'AFRICA", kitabu cha mwandishi wa Kiitalia Sara Cardelli, upendo wa kugusa wa wahusika wakuu wa riwaya yake Huko Malindi umeelezewa.<ref>[http://www.malindikenya.net/en/articles/words/books/the-impossible-love-in-the-italian-malindi.html The impossible love in the italian Malindi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201106213501/http://www.malindikenya.net/en/articles/words/books/the-impossible-love-in-the-italian-malindi.html |date=6 November 2020 }} — about Sara Cardelli’ novel, 2017.</ref> * Matukio mengi katika riwaya "Once in Malindi" (2021)<ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''"Once in Malindi"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016190338/https://proza.ru/2020/08/15/2 |date=16 October 2020 }} — on Proza.ru, 2021 {{in lang|ru}}</ref> na "Our Wild Sex in Malindi" (2020)<ref>[http://Gusev.webs.com/Malindi.htm "Our Wild Sex in Malindi"] by Andrei Gusev, 2020 {{in lang|ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009210533/https://gusev.webs.com/Malindi.htm |date=9 October 2020 }}</ref> za mwandishi wa Moscow [[Andrei Gusev]] hufanyika Malindi na [[Lamu]] ya zamani ya karibu. Riwaya hizo zinaelezea miaka kadhaa ya maisha katika kitongoji cha Malindi na mwandishi Mrusi Andy na mkewe Jennifer, ambaye alizaliwa nchini Kenya.<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Malindi.htm Review of ''"Our Wild Sex in Malindi"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804031310/http://mliterature.narod.ru/In_Malindi.htm |date=4 August 2020 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}</ref> * Wimbo "Yasoi Malindi" ulirekodiwa na mwimbaji na mwanamuziki Yasoy Kala Kana katika albamu "Ndukanoe" (2015). ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya Kenya]] * [[Orodha ya miji ya kale ya Waswahili]] ==Marejeo== {{Marejeo}} == Viungo vya nje == * [http://www.malindimunicipal.org Tovuti ya Manispaa ya Malindi ] {{Wayback|url=http://www.malindimunicipal.org/ |date=20091021153223 }} * [http://www.malindikenya.com Malindi ya Ajabu] {{kaunti za Kenya}} {{mbegu-jio-Kenya}} [[Jamii:Malindi]] [[Jamii:Kaunti ya Kilifi]] [[Jamii:Miji ya Kenya]] [[Jamii:Miji ya kale ya Waswahili]] [[Jamii:Mto Galana]] 8he34hx4l75qv33kq2ukksmqp28yyms Falsafa 0 19251 1580990 1512091 2026-07-21T19:47:51Z StanMDtm 91101 Add English translation 1580990 wikitext text/x-wiki [[Picha:Plato Aristotle della Robbia OPA Florence.jpg|thumbnail|Wanafalsafa [[Plato]] na [[Aristoteli]]; [[uchongaji]] wa [[karne ya 15]] kwenye [[mnara]] wa [[kanisa]] huko [[Firenze]], [[Italia]].]] '''Falsafa''' (kutoka [[Kigiriki]] ''φιλοσοφία'' ''filosofia = filo, [[pendo]] la sofia, [[hekima]]''; kwa [[Kiingereza]]: ''Philosophy'') ni [[jaribio]] la kuelewa na kueleza [[ulimwengu]] kwa kutumia [[akili]] inayofuata [[hoja]] za [[mantiki]]. Kwa hiyo ili kutengeneza falsafa yako kunahitajika kuwa na hoja za msingi, hoja zilizojaa hoja (akili), kisha kuiweka falsafa yako kwa jamii ili waisome na kuielewa. Wapo watakaokubaliana na wewe kulingana na hoja zako na wapo watakaokupinga kutokana na hoja zako vilevile. Falsafa huchunguza mambo kama kuweko na kutokuweko, [[ukweli]], [[ujuzi]], [[uzuri]], [[maadili|mema na mabaya]], [[lugha]], [[haki]] na mengine yoyote. Tofauti na [[dini]], [[imani]] au [[itikadi]], njia ya falsafa ni mantiki inayoeleza hatua zake ikiwa tayari kuchungulia upya kila hatua iliyochukua. Kwa hiyo falsafa ni njia ya kuuliza maswali na kutafuta majibu. Katika [[lugha]] ya kila [[siku]] neno "falsafa" mara nyingi linachukuliwa kutaja jumla ya mafundisho au imani ya mtu au kundi la watu, kwa mfano "falsafa ya [[chama]] fulani", "falsafa ya [[maisha]] yangu" na kadhalika. Lakini kwa jumla fikra hizo hazistahili kuitwa "falsafa". Ila tu kuna makundi ya [[wanafalsafa]] wanaopendelea mielekeo tofauti na kuhusu haya inawezekana kutumia neno "falsafa ya fulani" kwa kutaja matokeo ya kazi yao. == Matawi ya falsafa == Falsafa jinsi inavyoendeshwa kwenye [[chuo kikuu|vyuo vikuu]] huwa na [[tawi|matawi]] kadhaa kama vile: * mantiki kama [[elimu]] ya kutafakari na mfululizo wa dhana * [[maadili]] ni elimu ya kutenda mema * [[metafizikia]] ni elimu ya vyanzo vya kuwepo, [[uhai]] na [[maarifa]] * [[epistemolojia]] ni elimu ya [[ufahamu]] na mipaka ya yale tunayoweza kujua == Aina za falsafa == Kuna [[mbinu]] nyingi za falsafa zilizoendelea kulingana na [[mazingira]] ya [[utamaduni]] ambako wanafalsafa waliishi. Mara nyingi falsafa imeendelea karibu na dini, ndani ya dini au kwa mchanganyiko na dini mbalimbali. Lakini falsafa inachunguza pia matamko ya dini na kuuliza maswali juu ya maana ya matamko haya. Wanafalsafa muhimu wa [[Asia]] walikuwa [[Konfutse]] na [[Lao Tze]] katika [[China]] na [[Buddha]] katika [[Uhindi]]. Chanzo cha falsafa katika [[Ulaya]] kilitokea katika [[ustaarabu]] wa [[Ugiriki ya Kale]]. Wanafalsafa wa huko waliweka misingi mingi kwa [[dunia]] ya baadaye pamoja na misingi ya [[sayansi]] ya sasa. Kati ya majina mashuhuri ni [[Plato]] na [[Aristoteli]]. == Wanafalsafa == === Wanafalsafa wa [[Ugiriki ya Kale]] === * [[Pythagoras]] * [[Sokrates]] * [[Plato]] * [[Aristoteles]] * [[Epikur]] * [[Galenos]] === Wanafalsafa wa mapokeo ya magharibi === * [[Agostino wa Hippo]] * [[Severini Boesyo]] * [[Thomas Aquinas]] * [[Bonaventura wa Bagnoregio]] * [[Niccolo Machiavelli]] * [[Thomas Hobbes]] * [[René Descartes]] * [[John Locke]] * [[Baruch Spinoza]] * [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] * [[George Berkeley]] * [[David Hume]] * [[Immanuel Kant]] * [[Jean-Jacques Rousseau]] * [[Auguste Comte]] * [[Georg Wilhelm Frederich Hegel]] * [[Arthur Schopenhauer]] * [[Mary Wollstonecraft]] * [[Friedrich Engels]] * [[John Stuart Mill]] * [[Søren Kierkegaard]] * [[Karl Marx]] * [[Friedrich Nietzsche]] * [[Jacques Maritain]] === Wanafalsafa wa kisasa kutoka Ulaya na [[Marekani]] === * [[Bertrand Russell]] * [[Ludwig Wittgenstein]] * [[Jean-Paul Sartre]] * [[Simone de Beauvoir]] * [[Ayn Rand]] * [[Karl Popper]] * [[Willard Van Orman Quine]] * [[Eugene T. Gendlin]] * [[Noam Chomsky]] * [[Rudy Garns]] === Wanafalsafa wa [[Afrika]] === * [[Plotinus]] * [[Zera Yakobu]] === Wanafalsafa wa [[Asia]] === * [[Konfutse]] (Confucius) * [[Lao Tze]] * [[Siddharta Gautama]] (Buddha) * [[Acharya Madhwa]] (Madhavacharya) * [[Ibn Sina]] (Avicenna) * [[Al-Ghazali]] * [[Zhu Xi]] ==Tazama pia== *[[Jamii:Wanafalsafa nchi kwa nchi]] ==Marejeo== *A. Mihanjo, Falsafa na Usanifu wa Hoja, Salvatorianum, Morogoro *A. Mihanjo, Falsafa na Ufunuo wa Maarifa, Salvatorianum, Morogoro ==Marejeo mengine== ;Vyanzo (google books) * {{cite book|editor1-first=Paul |editor1-last=Edwards|editorlink=Paul Edwards (philosopher)|title=The Encyclopedia of Philosophy|url={{google books |plainurl=y |id=uqaajgEACAAJ}}|year=1967|publisher=Macmillan & Free Press |ref=harv}} * {{cite book|first=Immanuel |last=Kant|title=Critique of Pure Reason|url={{google books |plainurl=y |id=cn9JAAAAYAAJ}}|year=1881|publisher=Macmillan |ref=harv}} * {{cite book|first=John |last=Bowker|title=The Oxford Dictionary of World Religions|url={{google books |plainurl=y |id=5fSQQgAACAAJ}}|year=1999|publisher=Oxford University Press, Incorporated|isbn=978-0-19-866242-6 |ref=harv}} * {{cite book|editor-first=Thomas |editor-last=Baldwin|title=The Cambridge History of Philosophy 1870–1945|url={{google books |plainurl=y |id=I09hCIlhPpkC}}|date=27 November 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59104-1|ref=harv}} * {{cite book|first1=Brian P. |last=Copenhaver|first2=Charles B. |last2=Schmitt|title=Renaissance philosophy|url={{google books |plainurl=y |id=CgsFAQAAIAAJ}}|date=24 September 1992|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-219203-5|ref=harv}} * {{cite book|first=Steven |last=Nadler|authorlink=Steven Nadler|title=A Companion to Early Modern Philosophy|url={{google books |plainurl=y |id=KENbzY8uDGkC}}|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99883-0|ref=harv}} * {{cite book|first=Donald |last=Rutherford|title=The Cambridge Companion to Early Modern Philosophy|url={{google books |plainurl=y |id=lH8FAQAAIAAJ}}|date=12 October 2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-82242-8|ref=harv}} * {{cite book|editor-first1=C. B. |editor-last1=Schmitt|editor-first2=Quentin |editor-last2=Skinner|title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy|url={{google books |plainurl=y |id=jJnyxg3xxTEC}}|year=1988|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-39748-3|ref=harv}} * {{cite book|title=A New History of Western Philosophy|isbn=978-0-19-958988-3|last1=Kenny|first1=Anthony|authorlink=Anthony Kenny|url={{google books |plainurl=y |id=rco-uQAACAAJ}}|date=16 August 2012|publisher=Oxford University Press |ref=harv}} * {{cite book |editor-first= T. |editor-last=Honderich|title=The Oxford Companion to Philosophy |publisher=Oxford University Press |year=1995|isbn=978-0-19-866132-0|url={{google books |plainurl=y |id=sI4YAAAAIAAJ}}|ref=harv}} * {{cite book|editor-first1=Nicholas |editor-last1=Bunnin|editor-first2=Eric |editor-last2=Tsui-James|title=The Blackwell Companion to Philosophy|url={{google books |plainurl=y |id=HNWIcgEswrsC|page=620}}|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn * {{cite book|editor-first1=C. B. |editor-last1=Schmitt|editor-first2=Quentin |editor-last2=Skinner|title=The Cambridge History of Renaissance Philosophy|url={{google books |plainurl=y |id=jJnyxg3xxTEC}}|year=1988|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-39748-3|ref=harv}} * {{cite book|title=A New History of Western Philosophy|isbn=978-0-19-958988-3|last1=Kenny|first1=Anthony|authorlink=Anthony Kenny|url={{google books |plainurl=y |id=rco-uQAACAAJ}}|date=16 August 2012|publisher=Oxford University Press |ref=harv}} * {{cite book |editor-first= T. |editor-last=Honderich|title=The Oxford Companion to Philosophy |publisher=Oxford University Press |year=1995|isbn=978-0-19-866132-0|url={{google books |plainurl=y |id=sI4YAAAAIAAJ}}|ref=harv}} * {{cite book|editor-first1=Nicholas |editor-last1=Bunnin|editor-first2=Eric |editor-last2=Tsui-James|title=The Blackwell Companion to Philosophy|url={{google books |plainurl=y |id=HNWIcgEswrsC|page=620}}|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99787-1|ref=harv}} * {{cite book|first=Frederick Charles |last=Copleston |authorlink=Frederick Copleston|title=A history of philosophy: volume III: Ockham to Suárez|url={{google books |plainurl=y |id=QZ1WkHs5wHcC}}|year=1953|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-0067-5|ref=harv}} * {{cite book|title=Concise Routledge Encyclopedia of Philosophy|url={{google books |plainurl=y |id=-MWK96fFN4UC}}|last=Leaman|first=Oliver|authorlink=Oliver Leaman|first2=Parviz |last2=Morewedge|chapter= Islamic philosophy modern|editor-first= Edward |editor-last=Craig |publisher=Psychology Press |year=2000 |isbn=0-415-22364-4 |ref=harv}} * {{Rejea jarida|last=Buccellati|first=Giorgio|date=1981-01-01|title=Wisdom and Not: The Case of Mesopotamia|url=https://www.jstor.org/stable/602163|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=101|issue=1|pages=35–47|doi=10.2307/602163|ref=harv}} }} ;Utangulizi {{Refbegin|30em}} * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. {{ISBN|978-0-907845-33-1}} * [[Edward Craig (philosopher)|Craig, Edward]]. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. {{ISBN|978-0-19-285421-6}} * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. {{ISBN|978-0-333-69343-8}} * [[Bertrand Russell|Russell, Bertrand]]. ''[https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy]''. {{ISBN|978-0-19-511552-9}} * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, {{ISBN|978-1-903765-94-4}} * [[Elliott Sober|Sober, Elliott]]. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. {{ISBN|978-0-13-189869-1}} * [[Robert C. Solomon|Solomon, Robert C.]] ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. {{ISBN|978-0-534-16708-0}} * [[Nigel Warburton|Warburton, Nigel]]. ''Philosophy: The Basics''. {{ISBN|978-0-415-14694-4}} * Nagel, Thomas. ''What Does It All Mean? A Very Short Introduction to Philosophy''. {{ISBN|978-0-19-505292-3}} * ''Classics of Philosophy (Vols. 1, 2, & 3)'' by Louis P. Pojman * ''The English Philosophers from Bacon to Mill'' by Edwin Arthur * ''European Philosophers from Descartes to Nietzsche'' by Monroe Beardsley * Cottingham, John. Western Philosophy: An Anthology. 2nd ed. Malden, MA: Blackwell Pub., 2008. Print. Blackwell Philosophy Anthologies. * [[Richard Tarnas|Tarnas, Richard]]. ''The Passion of the Western Mind: Understanding the Ideas That Have Shaped Our World View''. {{ISBN|978-0-345-36809-6}} {{Refend}} ;Kwa eneo {{Refbegin|30em}} :;Mashariki * ''A Source Book in Indian Philosophy'' by Sarvepalli Radhakrishnan, Charles A. Moore * Hamilton, Sue. ''Indian Philosophy: a Very Short Introduction''. {{ISBN|978-0-19-285374-5}} * Kupperman, Joel J. ''Classic Asian Philosophy: A Guide to the Essential Texts''. {{ISBN|978-0-19-513335-6}} * Lee, Joe and Powell, Jim. ''Eastern Philosophy For Beginners''. {{ISBN|978-0-86316-282-4}} * Smart, Ninian. ''World Philosophies''. {{ISBN|978-0-415-22852-7}} * Copleston, Frederick. ''Philosophy in Russia: From Herzen to Lenin and Berdyaev''. {{ISBN|978-0-268-01569-5}} :;Afrika * Imbo, Samuel Oluoch. '3'An Introduction to African Philosophy''. {{ISBN|978-0-8476-8841-8}} :;Uislamu * ''Medieval Islamic Philosophical Writings'' edited by Muhammad Ali Khalidi * {{cite book|last=Leaman|first= Oliver|title=A Brief Introduction to Islamic Philosophy|isbn=978-0-7456-1960-6}} *{{cite book|last=Corbin|first=Henry|authorlink=Henry Corbin|title=History Of Islamic Philosophy|url={{google books |plainurl=y |id=UNfgAwAAQBAJ}}|date=23 June 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-19888-6|translator1-first= Liadain |translator1-last=Sherrard, |translator2-first=Philip |translator2-last=Sherrard |translator2-link=Philip Sherrard|orig-year=1993}} *{{cite book|first1=Mehdi Amin Razavi |last1=Aminrazavi|first2=Seyyed Hossein |last2=Nasr|first3=Seyyed Hossein |last3=Nasr, PH.D.|title=The Islamic Intellectual Tradition in Persia|url={{google books |plainurl=y |id=WNVcAgAAQBAJ}}|date=16 December 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-78105-6}} {{Refend}} ;Historia {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last = Oizerman |first = Teodor |authormask = |authorlink = Teodor Oizerman |others = translated by H. Campbell Creighton, M.A., Oxon |title = The Main Trends in Philosophy. A Theoretical Analysis of the History of Philosophy |url = http://su-ltd.mylivepage.ru/file/2715/6529_OizermanT.I.-Main_trends_in_Philosophy.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120306000629/http://su-ltd.mylivepage.ru/file/2715/6529_OizermanT.I.-Main_trends_in_Philosophy.pdf |archivedate = 2012-03-06 |format = DjVu, etc. |accessdate = 20 January 2011 |type = |edition = 2nd |series = |volume = |origyear = |year = 1988 |publisher = [[Progress Publishers]] |location = [[Moscow]] |language = |isbn = 5-01-000506-9 |oclc = |doi = |bibcode = |id = |page = |pages = |nopp = |at = |chapter = |trans_chapter = |chapterurl = |quote = |ref = |laysummary = |laydate = |separator = |postscript =&nbsp;&nbsp;First published in Russian as «Главные философские направления» |dead-url = yes |lastauthoramp = }} * [[Kathleen Higgins|Higgins, Kathleen M.]] and [[Robert C. Solomon|Solomon, Robert C.]] ''A Short History of Philosophy''. {{ISBN|978-0-19-510196-6}} * [[Will Durant|Durant, Will]], ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, {{ISBN|978-0-671-73916-4}} * {{cite book |last=Oizerman |first=Teodor |authormask= |authorlink=Teodor Oizerman |others=translated from Russian by Robert Daglish |title=Problems of the History of Philosophy |trans_title= |url=http://leninist.biz/en/1973/PHP462/index.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706145426/http://leninist.biz/en/1973/PHP462/index.html |archivedate=6 July 2011 |accessdate=20 January 2011 |type= |edition=1st |series= |volume= |origyear= |year=1973 |publisher=[[Progress Publishers]] |location=[[Moscow]] |language= |isbn= |oclc= |doi= |bibcode= |id= |page= |pages= |nopp= |at= |chapter= |trans_chapter= |chapterurl= |quote= |ref= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript=&nbsp;&nbsp;First published in Russian as «Проблемы историко-философской науки» |lastauthoramp= |deadurl=yes |df= }} :;Ya kale * Knight, Kelvin. ''Aristotelian Philosophy: Ethics and Politics from Aristotle to MacIntyre''. {{ISBN|978-0-7456-1977-4}} :;Karne za kati * ''The Phenomenology Reader'' by Dermot Moran, Timothy Mooney * Kim, J. and Ernest Sosa, Ed. (1999). ''Metaphysics: An Anthology''. Blackwell Philosophy Anthologies. Oxford, Blackwell Publishers Ltd. * {{cite book|first1=Edmund |last1=Husserl|first2=Donn |last2=Welton|title=The Essential Husserl: Basic Writings in Transcendental Phenomenology|url={{google books |plainurl=y |id=hC2Ac8VGLacC}}|year=1999|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-21273-1}} :;Karne za mwishomwisho * ''Existentialism: Basic Writings (Second Edition)'' by Charles Guignon, Derk Pereboom * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, {{ISBN|978-0-691-00067-1}} * [[Alan Bullock|Bullock, Alan]], R. B. Woodings, and John Cumming, ''eds''. ''The Fontana Dictionary of Modern Thinkers'', in series, ''Fontana Original[s]''. Hammersmith, Eng.: Fontana Press, 1992, cop. 1983. xxv, 867 p. {{ISBN|978-0-00-636965-3}} * Scruton, Roger. ''A Short History of Modern Philosophy''. {{ISBN|978-0-415-26763-2}} :;Ya sasa * ''Contemporary Analytic Philosophy: Core Readings'' by James Baillie * [[Kwame Anthony Appiah|Appiah, Kwame Anthony]]. ''Thinking it Through&nbsp;&nbsp;– An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, {{ISBN|978-0-19-513458-2}} * Critchley, Simon. ''Continental Philosophy: A Very Short Introduction''. {{ISBN|978-0-19-285359-2}} {{Refend}} ;Makala muhimu {{Refbegin|30em}} * {{cite book |title = A Source Book in Chinese Philosophy |last = Chan |first = Wing-tsit |authorlink=Wing-tsit Chan |publisher = Princeton University Press |year = 1963 |isbn = 0-691-01964-9 |url = {{google books |plainurl=y |id=dzmMaVTvUzAC}} |ref = harv}} * {{cite book |title = Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods |last = Huang |first = Siu-chi |publisher = Greenwood Publishing Group |year = 1999 |isbn = 0-313-26449-X |url = {{google books |plainurl=y |id=sjzPPg8eK7sC}} |ref = harv}} * {{cite book |editor-first= T. |editor-last=Honderich |title=The Oxford Companion to Philosophy |publisher=Oxford University Press |year=1995 |isbn=978-0-19-866132-0|url={{google books |plainurl=y |id=sI4YAAAAIAAJ}}}} * ''The Cambridge Dictionary of Philosophy'' by Robert Audi * ''The Routledge Encyclopedia of Philosophy'' (10 vols.) edited by Edward Craig, [[Luciano Floridi]] (available online by subscription); or * ''The Concise Routledge Encyclopedia of Philosophy'' edited by Edward Craig (an abridgement) * {{cite book|editor1-first=Paul |editor1-last=Edwards|editorlink=Paul Edwards (philosopher)|title=The Encyclopedia of Philosophy|url={{google books |plainurl=y |id=uqaajgEACAAJ}}|year=1967|publisher=Macmillan & Free Press}}; in 1996, a ninth supplemental volume appeared that updated the classic 1967 encyclopedia. * ''[[International Directory of Philosophy and Philosophers]]''. Charlottesville, Philosophy Documentation Center. * ''[[Directory of American Philosophers]]''. Charlottesville, Philosophy Documentation Center. * ''Routledge History of Philosophy'' (10 vols.) edited by John Marenbon * ''History of Philosophy'' (9 vols.) by [[Frederick Copleston]] * ''A History of Western Philosophy'' (5 vols.) by W. T. Jones * ''History of Italian Philosophy'' (2 vols.) by [[Eugenio Garin]]. Translated from Italian and Edited by Giorgio Pinton. Introduction by Leon Pompa. * ''Encyclopaedia of Indian Philosophies'' (8 vols.), edited by Karl H. Potter et al. (first 6 volumes out of print) * ''Indian Philosophy'' (2 vols.) by [[Sarvepalli Radhakrishnan]] * ''A History of Indian Philosophy'' (5 vols.) by Surendranath Dasgupta * ''History of Chinese Philosophy'' (2 vols.) by Fung Yu-lan, Derk Bodde * ''Instructions for Practical Living and Other Neo-Confucian Writings by Wang Yang-ming'' by Chan, Wing-tsit * ''Encyclopedia of Chinese Philosophy'' edited by Antonio S. Cua * ''Encyclopedia of Eastern Philosophy and Religion'' by Ingrid Fischer-Schreiber, Franz-Karl Ehrhard, Kurt Friedrichs * ''Companion Encyclopedia of Asian Philosophy'' by Brian Carr, Indira Mahalingam * ''A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English'' by John A. Grimes * ''History of Islamic Philosophy'' edited by Seyyed Hossein Nasr, Oliver Leaman * ''History of Jewish Philosophy'' edited by Daniel H. Frank, Oliver Leaman * ''A History of Russian Philosophy: From the Tenth to the Twentieth Centuries'' by Valerii Aleksandrovich Kuvakin * Ayer, A.J. et al., Ed. (1994) ''A Dictionary of Philosophical Quotations''. Blackwell Reference Oxford. Oxford, Basil Blackwell Ltd. * Blackburn, S., Ed. (1996)''The Oxford Dictionary of Philosophy''. Oxford, Oxford University Press. * Mauter, T., Ed. ''The Penguin Dictionary of Philosophy''. London, Penguin Books. * Runes, D., Ed. (1942). [http://www.ditext.com/runes/ ''The Dictionary of Philosophy'']. New York, The Philosophical Library, Inc. * Angeles, P.A., Ed. (1992). ''The Harper Collins Dictionary of Philosophy''. New York, Harper Perennial. * {{cite book|editor-first1=Nicholas |editor-last1=Bunnin|editor-first2=Eric |editor-last2=Tsui-James|title=The Blackwell Companion to Philosophy|url={{google books |plainurl=y |id=HNWIcgEswrsC}}|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-99787-1}} * Hoffman, Eric, Ed. (1997) ''Guidebook for Publishing Philosophy''. Charlottesville, Philosophy Documentation Center. * Popkin, R.H. (1999). ''The Columbia History of Western Philosophy''. New York, Columbia University Press. * Bullock, Alan, and Oliver Stallybrass, ''jt. eds''. ''The Harper Dictionary of Modern Thought''. New York: Harper & Row, 1977. xix, 684 p. ''N.B''.: "First published in England under the title, ''The Fontana Dictionary of Modern Thought''." {{ISBN|978-0-06-010578-5}} * [[William L. Reese|Reese, W. L.]] ''Dictionary of Philosophy and Religion: Eastern and Western Thought''. Atlantic Highlands, N.J.: Humanities Press, 1980. iv, 644 p. {{ISBN|978-0-391-00688-1}} * {{cite book|first=Frederick Charles |last=Copleston |authorlink=Frederick Copleston|title=A history of philosophy: volume III: Ockham to Suárez|url={{google books |plainurl=y |id=QZ1WkHs5wHcC}}|year=1953|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-0067-5|ref=harv}} * {{cite book|title=Concise Routledge Encyclopedia of Philosophy|url={{google books |plainurl=y |id=-MWK96fFN4UC}}|last=Leaman|first=Oliver|authorlink=Oliver Leaman|first2=Parviz |last2=Morewedge|chapter= Islamic philosophy modern|editor-first= Edward |editor-last=Craig |publisher=Psychology Press |year=2000 |isbn=0-415-22364-4 |ref=harv}} * {{Rejea jarida|last=Buccellati|first=Giorgio|date=1981-01-01|title=Wisdom and Not: The Case of Mesopotamia|url=https://www.jstor.org/stable/602163|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=101|issue=1|pages=35–47|doi=10.2307/602163|ref=harv}} {{Refend}} == Viungo vya nje == * [http://plato.stanford.edu/ ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''] * [http://www.iep.utm.edu/ The ''Internet Encyclopedia of Philosophy''] * [https://inpho.cogs.indiana.edu/ Indiana Philosophy Ontology Project] {{Wayback|url=https://inpho.cogs.indiana.edu/ |date=20131226131817 }} * [http://philpapers.org/ PhilPapers] – a comprehensive directory of online philosophical articles and books by academic philosophers * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Wayback|url=http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=20080308040333 }} * [https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] * [[:en:wikibooks:Introduction_to_Philosophy Wikibooks|An introduction to philosophy (in unsimple english)]] [[Jamii:Falsafa|*]] 0hlt2mh6e10brot402cp9tm5q57y2km Disprosi 0 23165 1580996 1290491 2026-07-22T00:54:35Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580996 wikitext text/x-wiki {{elementi | rangi =#ffccff | jina = Disprosi (dysprosium) | picha = Dy-TableImage.svg | maelezo_ya_picha = | alama = Dy | namba atomia = 66 | mfululizo safu = | uzani atomia = 162,50 | valensi = | densiti husianifu = | kiwango cha kuyeyuka = 1680 [[K]] (1407 [[°C]]) | kiwango cha kuchemka = 2840 K (2567&nbsp;°C) | kiwango utatu = | % ganda dunia = 4 · 10-4 % | hali maada = | mengineyo = }} '''Disprosi''' ([[Kigiriki]] ''dysprósitos'' „isiyopatikana“) ni elementi na [[metali]] nzito na laini yenye [[namba atomia]] 66 kwenye [[mfumo radidia]] na uzani atomia 162.50. Alama yake ni Dy. == Tabia == Disprosi huhesabiwa kati ya [[Lanthanidi]] inaonekana kama metali nzitonzito yenye rangi ya kifedha. Haina matumizi mingi kwa jumla ni kama tani 100 kwa mwaka pekee inakorogwa hasa ndani ya aloi mbalimbali. == Historia == Disprosi ilitambuliwa mara ya kwanza mjini Paris mnamo mwaka 1886 na mwanakemia Mfaransa [[Paul Émile Lecoq de Boisbaudran]]. == Viungo vya Nje == {{Commons}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Dy/key.html WebElements.com – Dysprosium] {{Wayback|url=http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Dy/key.html |date=20080509100700 }} * [http://periodic.lanl.gov/elements/66.html Los Alamos National Laboratory – Dysprosium] {{Wayback|url=http://periodic.lanl.gov/elements/66.html |date=20090313003257 }} <gallery> image:Dysprosium.jpg|Disprosi </gallery> {{mbegu-kemia}} [[Jamii:Elementi]] kb54yvrk1jzd3948r0z8u8znma2bxmy Utah 0 23252 1580944 1121946 2026-07-21T11:20:13Z CommonsDelinker 234 Replacing Utah_Sign_during_RAAM_2015_by_D_Ramey_Logan.jpg with [[File:Utah_Sign_during_RAAM_2015_by_Don_Ramey_Logan.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:Special:PermanentLink/1234689896|FR1]]). 1580944 wikitext text/x-wiki [[Picha: Utah Sign during RAAM 2015 by Don Ramey Logan.jpg|thumbnail|right|280px|Sehemu ya Jimbo la Utah]] {{Infobox settlement |jina_rasmi = Utah |picha_ya_satelite = Map of USA highlighting Utah.png |maelezo_ya_picha = Mahali pa Utah katika [[Marekani]] |picha_ya_bendera = Flag of Utah.svg |ukubwa_ya_bendera = 100px |picha_ya_nembo = Seal of Utah.svg |ukubwa_ya_nembo = 80px |settlement_type = [[Majimbo ya Marekani|Jimbo]] |native_name = |nickname = |subdivision_type = [[Madola|Nchi]] |subdivision_name = {{flag|Marekani}} |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = [[Mji mkuu]] |subdivision_name2 = [[Salt Lake City, Utah|Salt Lake City]] |area_total_km2 = 219887 |area_land_km2 = 212751 |area_water_km2 = 7136 |idadi_ya_wakazi_kwa_mwaka_wa = |population_note = |wakazi_kwa_ujumla = |website = http://www.utah.gov/ }} '''Utah''' ni jimbo la [[Marekani]] upande wa magharibi ya nchi. Mji mkuu na mji mkubwa ni [[Salt Lake City]] (mji ya ziwa wa chumvi). Imepakana na [[Idaho]], [[Wyoming]], [[Colorado]], [[Arizona]], na [[Nevada]]. Jimbo lina wakazi wapatao 2,736,424 (2008) wanaokalia katika eneo la kilomita za mraba zipatazo 219,887. Tangu [[1896]] eneo lilipata hali ya jimbo la kujitawala. Gavana amekuwa tangu Agosti 2009 Gary Richard Herbert. [[Picha:Map of Utah NA.png|thumb|left]] == Viungo vya Nje == * [http://www.utah.gov/ State of Utah Official Website] * [http://www.utah.com/ Utah Travel Site] {{commonscat}} {{Majimbo ya Marekani}} {{mbegu-jio-USA}} [[Jamii:Utah]] [[Jamii:Majimbo ya Marekani]] s7yhww1brk5o61ffmc11yky4mgngg86 HIStory: Past, Present and Future, Book I 0 25255 1581022 1442287 2026-07-22T07:58:14Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581022 wikitext text/x-wiki {{Infobox album | Jina = '''HIStory: Past, Present and Future, Book I''' | Type = studio | Longtype = / <font style="background: {{Infobox album/color|compilation}}">[[compilation album]]</font> | Msanii = [[Michael Jackson]] | Cover = History album cover.jpg | Imetolewa = 20 Juni 1995 | Imerekodiwa = 1978–1995 | Aina = [[Rhythm na blues|R&B]], [[Dance music|dance]], [[dance-pop]], [[Urban contemporary|urban]], [[Pop rock]], [[new jack swing]], [[funk]]<ref name="HIStory: Past, Present and Future - Book I">{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/history-past-present-and-future-book-i-r216079 |title=HIStory: Past, Present and Future, Book I |accessdate=2009-04-27 |publisher=[[AllMusic]]}}</ref> | Urefu = 148:45 | Studio = [[Epic Records|Epic]]<br /><small>EK-59000</small> | Mtayarishaji = Michael Jackson, <br />[[Jimmy Jam and Terry Lewis|James Harris]], <br />[[Janet Jackson]], [[Jimmy Jam and Terry Lewis|Terry Lewis]], [[Dallas Austin]], [[David Foster]], [[Bill Bottrell]], [[R. Kelly]], <br />[[Teddy Riley (producer)|Teddy Riley]] | Review = * [[Allmusic]] {{Rating|3|5}} [http://www.allmusicguide.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:rz60tr7qklkx link] * [[Robert Christgau]] {{Rating-Christgau|hm2}} [http://www.robertchristgau.com/get_artist.php?id=932 link] * ''[[Los Angeles Daily News]]'' (favorable) [http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_action=doc&p_docid=0F51AE3C3455B8D7&p_docnum=1 link] * ''[[Michigan Chronicle]]'' (favorable) [http://www.highbeam.com/doc/1P1-2346777.html link] * ''[[New York Daily News]]'' (mixed) [http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1995/06/19/1995-06-19_michael_s__his_-sy_fit__sing.html link] * ''[[Q (magazine)|Q]]'' {{Rating|3|5}} * ''[[Rolling Stone]]'' {{Rating|4|5}} [http://www.rollingstone.com/artists/michaeljackson/albums/album/312830/review/5943497/history_past_present_and_future_book_1 link] * ''[[The Daily Collegian (Penn State)|The Daily Collegian]]'' (favorable) [http://www.collegian.psu.edu/archive/1995/06/06-23-95tdc/06-23-95darts-1.asp link] * ''[[The Seattle Times]]'' (mixed) [http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19950621&slug=2127467 link] | Albamu iliyopita = ''[[Dangerous (albamu)|Dangerous]]''<br />(1991) | Albamu ya sasa = '''''HIStory: Past, Present and Future, Book I'''''<br />(1995) | Albamu ijayo = ''[[Invincible (albamu ya Michael Jackson)|Invincible]]''<br />(2001) | Misc = {{Singles | Jina = HIStory | Type = studio | Single 1 = [[Scream/Childhood]] | Single 1 tarehe = [[31 Mei]] [[1995]] | Single 2 = [[You Are Not Alone]] | Single 2 tarehe = [[15 Agosti]] [[1995]] | Single 3 = [[Earth Song]] | Single 3 tarehe = [[27 Novemba]] [[1995]] | Single 4 = [[They Don't Care About Us]] | Single 4 tarehe = [[8 Aprili]] [[1996]] | Single 5 = [[Stranger in Moscow]] | Single 5 tarehe = [[4 Novemba]] [[1996]] }} }} '''''HIStory: Past, Present and Future, Book I''''' (kikawaida hufupishwa '''''HIStory''''') ni albamu mbili za [[Michael Jackson]], zilizotolewa mnamo tar. 20 Juni 1995, na ni albamu ya tisa ya Jackson. CD ya kwanza, iliitwa "''HIStory Begins''" ambayo imekusanya vibao vyake vikali vya miaka kumi na tano iliyopita, wakati ya pili, iliitwa "''HIStory Continues''" imekuja na nyimbo mpya, moja wapo ni "[[Come Together]]", ambayo ilirekodiwa mwaka wa 1987. ''HIStory'' imetajwa kuwa ni toleo la albamu-mbili-mbili lililoza vizuri kuliko zote, ikiwa na hesabu ya mauzo ya nakala milioni 20 kwa hesabu ya dunia nzima (na milioni 40 kwa hesabu ya moja-moja). Albamu pia imeshinda tuzo moja ya Grammy kwa ajili ya video ya&nbsp;— "Scream." CD ya kwanza ya vibao vyake vikali ilitolewa mnamo mwaka wa 2001 ikiwa kama CD moja na ilikwenda kwa jina la ''Greatest Hits: HIStory, Vol. 1''. == Historia == == Chati zake na matunukio == {| class="wikitable sortable" |- !align="left"|Chati<ref>{{cite web | author=Hit Parade | title=European charts | year=1995 | url=http://www.hitparade.ch/showitem.asp?key=2094&cat=a | accessdate=2008-11-25}}</ref> !align="left"|Nafasi<br />Iliyoshika !align="left"|Matunukio !align="left"|Mauzo/Nchi za nje |- |align="left"|Argentina |align="center"| |align="center"|Platinum<ref name="argentina">{{cite web | author=Cámara Argentina de Productores de Fonogramas y Videogramas | title=Argentinian certification | publisher=capif.org.ar | year=1995 | url=http://www.capif.org.ar/Default.asp?PerDesde_MM=0&PerDesde_AA=0&PerHasta_MM=0&PerHasta_AA=0&interprete=Michael+Jackson&album=&LanDesde_MM=0&LanDesde_AA=0&LanHasta_MM=0&LanHasta_AA=0&Galardon=P&Tipo=1&ACCION2=+Buscar+&ACCION=Buscar&CO=5&CODOP=ESOP | accessdate=2008-11-25 | archivedate=2011-09-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928154824/http://www.capif.org.ar/Default.asp?PerDesde_MM=0&PerDesde_AA=0&PerHasta_MM=0&PerHasta_AA=0&interprete=Michael+Jackson&album=&LanDesde_MM=0&LanDesde_AA=0&LanHasta_MM=0&LanHasta_AA=0&Galardon=P&Tipo=1&ACCION2=+Buscar+&ACCION=Buscar&CO=5&CODOP=ESOP }}</ref> |align="center"|200,000<ref name="argentina"/> |- |align="left"|[[ARIA Charts|Australia]] |align="center"|1 |align="center"|7× platinum<ref>{{cite web | author=Australian Recording Industry Association | title=ARIA Charts&nbsp;— Accreditations | publisher=aria.com.au | year=2004 | url=http://aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-2001.htm | accessdate=2008-11-25}}</ref> |align="center"|490,000<ref>{{cite web | author=Australian Recording Industry Association | title=Criteria | publisher=aria.com.au | url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations.htm | accessdate=2008-11-25}}</ref> |- |align="left"|[[Austrian Singles Chart|Austria]] |align="center"|2 |align="center"|2× platinum<ref>{{cite web | author=International Federation of the Phonographic Industry — Austria | title=Austrian certification (search) | publisher=ifpi.at | date=19 Desemba 1996 | url=http://www.ifpi.at/?section=goldplatin | accessdate=2008-11-25 | archive-date=2008-12-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081216161149/http://www.ifpi.at/?section=goldplatin | url-status=dead }}</ref> |align="center"|80,000<ref name="riaj"/> |- |align="left"|Belgium |align="center"|1 |align="center"| |align="center"| |- |align="left"|[[Canadian Albums Chart|Canada]] |align="center"| |align="center"|5× platinum<ref name="cria">{{cite web | author=Canadian Recording Industry Association | title=Canadian certification | publisher=cria.ca | date=30 Novemba 1995 | url=http://www.cria.ca/gold/0703_g.php | accessdate=2008-11-25 | archiveurl=https://www.webcitation.org/69pbVGS7S?url=http://www.cria.ca/gold/0703_g.php | archivedate=2012-08-11 }}</ref> |align="center"|500,000<ref>{{cite web | author=Canadian Recording Industry Association | title=Criteria | publisher=cria.ca | url=http://www.cria.ca/cert.php | accessdate=2008-11-25 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20091124091223/http://www.cria.ca/cert.php | archivedate=2009-11-24 | =https://web.archive.org/web/20091124091223/http://www.cria.ca/cert.php }}</ref> |- |align="left"|[[European Top 100 Albums|Europe]] |align="center"| |align="center"|6× platinum<ref>{{cite web | author=International Federation of the Phonographic Industry | title=IFPI Platinum Europe Awards | publisher=ifpi.org | year=1996 | url=http://www.ifpi.org/content/section_news/plat1996.html | accessdate=2008-11-25 | archivedate=2007-03-27 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070327010138/http://www.ifpi.org/content/section_news/plat1996.html }}</ref> |align="center"|6 million<ref>{{cite web | author=International Federation of the Phonographic Industry | title=Criteria | publisher=ifpi.org | url=http://www.ifpi.org/content/section_news/platinum_intro.html | accessdate=2008-11-25 | archivedate=2014-01-20 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140120115717/http://www.ifpi.org/content/section_news/platinum_intro.html | =https://web.archive.org/web/20140120115717/http://www.ifpi.org/content/section_news/platinum_intro.html }}</ref> |- |align="left"|Finland |align="center"|3 |align="center"|Platinum<ref name="finland">{{cite web | author=International Federation of the Phonographic Industry — Finland | title=Finnish certification | publisher=ifpi.fi | year=1997 | url=http://www.ifpi.fi/tilastot/kplista.html?action=etuk&kirjain=M | accessdate=2008-11-25 | archivedate=2012-10-25 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025044836/http://www.ifpi.fi/tilastot/kplista.html?action=etuk&kirjain=M }}</ref> |align="center"|61,352<ref name="finland"/> |- |align="left"|[[French Singles Chart|France]] |align="center"|1 |align="center"|Diamond<ref name="france">{{cite web | author=Syndicat national de l'édition phonographique | title=French certification | publisher=chartsinfrance.net | year=1995 | url=http://www.chartsinfrance.net/certifications/artiste-302.htm | accessdate=2008-11-25}}</ref> |align="center"|1 million<ref name="france"/> |- |align="left"|[[Media Control Charts|Germany]]<ref>{{cite web | title=German Albums Chart (Search) | publisher=charts-surfer.de | year=1995 | url=http://www.charts-surfer.de/ | accessdate=2008-11-25}}</ref> |align="center"|1 |align="center"|3× platinum<ref name="germany">{{cite web | author=International Federation of the Phonographic Industry — Germany | title=German certification | publisher=musikindustrie.de | year=1997 | url=http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank/ | accessdate=2008-11-25}}</ref> |align="center"|1.5 million<ref>{{cite web | author=International Federation of the Phonographic Industry | title=Criteria | publisher=musikindustrie.de | year=1995 | url=http://www.musikindustrie.de/uploads/media/TT-Formular_blanko_02.pdf |format=PDF| accessdate=2008-11-25}}</ref> |- |align="left"|[[Megacharts|Netherlands]] |align="center"|1 |align="center"|3× platinum<ref>{{cite web | author=Nederlandse Vereniging van Producenten en Importeurs van beeld-en geluidsdragers | title=Dutch certification (search) | publisher=nvpi.nl | year=1996 | url=http://www.nvpi.nl/nvpi/pagina.asp?pagkey=60461 | accessdate=2008-11-25 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060216171246/http://www.nvpi.nl/nvpi/pagina.asp?pagkey=60461 | archivedate=2006-02-16 }}</ref> |align="center"|240,000<ref name="riaj">{{cite web | author=Recording Industry Association of Japan | title=Standard for Certifying Awards of Countries | publisher=riaj.or.jp | year=2005 | url=http://www.riaj.or.jp/e/issue/pdf/RIAJ2005E.pdf | format=PDF | accessdate=2008-11-25 | archive-date=2012-02-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120214002411/http://www.riaj.or.jp/e/issue/pdf/RIAJ2005E.pdf | url-status=dead }}</ref> |- |align="left"|[[RIANZ|New Zealand]] |align="center"|1 |align="center"|10× platinum |align="center"|150,000 |- |align="left"|[[Norwegian Singles Chart|Norway]] |align="center"|1 |align="center"|Platinum<ref>{{cite web | author=International Federation of the Phonographic Industry — Norway | title=Norwegian certification (search) | publisher=ifpi.no | year=1995 | url=http://www.ifpi.no/sok/index_trofe.htm | accessdate=2008-11-25 | archivedate=2010-01-18 | archiveurl=https://www.webcitation.org/5msTleSRi?url=http://www.ifpi.no/sok/index_trofe.htm }}</ref> |align="center"|40,000<ref name="riaj"/> |- |align="left"|[[Swedish Singles Chart|Sweden]] |align="center"|3 |align="center"|Platinum<ref>{{cite web | author=International Federation of the Phonographic Industry — Sweden | title=Swedish certification | publisher=ifpi.se | year=1995 | url=http://www.ifpi.se/wp-content/uploads/guld-platina-1987-1998.pdf | format=PDF | accessdate=2008-11-25 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120521214300/http://www.ifpi.se/wp-content/uploads/guld-platina-1987-1998.pdf | archivedate=2012-05-21 }}</ref> |align="center"|60,000<ref name="riaj"/> |- |align="left"|[[Swiss Singles Chart|Switzerland]] |align="center"|1 |align="center"|3× platinum<ref name="hitparade">{{cite web | author=HitParade | title=Swiss certification | year=1996 | url=http://hitparade.ch/awards.asp?year=1996 | accessdate=2008-11-25}}</ref> |align="center"|150,000<ref name="hitparade"/> |- |align="left"|[[UK Albums Chart|United Kingdom]]<ref name="ukcharts">{{cite web | author=Every Hit | title=UK Albums Chart | month=Juni | year=1995 | url=http://www.everyhit.com/ | accessdate=2008-11-25}}</ref> |align="center"|1 |align="center"|4× platinum |align="center"|1.2 million |- |align="left"|[[Billboard 200|United States]]<ref name="billboard">{{cite web | author=Allmusic | title=Billboard charts | year=1995 | url=http://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-p4576 | accessdate=2008-11-25}}</ref> |align="center" rowspan="1"|1 |align="center" rowspan="1"|7× platinum<ref name="riaa">{{cite web | author=Recording Industry Association of America | title=U.S. certification | publisher=riaa.com | date=12 Oktoba 1999 | url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=history:%20past,%20present%20&%20future%20book%20I&artist=michael%20jackson&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2008&sort=Artist&perPage=25 | accessdate=2008-11-25 | archivedate=2015-09-24 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924153641/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=history:%20past,%20present%20&%20future%20book%20I&artist=michael%20jackson&format=&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2008&sort=Artist&perPage=25 }}</ref> |align="center" rowspan="1"|3.5 million |} == Orodha ya nyimbo == === ''HIS''tory Begins (Disc 1) === Nyimbo zote zimetungwa na Michael Jackson, kasoro zile zilizowekwa maelezo; # [[Billie Jean]] - 4:54 # [[The Way You Make Me Feel]] - 4:57 # [[Black or White]] <small>(Jackson/Bill Bottrell)</small> - 4:15 # [[Rock with You (wimbo wa Michael Jackson)|Rock with You]] <small>(Rod Temperton)</small> - 3:40 # [[She's out of My Life]] <small>(Tom Bahler)</small> - 3:38 # [[Bad (Michael Jackson song)|Bad]] - 4:07 # [[I Just Can't Stop Loving You]] - 4:12 # [[Man in the Mirror]] <small>(Glen Ballard/Siedah Garrett)</small> - 5:19 # [[Thriller (wimbo)|Thriller]] <small>(Temperton)</small> - 5:57 # [[Beat It]] - 4:18 # [[The Girl is Mine]] (akimsh. [[Paul McCartney]]) - 3:41 # [[Remember the Time]] <small>(Jackson/Teddy Riley/Bernard Belle)</small> - 4:00 # [[Don't Stop 'til You Get Enough]] - 6:02 # [[Wanna Be Startin' Somethin']] - 6:02 # [[Heal the World]] - 6:24 === ''HIS''tory Continues (Disc 2) === Nyimbo zote zimetungwa na Michael Jackson, kasoro zile zilizowekwa maelezo; # [[Scream/Childhood|Scream]] (kaimba na [[Janet Jackson]]) <small>(Harris/Lewis/Jackson/Jackson/Giancarlo Dittamo)</small> - 4:38 # [[They Don't Care About Us]] - 4:44 # [[Stranger in Moscow]] - 5:44 # This Time Around (akimsh. [[The Notorious B.I.G.]]) <small>([[René Moore]]/[[Dallas Austin]]/[[Bruce Swedien]]/Jackson/Wallace)</small> - 4:20 # [[Earth Song]] - 6:46 # [[D.S. (song)|D.S.]] (akimsh. [[Slash (musician)|Slash]]) - 4:49 # Money - 4:41 # [[Come Together]] <small>([[Lennon/McCartney]])</small> - 4:02 # [[You Are Not Alone]] <small>(R. Kelly)</small> - 5:45 # [[Scream/Childhood|Childhood (Theme from ''"Free Willy 2"'')]] - 4:28 # Tabloid Junkie <small>(Harris/Lewis/Jackson)</small> - 4:32 # 2 Bad (feat. [[Shaquille O'Neal]]) <small>(Harris/Lewis/Jackson/O'Neal)</small> - 4:49 # [[HIStory/Ghosts|HIStory]] <small>(Harris/Lewis/Jackson)</small> - 6:37 # Little Susie - 6:13 # [[:en:Smile (Charlie Chaplin song)|Smile]] <small>([[Charlie Chaplin]])</small> - 4:56 ==Tanbihi== {{Marejeo}} == Marejeo == * [[Nelson George|George, Nelson]] (2004). ''[[Michael Jackson: The Ultimate Collection]]''. [[Sony BMG]]. {{Michael Jackson}} {{mbegu-muziki}} [[Jamii:Albamu za 1995]] [[Jamii:Albamu zilizotayarishwa na Bill Bottrell]] [[Jamii:Albamu zilizotayarishwa na Dallas Austin]] [[Jamii:Albamu zilizotayarishwa na David Foster]] [[Jamii:Albamu zilizotayarishwa na Jimmy Jam na Terry Lewis]] [[Jamii:Albamu zilizotayarishwa na R. Kelly]] [[Jamii:Albamu zilizotayarishwa na Teddy Riley]] [[Jamii:Albamu za Michael Jackson]] mseq50swrsy7aw6rd3y1cb03f0lo14w Orson Welles 0 30588 1581180 1413067 2026-07-23T06:32:44Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581180 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | jina = Orson Welles | picha = Orson Welles 1937.jpg | ukubwa wa picha = 260px | maelezo ya picha = Orson Welles in 1937, photographed by [[Carl Van Vechten]]. | jina la kuzaliwa = George Orson Welles | tarehe ya kuzaliwa = {{birth date|1915|5|6}} | mahala pa kuzaliwa = [[Kenosha, Wisconsin]], [[Marekani|US]] | tarehe ya kufa = {{death date and age|1985|10|10|1915|5|6}} | mahala alipofia = [[Los Angeles, California]], [[Marekani|US]] | kazi yake = Mwigizaji, Mwongozaji, Mwandishi, Mtayarishaji, Mwigizaji wa sauti | miaka ya kazi = 1934–1985 | ndoa = Virginia Nicholson (1934-1940)<br />[[Rita Hayworth]] (1943-1948)<br />Paola Mori (1955-1985) | domesticpartner = [[Dolores del Río]] (1938-1941)<br />[[Oja Kodar]] (1966-1985) }} '''George Orson Welles''' ([[6 Mei]] [[1915]] - [[10 Oktoba]] [[1985]]), anafahamika kama '''Orson Welles''', alikuwa mwongozaji wa filamu wa Marekani, mwandishi, mwigizaji na mtayarishaji, ambaye alifanya kazi sana katika filamu, maonyesho, televisheni na redio. Welles alikuwa pia ni mchawi aliyetimia, nyota katika vikosi mbalimbali vya usalama katika miaka ya vita. ==Viungo vya nje== * {{IMDb name|id=0000080|name=Orson Welles}} * {{tcmdb name|id=203979|name=Orson Welles}} * {{ibdb name|id=7963|name=Orson Welles}} * {{en}} [http://wellesnet.com/ Wellesnet] The Orson Welles Web Resource * {{en}} [http://www.lib.berkeley.edu/MRC/wellesbib.html Orson Welles bibliography] {{Wayback|url=http://www.lib.berkeley.edu/MRC/wellesbib.html |date=20180825210129 }} (via UC Berkeley Media Resources Center) * {{en}} [http://www.orsonwelles.co.uk/ Orsonwelles.co.uk] a British site devoted to the work of Orson Welles * {{en}} [http://www.war-ofthe-worlds.co.uk/ ''War of the Worlds''] {{Wayback|url=http://www.war-ofthe-worlds.co.uk/ |date=20061231123037 }} history of the ''War of the Worlds'' radio broadcast and additional historical material on ''War of the Worlds'' * {{en}} [http://www.mercurytheatre.info/ Mercury Theatre on the Air] {{Wayback|url=http://www.mercurytheatre.info/ |date=20101027190333 }} website provides MP3 and Real Audio files of Welles's radio dramas * {{en}} [http://memory.loc.gov/ammem/fedtp/ftmb1.html ''Macbeth'', New York City, April 14 - June 20, 1936] Production notebook, playscript, and related documents from the digital collection '''The New Deal Stage''' at the [[Library of Congress]]. Retrieved on 8/25/2009 * {{en}} [http://memory.loc.gov/ammem/fedtp/ftfst1.html ''The Tragical History of Dr. Faustus'', New York City, January 8, 1937] Production notebook, Conductor's Score, and related documents from the digital collection The New Deal Stage at the [[Library of Congress]]. Retrieved on 8/25/2009 * {{en}} [http://www.transpacificradio.com/2007/02/26/nazi1/ ''Nazi Eyes On Canada'', starring Orson Welles] {{Wayback|url=http://www.transpacificradio.com/2007/02/26/nazi1/ |date=20110929160018 }}, 1942 CBC war loan series * {{en}} [http://ambersons.com/ ''The Magnificent Ambersons''] a site that details the strange saga of Welles's second film * {{en}} [https://web.archive.org/web/20010428051813/http://www.geocities.com/orsonwelleslives/ The Unseen Welles] a guide to Welles's unfinished and unreleased projects * {{en}} [http://www.indiana.edu/~liblilly/guides/welles/orsonwelles.html The Orson Welles collection] at the Lilly Library, Indiana University * {{en}} [http://www.sensesofcinema.com/2003/great-directors/welles/ Senses of Cinema: Great Directors Critical Database] {{Wayback|url=http://www.sensesofcinema.com/2003/great-directors/welles/ |date=20110520143333 }} * {{fr}} [http://cinemaclassic.free.fr/welles/biographie_welles.htm Orson Welles biography] * {{en}} [http://www.accessinterviews.com/interviews/detail/orson-welles/2956 1985 interview from ''The Times''] * {{en}} [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0506.html Obituary], ''New York Times'' * {{en}} [http://www.ubu.com/outsiders/365/2003/060.shtml UBU Web's 365 Days Project] {{Wayback|url=http://www.ubu.com/outsiders/365/2003/060.shtml |date=20081107070020 }} Outtake from Welles's [[Frozen Peas]] commercial. * {{en}} [http://www.ubu.com/film/welles.html Orson Welles - The One Man Band] (German documentary, 1995) * {{en}} [http://ubu.artmob.ca/video/Welles-Orson_The-One-Man-Band_1995.avi Full.avi download] {{Wayback|url=http://ubu.artmob.ca/video/Welles-Orson_The-One-Man-Band_1995.avi |date=20100922231541 }} * {{en}} [http://www.wisconsinhistory.org/dictionary/index.asp?action=view&term_id=912&keyword=wells Orson Welles The Wisconsin Historical Society] {{Wayback|url=http://www.wisconsinhistory.org/dictionary/index.asp?action=view&term_id=912&keyword=wells |date=20150511104406 }} * {{en}} [http://museumoforsonwelles.blogspot.com/ The Museum of Orson Welles] comprehensive collection of radio shows * {{en}} [http://www.radiohorrorhosts.com/soundfilm.html A Film Maker with a Sound Background] An essay on Welles' extensive radio work and its innovative influence on filmmaking via Citizen Kane. * {{findagrave|3587}} {{OrsonWelles}} {{Commons category|Orson Welles}} {{Wikiquote}} {{BD|1915|1985||Welles, Orson}} {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] [[Jamii:Waongozaji Filamu wa Marekani]] [[Jamii:Washindi wa Tuzo za Grammy]] [[Jamii:Spaghetti Western]] gvfflkau0zqg08mnoos9ei7w9pd7cs9 Siku ya Ukimwi Duniani 0 32542 1581209 1525822 2026-07-23T08:43:41Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581209 wikitext text/x-wiki [[File:Red Ribbon.svg|right|thumbnail|110px|Kitambaa chekundu ni ishara ya kimataifa kwa mshikamano na watu wenye VVU na wale wanaoishi na UKIMWI.]] '''Siku ya UKIMWI duniani''' huadhimishwa [[tarehe]] [[1 Desemba]] kila [[mwaka]] ili kueneza ufahamu wa [[ugonjwa]] wa [[Ukimwi|UKIMWI]] unaosababishwa na uambukizi wa [[virusi]] vya UKIMWI. Ni kawaida kuwa na ukumbusho huo siku hii ili kuwajali watu ambao wamefariki kutokana na [[Virusi vya UKIMWI|VVU]] / UKIMWI. [[Serikali]] na pia maafisa wa [[afya]] huadhimisha siku hii, mara nyingi kwa hotuba au vikao kuhusu mada ya UKIMWI. Tangu mwaka [[1995]], [[Rais wa Marekani]] ametoa [[tangazo]] rasmi juu ya Siku ya UKIMWI Duniani. Serikali za mataifa mengine zimefuata mtindo huu na kutoa matangazo maalum. UKIMWI umeua zaidi ya watu milioni 25 kati ya 1981 na 2007, <ref> [http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/HIVData/GlobalReport/2008/2008_Global_report.asp Programu ya Pamoja ya Umoja wa Mataifa juu ya VVU / UKIMWI (UNAIDS), ''Report on the Global HIV / AIDS epidemic 2008,'' (Geneva, Switzerland: UNAIDS, Julai 2008; Kiingereza original), s. 15.]</ref> na wastani wa watu milioni 33.3 wanaishi na [[VVU]] duniani kote kutoka 2009, pamoja na 2.6 milioni kuambukizwa kila mwaka, na 1.8 milioni kufa kwa Ukimwi AIDS.<ref>^ "Worldwide AIDS & HIV Statistics". AVERT. 31 Desemba 2009. http://www.avert.org/worldstats.htm. Retrieved 26 Januari 2011.[http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/HIVData/GlobalReport/2008/2008_Global_report.asp Programu ya Pamoja ya Umoja wa Mataifa juu ya VVU / UKIMWI (UNAIDS), ''Report on the Global HIV / AIDS epidemic 2008,'' (Geneva, Switzerland: UNAIDS, Julai 2008; Kiingereza original), s. 32.]</ref> kuifanya kuwa moja ya [[magonjwa]] haribifu zaidi katika [[historia]] iliyoandikwa. Licha ya kuboresha upatikanaji wa huduma ya [[matibabu]] na madawa ya kurefusha maisha katika maeneo mengi ya dunia, UKIMWI ulisababisha vifo vya watu wanaokadiriwa milioni 2 mwaka [[2007]], <ref> [http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/HIVData/GlobalReport/2008/2008_Global_report.asp Programu ya Pamoja ya Umoja wa Mataifa juu ya VVU / UKIMWI (UNAIDS), ''Report on the Global HIV / AIDS epidemic 2008,'' (Geneva, Switzerland: UNAIDS, Julai 2008; Kiingereza original), s. 30.]</ref> na miongoni mwao 270.000 walikuwa watoto. <ref name="UNAIDS"> [http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/HIVData/GlobalReport/2008/2008_Global_report.asp Programu ya Pamoja ya Umoja wa Mataifa juu ya VVU / UKIMWI (UNAIDS), ''Report on the Global HIV / AIDS epidemic 2008,'' (Geneva, Switzerland: UNAIDS, Julai 2008; Kiingereza original), s. 37.]</ref> ==Historia== Siku ya Ukimwi Duniani ilibuniwa mnamo Agosti [[1987]] na James W. Bunn na Thomas Netter, maafisa wawili wa habari kwa umma kwa ajili ya [[Mpango wa Kimataifa juu ya UKIMWI]] katika [[Shirika la Afya Duniani]] mjini [[Geneva]], [[Uswisi]]. <ref> US Centers for Disease Control and Prevention, International News, "Siku ya Ukimwi Duniani Co-Founder Looks Back Miaka 20 Baadaye", CDC VVU / Hepatitis / STD / TB Kuzuia News Update, 12 Desemba 2007</ref> <ref> "Siku ya Ukimwi Co-Founder Looks Back baada ya miaka 20" By Rose Hoban, Sauti ya Amerika, 6 Desemba 2007 </ref> Bunn na Netter walichukua wazo lao kwa Dokta Jonathan Mann, Mkurugenzi wa Mpango wa Kimataifa juu ya UKIMWI (ambao sasa unajulikana kama [[UNAIDS).]] Dr Mann alipenda wazo lao, akaliridhia na kukubaliana na pendekezo kuwa adhimisho la kwanza la Siku ya Ukimwi Duniani iwe tarehe 1 Desemba [[1988]]. Bunn alipendekeza tarehe hiyo ili kuhakikisha uangalifu wa [[vyombo vya habari]] vya [[Ulaya]], kitu ambacho aliamini kuwa muhimu kwa mafanikio ya Siku ya Ukimwi Duniani. Aliamini hivyo kwa sababu 1988 ulikuwa mwaka wa uchaguzi huko Marekani na vyombo vya habari vingekuwa vimechoka kurekodi habari za uchaguzi na wangekuwa na hamu ya kupata habari mpya. Bunn na Netter waliona kuwa 1 Desemba ilikuwa muda wa kutosha baada ya uchaguzi na mapema kabla ya likizo ya [[Krismasi]] na hakukuwa na habari kamilifu siku hiyo kwa hivyo ingekuwa siku barabara kuadhimishia Siku ya Ukimwi Duniani. (Bunn, aliyekuwa awali mwanahabari aliyerekodi ugonjwa huu kwa KPIX-TV katika San Francisco, pamoja na mtayarishaji Nancy Saslow, pia alibuni na alianzisha "AIDS Lifeline" - kampeni ya ujulishaji wa umma na elimu ya afya iliyokuwa ikienezwa kupitia vituo vya televisheni nchini Marekani "AIDS Lifeline "ilipewa tuzo ya Peabody, tunu la kienyeji, na Tuzo ya kwanza ya Taifa kuwahi kupewa kituo cha habari nchini Marekani Tarehe [[18 Juni]] [[1986]] "AIDS Lifeline" iliheshimiwa kwa ungamo la Rais kwa mipango katika Sekta Binafsi, ilipewa na Rais [[Ronald Reagan]]. Bunn kisha aliombwa na Dr Mann, kwa niaba ya serikali ya [[Marekani]], kuchukua miaka miwili idhini-ya-kutokuwepo ili ajiunge na Dr Mann (daktari wa ngozi katika Centers for Disease Control) ili kusaidia katika kubuni Mpango wa Kimataifa juu ya UKIMWI. Bunn alikubali na akawa Afisa wa Habari za Umma wa kwanza wa mpango wa UKIMWI duniani. Pamoja na Netter wali buni, wakaunda, na kutekeleza maadhimisho ya Siku ya Ukimwi Duniani - sasa ni mpango wa ufahamu na kinga kuu zaidi katika historia ya afya ya umma.) Ungano wa mpango wa Umoja wa Mataifa juu ya UKIMWI (UNAIDS) ulianzishwa mwaka [[1996]], na ukasimamia mipango na uendelezaji wa Siku ya Ukimwi Duniani. <ref name="Speicher">[http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php Speicher, Sara.] {{Wayback|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php |date=20110222005944 }}[http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php "Siku ya Ukimwi Duniani Deal 20 Anniversary wa mshikamano." ] {{Wayback|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php |date=20110222005944 }}[http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php ''Medical Habari Leo.'' ] {{Wayback|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php |date=20110222005944 }}[http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php Novemba 19, 2008.] {{Wayback|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php |date=20110222005944 }}</ref> Badala ya kuzingatia siku moja, UNAIDS iliumba Kampeni ya Ukimwi Duniani mwaka [[1997]] kwa lengo la kueneza mawasiliano, kuzuia na kuelimisha mwaka mzima. <ref name="Speicher"></ref> <ref name="Soest">[http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2006/20061020_Interview_Marcel_van_Soest.asp van Soest, Marcel.] {{Wayback|url=http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2006/20061020_Interview_Marcel_van_Soest.asp |date=20091204035959 }}[http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2006/20061020_Interview_Marcel_van_Soest.asp "Uwajibikaji: Main Ujumbe wa Siku ya Ukimwi Duniani." ] {{Wayback|url=http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2006/20061020_Interview_Marcel_van_Soest.asp |date=20091204035959 }}[http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2006/20061020_Interview_Marcel_van_Soest.asp Mpango wa Pamoja wa Umoja wa Mataifa juu ya VVU / UKIMWI. 20 Oktoba 2006.] {{Wayback|url=http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2006/20061020_Interview_Marcel_van_Soest.asp |date=20091204035959 }}</ref> Katika miaka miwili ya kwanza, maudhui ya Siku ya Ukimwi Duniani yalilenga watoto na vijana. Mandhari haya yalikosolewa sana wakati huo kwa sababu ya kupuuza ukweli kwamba watu wa umri wowote wanaweza kuambukizwa na VVU na kuteseka kutokana na UKIMWI. <ref name="Speicher"></ref> Lakini mandhari yalizingatia VVU / UKIMWI, ilisaidia kupunguza [[unyanyapaa]] unaoathiri ugonjwa huo, na ilisaidia kukuza ufahamishaji kwa tatizo hilo kama ugonjwa wa [[familia]]. <ref name="Speicher"></ref> Mwaka [[2004]], Kampeni ya Ukimwi Duniani ikawa shirika la kujitegemea. <ref name="Speicher"></ref> <ref name="Soest"></ref> <ref> ''yearbook wa Umoja wa Mataifa 2005.'' Vol. 59 Geneva, Uswisi: Umoja wa Mataifa Publications, 2007. ISBN 9211009677</ref> Kila mwaka [[Papa Yohane Paulo II]] na [[Papa Benedikto XVI]] wametoa ujumbe wa kuwaamkia wagonjwa na madaktari Siku ya Ukimwi Duniani. <ref> [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/letters/1988/documents/hf_jp-ii_let_19881128_aids_it.html Kwanza Siku ya Ukimwi Duniani mwaka 1988]</ref> <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.healthpastoral.org/text.php?cid=267&sec=4&docid=21&lang=en |title=Ujumbe kwa Siku ya Ukimwi Duniani |accessdate=2021-04-17 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304103134/http://www.healthpastoral.org/text.php?cid=267&sec=4&docid=21&lang=en }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=4758 |title=Papa: "I feel karibu na watu wenye UKIMWI na familia zao" |accessdate=2026-07-23 |archive-date=2017-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201232802/http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=4758 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.worldaidscampaign.org/en/Constituencies/Faith/Annoucements/Message-from-the-Pope-on-World-AIDS-Day |title=Ujumbe kutoka kwa Papa Siku ya Ukimwi Duniani |accessdate=2009-12-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200313135654/https://www.worldaidscampaign.org/ |archivedate=2020-03-13 }}</ref> ==Kuchagua maudhui== Tangu ianzishwe mpaka 2004, [[UNAIDS]] imeongoza kampeni ya Siku ya Ukimwi Duniani, ikichagua maudhui ya mwaka kwa kushauriana na mashirika mengine ya afya ya kimataifa. Kufikia [[2008]], kila mwaka maudhui ya Siku ya Ukimwi Duniani huchaguliwa na kamati ya Kampeni ya Ukimwi duniani baada ya kushauriana na watu, mashirika na mawakala wa serikali wanaohusika katika kuzuia ugonjwa na kutoa matibabu ya VVU / UKIMWI. <ref name="Speicher"></ref> Kwa kila Siku ya Ukimwi Duniani kuanzia mwaka 2005 kupitia 2010, maudhui itakuwa "Zuia Ukimwi. Timiza Ahadi." <ref name="Speicher"></ref> Maudhui haya makuu yameundwa ili kuhamasisha viongozi wa kisiasa kuweka ahadi zao ili kufanikisha upatikanaji wa matibabu, huduma na msaada dhidi ya VVU / UKIMWI, kabla ya mwaka 2010. <ref name="Speicher"></ref> Maudhui haya si mahususi kwa Siku ya Ukimwi Duniani, lakini hutumika mwaka mzima katika jitihada za WAC kusisitiza ufahamu wa VVU / UKIMWI ndani ya mazingira ya matukio mengine makubwa duniani ikiwemo [[mkutano wa G8]]. Kampeni ya UKIMWI duniani pia inafanya kampeni za "ndani ya nchi" duniani kote, kama [[Student Stop AIDS Campaign]], kampeni ya kufamisha watu juu ya uambukizaji na uepukaji, linalolenga vijana kote [[Uingereza.]] [[File:WHredribbonNorthPortico.jpg|left|thumb|200px|Kitambaa kikubwa chekundu kinaning'inia kati ya nguzo katika kaskazini ya portico ya White House kwa ajili ya Siku ya Ukimwi Duniani, 30 Novemba 2007]] [[File:Condom on Obelisk, Buenos Aires.jpg|thumb|200px|"Mpira" wa urefu wa mita 67 Uwanja wa [[Buenos Aires]], [[Argentina]], mojawapo ya kampeni ya 2005 kwa Siku ya Ukimwi Duniani]] <div align="center">'''Maudhui ya Siku ya Ukimwi Duniani 1988 - sasa''' <ref>[http://www.health.state.mn.us/divs/idepc/diseases/hiv/worldaidsday/index.html Siku ya Ukimwi Duniani,] {{Wayback|url=http://www.health.state.mn.us/divs/idepc/diseases/hiv/worldaidsday/index.html |date=20161201154038 }} [[Minnesota Idara ya Afya]], 2008</ref></div> <div align="center"> {| class="wikitable" | align="center"| 1988 | width="428"| Mawasiliano |- | align="center"| 1989 | width="428"| Vijana |- | align="center"| 1990 | width="428"| Wanawake na Ukimwi |- | align="center"| 1991 | width="428"| Kushirikiana katika Tatizo |- | align="center"| mwaka wa (1992). | width="428"| Jamii Kuungama |- | align="center"| 1993 | width="428"| Tenda |- | align="center"| 1994 | width="428"| UKIMWI na Familia |- | align="center"| 1995 | width="428"| Mgawanyo wa Haki, Mgawanyo la Jukumu |- | align="center"| mwaka wa (1996). | width="428"| Dunia Moja. Tumaini Moja |- | align="center"| 1997 | width="428"| Watoto Kuishi katika Dunia na UKIMWI |- | align="center"| 1998 | width="428"| Shinikiza mageuzi: Kampeni ya Ukimwi Duniani na vijana |- | align="center"| 1999 | width="428"| Kusikiliza, Kujifunza, Kuishi: Kampeni ya UKIMWI duniani na watoto na vijana |- | align="center"| 2000 | width="428"| UKIMWI: Wanaume Tufanye Mabadiliko |- | align="center"| 2001 | width="428"| Najali. Je wewe? |- | align="center"| 2002 | width="428"| Unyanyapaa na ubaguzi |- | align="center"| 2003 | width="428"| Unyanyapaa na ubaguzi |- | align="center"| 2004 | width="428"| Wanawake, wasichana, VVU na UKIMWI |- | align="center"| 2005 | width="428"| Komesha UKIMWI. Timiza Ahadi |- | align="center"| 2006 | width="428"| Komesha UKIMWI. Timiza Ahadi - Uwajibikaji |- | align="center"| 2007 | width="428"| Komesha UKIMWI. Timiza Ahadi - Uongozi |- | align="center"| 2008 | width="428"| Komesha UKIMWI. Timiza Ahadi - Ongoza - Ezesha - Tekeleza <ref> [http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2008/WAD_2008_Statements.asp Dr Peter Piot, "2008 Siku ya Ukimwi Duniani kauli," Mpango wa Pamoja wa Umoja wa Mataifa juu ya VVU / UKIMWI (UNAIDS), Novemba 30, 2008.]</ref> |- | align="center"| 2009 | width="428"| Upatikanaji duniani na Haki za Binadamu <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.avert.org/world-aids-day.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-01 |archive-date=2015-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016210347/http://www.avert.org/world-aids-day.htm |url-status=dead }}</ref> |} </div> ==Tazama pia== {{Wikinews|World AIDS Day events held around the globe}} ==Tanbihi== {{Marejeo}} == Viungo vya nje== * [http://www.uniteagainstaidsconcert.ca The Official Unite Against Aids Concert on World Aids Day] {{Wayback|url=http://www.uniteagainstaidsconcert.ca/ |date=20071015032806 }} * [http://www.worldaidscampaign.info/index.php/wac/wac/the_wac Kampeni ya Ukimwi Duniani] {{Wayback|url=http://www.worldaidscampaign.info/index.php/wac/wac/the_wac |date=20160125130059 }} * [http://www.avert.org/worldaid.htm AVERT.org 's Siku ya Ukimwi Duniani ukurasa] * [http://www.worldaidsday.org WorldAIDSDay.org] * [http://www.aidsportal.org/events.aspx?nex=1003 AIDSPortal matukio ukurasa] {{Wayback|url=http://www.aidsportal.org/events.aspx?nex=1003 |date=20091016123719 }} Siku ya Ukimwi Duniani na mengine kuhusiana na matukio ya UKIMWI * [http://www.engenderhealth.org/aids/ Engenderhealth na Siku ya Ukimwi Duniani] {{Wayback|url=http://www.engenderhealth.org/aids/ |date=20081120225413 }} * [http://www.netglimse.com/holidays/world_aids_day/index.shtml/ Siku ya Ukimwi Duniani] {{Wayback|url=http://www.netglimse.com/holidays/world_aids_day/index.shtml/ |date=20091128151658 }} * [http://www.kff.org/worldaidsday Siku ya Ukimwi Duniani,] {{Wayback|url=http://www.kff.org/worldaidsday |date=20091203151137 }} Mitaji kutoka [[Kaiser Family Foundation]] * [http://www.youtube.com/watch?v=4k60HPQZzWs "Echoes mwenyewe katika The Mirror" ni Trailer kwa documentary kwamba features Cleve Jones, Muumba wa UKIMWI Memorial Quilt, akizungumza katika San Francisco State University wakati wa Siku ya Ukimwi Duniani] * [http://www.loveamp.sg Upendo Amplified,] {{Wayback|url=http://www.loveamp.sg/ |date=20180423084341 }} Siku ya UKIMWI duniani 2008 sherehe katika Singapore * [http://www.aids.gov/world_aids_day.html Siku ya Ukimwi Duniani AIDS.gov 2008] {{Wayback|url=http://www.aids.gov/world_aids_day.html |date=20081025104612 }} * [http://www.hhs.gov/aidsawarenessdays/ Idara ya Afya na Huduma za Binadamu HIV / AIDS Awareness Days Website] {{Wayback|url=http://www.hhs.gov/aidsawarenessdays/ |date=20090331184027 }} * [http://www.blackaidsday.org Taifa Black HIV / AIDS Awareness Siku (2 / 7)] {{Wayback|url=http://www.blackaidsday.org/ |date=20110621005958 }} * [http://www.womenshealth.gov Taifa ya Wanawake na Wasichana HIV / AIDS Awareness Siku (3 / 10)] * Siku ya taifa ya ufahamu wa VVU/UKIMWI (3 / 20): http://www.nnaapc.org {{Wayback|url=http://www.nnaapc.org/ |date=20180111190632 }}, http://www.itcaonline.com na http://www.happ.colostate.edu {{Wayback|url=http://www.happ.colostate.edu/ |date=20160313082556 }} * Siku ya chanjo na ufahamu wa VVU (5 / 18): www.niaid.nih.gov / habari / matukio / Hvad na http://bethegeneration.nih.gov {{Wayback|url=http://bethegeneration.nih.gov/ |date=20090507183333 }} * [http://www.banyantreeproject.org Taifa Asia &amp; Pacific Islander HIV / AIDS Awareness Siku (5 / 19)] {{Wayback|url=http://www.banyantreeproject.org/ |date=20200128172111 }} * [http://www.caribbeanhealthaidsday.com Caribbean American HIV / AIDS Awareness Siku (6 / 8)] * Siku ya Taifa ya kupima VVU (6 / 27): www.napwa.org / umma / mipango / nhtd.php na www.hivtest.org * [http://theaidsinstitute.org Taifa ya VVU / UKIMWI na Siku Uelewa åldrande (9 / 18)] {{Wayback|url=http://theaidsinstitute.org/ |date=20210301042650 }} * [http://www.nlaad.org Taifa Latino Siku Uelewa UKIMWI (10/15)] * [http://www.wad-sapporo.org Siku ya Ukimwi duniani katika Sapporo] {{DEFAULTSORT:World Aids Day}} [[Jamii:Umoja wa Mataifa]] [[Jamii:Ukimwi]] [[Category:Sikukuu za Kimataifa]] [[Category:Afya ya umma]] npzrtyc32flhcx3nnj4wwnuvswq7yj2 1581257 1581209 2026-07-23T11:52:45Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1581257 wikitext text/x-wiki [[File:Red Ribbon.svg|right|thumbnail|110px|Kitambaa chekundu ni ishara ya kimataifa kwa mshikamano na watu wenye VVU na wale wanaoishi na UKIMWI.]] '''Siku ya UKIMWI duniani''' huadhimishwa [[tarehe]] [[1 Desemba]] kila [[mwaka]] ili kueneza ufahamu wa [[ugonjwa]] wa [[Ukimwi|UKIMWI]] unaosababishwa na uambukizi wa [[virusi]] vya UKIMWI. Ni kawaida kuwa na ukumbusho huo siku hii ili kuwajali watu ambao wamefariki kutokana na [[Virusi vya UKIMWI|VVU]] / UKIMWI. [[Serikali]] na pia maafisa wa [[afya]] huadhimisha siku hii, mara nyingi kwa hotuba au vikao kuhusu mada ya UKIMWI. Tangu mwaka [[1995]], [[Rais wa Marekani]] ametoa [[tangazo]] rasmi juu ya Siku ya UKIMWI Duniani. Serikali za mataifa mengine zimefuata mtindo huu na kutoa matangazo maalum. UKIMWI umeua zaidi ya watu milioni 25 kati ya 1981 na 2007, <ref> [http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/HIVData/GlobalReport/2008/2008_Global_report.asp Programu ya Pamoja ya Umoja wa Mataifa juu ya VVU / UKIMWI (UNAIDS), ''Report on the Global HIV / AIDS epidemic 2008,'' (Geneva, Switzerland: UNAIDS, Julai 2008; Kiingereza original), s. 15.]</ref> na wastani wa watu milioni 33.3 wanaishi na [[VVU]] duniani kote kutoka 2009, pamoja na 2.6 milioni kuambukizwa kila mwaka, na 1.8 milioni kufa kwa Ukimwi AIDS.<ref>^ "Worldwide AIDS & HIV Statistics". AVERT. 31 Desemba 2009. http://www.avert.org/worldstats.htm. Retrieved 26 Januari 2011.[http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/HIVData/GlobalReport/2008/2008_Global_report.asp Programu ya Pamoja ya Umoja wa Mataifa juu ya VVU / UKIMWI (UNAIDS), ''Report on the Global HIV / AIDS epidemic 2008,'' (Geneva, Switzerland: UNAIDS, Julai 2008; Kiingereza original), s. 32.]</ref> kuifanya kuwa moja ya [[magonjwa]] haribifu zaidi katika [[historia]] iliyoandikwa. Licha ya kuboresha upatikanaji wa huduma ya [[matibabu]] na madawa ya kurefusha maisha katika maeneo mengi ya dunia, UKIMWI ulisababisha vifo vya watu wanaokadiriwa milioni 2 mwaka [[2007]], <ref> [http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/HIVData/GlobalReport/2008/2008_Global_report.asp Programu ya Pamoja ya Umoja wa Mataifa juu ya VVU / UKIMWI (UNAIDS), ''Report on the Global HIV / AIDS epidemic 2008,'' (Geneva, Switzerland: UNAIDS, Julai 2008; Kiingereza original), s. 30.]</ref> na miongoni mwao 270.000 walikuwa watoto. <ref name="UNAIDS"> [http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/HIVData/GlobalReport/2008/2008_Global_report.asp Programu ya Pamoja ya Umoja wa Mataifa juu ya VVU / UKIMWI (UNAIDS), ''Report on the Global HIV / AIDS epidemic 2008,'' (Geneva, Switzerland: UNAIDS, Julai 2008; Kiingereza original), s. 37.]</ref> ==Historia== Siku ya Ukimwi Duniani ilibuniwa mnamo Agosti [[1987]] na James W. Bunn na Thomas Netter, maafisa wawili wa habari kwa umma kwa ajili ya [[Mpango wa Kimataifa juu ya UKIMWI]] katika [[Shirika la Afya Duniani]] mjini [[Geneva]], [[Uswisi]]. <ref> US Centers for Disease Control and Prevention, International News, "Siku ya Ukimwi Duniani Co-Founder Looks Back Miaka 20 Baadaye", CDC VVU / Hepatitis / STD / TB Kuzuia News Update, 12 Desemba 2007</ref> <ref> "Siku ya Ukimwi Co-Founder Looks Back baada ya miaka 20" By Rose Hoban, Sauti ya Amerika, 6 Desemba 2007 </ref> Bunn na Netter walichukua wazo lao kwa Dokta Jonathan Mann, Mkurugenzi wa Mpango wa Kimataifa juu ya UKIMWI (ambao sasa unajulikana kama [[UNAIDS).]] Dr Mann alipenda wazo lao, akaliridhia na kukubaliana na pendekezo kuwa adhimisho la kwanza la Siku ya Ukimwi Duniani iwe tarehe 1 Desemba [[1988]]. Bunn alipendekeza tarehe hiyo ili kuhakikisha uangalifu wa [[vyombo vya habari]] vya [[Ulaya]], kitu ambacho aliamini kuwa muhimu kwa mafanikio ya Siku ya Ukimwi Duniani. Aliamini hivyo kwa sababu 1988 ulikuwa mwaka wa uchaguzi huko Marekani na vyombo vya habari vingekuwa vimechoka kurekodi habari za uchaguzi na wangekuwa na hamu ya kupata habari mpya. Bunn na Netter waliona kuwa 1 Desemba ilikuwa muda wa kutosha baada ya uchaguzi na mapema kabla ya likizo ya [[Krismasi]] na hakukuwa na habari kamilifu siku hiyo kwa hivyo ingekuwa siku barabara kuadhimishia Siku ya Ukimwi Duniani. (Bunn, aliyekuwa awali mwanahabari aliyerekodi ugonjwa huu kwa KPIX-TV katika San Francisco, pamoja na mtayarishaji Nancy Saslow, pia alibuni na alianzisha "AIDS Lifeline" - kampeni ya ujulishaji wa umma na elimu ya afya iliyokuwa ikienezwa kupitia vituo vya televisheni nchini Marekani "AIDS Lifeline "ilipewa tuzo ya Peabody, tunu la kienyeji, na Tuzo ya kwanza ya Taifa kuwahi kupewa kituo cha habari nchini Marekani Tarehe [[18 Juni]] [[1986]] "AIDS Lifeline" iliheshimiwa kwa ungamo la Rais kwa mipango katika Sekta Binafsi, ilipewa na Rais [[Ronald Reagan]]. Bunn kisha aliombwa na Dr Mann, kwa niaba ya serikali ya [[Marekani]], kuchukua miaka miwili idhini-ya-kutokuwepo ili ajiunge na Dr Mann (daktari wa ngozi katika Centers for Disease Control) ili kusaidia katika kubuni Mpango wa Kimataifa juu ya UKIMWI. Bunn alikubali na akawa Afisa wa Habari za Umma wa kwanza wa mpango wa UKIMWI duniani. Pamoja na Netter wali buni, wakaunda, na kutekeleza maadhimisho ya Siku ya Ukimwi Duniani - sasa ni mpango wa ufahamu na kinga kuu zaidi katika historia ya afya ya umma.) Ungano wa mpango wa Umoja wa Mataifa juu ya UKIMWI (UNAIDS) ulianzishwa mwaka [[1996]], na ukasimamia mipango na uendelezaji wa Siku ya Ukimwi Duniani. <ref name="Speicher">[http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php Speicher, Sara.] {{Wayback|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php |date=20110222005944 }}[http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php "Siku ya Ukimwi Duniani Deal 20 Anniversary wa mshikamano." ] {{Wayback|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php |date=20110222005944 }}[http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php ''Medical Habari Leo.'' ] {{Wayback|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php |date=20110222005944 }}[http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php Novemba 19, 2008.] {{Wayback|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/130044.php |date=20110222005944 }}</ref> Badala ya kuzingatia siku moja, UNAIDS iliumba Kampeni ya Ukimwi Duniani mwaka [[1997]] kwa lengo la kueneza mawasiliano, kuzuia na kuelimisha mwaka mzima. <ref name="Speicher"></ref> <ref name="Soest">[http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2006/20061020_Interview_Marcel_van_Soest.asp van Soest, Marcel.] {{Wayback|url=http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2006/20061020_Interview_Marcel_van_Soest.asp |date=20091204035959 }}[http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2006/20061020_Interview_Marcel_van_Soest.asp "Uwajibikaji: Main Ujumbe wa Siku ya Ukimwi Duniani." ] {{Wayback|url=http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2006/20061020_Interview_Marcel_van_Soest.asp |date=20091204035959 }}[http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2006/20061020_Interview_Marcel_van_Soest.asp Mpango wa Pamoja wa Umoja wa Mataifa juu ya VVU / UKIMWI. 20 Oktoba 2006.] {{Wayback|url=http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2006/20061020_Interview_Marcel_van_Soest.asp |date=20091204035959 }}</ref> Katika miaka miwili ya kwanza, maudhui ya Siku ya Ukimwi Duniani yalilenga watoto na vijana. Mandhari haya yalikosolewa sana wakati huo kwa sababu ya kupuuza ukweli kwamba watu wa umri wowote wanaweza kuambukizwa na VVU na kuteseka kutokana na UKIMWI. <ref name="Speicher"></ref> Lakini mandhari yalizingatia VVU / UKIMWI, ilisaidia kupunguza [[unyanyapaa]] unaoathiri ugonjwa huo, na ilisaidia kukuza ufahamishaji kwa tatizo hilo kama ugonjwa wa [[familia]]. <ref name="Speicher"></ref> Mwaka [[2004]], Kampeni ya Ukimwi Duniani ikawa shirika la kujitegemea. <ref name="Speicher"></ref> <ref name="Soest"></ref> <ref> ''yearbook wa Umoja wa Mataifa 2005.'' Vol. 59 Geneva, Uswisi: Umoja wa Mataifa Publications, 2007. ISBN 9211009677</ref> Kila mwaka [[Papa Yohane Paulo II]] na [[Papa Benedikto XVI]] wametoa ujumbe wa kuwaamkia wagonjwa na madaktari Siku ya Ukimwi Duniani. <ref> [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/letters/1988/documents/hf_jp-ii_let_19881128_aids_it.html Kwanza Siku ya Ukimwi Duniani mwaka 1988]</ref> <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.healthpastoral.org/text.php?cid=267&sec=4&docid=21&lang=en |title=Ujumbe kwa Siku ya Ukimwi Duniani |accessdate=2021-04-17 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304103134/http://www.healthpastoral.org/text.php?cid=267&sec=4&docid=21&lang=en }}</ref> <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=4758 |title=Papa: "I feel karibu na watu wenye UKIMWI na familia zao" |accessdate=2026-07-23 |archive-date=2017-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201232802/http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=4758 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.worldaidscampaign.org/en/Constituencies/Faith/Annoucements/Message-from-the-Pope-on-World-AIDS-Day |title=Ujumbe kutoka kwa Papa Siku ya Ukimwi Duniani |accessdate=2009-12-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200313135654/https://www.worldaidscampaign.org/ |archivedate=2020-03-13 }}</ref> ==Kuchagua maudhui== Tangu ianzishwe mpaka 2004, [[UNAIDS]] imeongoza kampeni ya Siku ya Ukimwi Duniani, ikichagua maudhui ya mwaka kwa kushauriana na mashirika mengine ya afya ya kimataifa. Kufikia [[2008]], kila mwaka maudhui ya Siku ya Ukimwi Duniani huchaguliwa na kamati ya Kampeni ya Ukimwi duniani baada ya kushauriana na watu, mashirika na mawakala wa serikali wanaohusika katika kuzuia ugonjwa na kutoa matibabu ya VVU / UKIMWI. <ref name="Speicher"></ref> Kwa kila Siku ya Ukimwi Duniani kuanzia mwaka 2005 kupitia 2010, maudhui itakuwa "Zuia Ukimwi. Timiza Ahadi." <ref name="Speicher"></ref> Maudhui haya makuu yameundwa ili kuhamasisha viongozi wa kisiasa kuweka ahadi zao ili kufanikisha upatikanaji wa matibabu, huduma na msaada dhidi ya VVU / UKIMWI, kabla ya mwaka 2010. <ref name="Speicher"></ref> Maudhui haya si mahususi kwa Siku ya Ukimwi Duniani, lakini hutumika mwaka mzima katika jitihada za WAC kusisitiza ufahamu wa VVU / UKIMWI ndani ya mazingira ya matukio mengine makubwa duniani ikiwemo [[mkutano wa G8]]. Kampeni ya UKIMWI duniani pia inafanya kampeni za "ndani ya nchi" duniani kote, kama [[Student Stop AIDS Campaign]], kampeni ya kufamisha watu juu ya uambukizaji na uepukaji, linalolenga vijana kote [[Uingereza.]] [[File:WHredribbonNorthPortico.jpg|left|thumb|200px|Kitambaa kikubwa chekundu kinaning'inia kati ya nguzo katika kaskazini ya portico ya White House kwa ajili ya Siku ya Ukimwi Duniani, 30 Novemba 2007]] [[File:Condom on Obelisk, Buenos Aires.jpg|thumb|200px|"Mpira" wa urefu wa mita 67 Uwanja wa [[Buenos Aires]], [[Argentina]], mojawapo ya kampeni ya 2005 kwa Siku ya Ukimwi Duniani]] <div align="center">'''Maudhui ya Siku ya Ukimwi Duniani 1988 - sasa''' <ref>[http://www.health.state.mn.us/divs/idepc/diseases/hiv/worldaidsday/index.html Siku ya Ukimwi Duniani,] {{Wayback|url=http://www.health.state.mn.us/divs/idepc/diseases/hiv/worldaidsday/index.html |date=20161201154038 }} [[Minnesota Idara ya Afya]], 2008</ref></div> <div align="center"> {| class="wikitable" | align="center"| 1988 | width="428"| Mawasiliano |- | align="center"| 1989 | width="428"| Vijana |- | align="center"| 1990 | width="428"| Wanawake na Ukimwi |- | align="center"| 1991 | width="428"| Kushirikiana katika Tatizo |- | align="center"| mwaka wa (1992). | width="428"| Jamii Kuungama |- | align="center"| 1993 | width="428"| Tenda |- | align="center"| 1994 | width="428"| UKIMWI na Familia |- | align="center"| 1995 | width="428"| Mgawanyo wa Haki, Mgawanyo la Jukumu |- | align="center"| mwaka wa (1996). | width="428"| Dunia Moja. Tumaini Moja |- | align="center"| 1997 | width="428"| Watoto Kuishi katika Dunia na UKIMWI |- | align="center"| 1998 | width="428"| Shinikiza mageuzi: Kampeni ya Ukimwi Duniani na vijana |- | align="center"| 1999 | width="428"| Kusikiliza, Kujifunza, Kuishi: Kampeni ya UKIMWI duniani na watoto na vijana |- | align="center"| 2000 | width="428"| UKIMWI: Wanaume Tufanye Mabadiliko |- | align="center"| 2001 | width="428"| Najali. Je wewe? |- | align="center"| 2002 | width="428"| Unyanyapaa na ubaguzi |- | align="center"| 2003 | width="428"| Unyanyapaa na ubaguzi |- | align="center"| 2004 | width="428"| Wanawake, wasichana, VVU na UKIMWI |- | align="center"| 2005 | width="428"| Komesha UKIMWI. Timiza Ahadi |- | align="center"| 2006 | width="428"| Komesha UKIMWI. Timiza Ahadi - Uwajibikaji |- | align="center"| 2007 | width="428"| Komesha UKIMWI. Timiza Ahadi - Uongozi |- | align="center"| 2008 | width="428"| Komesha UKIMWI. Timiza Ahadi - Ongoza - Ezesha - Tekeleza <ref> [http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2008/WAD_2008_Statements.asp Dr Peter Piot, "2008 Siku ya Ukimwi Duniani kauli," Mpango wa Pamoja wa Umoja wa Mataifa juu ya VVU / UKIMWI (UNAIDS), Novemba 30, 2008.]</ref> |- | align="center"| 2009 | width="428"| Upatikanaji duniani na Haki za Binadamu <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.avert.org/world-aids-day.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2009-12-01 |archive-date=2015-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016210347/http://www.avert.org/world-aids-day.htm |url-status=dead }}</ref> |} </div> ==Tazama pia== {{Wikinews|World AIDS Day events held around the globe}} ==Tanbihi== {{Marejeo}} == Viungo vya nje== * [http://www.uniteagainstaidsconcert.ca The Official Unite Against Aids Concert on World Aids Day] {{Wayback|url=http://www.uniteagainstaidsconcert.ca/ |date=20071015032806 }} * [http://www.worldaidscampaign.info/index.php/wac/wac/the_wac Kampeni ya Ukimwi Duniani] {{Wayback|url=http://www.worldaidscampaign.info/index.php/wac/wac/the_wac |date=20160125130059 }} * [http://www.avert.org/worldaid.htm AVERT.org 's Siku ya Ukimwi Duniani ukurasa] * [http://www.worldaidsday.org WorldAIDSDay.org] * [http://www.aidsportal.org/events.aspx?nex=1003 AIDSPortal matukio ukurasa] {{Wayback|url=http://www.aidsportal.org/events.aspx?nex=1003 |date=20091016123719 }} Siku ya Ukimwi Duniani na mengine kuhusiana na matukio ya UKIMWI * [http://www.engenderhealth.org/aids/ Engenderhealth na Siku ya Ukimwi Duniani] {{Wayback|url=http://www.engenderhealth.org/aids/ |date=20081120225413 }} * [http://www.netglimse.com/holidays/world_aids_day/index.shtml/ Siku ya Ukimwi Duniani] {{Wayback|url=http://www.netglimse.com/holidays/world_aids_day/index.shtml/ |date=20091128151658 }} * [http://www.kff.org/worldaidsday Siku ya Ukimwi Duniani,] {{Wayback|url=http://www.kff.org/worldaidsday |date=20091203151137 }} Mitaji kutoka [[Kaiser Family Foundation]] * [http://www.youtube.com/watch?v=4k60HPQZzWs "Echoes mwenyewe katika The Mirror" ni Trailer kwa documentary kwamba features Cleve Jones, Muumba wa UKIMWI Memorial Quilt, akizungumza katika San Francisco State University wakati wa Siku ya Ukimwi Duniani] * [http://www.loveamp.sg Upendo Amplified,] {{Wayback|url=http://www.loveamp.sg/ |date=20180423084341 }} Siku ya UKIMWI duniani 2008 sherehe katika Singapore * [http://www.aids.gov/world_aids_day.html Siku ya Ukimwi Duniani AIDS.gov 2008] {{Wayback|url=http://www.aids.gov/world_aids_day.html |date=20081025104612 }} * [http://www.hhs.gov/aidsawarenessdays/ Idara ya Afya na Huduma za Binadamu HIV / AIDS Awareness Days Website] {{Wayback|url=http://www.hhs.gov/aidsawarenessdays/ |date=20090331184027 }} * [http://www.blackaidsday.org Taifa Black HIV / AIDS Awareness Siku (2 / 7)] {{Wayback|url=http://www.blackaidsday.org/ |date=20110621005958 }} * [http://www.womenshealth.gov Taifa ya Wanawake na Wasichana HIV / AIDS Awareness Siku (3 / 10)] * Siku ya taifa ya ufahamu wa VVU/UKIMWI (3 / 20): http://www.nnaapc.org {{Wayback|url=http://www.nnaapc.org/ |date=20180111190632 }}, http://www.itcaonline.com na http://www.happ.colostate.edu {{Wayback|url=http://www.happ.colostate.edu/ |date=20160313082556 }} * Siku ya chanjo na ufahamu wa VVU (5 / 18): www.niaid.nih.gov / habari / matukio / Hvad na http://bethegeneration.nih.gov {{Wayback|url=http://bethegeneration.nih.gov/ |date=20090507183333 }} * [http://www.banyantreeproject.org Taifa Asia &amp; Pacific Islander HIV / AIDS Awareness Siku (5 / 19)] {{Wayback|url=http://www.banyantreeproject.org/ |date=20200128172111 }} * [http://www.caribbeanhealthaidsday.com Caribbean American HIV / AIDS Awareness Siku (6 / 8)] * Siku ya Taifa ya kupima VVU (6 / 27): www.napwa.org / umma / mipango / nhtd.php na www.hivtest.org * [http://theaidsinstitute.org Taifa ya VVU / UKIMWI na Siku Uelewa åldrande (9 / 18)] {{Wayback|url=http://theaidsinstitute.org/ |date=20210301042650 }} * [http://www.nlaad.org Taifa Latino Siku Uelewa UKIMWI (10/15)] * [http://www.wad-sapporo.org Siku ya Ukimwi duniani katika Sapporo] {{DEFAULTSORT:World Aids Day}} [[Jamii:Umoja wa Mataifa]] [[Jamii:Ukimwi]] [[Category:Sikukuu za Kimataifa]] [[Category:Afya ya umma]] 8rrhhy7g1ja3wm855qbs9eckrkhwt9g Dubai Fountain 0 34459 1580997 1511228 2026-07-22T01:31:51Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580997 wikitext text/x-wiki [[Picha:Dubai Fountains (8437090119).jpg|thumb|Dubai Fountain]] '''Dubai Fountain''' ni kivutio kikuu mtaani [[Burj Downtown Khalifa]], iliyo mbele ya [[Burj Khalifa]], [[Mji|mjini]] [[Dubai]]. [[Emaar]], [[kampuni]] iliyosimamia [[ujenzi]] wa Burj Khalifa, na Downtown Burj Khalifa, ilitangaza mpango wake wa kujenga chemchemi za Dubai mnamo Juni [[2008]], kwa [[gharama]] ya [[Dolar ya Marekani|dola]] [[milioni]] 800. Chemchemi ya Dubai ni moja ya chemchemi ndefu zaidi kote [[duniani]]. Inashinda [[chemchemi ya Bellagio]] mjini [[Las Vegas]] kwa urefu. Chemchemi ya Dubai {{convert|275|m|ft|1|abbr=on}} ambayo ni zaidi ya urefu wa viwanja viwili vya mpira. Ni kubwa 25% kuliko [[chemchemi ya Bellagio]] mjini Las Vegas. Chemchemi ya Dubai inaweza kuonekana kilomita 200 kutoka angani ikiwa una mwangaza wa moja kwa moja. Chemchemi hii inaweza kurusha maji wa urefu wa mita 150 ambayo ni sawa na ghorofa 50 au yenye kuosha madirisha khumusi ya urefu wa jengo la [[Burj Khalifa]]. ==Taratibu== Chemchemi ya Dubai, iliyotengenezwa kwa [[Wet Design]], inaweza kunyunyiza galoni 22,000 (lita 83,000) ya [[maji]] katika hewa wakati wowote. Zaidi ya [[taa]] 6,600 na rangi za usayaria 25 zimewekwa. Chemchemi hii hurusha maji katika michanganyiko na ruwaza mbalimbali. Mwanga wake unaweza kuonekana kwa zaidi maili 20, nakuifanya mahali penye mwangaza zaidi kote duniani. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.thedubaimall.com/en/entertainment/entertainment-section/the-dubai-fountain.html |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-01-05 |archive-date=2009-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090515003741/http://www.thedubaimall.com/en/entertainment/entertainment-section/the-dubai-fountain.html |url-status=dead }}</ref> Chemchemi hii inaziba pengo kati ya [[Dubai Mall]], The Palace Hotel, Souk Al Bahar na The Adress Downtown [[Burj Dubai]]. ==Burudani== [[File:Dubai Fountain performing "Bassbor Al Fourgakom".jpg|thumb|Fountain ya Dubai ikicheza wimbo wa "Bassbor Al Fourgakom".]] Burudani za chemchemi huanza saa 6 jioni pamoja na huendelea kila baada ya nusu saa hadi saa 8 jioni. Kati ya saa 8 na 11 jioni, burudani huendelea kila dakika 20. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.eyeofdubai.com/v1/news/newsdetail-31416.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091105024823/http://www.eyeofdubai.com/v1/news/newsdetail-31416.htm |archivedate=2009-11-05 }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.dubaifaqs.com/dubai-fountain.php |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-01-05 |archive-date=2010-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100127091909/http://www.dubaifaqs.com/dubai-fountain.php |url-status=dead }}</ref> Burudani ni kama: *"Baba Yetu", wimbo wa [[Kiswahili]] kutokana na mchezo wa kompyuta "Civilization IV", iliyotungwa na Christopher Tin <ref> http://www.youtube.com/watch?v=M_GQYI9brGs</ref> *"[[Con te partirò]]" ( "Time to Say Goodbye") na [[Andrea Bocelli]] na [[Sarah Brightman]]. <ref> http://www.youtube.com/watch?v=jD69C0y6_J0</ref> *"Nyuma thana", wimbo wa Kihindi kutoka filamu ya [[Bhool Bhulaiyaa]]. <ref> http://www.youtube.com/watch?v=gbYM29R-e6c</ref> *"Sama Dubai-an Emirati", nyibo kutoka kwa [[Emaar Properties]] inayosifu uongozi wa [[Sheikh Mohammed]]. *"Shik Shak shok", nyimbo ya [[Kiarabu]] iliyoimbwa na Hassan Abou El Seoud. <ref> http://www.youtube.com/watch?v=s8_Xvp-4tMw</ref> *"Waves" ( "Amvaj") - Bijan Mortazavi. <ref> http://www.youtube.com/watch?v=94XipD1hCdA</ref> *"Bassbor Al Fourgakom" - Hussain Al Jassmi. <ref> http://www.youtube.com/watch?v=CYMCwojoOQM</ref> *"The Legend of Zelda: Main Theme Medley" - The Legend of Zelda 25th Anniversary Symphony *"Ballad of the Goddess" - The Legend of Zelda 25th Anniversary Symphony *"The Sound of Silence" - Disturbed *"Stand By Me" - Florence + The Machine *"Blood Upon the Snow" - Bear McCreary feat. Hozier Pia, chemchemi ina uwezo wa kutoa maji bila ya muziki. <ref> http://www.youtube.com/watch?v=bycNw0JFsAY</ref> ==Majaribio== Majaribio ya chemchemi ilianza Februari <ref> http://www.youtube.com/watch?v=eDTputjAv5Y</ref> na Aprili ya 2009 na chemchemi mara ilifunguliwa rasmi tarehe 8 Mei 2009 pamoja na ufunguzi rasmi wa [[Dubai Mall]] <ref>{{Cite web |url=http://www.dubaifaqs.com/dubai-fountain.php |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-01-05 |archive-date=2010-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100127091909/http://www.dubaifaqs.com/dubai-fountain.php |url-status=dead }}</ref>. ==Marejeo== {{reflist}} ==Viungo vya nje== {{Commonscat|Dubai Fountain}} *[http://www.thedubaimall.com/en/entertainment/entertainment-section/the-dubai-fountain.html The Dubai Mall>> Dubai Fountain habari] {{Wayback|url=http://www.thedubaimall.com/en/entertainment/entertainment-section/the-dubai-fountain.html |date=20090515003741 }} {{DEFAULTSORT:Dubai Fountain}} [[Category:Dubai]] 6e5ftv2fevvuau8ytxp96huykjhj3n2 1581001 1580997 2026-07-22T03:42:09Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1581001 wikitext text/x-wiki [[Picha:Dubai Fountains (8437090119).jpg|thumb|Dubai Fountain]] '''Dubai Fountain''' ni kivutio kikuu mtaani [[Burj Downtown Khalifa]], iliyo mbele ya [[Burj Khalifa]], [[Mji|mjini]] [[Dubai]]. [[Emaar]], [[kampuni]] iliyosimamia [[ujenzi]] wa Burj Khalifa, na Downtown Burj Khalifa, ilitangaza mpango wake wa kujenga chemchemi za Dubai mnamo Juni [[2008]], kwa [[gharama]] ya [[Dolar ya Marekani|dola]] [[milioni]] 800. Chemchemi ya Dubai ni moja ya chemchemi ndefu zaidi kote [[duniani]]. Inashinda [[chemchemi ya Bellagio]] mjini [[Las Vegas]] kwa urefu. Chemchemi ya Dubai {{convert|275|m|ft|1|abbr=on}} ambayo ni zaidi ya urefu wa viwanja viwili vya mpira. Ni kubwa 25% kuliko [[chemchemi ya Bellagio]] mjini Las Vegas. Chemchemi ya Dubai inaweza kuonekana kilomita 200 kutoka angani ikiwa una mwangaza wa moja kwa moja. Chemchemi hii inaweza kurusha maji wa urefu wa mita 150 ambayo ni sawa na ghorofa 50 au yenye kuosha madirisha khumusi ya urefu wa jengo la [[Burj Khalifa]]. ==Taratibu== Chemchemi ya Dubai, iliyotengenezwa kwa [[Wet Design]], inaweza kunyunyiza galoni 22,000 (lita 83,000) ya [[maji]] katika hewa wakati wowote. Zaidi ya [[taa]] 6,600 na rangi za usayaria 25 zimewekwa. Chemchemi hii hurusha maji katika michanganyiko na ruwaza mbalimbali. Mwanga wake unaweza kuonekana kwa zaidi maili 20, nakuifanya mahali penye mwangaza zaidi kote duniani. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.thedubaimall.com/en/entertainment/entertainment-section/the-dubai-fountain.html |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-01-05 |archive-date=2009-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090515003741/http://www.thedubaimall.com/en/entertainment/entertainment-section/the-dubai-fountain.html |url-status=dead }}</ref> Chemchemi hii inaziba pengo kati ya [[Dubai Mall]], The Palace Hotel, Souk Al Bahar na The Adress Downtown [[Burj Dubai]]. ==Burudani== [[File:Dubai Fountain performing "Bassbor Al Fourgakom".jpg|thumb|Fountain ya Dubai ikicheza wimbo wa "Bassbor Al Fourgakom".]] Burudani za chemchemi huanza saa 6 jioni pamoja na huendelea kila baada ya nusu saa hadi saa 8 jioni. Kati ya saa 8 na 11 jioni, burudani huendelea kila dakika 20. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.eyeofdubai.com/v1/news/newsdetail-31416.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091105024823/http://www.eyeofdubai.com/v1/news/newsdetail-31416.htm |archivedate=2009-11-05 }}</ref> <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.dubaifaqs.com/dubai-fountain.php |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-01-05 |archive-date=2010-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100127091909/http://www.dubaifaqs.com/dubai-fountain.php |url-status=dead }}</ref> Burudani ni kama: *"Baba Yetu", wimbo wa [[Kiswahili]] kutokana na mchezo wa kompyuta "Civilization IV", iliyotungwa na Christopher Tin <ref> http://www.youtube.com/watch?v=M_GQYI9brGs</ref> *"[[Con te partirò]]" ( "Time to Say Goodbye") na [[Andrea Bocelli]] na [[Sarah Brightman]]. <ref> http://www.youtube.com/watch?v=jD69C0y6_J0</ref> *"Nyuma thana", wimbo wa Kihindi kutoka filamu ya [[Bhool Bhulaiyaa]]. <ref> http://www.youtube.com/watch?v=gbYM29R-e6c</ref> *"Sama Dubai-an Emirati", nyibo kutoka kwa [[Emaar Properties]] inayosifu uongozi wa [[Sheikh Mohammed]]. *"Shik Shak shok", nyimbo ya [[Kiarabu]] iliyoimbwa na Hassan Abou El Seoud. <ref> http://www.youtube.com/watch?v=s8_Xvp-4tMw</ref> *"Waves" ( "Amvaj") - Bijan Mortazavi. <ref> http://www.youtube.com/watch?v=94XipD1hCdA</ref> *"Bassbor Al Fourgakom" - Hussain Al Jassmi. <ref> http://www.youtube.com/watch?v=CYMCwojoOQM</ref> *"The Legend of Zelda: Main Theme Medley" - The Legend of Zelda 25th Anniversary Symphony *"Ballad of the Goddess" - The Legend of Zelda 25th Anniversary Symphony *"The Sound of Silence" - Disturbed *"Stand By Me" - Florence + The Machine *"Blood Upon the Snow" - Bear McCreary feat. Hozier Pia, chemchemi ina uwezo wa kutoa maji bila ya muziki. <ref> http://www.youtube.com/watch?v=bycNw0JFsAY</ref> ==Majaribio== Majaribio ya chemchemi ilianza Februari <ref> http://www.youtube.com/watch?v=eDTputjAv5Y</ref> na Aprili ya 2009 na chemchemi mara ilifunguliwa rasmi tarehe 8 Mei 2009 pamoja na ufunguzi rasmi wa [[Dubai Mall]] <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.dubaifaqs.com/dubai-fountain.php |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-01-05 |archive-date=2010-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100127091909/http://www.dubaifaqs.com/dubai-fountain.php |url-status=dead }}</ref>. ==Marejeo== {{reflist}} ==Viungo vya nje== {{Commonscat|Dubai Fountain}} *[http://www.thedubaimall.com/en/entertainment/entertainment-section/the-dubai-fountain.html The Dubai Mall>> Dubai Fountain habari] {{Wayback|url=http://www.thedubaimall.com/en/entertainment/entertainment-section/the-dubai-fountain.html |date=20090515003741 }} {{DEFAULTSORT:Dubai Fountain}} [[Category:Dubai]] 1wg86d4gji0be1f9ouq6hilzgp95ub0 Rancho Santa Margarita, California 0 37750 1580939 1122062 2026-07-21T10:54:16Z CommonsDelinker 234 Replacing Rancho_Santa_Margarita_California_photo_D_Ramey_Logan.jpg with [[File:Rancho_Santa_Margarita_California_photo_Don_Ramey_Logan.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:Special:PermanentLink/1234689896|FR1]]). 1580939 wikitext text/x-wiki [[Picha:Rancho Santa Margarita California photo Don Ramey Logan.jpg|thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Rancho Santa Margarita, California]] {{Infobox Settlement |jina_rasmi = Rancho Santa Margarita |picha_ya_satelite = Rancho Santa Margarita City Hall.jpg |maelezo_ya_picha = Ukumbi wa Rancho Santa Margarita |pushpin_map = Marekani |pushpin_map_caption = Mahali pa mji wa Rancho Santa Margarita katika Marekani |settlement_type = Mji |subdivision_type = [[Madola|Nchi]] |subdivision_name = [[Marekani]] |subdivision_type1 = [[Orodha ya majimbo ya Marekani|Jimbo]] |subdivision_name1 = [[California]] |subdivision_type2 = [[:en:List of counties in California|Wilaya]] |subdivision_name2 = [[:en:Orange County, California|Orange]] |wakazi_kwa_ujumla = 47214 |latd=33 |latm=38 |lats=00 |latNS=N |longd=117 |longm=35 |longs=00 |longEW=W |website = http://www.cityofrsm.org/ }} [[Picha:Orange County California Incorporated and Unincorporated areas Rancho Santa Margarita Highlighted.svg|thumb|right|260px|Mahali pa Rancho Santa Margarita katika Orange County na [[California]]]] '''Rancho Santa Margarita''' ni mji wa [[Marekani]] katika [[jimbo]] la [[California]]. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2000, mji una wakazi wapatao 47,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 290 kutoka [[juu ya usawa wa bahari]]. Eneo lake ni 32 [[Kilomita ya mraba|km²]]. {{commonscat}} {{mbegu-jio-california}} [[Jamii:Miji ya California]] [[Jamii:Orange County, California]] sxclggzl9vbb76hx8ssmyj3s0qccxng Hässleholm 0 40702 1581094 896321 2026-07-22T10:42:54Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581094 wikitext text/x-wiki [[Picha:Hässleholm Center.JPG|thumb|250px|''Hässleholm'']] [[Picha:SverigesTingsrätter-Hässleholm.svg|thumb|180px|]] '''Hässleholm''' ni mji nchini na manispaa [[Uswidi]]. Kuna wakazi 17,730 (mwaka 2005). Mji ulianzishwa [[1914]]. == Jiografia == Eneo lake ni 11.74 [[km²]]. Iko katika kusini ya Uswidi. <gallery> Picha:Hässleholm C.jpg| ''Stesheni ya treni katika Hässleholm'' Picha:Hässleholm kulturhus.jpg|''Nyumba ya utamaduni'' Picha:Hässleholm Tekniska skola.jpg | ''Shule ya Kiufundi'' </gallery> == Viungo vya nje == * [http://www.hassleholm.se www.hassleholm.se] {{Wayback|url=http://www.hassleholm.se/ |date=20210219082340 }} {{Mbegu-jio-Uswidi}} [[Jamii:Miji ya Uswidi]] 64vyqxmhgbve9n3wtcy96qevnr58qhx Historia ya Kanisa 0 42302 1581115 1514137 2026-07-22T13:13:43Z Riccardo Riccioni 452 /* Atanasi na wengineo */ 1581115 wikitext text/x-wiki {{Ukristo}} '''Historia ya Kanisa''' ni [[fani]] inayochunguza [[historia]] ya [[Ukristo]] na ya miundo yake mbalimbali tangu [[Kanisa]] lilipoanzishwa na [[Yesu Kristo]] katika [[karne ya 1]] hadi leo. Kwa kawaida historia hiyo hugawanywa katika hatua nne: # kipindi cha [[Mitume wa Yesu]] na [[Mababu wa Kanisa]] ([[karne I]]-[[karne IX]]) # [[Karne za kati]] ([[karne IX]]-[[karne XV]]) # kipindi cha [[marekebisho]] ([[karne XVI]]-[[karne XVIII]]) # kipindi cha sasa ([[karne XIX]]-[[karne XXI]]) ==Pande mbili za Kanisa== Kwa mtazamo wa imani, historia hiyo yote inaonyesha upande mmoja [[udhaifu]] na [[dhambi|ukosefu]] wa [[Wakristo]] hata katika ngazi za juu, lakini pia uwezo wa [[neema]] ya [[Mwenyezi Mungu]] wa kuleta [[watakatifu]] wapya katika [[mazingira]] yoyote. Ni kwamba kwa Wakristo, Kanisa ni kitu kizuri na muhimu sana. Ni [[bibiarusi]] wa Yesu, ni [[mwili wa Kristo]], ni [[chombo]] cha [[Mungu]] cha kuunganisha waumini wake kwa [[Roho Mtakatifu]]. Limepewa na Mungu [[wito]] wa kuwaletea watu [[Neno la Mungu|Neno lake]]. Hivyo linatangaza [[Habari Njema]], ambayo ni [[faraja]] kwa watu wanaotaka kukata tamaa. Linaombea watu. Linasaidia wenye [[dhiki]]. Linatetea [[haki za binadamu]]. Ndiyo sababu ya kusema: [[Nasadiki]] Kanisa takatifu. Lakini Kanisa lina upande mwingine. Kati ya habari za siku zetu tunaweza kusikia juu ya magomvi ndani ya [[madhehebu]] fulani. Viongozi wanaweza kushindana. Vikundi vinaweza kujitokeza na kujitenga na Kanisa. Mambo ya [[hela]] yanaweza kupata uzito kuliko mambo ya kiroho. Masharti ya ajabu yasiyo na msingi katika imani na mafundisho ya mitume, yanaweza kuzushwa ghafla na kutangazwa kuwa ya lazima mbele za Mungu. Tukiingia katika historia ya Kanisa kwa undani tunapata habari nyingi za kusikitisha. Ni kwamba Wakristo ni [[binadamu]]. Waliopokea [[wokovu]] katika Kristo wako njiani kwenda [[mbinguni]]. Lakini bado ni wanadamu wenye [[dhambi]] na wenye [[kasoro]]. Kasoro hizo za kibinadamu zinaonekana katika historia ya Kanisa pia. ==Mazingira ya Yesu na ya Wakristo wa kwanza== Imani ya Wakristo ni juu ya Yesu kuwa Kristo, [[Mwana wa Mungu]]. Kwamba alikuja kwelikweli hapa [[duniani]] kuishi kama mtu kati ya watu. Alikuja miaka 2000 iliyopita katika nchi iliyoitwa majina mbalimbali katika historia yake ndefu, kama [[Kanaani]], [[Israeli]], [[Palestina]] au [[Uyahudi]]. Alizaliwa na [[mwanamke]], aliishi na kufa kama sisi sote. Kwa [[maisha]] na [[kifo]] chake alidhihirisha [[upendo]] wa Mungu kwetu na kutualika tumrudishie. Wanafunzi wengi, wa kiume na wa kike, walifuatana naye popote alipokwenda, na kuona aliyoyatenda na kusikia aliyoyasema. Kati yao Yesu alichagua [[wanaume]] 12 ambao aliwaita "mitume". Hakika alikuwa na maana kubwa kufanya hivyo. Ndio [[mbegu]] ya [[taifa]] kubwa la waamini wake wote linaloitwa Kanisa, yaani mkusanyiko. Ndio waliotekeleza maagizo yake, "Basi enendeni, mkawafanye mataifa yote kuwa wanafunzi, mkiwabatiza kwa jina la Baba, na Mwana, na Roho Mtakatifu; na kuwafundisha kuyashika yote niliyoamuru ninyi; na tazama, mimi nipo pamoja nanyi siku zote, hata ukamilifu wa dhahari." ([[Math]] 28:19-20) Hawakuwa watu mashuhuri kwa asili. Tena [[Biblia]] inatupa habari za aina hii: kwamba wale Mitume ni mifano ya Ukristo wetu katika [[nguvu]] au [[karama]] zao, lakini pia katika [[udhaifu]] wao. ===Wayahudi=== Yesu na wanafunzi wake wa kwanza walitokana na [[Abrahamu]] na kuwa [[watoto]] wa [[Agano]] lililofanywa kati ya Mungu na taifa lake la Israeli zamani za [[Musa]]. Wakati wa Yesu Waisraeli hao waliitwa "Wayahudi". Walio wengi waliishi nje ya nchi ya Israeli, kutokana na [[ufukara]] wa nchi na [[vita]] vingi vya zamani vilivyosababisha [[wakimbizi]] kuhamia nchi zenye usalama zaidi. [[Jumuiya]] za Wayahudi zilipatikana katika [[miji]] yote mikubwa ya [[Afrika Kaskazini]] (hasa [[Misri]] na [[Libya]]), [[Ulaya Kusini]] na [[Asia Magharibi]] mpaka [[Uajemi]]. Kwa jumla watu wa huko walifuata [[dini za jadi|dini zao za asili]] za kuabudu [[miungu]] mingi. Palikuwa na mchanganyiko wa imani mbalimbali. [[Wanajeshi]] Waroma waliokaa katika nchi nyingi walileta miungu yao na kuwajengea [[hekalu|mahekalu]] pale walipokaa. Katika mazingira yao Wayahudi walikuwa watu pekee waliomshuhudia [[Mungu mmoja]] tu. Walikuwa tofauti na wengine kwani hawakushiriki katika [[ibada]] ya miungu ya [[serikali]], tena walitunza utaratibu wa [[Sabato]] yaani kutofanya [[kazi]] siku ya saba. Kwa njia ya Wayahudi hao habari za Mungu mmoja zilikuwa zinasikika sehemu nyingi. Kwa upande mmoja Wayahudi walitoka katika [[ukoo]] wa Abrahamu, hasa waliokaa nchini Israeli, lakini watu wengine, wenye asili ya mataifa tofauti, waliwahi kuvutiwa na imani ya Wayahudi hata wakachukua hatua ya kuongoka na [[tohara|kutahiriwa]] wakahesabiwa Wayahudi kamili. [[Mitume wa Yesu]] walitumia [[usafiri]] uliopatikana wakati ule na kufikia nchi zilizojulikana katika mazingira yao lakini si mbali zaidi. Tena hapo awali kila walipokwenda walihubiri hasa katika jumuiya za Wayahudi na Kanisa lilionekana kama madhehebu ya [[Uyahudi|Kiyahudi]] tu. Baada ya kuanza kupokea watu wengine pia bila kuwatahiri hali ilibadilika: Kanisa likawa [[taifa la Mungu]] kutoka kwa Wayahudi na kwa Mataifa. ===Dola la Roma=== [[Dola la Roma]] lilikuwa na eneo kubwa sana katika nchi za [[bara|mabara]] matatu kuzunguka [[Bahari ya Kati]] (Mediteranea). Mataifa mengi waliishi chini ya [[utawala]] wake. Utawala huo ulianza [[KK|kabla ya Yesu kuzaliwa]] ukaendelea mpaka [[karne ya 5]] [[BK|baada ya Kristo]]. Hata mji wa [[Yerusalemu]] na nchi nzima ya Israeli vilikuwa chini ya [[Dola]] hilo. Vilikuwa na serikali yake ya Kiyahudi lakini pia na [[liwali]] au [[gavana]] wa Kiroma. Waroma hawakuwa na neno juu ya [[utamaduni]] na [[dini]] za nchi hizo ila walidai [[utiifu]] na [[kodi]] za mataifa na [[makabila]] yote yaliyokuwa chini yao. Walizima kwa ukali majaribio yote ya kupindua utawala wao. Wayahudi katika Israeli walijaribu mara mbili kuwafukuza Waroma nchini: miaka [[66]]-[[73]] na [[135]] BK Kila safari Waroma walilipiza [[kisasi]], wakichoma [[moto]] miji na [[vijiji]] na kuwafanya wananchi kuwa [[watumwa]] au kuwaua kabisa. Utawala wa [[Roma]] ulirahisisha [[biashara]] na [[uchumi]] pamoja na [[mawasiliano]] katika maeneo hayo yote. Waroma hawakuwa na mitambo ya [[injini]] lakini walikuwa [[wataalamu]] wa [[uhandisi]]. Walikuwa hodari sana kujenga [[barabara]] na [[nyumba]] za [[ghorofa]]. [[jengo|Majengo]] kadhaa waliyoyajenga husimama mpaka leo. [[Magofu]] ya miji yao yanaonekana kuanzia Misri na [[Algeria]] hadi [[Ujerumani]] na [[Asia]]. [[Wasanii]] wao walichonga [[sanamu]] za [[mawe]] za kudumu. Mkuu wa Dola aliitwa "[[Kaisari]]" na kukaa mjini Roma ([[Italia]]). Watu wa Roma walifaulu kujenga dola hilo kubwa kwa [[karne]] nyingi. Kwa jumla walitawala kwa [[busara]], hivyo wakafaulu kuendelea [[muda]] mrefu. Mwanzoni [[uraia]] ulikuwa kwa wakazi huru wa mji wa Roma tu, lakini polepole hata wakazi wa maeneo mengine chini ya Roma wakapewa [[haki]] za uraia. Utawala wa Kiroma ulileta kipindi kirefu cha [[amani]] na cha [[maendeleo]] ya kiuchumi. Lakini maendeleo hayo yalijengwa juu ya utaratibu mkali wa unyonyaji wa nchi na [[mikoa]] ndani ya Dola. Kila sehemu wakazi walipaswa kulipa kodi. Kama kabila fulani lilijaribu kupinga utawala wa Roma wanajeshi wake wakafika haraka na kuzima ghasia. Kwa mfano Wayahudi walipojaribu kujipatia uhuru tena mnamo mwaka 70 BK mji wa Yerusalemu uliharibiwa kabisa na wakazi wote wakauzwa utumwani. Watoto wa watumwa walizaliwa watumwa. Njia nyingine ya kugeuzwa mtumwa ilikuwa kutolipa [[deni|madeni]]. Mdaiwa aliweza kushtakiwa na akishindwa kulipa aliuzwa mwenyewe kama malipo ya madeni yake. [[Idadi]] ya watumwa ilikuwa kubwa: katika mikoa kadhaa ya Dola la Roma watumwa walikuwa [[asilimia]] 20 za wakazi wote. Wengi wao walikuwa na maisha mabaya, lakini wengine waliweza kupata maendeleo na hata kupewa [[uhuru]] na mabwana wao. Watumwa walifurahia sana kusikia mafundisho mapya ya Wakristo, kwamba kila mtu ni mtoto wa Mungu na anapendwa naye. Wakashangaa sana kusikia ya kwamba Yesu [[Masiya|Kristo]] alikufa [[msalaba wa Yesu|msalabani]] kwa ajili ya dhambi za watu wote, na Mungu hajali sifa au [[cheo]] cha mtu. Wakiingia katika [[ushirika]] wa Kikristo waliweza kushangaa wanavyoruhusiwa kukutana na watu huru na hata [[matajiri]]. Ibada za [[Upagani|Kipagani]] zilitenga [[matabaka ya kijamii]]: haikuwa kawaida kwa tajiri kusali pamoja na [[watumishi]] wake. Watumwa waliweza kusikia wakati wa ibada [[nyaraka za Mtume Paulo]] zinazokazia [[usawa]] kati ya Wakristo wote, akisititiza kwamba wote watazamane kama [[ndugu]] na viungo vya [[mwili]] mmoja. "Maana katika Roho mmoja tulibatizwa sisi sote tulibatizwa kuwa mwili mmoja, ikiwa tu watumwa au ikiwa tu huru" ([[1Kor]] 12:13). Ndiyo sababu [[ujumbe]] wa Kristo ulienea hasa kati ya [[maskini]] na watumwa. Lakini hata watu wa matabaka ya juu walivutiwa na maneno ya [[Injili]] na mfano mzuri wa maisha ya Wakristo, [[uhodari]] wao katika [[Mateso ya Wakristo|mateso]] mbalimbali na utaratibu wao wa kusaidiana. Ilitokea pia kwamba, katika mwendo wa miaka, matatizo yalikua, vita vikaongezeka, uchumi na biashara vikashuka chini, [[thamani ya fedha]] ikapungua. Watu wengi wakaanza kukata tamaa au kutafuta faraja katika dini mbalimbali, Ukristo ukiwemo. ===Afrika na sehemu nyingine za dunia=== Miaka 2000 iliyopita mawasiliano kati ya nchi na nchi hayakuwa rahisi. Hakukuwa na [[redio]] wala [[simu]] wala [[ndege (uanahewa)|ndege]] wala [[magari]]. Usafiri ulikuwa kwa [[miguu]] au kwa kupanda [[wanyama]] (k.v. [[farasi]], [[ngamia]], [[punda]]), halafu kwa [[meli]] za [[tanga]]. Meli hizo ziliweza kufuata [[pwani]] tu, hazikuwa imara kutosha kuvuka [[bahari]] kubwa. Lakini hata kwa vyombo hivyo iliwezekana kufanya biashara kati ya [[Mediteranea]] na nchi za mbali kama [[Bara Hindi]] au [[Afrika Mashariki]]. Tunafahamu [[kitabu]] ambacho kiliandikwa [[mwaka]] [[100]] BK na kueleza usafiri wa baharini kutoka Misri hadi pwani ya Afrika Mashariki (iliyoitwa na [[Wagiriki]] "[[Azania]]"). Lakini watu waliojua habari hizo walikuwa wachache. Mabara ya [[Amerika]] na [[Australia]] hayakujulikana na wataalamu wa Asia, Afrika na Ulaya. Watu wengi waliamini [[dunia]] kuwa [[tambarare]] yenye [[umbo]] la [[duara]] (kama [[sahani]]), ingawa wataalamu wa Misri walikwishagundua kwa njia ya [[vipimo]] kuwa dunia ina umbo la [[chungwa]]. Lakini si watu wengi walioamini au kujali [[elimu]] hiyo: ilikuwa nje ya upeo wao. Hali hiyo ilibadilika karne nyingi baadaye tu, wakati meli za kuvuka hata bahari kubwa zilipopatikana. Wakati wa Yesu Afrika Kaskazini pia ilikuwa chini ya utawala wa Roma na wakazi wake hawakuwa [[Waarabu[[. Kiutamaduni kulikuwa na sehemu mbili: Wamisri upande wa [[Mashariki]] na [[Waberberi]] upande wa [[Magharibi]]. Nchi za Waberberi ([[Moroko]], Algeria, [[Tunisia]] na Libya za leo) zilikuwa pia na miji mingi walipokaa [[wahamiaji]] kutoka Italia waliotumia [[lugha]] ya [[Kilatini]]. [[Mji mkuu]] wa sehemu ile ulikuwa [[Karthago]] (karibu na [[Tunisi]] ya leo). Mji mwingine unaotajwa katika Biblia ni [[Kurene]] (huko Libya). Misri ilikuwa [[kitovu]] cha utamaduni wa juu tangu karne nyingi. Mji mkuu wake ulikuwa [[Aleksandria]]. Eneo la utawala wa Roma lilifika mpakani mwa [[Sudan]] ya leo (eneo lililoitwa "[[Nubia]]"). Nchi za Afrika Kaskazini zilikuwa tajiri. [[Hali ya hewa]] ilikuwa afadhali kwa [[kilimo]] kuliko leo. [[Milima ya Atlas]] ilikuwa imejaa [[misitu]]. Katika Algeria na Tunisia ya leo ililimwa [[ngano]] kwa wingi na kuilisha Italia. Hata [[jina]] la "Afrika" lina asili yake katika kipindi cha Kiroma, lilipokuwa jina la mkoa mmoja uitwao leo Tunisia. Kutoka kule jina hilo lilitumika baadaye kwa sehemu nyingine za bara letu. Nchi hizo hazikuwa na mawasiliano mengi na nchi za [[kusini kwa Sahara]] kwa sababu [[jangwa]] hilo lilikuwa kizuizi kikubwa kwa usafiri kati ya sehemu kubwa ya Afrika na nchi nyingine. Hivyo imani ya Kikristo ilifika haraka Kaskazini kwa Sahara isivuke jangwa hilo kubwa. Kumbe mawasiliano yalifanyika hasa kupitia Bahari ya Kati: ilikuwa rahisi kwa wafuasi wa Kristo kutumia mawasiliano hayo yaliyokuwepo tayari. Ni kweli kuwa watu kwa meli kutoka Mediteranea walifanya tayari biashara na pwani ya Afrika Mashariki, na tunaweza kuwaza [[wafanyabiashara]] Wakristo wakitembelea mapema sehemu zetu lakini hakuna kumbukumbu yoyote kwamba walihubiri n.k. Watu wa Afrika Kaskazini walisafiri na kukaa katika miji ya Ulaya na Asia. Kutokana na hayo mawasiliano mazuri tunaona Waafrika mbalimbali katika taarifa za [[Agano Jipya]], kwa mfano: - Yesu alipobeba [[msalaba]] wake kule Yerusalemu akaanguka chini. [[Askari]] wakamkamata mpitanjia jina lake ni [[Simoni wa Kurene]]. Jina linaonyesha kwamba alikuwa mgeni kutoka Libya ([[Lk]] 23:26). - wakati wa ushirika wa kwanza huko Yerusalemu [[Filipo mwinjilisti|Filipo]] alikutana na msafiri kutoka [[Kushi]] [[ubatizo|akambatiza]]. Kushi ni jina la kale la sehemu ya Sudan ya leo hata matoleo mengine ya Biblia hutafsiri: Mhabeshi au [[Mwethiopia]] ([[Mdo]] 8:26 n.k.). - katika mji mkubwa wa [[Antiokia]] (Asia Magharibi) kulikuwa na watu kutoka Afrika kati ya [[viongozi]] wa ushirika wa Kikristo. Mmojawao ni [[Lukio wa Kurene]], mwingine ni "[[Simeoni aitwaye Nigeri]]" (Mdo 13). Neno "Nigeri" linatafsiriwa "Mweusi". Kumbe hata huyu anaonekana ametokea Afrika kutokana na [[rangi]] yake. Haya yote si ajabu. Nchi za Misri mpaka Sudan na Afrika Kaskazini-Magharibi zilikuwa sehemu ya Dola la Roma wakati Ukristo ulipoanza kuenea. Yesu mwenyewe alikaa miaka kadhaa Afrika katika [[utoto]] wake wakati [[wazee]] wake walipokimbilia pamoja naye Misri kwa sababu [[Mfalme]] [[Herode Mkuu]] alitaka kumwua. Mpaka leo Wakristo wa Misri wanatunza kumbukumbu ya uwepo wa [[Familia Takatifu]] katika nchi yao. Kuna makanisa mbalimbali mahali panapokumbukwa ya kwamba [[Yosefu (mume wa Maria)|Yosefu]], [[Bikira Maria|Maria]] na [[mtoto Yesu]] walipumzika. ==Wakati wa Mitume== [[File:Luca signorelli, comunione con gli apostoli, cortona.jpg|thumb|200px|''Komunyo ya Mitume'', kadiri ya [[Luca Signorelli]], [[1512]].]] Mwanzo wa Kanisa ni kule Yerusalemu, mji mkuu wa Wayahudi, ambako mnamo mwaka [[30]] BK Yesu wa [[Nazareti]] alikufa [[Msalaba|msalabani]]. [[Msalaba wa Yesu|Aliuawa]] na [[serikali]] ya [[Ukoloni|kikoloni]] ya Kiroma. Liwali Mroma, kwa jina [[Pontio Pilato]], alitoa dhidi yake [[hukumu]] ya [[adhabu ya kifo|mauti]] kwa ombi la viongozi wa Kiyahudi. Viongozi hao waliona [[kosa]] lake ni kwamba amejitangaza kwa [[uongo]] kuwa [[Masiya]] au [[Mwana wa Mungu]]. Lakini hilo halikuwa kosa machoni pa Waroma (ambao walikuwa [[Wapagani]]), hivyo wakatumia ma[[shtaka]] yaliyoeleweka mbele za Pontio Pilato, la kwamba Yesu anataka kujipatia cheo cha [[Mfalme wa Wayahudi]] yaani kupindua [[utawala]] wa Kiroma. [[Biblia ya Kikristo]] inatuambia jinsi wafuasi wa Yesu walivyoanza kukata tamaa lakini baadaye wakakutana na Yesu [[Ufufuko wa Yesu|aliyefufuka]]. Akaonana nao na kuwafundisha katika kipindi cha siku [[arobaini]] baada ya [[Pasaka]] na hatimaye akapaa [[mbinguni]]. [[File:P. Chester Beatty I, folio 13-14, recto.jpg|thumb|left|Kurasa 4 za [[Injili ya Luka]] zilizonakiliwa katika [[karne ya 3]] katika [[nyasi]] zilizopondwa.]] [[Kifo]] na [[ufufuko wa Yesu]] si mwisho wa [[ufunuo]] wa Mungu: ni lazima tupokee vilevile kama mpango wake yale yaliyojitokeza wakati wa [[Mitume wa Yesu|Mitume]] wake. Miaka hiyo 70 hivi iliona [[Kanisa]] likizidi kusogea mbali na [[dini ya Kiyahudi]] na kuwa la kimataifa kweli pamoja na kupata [[muundo]] wa kudumu wa [[uongozi]]. Sambamba na hilo, makao yake makuu yalihamia Roma kutoka Yerusalemu uliokuja kuangamizwa tena mwaka [[70]]. Ni wakati huohuo kwamba lilipata [[vitabu vitakatifu]] vya kwake vilivyokamilisha vile vya [[Agano la Kale]]. Kanisa linaheshimu kwa namna ya pekee, kama ushuhuda mkuu juu ya maisha na mafundisho ya Yesu na kama moyo wa Maandiko matakatifu yote, Injili nne zilizoandikwa na [[Injili ya Marko|Marko]], [[Injili ya Mathayo|Mathayo]], [[Injili ya Luka|Luka]] na [[Injili ya Yohane|Yohane]] kati ya mwaka 65 na 100 hivi. Mabadiliko hayo yaliyokusudiwa na Mungu hayakutokea bila ya matatizo, hasa kwa sababu yalikuwa magumu kueleweka kwa [[Wayahudi]], ambao mwanzoni walikuwa wengi kati ya Wakristo, na hata kwa Mitume. Lakini [[Roho Mtakatifu]] aliwaongoza taratibu wakubali [[fumbo]] hilo lililofunuliwa hasa kwa [[Mtume Paulo]]. Suala gumu zaidi lilikuwa nafasi ya [[Torati]] katika [[Ukristo]], hasa kwa waliojiunga nao moja kwa moja bila ya [[tohara|kutahiriwa]] kwanza ili wawe Wayahudi. Katika [[Agano Jipya]] inajitokeza misimamo 4 tofauti, na ni ajabu kwamba haikuvunja [[ushirika]] wa imani. 1. Wakristo wenye asili ya Kiyahudi, hasa ya Ki[[farisayo]], walitaka watu wa mataifa watahiriwe kabla [[ubatizo|hawajabatizwa]], halafu wafuate masharti yote ya Torati ili waweze kuokoka. 2. Wengine, kama [[Mtume Petro]] na [[Yakobo Mdogo]], walitaka washike walau baadhi ya masharti hayo ili wasiwe chukizo kwa Wakristo wa Kiyahudi, hasa wakati wa kula pamoja [[ekaristi]]. 3. Paulo alikataa kupunguza [[uhuru wa Kiinjili]] kwa kudhani [[wokovu]] unategemea Torati kuliko [[msalaba wa Yesu]]; hata hivyo alisisitiza upendo kama [[tunu]] bora ya kuzingatiwa ili mtu asikwaze na kupoteza wengine dhaifu kama hao Wakristo wa Kifarisayo. 4. Hatimaye ulijitokeza [[msimamo mkali]] zaidi, wa kupuuzia kwa kiasi fulani Torati kama kitu kilichopitwa na wakati. Misimamo hiyo ya mwisho ulizidi kupata nguvu kadiri Wayahudi na Wakristo walivyozidi kutengana, lakini hata ule wa kwanza uliacha [[athari]] yake ya kudumu katika Kanisa hasa kupitia [[Injili ya Mathayo]] na [[Barua ya Yakobo]]. ===Petro na wenzake=== Petro ni jina lenye maana ya "[[mwamba]]". Alipewa jina hilo na Yesu kwa sababu alitaka kumfanya [[msingi]] wa Kanisa lake. Alikutana naye akiwa [[mvuvi]], akawa [[rafiki]] yake wa karibu sana. Yesu alipokamatwa Petro alitaka kutumia [[upanga]] wake ili amtetee. Lakini alipoulizwa baadaye kama yeye ni rafiki wa Yesu aliogopa akasema hamjui. Hata hivyo Yesu mfufuka alithibitisha uteuzi wake kwa kumkabidhi waumini wote, achunge [[kondoo]] na wanakondoo wake. Katika ushirika wa Yerusalemu Petro alikuwa kiongozi mkuu. Alikuwa Mtume wa kwanza kumpokea katika Kanisa watu wasio Wayahudi bila kudai watahiriwe kwanza. Baada ya yeye kuhama Yerusalemu, Yakobo Mdogo ndiye aliyeongoza ushirika huo. Halafu Petro akawa katika mji mkubwa wa Antiokia lakini kadiri ya taarifa ya Luka alirudi kwa muda Yerusalemu aliposhauriana na Paulo na wengine juu ya namna ya kupokea Wapagani katika Ukristo ([[Mtaguso wa Yerusalemu]] wa mwaka [[49]]). Baada ya kufanya [[utume]] Antiokia, aliweza kwa urahisi kutembelea mikoa ya [[Uturuki]] [[Kaskazini]] wa leo (Wakristo wa huko ndio aliowaandikia [[barua]] kwa msaada wa [[Sila]]) na [[Korintho]], mji wa Ugiriki. [[File:Cruc pet.jpg|thumb|right|''[[Kusulubiwa kwa Mtakatifu Petro]]'', mchoro wa [[Filippino Lippi]], [[1481]]-[[1482]] hivi, [[Firenze]], Italia.]] Kumbukumbu za kale zinasema alifika mpaka Roma alipouawa katika mateso ya kwanza ya Wakristo chini ya serikali kati ya miaka [[64]] na [[68]], wakiliachia Kanisa la mji huo [[usimamizi]] wa makanisa yote. Petro ni mfano mzuri wa nguvu na udhaifu katika maisha ya Kikristo. Alikuwa na [[moyo mkuu]] kumtetea Yesu kwa upanga asikamatwe - lakini hakuelewa kwamba njia ya Yesu si njia ya [[silaha]]. Alitaka kuwa karibu na Yesu - lakini kwa [[hofu]] akamkana. Alimwingiza katika Kanisa [[jemadari]] Mpagani - lakini baadaye akawaogopa waliodai Mpagani asijiunge na ushirika mpaka awe ametahiriwa na kuwa Myahudi kwanza. Mwishoni mwa maisha yake Petro akawa [[shahidi]] wa [[damu]] kwa Bwana wake akafa msalabani kama Yesu. Agano Jipya ina nyaraka mbili zilizoandikwa kwa jina lake. Kanisa la Roma linamkumbuka kama mkuu wake wa kwanza. Baada yake, kila Askofu wa Roma huitwa "mwandamizi wa Petro" na “[[Papa]]” wa [[Kanisa Katoliki]] lote kwa sababu anashika nafasi yake na kuaminika kuwa wa kwanza kati ya maaskofu wote duniani. Mitume wengine wa Yesu walikuwa [[Mtume Andrea|Andrea]], ndugu wa Petro, [[Yakobo Mkubwa|Yakobo]] na mdogo wake Yohane, washirika wao katika uvuvi, lakini pia [[Mtume Filipo|Filipo]], mwanakijiji mwenzao, na rafiki yake [[Nathanaeli]] [[Mtume Bartholomayo|Bartholomayo]]. Halafu kulikuwa na [[Mtume Mathayo|Mathayo]] [[mtozaushuru]], [[Mtume Thoma|Thoma]], [[Simoni Mkananayo|Simoni]] mwanaharakati, Yakobo Mdogo na Yuda wawili, yaani [[Yuda Tadei|Tadayo]] na [[Yuda Iskarioti|Iskarioti]], maarufu kama msaliti wa Yesu. Wote walijitahidi kutekeleza agizo lake la [[uinjilishaji|kuinjilisha]] dunia yote, lakini kwa wengi wao hatuna habari za hakika walikwenda wapi. ===Matendo ya Mitume=== Kati ya [[Wainjili]], Luka hakuishia kuandika habari za Yesu tu, bali alizikamilisha kwa kuandika kitabu cha pili chenye historia ya mwanzo wa Kanisa. Kinajulikana kwa jina la [[Matendo ya Mitume]], kwa kuwa kinawatokeza hasa watu wawili ambao Luka aliwafahamu, yaani Mtume Petro mpaka sura ya 12, halafu Mtume Paulo. Kwa namna ya pekee alikuwa mwanafunzi wa Paulo akamfuata mpaka kifo chake: hivyo si ajabu kwamba alipenda kushuhudia kazi zake na mateso yake kwa ajili ya Kristo na uenezi wa imani. Mpangilio wa kitabu hicho unaelezwa katika 1:8, yaani kuonyesha jinsi imani hiyo ilivyoshuhudiwa toka Yerusalemu hadi mwisho wa dunia upande wa magharibi. Ndiyo sababu kitabu kinaishia na habari za Paulo kufikia Roma na kuanza utume huko mwaka 61, ingawa kuandikwa kiliandikwa kama miaka 20 baadaye. Kuanzia Injili yake, Luka anaonekana alivyojitahidi kuzingatia ukweli wa historia, lakini pia [[jiografia]]: katika Injili mambo yote yanaelekea Yerusalemu, ambapo Yesu alikwenda kufa na kufufuka, na katika Matendo ya Mitume mambo yote yanaanzia Yerusalemu, ambapo Roho Mtakatifu aliwashukia. Tukipenda kujua historia ya wokovu ilivyoendelea baadaye, hatuna budi kufuata kitabu hicho tukilinganisha habari zake na zile tunazozipata hasa katika barua za mitume. Kwa namna ya pekee zile za Paulo tunaweza kuzipanga kwa faida katika mfululizo wa habari za maisha yake alizotuachia Luka, ingawa kuna utatanishi fulani. ===Kanisa la Yerusalemu=== Kabla ya kusimulia uenezi wa Ukristo, Luka aliandika habari za Kanisa mama, yaani lile la Yerusalemu. Katika msingi wake tunaona mitume wakiwa wanasali pamoja na mama wa Yesu na waamini wengine. Majina ya hao 11 yameorodheshwa tena, halafu pengo lililoachwa na msaliti Yuda Iskarioti likazibwa ili idadi muhimu ya 12 ikamilike tena. Aliyeamua ifanyike hivyo ni Petro akitumia tayari mamlaka aliyoachiwa na Yesu, na akiweka masharti kwa mapendekezo ya watu, hasa kwamba mteule awe shahidi wa utume na wa ufufuko wa Yesu (Mdo 1). [[Picha:RabulaGospelsFolio14vPentecost.jpg|thumb|left|250px|Pentekoste ya Mitume ilivyochorwa mnamo mwaka [[586]] katika [[Biblia]] ya Rabbula nchini [[Iraki]].]] Baada ya idadi hiyo kukamilika tena, Roho Mtakatifu akawashukia wote katika nafasi maalumu, yaani [[Pentekoste]] (neno hilo la [[Kigiriki]], maana yake ni "[[hamsini]]", kwa kuwa sikukuu hiyo inatimiza Pasaka siku 50 baada yake). Kwa kuwa siku hiyo ni ya hija, [[mji]] wa Yerusalemu ulikuwa umejaa wageni waliofika kutoka sehemu nyingi za dunia kushiriki [[sikukuu]] za Kiyahudi, wakiwemo Wayahudi na watu waliovutiwa na [[dini]] yao. Siku hiyo wanafunzi wa Yesu walimpokea [[Roho Mtakatifu]]; safari hiyo alijitokeza kama upepo wa nguvu kubwa ajabu uliojaza nyumba nzima (yaani Kanisa lote) na kama ndimi za moto zilizowashukia mojamoja kila mwamini aliyekuwemo (kwa kuwa karama zake ni mbalimbali). Hapo hao waoga, waliokuwa wamejifungia ndani kwa usalama, wakatoka nje ya [[mkutano]] wao wakaanza kumshuhudia [[Bwana]] wao kwa kuhubiria umati wa watu waliokusanyika kwa kufuata upepo huo. Walikuwepo watu kutoka [[Asia]], [[Ulaya]] na Afrika Kaskazini, lakini kila mmoja aliwaelewa mitume kwa lugha yake mwenyewe. Hivyo umoja wa binadamu uliovunjika Babeli katika kujenga mnara wa kiburi ukapatikana tena Yerusalemu kwa nguvu ya Yule aliye upendo wa Mungu. Toka mwanzo Kanisa si la kabila la Yuda tu au la lugha ya Kiaramu tu, bali la mataifa yote na la lugha zote. Aliyesimama kwa niaba yake lote atoe hotuba ya kwanza na kufafanua matukio hayo pamoja na kumshuhudia Kristo mfufuka ni Petro. Maneno yake yaliwachoma moyo wasikilizaji hata wakamuuliza wafanye nini. Jibu likawa watubu na kubatizwa ili wapate msamaha na Roho Mtakatifu. Watu ambao [[imani|waliamini]] [[ubatizo|wakabatizwa]]. hawakupungua elfu tatu: ndio mwanzo wa ushirika wa Kikristo. Ndiyo sababu Pentekoste ni sikukuu ya kuzaliwa kwa Kanisa. Luka ametuachia picha ya Kanisa mama hasa katika mihtasari mitatu (Mdo 2:42-47; 4:32-35; 5:12-16) ambayo inachora maisha ya Wakristo wa kwanza kama kielelezo kwa wale wote watakaofuata. Aliandika kwamba wote waliobatizwa siku ya Pentekoste "waliendelea kujifunza kutoka kwa mitume, kuishi pamoja kindugu, [[ekaristi|kumega mkate]] na [[sala|kusali]]".(Mdo 2:42). "Waumini wote waliendelea kuwa kitu kimoja na [[mali]] zao waligawana pamoja".(Mdo 2:44) "Jumuiya yote ya waumini ilikuwa [[moyo]] mmoja na [[roho]] moja. Hakuna hata mmoja aliyekuwa na kitu chochote akakiweka kuwa mali yake binafsi, ila waligawana vyote walivyokuwa navyo. Mitume walishuhudia kwa nguvu nyingi [[Ufufuko wa Yesu|kufufuka kwa Bwana Yesu]], naye Mungu akawapa [[baraka]] nyingi. Hakuna mtu yeyote aliyetindikiwa kitu, maana waliokuwa na ma[[shamba]] au [[nyumba]] walikuwa wanaviuza na kukabidhi mitume [[fedha]] hizo, zikagawiwa kila mmoja kadiri ya mahitaji yake". (Mdo 4:32-35). Ushirika wa Wakristo leo unaonekana tofauti katika mambo mbalimbali. Tusishangae: Yesu alitumia mfano wa [[mbegu]] ndogo inayotarajiwa kuwa [[mti]] mkubwa baadaye. Watu 120 wa kwanza wamekuwa leo 2,500,000,000! [[Picha]] aliyotuachia Luka si [[sheria]] ambayo ni lazima tuifuate, bali ni mfano bora tu kwetu, ambao tuzingatie kwamba kila mahali mazingira ni tofauti. Tangu miaka 2000 Wakristo wamepata kusikia tena na tena habari hizo wakapata mawazo mazuri jinsi gani ya kujenga jumuiya ya kindugu na ya kusaidiana katika mazingira yao hapa duniani. Mpaka leo [[tabia]] kadhaa zilizotajwa katika Biblia zinakubalika kuwa [[alama]] za Kanisa: *a. kujifunza toka kwa mitume wa Yesu *b. kuishi pamoja kindugu na kuwasaidia wanyonge *c. kumega mkate, yaani kushiriki [[sakramenti]] *d. kusali Katika historia yote ya Kanisa wengi wakaja kujipima kwa kuangalia kielelezo hicho cha umoja katika roho na katika mali. Hata hivyo ushirika wa Wakristo leo unaonekana tofauti katika mambo mbalimbali. Tusishangae: kila mahali mazingira ni tofauti na idadi ya waamini imefikia mabilioni. Picha hiyo ya awali si sheria ambayo ni lazima tuiige, bali ni mfano bora tu. Kwa miaka 2000 Wakristo wamepata kusikia tena na tena habari hizo wakapata mawazo mazuri kuhusu jinsi ya kujenga jumuiya ya kidugu na ya kusaidiana katika mazingira mapya hapa duniani. Hali ya kushirikiana mali zote haikuendelea kama utaratibu wa kawaida wa Wakristo wote. Lakini kutokana na mfano huo zimejitokeza jumuiya mbalimbali katika maisha ya Kanisa. Hasa watawa wengi wakaja kujaribu kutekeleza tena umoja huo mashirikani mwao na hivyo kuwachochea waamini wenzao wote. Umoja huo ndio sifa ya kwanza ya Kanisa na mpango wa Mungu kwa watu wote. ===Aina mpya ya viongozi=== Mwanzoni umoja ulifanikiwa kwa namna ya pekee, ingawa hapo pia ulikuwa na kasoro tunavyosoma katika vitabu vyote vya Agano Jipya. Kutokana na malalamiko ndani ya jumuia, mitume waliamua kuwashirikisha kazi yao katika ngazi ya chini watu saba ambao walishughulikie hasa huduma za upendo, yaani kuwagawia wajane na wazee misaada: idadi hiyo katika Biblia inamaanisha mataifa, na kweli wote walikuwa na majina ya Kigiriki (Mdo 6:2-6). Tofauti za waamini hasa upande wa lugha na utamaduni zinadai daima ubunifu na nia njema zisije zikavuruga umoja. Shida iliyotokea hapo ni utangulizi wa habari nyingine kuhusu Wakristo wa Kiyahudi kuwabana wenzao wenye asili ya Kipagani. Kila jumuiya ina mbinu zake za uongozi. Kama kundi ni kubwa, haiwezekani kufanya kila kitu pamoja. Watu wakiwa wengi ni lazima kugawana kazi na madaraka. Suala hilo limekuwa muhimu sana katika historia ya Ukristo. Njia mbalimbali za uongozi ambazo zilitafutwa na kujaribiwa zinaonyesha tofauti kubwa kati ya madhehebu mbalimbali. Vyeo maalumu vilivyopo katika Ukristo leo, vina asili katika ugawaji wa madaraka ulivyokuwa wakati wa mitume. Mkuu wa jumuiya ya wanafunzi wa Yesu tangu mwanzo alikuwa yeye mwenyewe. Katika ushirika wa kwanza kule Yerusalemu Mitume, yaani marafiki wa Yesu wa karibu waliotumwa naye na kupewa kazi ya kueneza Habari Njema, ndio waliokuwa viongozi. Lakini baada ya muda mfupi kazi zikawa nyingi, hivyo wakaongeza hao "Wasaidizi saba". Katika nyaraka za Paulo (ambazo ni maandiko ya kwanza ya Agano Jipya) tunaona hali ya miaka 20-35 baadaye: yeye anataja mitume, manabii, walimu, wenye vipawa mbalimbali (1Kor 12:28 n.k.), au maaskofu na mashemasi, pia wazee. Kwa jumla hakuna picha kamili ya utaratibu mmoja uliokuwepo kila mahali. Kumbe mwishoni mwa karne ya kwanza cheo cha "Askofu" kiliimarika sana, lakini pia chini yake vyeo vya Kasisi na Shemasi vilikuwa kawaida. Mashemasi wa kike walikuwepo, lakini walitoweka baadaye, labda kutokana na utamaduni uliotoa kipaumbele kwa wanaume. Hivyo mapema ulipatikana muundo mmoja wa uongozi kila [[dayosisi|jimbo]], yaani askofu mmoja akisaidiwa na mapadri na mashemasi, badala ya mitindo mbalimbali iliyojitokeza awali. Ni hasa [[Ignas wa Antiokia]] ambaye katika [[barua]] zake anathibitisha muundo huohuo kila mahali alipopitia kutoka [[Siria]] hadi Italia mwanzoni mwa [[karne ya 2]]. Katika Mdo 6-8 hao viongozi 7 wapya wanajitokeza kama mashujaa katika utume, ambao mwisho wake kwa Stefano ulikuwa ni kifodini. Katika kusimulia tukio hilo la mwaka 36 hivi, Luka alisisitiza kuwa mashtaka ya Wayahudi dhidi ya Stefano ni yaleyale yaliyomhusu Yesu: yaani upinzani dhidi ya mwalimu unaendelea dhidi ya wanafunzi wake. Vilevile Stefano akakabili mateso kama alivyofanya Yesu akimkabidhi Bwana roho yake na kuwaombea watesi wake. Kabla ya hapo Wakristo walikuwa wamedhulumiwa katika nafasi mbalimbali, lakini dhuluma hiyo ya tatu ikawa kubwa zaidi na kusababisha wengi wakimbie Yerusalemu. Lakini kwa mpango wa Mungu mtawanyiko huo ulichangia kueneza Injili. [[File:Rembrandt 169.jpg|thumb|left|200px|[[Rembrandt]], ''[[Ubatizo wa towashi]]'', ([[1626]] hivi).]] Kufuatana na mpangilio wa kitabu, Mdo 8 inaeleza jinsi Mungu alivyoongoza uenezi wa Kanisa kwa watu wasiokubaliwa na Israeli, yaani kwanza kwa Wasamaria waliokuwa maadui wakuu wa taifa teule, halafu [[towashi]] (yaani mwanamume mbovu) toka [[Ethiopia]]. Katika nafasi hizo zote mbili Luka alisisitiza furaha iliyotokea kama dalili ya wokovu. Juhudi za [[Filipo mwinjilisti]] zikaja kuthibitishwa na mitume kwa kuwawekea mikono Wakristo wapya wa Samaria. Wakati uleule likatukia jambo lingine, la ajabu kabisa, ambalo limesimuliwa na Luka mara tatu, yaani uongofu wa Saulo/Paulo aliyekuwa mtesi mkuu wa Stefano na Wakristo wengine. Ndiye aliyechaguliwa na Mungu awe mwenezi mkuu wa imani ya Kikristo, mtetezi mkuu wa uhuru wa Wakristo wa mataifa kuhusu sheria za Kiyahudi, tena mwandishi mkuu wa Agano Jipya, mwenye kufafanua mafumbo ya imani kwa undani kabisa. Mungu alimteua awe chombo chake kiteule ili kuleta jina lake kwa mataifa (Gal 1:13-24; Mdo 9:1-31; Mdo 22:17-21): katika historia yote ya Kanisa baada ya Pentekoste hadi leo hakuna tukio lingine muhimu zaidi. Paulo alikuwa Myahudi Farisayo mzaliwa wa Tarso (mji wa Kilikia, leo nchini Uturuki). Alikaa Yerusalemu kwa masomo ya kidini lakini hakumfahamu Yesu. Aliporudi huko, baada ya yeye kuacha dunia, alihusika na kifodini cha Stefano (Mdo 6) akatumwa na Baraza Kuu la Taifa kutafuta na kukamata kama wazushi Wayahudi waliojiunga na Ukristo. Aliposafiri kwa ajili hiyo hadi Dameski (mji mkuu wa Siria), alitokewa na Yesu katika ono akaongoka kuwa Mkristo. Hivyo mtesaji wa Wakristo akawa mhubiri mkuu wa Injili. Hakuna mwingine kati ya mitume wote ambaye alisafiri, kuhubiri na kuanzisha jumuia kama Paulo. Katika safari kubwa tatu alizunguka Asia Magharibi na Ulaya Kusini, lakini pia alifundisha kwa njia ya barua (au nyaraka). Nyaraka zake mbalimbali zimehifadhiwa katika Agano Jipya. Humo Paulo anaonekana kuwa mtaalamu wa Sheria ya Kiyahudi ilivyo katika Agano la Kale, lakini alionyesha jinsi uhuru katika Kristo unavyopita masharti ya sheria za Musa akatetea kupokea Wapagani katika Kanisa bila kuwadai wafuate masharti hayo. Mwishoni akakamatwa Yerusalemu akashtakiwa ya kuwa amehatarisha amani. Kama mzaliwa wa Tarso alikuwa na uraia wa Roma akadai haki yake ya kukata rufaa kule, mbele ya Kaisari. Akapelekwa Roma (Mdo. 28). Baada ya kesi yake kushindikana alipata nafasi ya kusafiri tena na kuhubiri Injili mpaka Hispania. Lakini kumbukumbu ya kale inatuambia kuwa aliuawa Roma baada ya Petro kwa kukatwa kichwa katika mateso ya kwanza ya Wakristo (64-68 BK). Paulo ni mfano mzuri wa jinsi mtu aliyepinga Injili vikali alivyoongozwa kuihubiri. Imekadiriwa kwamba kwa muda wa miaka 13 alisafiri umbali wa kilometa 14,000 hivi bila kujali afya yake mbovu. Tukikumbuka ugumu wa safari wakati ule, tunaweza kuhisi alivyokuwa na juhudi. Nyaraka zake zinatuonyesha jinsi gani Mkristo anaweza kutumia akili yake pamoja na imani. Katika maandishi yake tunamuona kama mtu aliyesukumwa na upendo wa Kristo kati ya matatizo na mateso makubwa. Anatufundisha kutoangalia Ukristo kama sheria au amri tu (Fanya! Acha!) bali kama jibu la upendo la mtu aliyeelewa Mungu alivyotupenda kwanza. Ukubwa na ubora wa mchango wa Paulo unaeleweka tukizingatia kwamba alifanya kazi na kuandika kabla ya vitabu vya Agano Jipya kupatikana. Ndiye aliyeanza kuliandika akipanua mawazo aliyoyapokea katika [[Kanisa]] kwa kuzingatia Agano la Kale na mang’amuzi yake mwenyewe. Hapo alifafanua vizuri ajabu maisha ya Kikristo kama neema ya kumshiriki Yesu kwa imani, [[sakramenti]] na [[juhudi]] za kushinda [[umimi]] hadi kugeuka [[sadaka]] hai, takatifu na ya kumpendeza Mungu. wokovu huo, utakaokamilika katika [[ufufuko]] wa [[mwili]], unapatikana katika Kanisa, ambalo Paulo alilitambulisha kama bibiarusi wa Kristo na mwili wake. Lakini, kabla Luka hajasimulia [[umisionari]] wake, aliandika habari nyingine ya ajabu ambayo pia inapatikana mara tatu katika Matendo ya Mitume, yaani uongofu wa [[akida Korneli]] na nyumba yake (Mdo 10). Wapagani hao walijaliwa Roho Mtakatifu kabla hawajabatizwa, wakimsikiliza tu mtume Petro. Hivyo Mungu alimuonyesha mkuu wa mitume nia yake kuhusu wokovu wa mataifa, naye Petro akalitangazia Kanisa kwamba Wapagani wasilazimishwe kufuata sheria za Kiyahudi. Uamuzi huo uliofuata hiyo Pentekoste ya mataifa ilimfungulia Paulo mlango wa umisionari wake unaotawala Mdo 13-28. Ingawa Wakristo wenye msimamo mkali wa Kiyahudi walikubali maneno ya Petro (Mdo 11:1-18), hawakuweza kumuunga mkono Paulo aliposisitiza kwamba wokovu unategemea imani kuliko utekelezaji wa sheria. Basi, mvutano juu ya suala hilo ukaendelea kuvuruga maisha ya Kanisa kwa miaka mingi ya mbele. Ni baada tu ya Petro kufungua mlango kwamba Mdo 11:19-26 inasimulia jinsi waliotawanyika baada ya uuaji wa Stefano walivyoeneza [[Ukristo]] huko walikohamia nje ya nchi takatifu, wakiwahubiria kwanza Wayahudi wenzao, halafu Wapagani. Kitabu kizima kinafuata utaratibu huo: Paulo mwenyewe kila alipofika aliwaelekea Wapagani baada tu ya Wayahudi kukataa Injili. Kati ya miji ambapo ilianzishwa jumuia ya waamini wengiwengi, muhimu zaidi ni [[Antiokia]] (mpakani kwa Sirya na [[Uturuki]] wa leo): huko wafuasi wa Yesu walikuwa mchanganyiko mkubwa wa Wayahudi na mataifa, hivyo wakapewa jina jipya maalumu la Kiyunani (Wakristo). Ndipo walipofanya kazi [[Barnaba]] aliyetumwa na mitume, Paulo aliyeitwa naye kumsaidia, pamoja na manabii na walimu wengine. Wakati huohuo (mwaka 44 hivi) [[Herode Agripa]] alimuua [[Yakobo Mkubwa]] (mtume wa kwanza kumfia Yesu) akakusudia kumuua hata Petro, lakini huyo akahama Yerusalemu (Mdo 12:1-17) akafanya kazi huko na huko kabla hajahamia moja kwa moja Roma akiuletea mamlaka yake. ===Safari za kimisionari za Paulo zilivyoanza (46-49)=== Kanisa changa na motomoto la Antiokia likawa kituo cha umisionari kuanzia mwaka 46; kwa mara nyingine Roho Mtakatifu ndiye aliyechochea juhudi za kitume na kuteua watu wa kutumwa, yaani Barnaba na Paulo (Mdo 13:1-3). Safari yao ya kwanza ilichukua miaka 3 katika kisiwa cha [[Kupro]] na mikoa ya kusini ya Uturuki wa leo (Mdo 13:16-51; 14:19-23). Ilikuwa kawaida yao kuanzisha Kanisa katika miji mikubwa ili toka huko ujumbe ufike hadi vijijini. ===Mtaguso wa Yerusalemu (49)=== [[File:Saint James the Just.jpg|thumb|right|[[Yakobo Mdogo]], [[kiongozi]] wa [[Wakristo wa Kiyahudi]] mjini Yerusalemu, aliyekubali [[Wakristo wa mataifa]] wasilazimishwe kushika [[Torati]].]] Waliporudi Antiokia walipaswa kupambana na [[Wakristo wa Kiyahudi]] kuhusu uwezekano wa mataifa kuokoka pasipo kutahiriwa. Hatimaye suala likapelekwa Yerusalemu kwa Kanisa mama. Baada ya majadiliano marefu Petro akatoa neno la mwisho kwamba Wapagani wanaomuamini Yesu wasitwishwe mzigo usiobebeka wa kufuata sheria za Kiyahudi (Mdo 15:1-12). Katika Gal 2:1-10 Paulo pia ametuachia kumbukumbu ya mtaguso huo akisisitiza kuwa mitume waliokuwepo ([[Yakobo Mdogo]], Petro na Yohane) walitambua rasmi karama ya kimisionari ya kwake na ya Barnaba na uhalali wake, wakiwaomba tu wachangishe pesa kati ya Wakristo wa mbali kwa ajili ya wenzao wa Yerusalemu wwnye hali ngumu. Hiyo ilikuwa namna mpya ya kutekeleza upendo wa kidugu na kudumisha umoja wa Kanisa baada ya uenezi wake. Masuala hayo yakadai uamuzi mwingine ili Wakristo wa Kiyahudi waweze kuendelea kushirikiana na wenzao wa mataifa pasipo kuogopa unajisi ambao ungewazuia wasifuate ibada zao. Gal 2:11-14 inaeleza shida iliyotokea Antiokia: ingawa Paulo alimheshimu sana Petro, alipoona hafuati kwa unyofu uamuzi wa mtaguso hakusita kumkosoa kidugu hadharani ili aliepushe Kanisa na upotovu kuhusu suala la wokovu. Basi, kadiri ya Mdo 15:13-35, Yakobo Mdogo aliyeachiwa uongozi wa Kanisa la Yerusalemu alichagua makatazo makuu manne kutoka Mambo ya Walawi akidai Wakristo wote wayashike kama mambo mazito kwa dhamiri ya Kiyahudi. Uamuzi huo uliarifiwa kwa Wakristo wa Antiokia na mikoa ya jirani kwa wajumbe na barua. Barua zikaendelea kuandikwa hata leo kwa lengo la kudumisha umoja na amani katika Kanisa, kwa kuwa ni kazi ngumu kuelewana kwa watu tofauti kama hao waliozoea kudharauliana kwa matusi kama “[[mbwa]]”. ===Safari ya pili ya Mtume Paulo (50-52)=== [[File:V&A - Raphael, St Paul Preaching in Athens (1515).jpg|thumb|left|250px|Mtume Paulo akitoa ''[[Hotuba ya Areopago]]'' huko [[Athene]], kadiri ya [[Raffaello Sanzio]], [[1515]].]] Mdo 15:36-39 inasimulia ugomvi kati ya Paulo na Barnaba walipotaka kufunga safari tena (mwaka uleule 49). Mungu hakuzuia ugomvi huo kusudi hao wawili waeneze zaidi neno lake wakienda sehemu tofauti. Barnaba na Marko walielekea Kupro, kumbe Paulo alimchukua [[Sila]] na kufunga safari iliyodumu miaka mitatu, akielekea kwanza jumuia zile za bara alizoziunda miaka iliyopita (Mdo 15:40-16:5). Paulo ni maarufu kwa juhudi zake za kueneza Ukristo mahali pengi palipokuwa bado, lakini pia tunajua upendo wake kwa watu aliowatangazia habari njema, na bidii zake kwa makanisa aliyoanzisha: alikuwa akiwaombea usiku na mchana, akiwaka hamu ya kuwatembelea, akiwaandikia barua za kusisimua ili kuwatia moyo au kuwakosoa, kutatua matatizo yao na kujibu maswali mbalimbali. Pengine aliwatumia watu alioongozana nao: kati yao alimpendelea [[Timotheo]] akashirikiana naye mpaka kufa. Kadiri ya Mdo 16:6-15, katika safari hiyohiyo kwenye mikoa mbalimbali ya Uturuki wa leo, huenda Luka pia akajiunga na msafara akifuatana na Paulo hadi kufa kwake. Yeye anatia maanani uongozi wa Mungu ambaye kwanza aliwazuia mara mbili wasielekee walikokusudia, halafu kwa njozi alionyesha ni mapenzi yake wavukie Ulaya katika [[Ugiriki]] wa leo. Inavyojulikana, Wayunani walikuwa na hamu kubwa ya kupata maarifa kuliko wengine, halafu kubishana nao kwa ufasaha na kuwashinda. Katika mazingira hayo, falsafa na dini zilikuwa mada kuu na kuingiliana na hadithi za ajabuajabu kuhusu miungu, malaika na wengineo. Karibu barua zote za mitume zilikabili hatari hiyo, ambayo ikazidi kuwa kubwa na kuleta mafarakano katika Kanisa hasa katika karne II, ilipoitwa “[[Gnosis]]” (= ujuzi). Hasa Paulo alijitahidi kuishinda mapema iwezekanavyo. Huko Ugiriki wakaanzisha Kanisa kwanza [[Filipi]], halafu [[Thesalonike]]. Kutokana na dhuluma za Wayahudi, Paulo alilazimika kuondoka akafika [[Athene]], mji mkuu wa [[falsafa]], akajaribu kutangaza Injili kwa ufasaha wa maneno ili kuwavuta hao watu wa elimu; kumbe akashindwa kabisa (Mdo 17). Ndipo alipoelewa kuwa imani haitegemei [[akili]] na [[elimu]], akaamua kuhubiri kwa [[unyofu]] tu mafumbo ya imani (1Kor 1:17-2:5). Mdo 18:1-11 inasimulia mang’amuzi mengine aliyoyapata katika jiji la Korintho, lenye bandari mbili katika [[bahari]] tofauti zilizoleta urahisi wa kuvusha [[bidhaa]] toka moja hadi nyingine badala ya kuzisafirisha kwa [[meli]] kandokando ya [[rasi]]. Kutokana na umuhimu huo na wa kuwa [[makao makuu]] ya [[mkoa]] wa [[Akaya]] (Ugiriki kusini), pamoja na biashara kubwa, kulikuwa na mchanganyiko wa watu, wakiwemo watumwa na makahaba wengi. Huko alikaa mwaka mmoja na nusu kutokana na kufunuliwa na Yesu kwamba ana wateule wengi jijini. Kweli utume wa Paulo ukazaa sana, ingawa kabla hajafika walikuwepo tayari Wakristo kadhaa kama [[Akwila na Priska]] waliofukuzwa na [[kaisari Klaudio]] mwaka 49 watoke Roma pamoja na Wayahudi wote hasa kutokana na mabishano yao kuhusu Kristo. ===Barua za Paulo na wengine=== [[File:Probably Valentin de Boulogne - Saint Paul Writing His Epistles - Google Art Project.jpg|thumb|250px|''Paulo Akiandika Nyaraka Zake'', [[karne ya 17]].]] Akiwa Korintho, Paulo akawaandikia kwa [[furaha]] barua tuliyonayo mpaka leo ili kuwahimiza na kuwaelimisha zaidi: ndiyo andiko la kwanza la Agano Jipya kwa kuwa ni wa mwaka 51 hivi. Kati ya vitabu 27 vya [[Agano Jipya]], 21 vina mtindo wa [[barua]] au [[waraka|nyaraka]]. Hiyo ni tofauti kabisa na [[Agano la Kale]], ambamo vitabu kadhaa vinazileta, lakini si [[kitabu]] kizima hata kimoja. Mtume Paulo ndiye aliyetumia zaidi [[mtindo]] huo ili afikie na [[ujumbe]] na [[mamlaka]] yake pale asipoweza kufikia kimwili. Barua 14 zinahusishwa na yeye kwa namna moja au nyingine, wakati nyingine 7 zinahusishwa na [[Yakobo Mdogo]], Mtume Petro, [[Mtume Yohane]] na [[Yuda Tadei]]. Hii haina maana kwamba ziliandikwa zilivyo na Mitume hao. Kwanza, tokea awali watu waliweza kuandika barua kwa [[mkono]] wao, au kwa kumuongoza [[karani]] aandike maneno yao wenyewe, au kwa kumpa maelekezo ya jumla kuhusu namna ya kuandika kama si kumuachia aandike anavyoona inafaa. Zaidi ya hayo, wakati wa Mitume ilikuwa kawaida kuandika kwa kutumia [[jina]] la [[marehemu]] fulani maarufu kama kwa kumwezesha aendelee kutoa ujumbe aliokuwa anautoa maishani. Pengine aliyeandika hivyo alikuwa na uhusiano wa pekee na marehemu huyo kama [[mwanafunzi]] au [[mwandamizi]] wake. Pengine maandishi hayo hayakuwa tu barua fupi za kuwasiliana kuhusu shida fulani, bali [[hati]] au [[insha]] ndefu kuhusu [[mada]] fulani: ndizo zinazostahili kuitwa nyaraka. Ingawa tofauti kati ya barua na waraka inaeleweka ki[[nadharia]], pengine ni vigumu kugawa vitabu hivyo vya Agano Jipya katika makundi mawili: kwa hakika [[Eb]] ni waraka na [[3Yoh]] ni barua, lakini nyingine ziko katikati. [[2Pet]], ambayo inafikiriwa kuwa ya mwisho kuandikwa, inashuhudia kwamba tayari barua za Paulo zilikuwa zimekusanywa na kuheshimiwa kama [[Maandiko Matakatifu]]. ===Apolo, mmisionari kutoka Afrika=== Mwaka 52 Paulo aliondoka kwa hiari Korintho kuelekea Yerusalemu na Antiokia. Njiani alihubiri kidogo [[Efeso]], makao makuu ya mkoa wa [[Asia Ndogo]] (Uturuki Magharibi wa leo), lakini hakukubali kubaki muda mrefu zaidi, ila aliwaacha huko Priska na mumewe akiahidi kurudi, Mungu akipenda (Mdo 18:18-22). Huo ni mfano mzuri wa ushirikiano kati ya mseja na watu wa ndoa katika utume. Mdo 18:24-28 inasimulia kwamba, baada ya Paulo kuondoka, alifika Myahudi wa Aleksandria, jina lake [[Apolo]]. Kama vile wenzake wengi wa Misri alikuwa na elimu ya Kiyunani na ujuzi wa Biblia. Tena alikuwa motomoto katika kufundisha habari za Yesu, ingawa hazijui sawasawa, hasa hana habari ya ubatizo wake mpya (kasoro hiyo ikaendelea kuwepo kwa muda mrefu kwa sababu baadhi ya wanafunzi wa Yohane Mbatizaji hawakumuamini Yesu, hivyo wakaendeleza ujumbe wa mwalimu wao). Priska na mumewe wakamuelimisha zaidi, halafu wakampa barua ya kumtambulisha kwa Wakristo wa Korintho alipokwenda kuhubiri. Wamisionari wa namna hiyo wakazidi kustawisha na kuvuruga makanisa walau mpaka mwisho wa wakati wa mitume. ===Safari ya tatu ya Mtume Paulo (54-58)=== Baada ya kukaa Antiokia mwaka mmoja na nusu Paulo akafunga tena safari akiyapitia makanisa ya [[Galatia]] na [[Frigia]] ili kuyathibitisha (Mdo 18:23). Hatimaye akafika Efeso ambapo akabaki tangu mwaka 54 hadi 57, akifundisha kila siku na kueneza sana Injili katika mkoa mzima (Mdo 19:1-10). Pamoja na hayo aliandika barua kadhaa, ambazo baadhi zimepotea, nyingine tunazo hadi leo (kwa [[Waraka kwa Wagalatia|Wagalatia]], kwa [[Waraka kwa Wafilipi|Wafilipi]], ile ya [[Waraka wa kwanza kwa Wakorintho|kwanza kwa Wakorintho]], inawezekana [[Waraka kwa Filemoni|Filemoni]] pia). Luka hakusimulia mateso yote ya Paulo, kwa mfano alivyohukumiwa mwaka 56 hivi hukohuko Efeso (1Kor 15:32; 2Kor 1:8-9). Kutoka Korintho habari za kusikitisha zilimfikia Paulo akiwa Efeso (pengine mwaka 57): katika Kanisa hilo ambalo alilianzisha na kulipenda sana kulikuwa na shaka kuhusu imani, mafarakano, upinzani wa Wakristo wa Kiyahudi dhidi yake, na makwazo. Kilichohatarisha zaidi jumuia hiyo ni karama mbalimbali ambazo hao Wakristo wachanga walizijali mno na hatimaye wakajivunia kuwa nazo. Vilevile walivutiwa kumfuata mtu kama Apolo, mwenye ujuzi na ufasaha mkubwa, mambo yaliyopendwa sana na Wagiriki. Ilimbidi Paulo arekebishe hali hiyo ili kuokoa hasa umoja wa Kanisa na heshima kwa viongozi wake halali. Basi mwaka mzima akawa na mahangaiko kwa Wakorintho akawaandikia walau barua nne au tano, ingawa sisi tunazo mbili tu; pengine sehemu za baadhi yake zimeshonwa ndani ya 2Kor. Mdo 19:21-20:1 inasimulia alivyohama Efeso kutokana na matatizo kuzidi, akaelekea Makedonia na Ugiriki. Toka huko alipata nafasi ya kuhubiri huko [[Iliriko]], yaani [[Albania]] ya leo kwenda kaskazini (Rom 15:19). Ingawa Paulo alikaa Efeso miaka mitatu, moyo wake wa kimisionari haukutulia kwa sababu alikumbuka alivyotabiriwa atafanya kazi hata mbali zaidi. Ndiyo maana alitaka kwenda Ulaya magharibi, yaani Roma na halafu [[Hispania]], nchi iliyohesabika kuwa mwisho wa dunia. Ila kabla ya kwenda huko alipanga kuleta mchango wa Wakristo wa mataifa kwa wenzao wa Yerusalemu. Basi, mwishoni mwa miezi mitatu aliyokaa [[Korintho]] ([[Mdo]] 20:2-3) akijiandaa kupanda [[meli]], yaani mwanzoni mwa mwaka [[58]], Paulo aliwaandikia Wakristo wa Roma ili kuandaa [[utume]] atakaoufanya katika [[jiji]] hilo. Huko [[Ukristo]] uliingia toka mwanzo kabisa, ukiletwa na baadhi ya [[Wayahudi]] wengi walioishi Roma ambao [[ubatizo|walibatizwa]] Yerusalemu kwenye [[Pentekoste]] ya mwaka [[30]]. Wayahudi wote walipofukuzwa na [[Kaisari Klaudio]] ([[49]]), Wakristo wa mataifa mengine wakabaki ndio wengi, nao wakaachana na masharti mbalimbali za [[Uyahudi|Kiyahudi]], kama yale kuhusu vyakula. [[Muda]] mfupi baada ya Klaudio kufa ([[54]]), Wayahudi walianza kurudi, kumbe wakakuta mabadiliko hayo makubwa ndani ya [[Kanisa]], nao wakajiona wamewekwa pembeni kidogo, kama si kudharauliwa na Wakristo wa mataifa. Mtume Paulo akijua umuhimu wa Roma, [[mji mkuu]] wa [[ulimwengu]] wa zamani hizo, aliwaandikia Wakristo wa huko [[barua]] ndefu tena nzito kuliko zote. Alitaka kuwaeleza kwa maandishi ya mpango mafundisho yake kuhusu wokovu, kwa sababu walikuwa wamesikia habari tofautitofauti juu yake bila ya kukutana naye. Ingawa haina mafundisho yote ya Paulo, barua hii imechangia [[teolojia]] ya Kikristo kwa kiasi kikubwa, hasa upande wa [[magharibi]]. Kwa namna ya pekee inajibu kinaganaga maswali kuhusu wokovu: unapatikana kwa njia gani? Kwa nini Wayahudi wengi walishindwa kumuamini Yesu ili kuupata? Kwa nini mataifa yameupokea badala yao? Aliyepata wokovu anaishi vipi? Je, Wayahudi wametupwa moja kwa moja? Pamoja na kuwaandaa hivyo wampokee vizuri, alichukua nafasi ya kuimarisha [[umoja]] wao ulioingia dosari. Hasa aliwaonya Wakristo wa mataifa wasidharau [[Wayahudi]], kwa sababu hao bado ni wateule wa Mungu. Akigusa zaidi maisha ya [[Kanisa la Roma]] ya wakati huo, yaliyovurugwa na masuala madogomadogo kuhusu vyakula na [[sikukuu]], Paulo alidai wenye nguvu watekeleze upendo kwa walio dhaifu zaidi, pamoja na [[busara]], uelewa, mfano wa Yesu na [[uaminifu]] kwake. Maelekezo hayo yanaweza kusaidia daima kukabili mvutano wowote kati ya wenye mitazamo tofauti (finyu na mpana, au wa kizamani na wa kisasa zaidi). Lengo ni ule [[umoja]] uliofundishwa katika [[sura]] nane za kwanza. ===Ukristo baada ya Paulo kufika Roma=== [[File:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|thumb|right|''[[Kusulubiwa kwa Mt. Petro]]'' kadiri ya [[Caravaggio]].]] Paulo kupeleka [[mchango]] Yerusalemu (Mdo 20:16-21:36) ndio mwisho wa kipindi cha utume wake mkubwa zaidi. Sura tisa za mwisho za Matendo ya Mitume zinatusimulia kinaganaga habari zake kuanzia 58 hadi 63, ambapo karibu miaka yote alikaa kifungoni akisubiri kesi (Mdo 23:12-24; 24:22-25:22; 28:11-16,23-30). Bila ya shaka ilikuwa ya majaribu makubwa kwake, lakini ilimpa nafasi ya kutafakari mafumbo ya wokovu kwa undani zaidi tena, na ya kumshuhudia Kristo mbele ya wafalme ([[Agripa II]] na nyumba ya [[Kaisari]]) alivyotabiriwa. Kwa Luka ni muhimu sana kwamba Paulo alifika Roma na kuanza huko kazi yake ya utume, kiasi kwamba hakuendelea kuandika kilichofuata. Hasa kwamba mwaka 64 mfalme [[Nero]] alianza dhuluma za serikali dhidi ya Wakristo zilizoendelea mpaka 313, ingawa si mfululizo. Petro na Paulo waliuawa mjini Roma kati ya mwaka huo na mwaka 68, wakiliachia Kanisa la mji huo usimamizi wa makanisa yote. Kuhusu kipindi hicho tuna ushahidi wa vitabu mbalimbali vya Kipagani, vya Kiyahudi na vya Kikristo. Baadhi yake ni vile vya mwisho vya Agano Jipya ambavyo tunataka kuendelea kuvichambua. Waandishi wake pengine walitumia majina ya mitume ili kuyapa nguvu maandiko yao: inawezekana walikuwa warithi wa mamlaka yao na kuendeleza kazi zao. Mkazo wa vitabu hivyo unaelekea miundo ya Kanisa ([[uchungaji]]) kuliko umisionari ([[uvuvi]]). Wakati huohuo viliandikwa vitabu vingine pia, kama [[Didake]], ambavyo viliheshimika na kutumika sana lakini hatimaye havikupokewa katika Biblia. Katika hiyo miaka ya mwisho ya ufunuo, Wakristo wa mataifa wakazidi kuwapita wale wa Kiyahudi kwa idadi na kwa umuhimu. Nafasi ya Yerusalemu katika Kanisa ulizidi kupungua kutokana na hali ya nchi, yaani vurugu kati ya Wayahudi, Wayunani na serikali ya kikoloni. Mwaka 62 Yakobo, ndugu wa Bwana na kiongozi wa Kanisa la huko, aliuawa na Wayahudi. Tangu mwaka 66 hadi 73 hao walipigania uhuru wakashindwa; mwaka 70 Yerusalemu ulitekwa tena na Waroma na kuteketezwa pamoja na hekalu lake. Kuanzia hapo hadi leo [[dini ya Kiyahudi]] imebaki haina ukuhani wala sadaka; nguvu yake ni katika masinagogi inapofanyika ibada ya Neno la Mungu chini ya [[walimu wa sheria]]. Maangamizi hayo yalizidi kutenganisha Wakristo na Wayahudi, hasa kwa sababu Wakristo wa Yerusalemu walikimbilia ng’ambo ya Yordani badala ya kupigania uhuru, halafu wakarudi mjini mpaka vita vya pili vya Kiyahudi (132-135) ambapo Waroma wakabomoa tena Yerusalemu na kuwafukuza Wayahudi wote wasiweze hata kuingia wilayani na kuona kwa mbali mlima wake. ===[[Injili Ndugu]]=== Tulivyoona, kwa muda wa miaka 30 na zaidi Wakristo walitangaza habari za Yesu hasa kwa midomo, halafu kwa barua na maandishi mengineyo. Lakini wakati huohuo (miaka ya 50?) baadhi yao walianza kukusanya kwa maandishi ushuhuda wa mitume na wengineo kuhusu mafundisho na maisha ya Yesu, kama vile mifano aliyoitoa, mabishano yake na Mafarisayo, na hasa mateso yake. Kati yao tunaambiwa Mathayo aliandika kwa Kiaramu, ingawa hatuna hata kipande cha kitabu chake na cha vinginevyo. Ila Wainjili wetu walivisoma na kuvitumia kwa kutunga vya kwao. Baada ya Injili zao nne kupatikana, Kanisa likaacha vitabu vya kwanzakwanza hata vikapotea. Wataalamu wengi wanakubaliana kusema Marko ndiye aliyetangulia kuandika kitabu kamili juu ya maisha na mafundisho ya Yesu kuanzia utume wa Yohane Mbatizaji hadi ufufuko wake. Ndiye aliyekiita kitabu cha namna hiyo Injili, hata neno hilo, lililokuwa na maana ya ujumbe kuhusu Yesu, likaja kuwa na maana mpya ya kitabu cha habari za Yesu. Marko aliandika akiwa Roma mwaka 65 hivi, mara baada ya serikali kuanza kuwatesa Wakristo, na akiwa na nia ya kuwaimarisha katika dhuluma. Baada ya Marko, watu wawili tena waliandika vitabu kama cha kwake, wakikitegemea kwa kiasi kikubwa na kukipanua kwa habari za utoto wa Yesu, mafundisho mengi zaidi n.k. Wataalamu wanaona Injili hizo za Mathayo na Luka ziliandikwa kati ya miaka 80 na 90, hata hatujui ipi imetangulia. Mazingira ni yaleyale ya Mashariki ya Kati, labda Antiokia, ila walengwa ni tofauti. Injili ya Mathayo iliandikwa kwa ajili ya Wakristo wa Kiyahudi wakati mabishano kati ya Kanisa na Israeli yalipozidi, na ina lengo la kuwaimarisha katika imani yao kuwa Yesu ndiye Masiya, ndiye Musa mpya. Kumbe Luka ambaye alikuwa Mpagani kwanza aliwaandikia hasa Wakristo wa mataifa akisisitiza upendo wa Yesu kwa wote, na kwa namna ya pekee kwa maskini, wakosefu na wengine waliodharauliwa. Injili hizo tatu zinaitwa “ndugu” kwa jinsi zinavyofanana katika mpangilio, katika habari na pengine katika maneno yenyewe; kwa Kigiriki zinaitwa “sunoptiki”, yaani zinazotazamika kwa pamoja. Kama tulivyoeleza, Luka aliiongezea Injili yake kitabu cha pili, yaani Matendo ya Mitume, kama mwendelezo wake, kwa kuwa aliona kazi ya Kristo inakamilishwa na Roho Mtakatifu katika ile ya Kanisa. ===Maandishi ya Yohane=== Kundi la mwisho la vitabu vya Agano Jipya linajulikana kwa jina la Yohane, kwa kuwa Injili ya nne, barua tatu na kitabu cha Ufunuo viliandikwa na mtume huyo na wanafunzi wake. Akiwa kijana kuliko mitume wenzake, Yohane alijaliwa kuishi miaka mingi na kuandika hadi miaka 70 hivi baada ya Yesu kwenda mbinguni. Miaka hiyo yote alizidi kutafakari na kuhubiri maneno na matendo ya Bwana akitambua mafumbo mengi yaliyofichika ndani yake. Pengine alirekebisharekebisha maandiko yake mpaka mwishoni, halafu akawaachia wanafunzi wake kuyakamilisha na kuyaeneza kati ya Wakristo wa mkoa wa Efeso ambapo Yohane aliongoza Kanisa miaka mingi. [[Injili ya Yohane]] ni tofauti sana na zile ndugu kwa mtindo na kwa mpangilio, kwa mafundisho na kwa habari zenyewe. Labda Yohane alisoma walau mojawapo, asipende kurudia habari zilezile, bali kuzikamilisha na kuzisahihisha akiwa ni shahidi bora kati ya mitume wote. Hata hivyo hakutaka kuandika kitabu cha historia tu, bali habari njema hasa kwa kuchimba ishara alizozitenda Yesu zinazotufumbulia fumbo lake mwenyewe na sakramenti zake. Lengo ni kuwafanya wasomaji wamuamini kuwa ni Mwana wa Mungu na kwa kumuamini wapate uzima wa milele. Injili hiyo inatudai tukomae katika maisha ya sala na kutafakari, tukizidi kumuuliza Yesu, “Wewe ni nani?” Katika Injili hiyo atatupa jibu moja baada ya lingine. Kitabu kilikaribia kukamilika mwaka 90 hivi; toleo la mwisho na sura ya 21 ni kazi ya wanafunzi wa Yohane miaka kama 10 baadaye (Yoh. 20:30-31; 21:24-25). ===Uteuzi na ukusanyaji wa maandiko ya Agano Jipya=== Kati ya mambo muhimu zaidi yaliyojitokeza wakati wa Mitume ni hayo maandishi mbalimbali ambayo yalianza kukusanywa wakati huo na katika karne zilizofuata baadhi yake yalikuja kuunda [[Agano Jipya]] kama sehemu ya pili ya [[Biblia]]. Kama tulivyoona, maandishi ya kwanza ni [[barua]] zilizoandikwa na Mtume Paulo na wengineo tangu mwaka [[50]] hivi. Tangu mwaka [[65]] hivi zilianza kupatikana [[Injili]], ambazo ni vitabu juu ya maisha na mafundisho ya Yesu. [[Luka mwinjili]] aliiongezea ile ya kwake kitabu cha pili ([[Matendo ya Mitume]]) kuhusu uenezi wa Kanisa kutoka Yerusalemu hadi Roma. Hatimaye kuna [[kitabu cha Ufunuo]] ambacho peke yake ni cha kinabii, kikitumia [[mtindo wa kiapokalipti]]. Uandishi (na halafu [[Kanuni ya Biblia|uteuzi]]) wa vitabu hivyo 27 kati ya vingine vyote ni sehemu muhimu ya maendeleo ya Kanisa chini ya Roho Mtakatifu. Baada ya hapo vitabu viliendelea kuandikwa hasa kwa kutetea, kutangaza na kufafanua [[imani sahihi]], lakini havikukusanywa katika Agano Jipya, kwa sababu wakati wa Mitume (na wa ufunuo) ulikuwa umekwisha tayari. ==Uenezi na mwanzo wa mafarakano== Mtume anayekumbukwa sana huko India ni Thoma. Kaburi lake huonyeshwa katika mji wa Chennai. Mpaka leo kusini-magharibi mwa Bara Hindi wako "Wakristo wa Thoma". Kwa muda mrefu walikosa mawasiliano na Wakristo wengine wa mbali, lakini siku hizi wanashiriki katika umoja wa Kanisa duniani. Ingawa hatujui vizuri kama yeye aliweza kufika mbali hivyo, wala wenzake walikwenda wapi kutangaza imani, kwa hakika Ukristo wa kwanza ulienea haraka katika ma[[bara]] matatu: [[Asia Magharibi]], Afrika Kaskazini na Ulaya Kusini na [[Ulaya ya Magharibi|Magharibi]]. [[Picha:Map of the Roman Empire at its height.svg|thumb|300px|left|Dola la Roma lilipofikia [[kilele]] cha [[uenezi]] wake mwaka [[117]].]] [[Siri]] mojawapo ya uenezi huo ni kuwepo kwa Dola la Roma. [[Serikali]] yake ilitawala nchi nyingi kuanzia kando ya jangwa la [[Sahara]] upande wa [[kusini]] mpaka [[Uholanzi]] na [[Uingereza]] wa leo upande wa [[kaskazini]], halafu kutoka [[milima]] ya [[Mesopotamia]] (leo [[Iraq]]) upande wa [[mashariki]] mpaka [[Ureno]] wa leo upande wa [[magharibi]]. Jumla kulikuwa na wakazi waliokadiriwa kuwa milioni 55-60 hivi. Uwepo wa dola hilo ulisaidia sana uenezaji wa Ukristo. Ingawa watawala wake walijaribu muda mrefu kupinga imani mpya, kuwepo kwa utaratibu mmoja katika eneo kubwa hivyo kulisaidia kazi ya mitume na [[wahubiri]] wa Injili. Sababu ni kwamba: * a. katika eneo kubwa hakuna mipaka inayoweza kuzuia [[usafiri]] na mawasiliano. Ukisafiri leo kutoka [[Moroko]] kuelekea Misri unavuka mipaka minne, unahitaji [[pasipoti]] na vibali vingi kila safari. * b. kulikuwa na usafiri. [[Merikebu]] zilizunguka pote katika Mediteranea zikibeba mizigo na watu. Waroma pia walikuwa hodari kujenga [[barabara]] kwenye [[nchi kavu]]. Walihitaji barabara hizo kwa matumizi ya kijeshi lakini zilisaidia pia mawasiliano mengine ya kiuchumi na usafiri. * c. Walitumia popote [[hela]] moja, wakawasiliana katika [[lugha]] zilezile za [[Kigiriki]] na [[Kilatini]]. Mashariki Kigiriki kilikuwa [[lugha ya elimu]] ya juu na [[lugha ya biashara|ya biashara]]. Magharibi walitumia zaidi lugha ya Kilatini. Mpaka leo lugha hizo ni muhimu kama lugha za elimu. Kwa mfano maneno mengi ya [[sayansi]] ([[fizikia]], [[kemia]], [[biolojia]], [[jiografia]] n.k.) yanayotumiwa katika lugha mbalimbali, asili ni ileile ya Kigiriki. Karibu na mwaka [[100]] hivi, yalipoanza kutokea [[farakano|mafarakano]] kati ya Wakristo, na kila kundi kujiita “Kanisa”, lile lililodumisha umoja wa wengi likaitwa "[[katoliki]]" maana yake Kanisa lililo zima, tena moja kwa mataifa yote. Neno hilo tunalikuta kwa mara ya kwanza katika maandishi ya [[Ignasi wa Antiokia]], askofu na mfiadini, ambaye anahesabika kati ya mababu wa Kanisa wa kwanza ambao wanaitwa [[Mababu wa Kitume]] kwa sababu “walikuwa wanasikia bado sauti ya Mitume masikioni mwao na kuona bado mfano wa Mitume machoni mwao”. Katika barua zake Ignasi anaonyesha heshima ya pekee kwa [[Kanisa la Roma]] akiandika kuwa "linasimamia upendo". Pamoja naye wale maarufu zaidi ni [[Papa Klementi I]] na [[Polikarpo wa Smirna]]. Hadi [[karne ya 8]] Mababu wa Kanisa wengine wengi walifuata na kufafanua imani na [[maadili]] pamoja na kuimarisha [[umoja wa Kanisa]] kwa maandishi yao bora ambayo tunapaswa kuyazingatia hata leo kwa kuwa ndani mwake tunakuja kujua [[mapokeo ya Mitume]] yasiyoandikwa katika Biblia. Katika karne ya 2 na ya 3 walijitokeza waandishi wanaoitwa [[Watetezi wa imani]] ya Kikristo. Wasomi hao walijitokeza kuandika vitabu ili kutetea Ukristo dhidi ya masingizio na [[chuki]] ya wengi; waliweka kweli za imani katika maneno yaliyoeleweka kwa wasio Wakristo. Waliweka wazi ulinganifu na tofauti kati ya fikra za Kikristo na zile za wananchi wengine, hasa wasomi wenzao. Walijibu mashtaka ya [[uongo]] yaliyotolewa na maadui wa Ukristo. Walieleza [[utakatifu]] wa maisha ya Kikristo. Pengine kabla ya kubatizwa waliwahi kuwa [[wanafalsafa]], kama [[Yustino]], kwa vyovyote walikuwa wasomi walioweza kupanga hoja hata kuzituma kwa Makaisari ili kuwahimiza wasiendelee kudhulumu Kanisa kwa kuwa maisha ya wafuasi wa Yesu hayaendi kinyume cha [[sheria]] za dola, hivyo [[dhuluma]] dhidi yao hazikubaliki. Wakati huohuo Wakristo wengine waliandika vitabu vya kupinga [[uzushi]] wa aina mbalimbali ambao ulianza kujitokeza tayari katika karne ya 1 na ulienea hasa tangu karne ya 2. Kwa maana ya kidini, uzushi ni kosa lolote katika kuelewa na kueleza suala la imani au la maadili kwa kusisitiza mno upande mmoja na kupoteza uwiano wake na pande nyingine, na hivyo kupoteza ulinganifu wa kweli zote. Kati ya aina hizo za awali kulikuwa na [[Ujuzilio]] (Gnosis), [[Umontani]] na [[Umarsioni]]. Aliyezipinga vizuri ajabu alikuwa askofu [[Irenei wa Lyon]] sehemu za [[Ufaransa]], lakini wengine pia sehemu mbalimbali. Kazi hiyo haikuwa nyepesi kwa kuwa wazushi walidhani wanasema ukweli na walitoa hoja zilizokuwa rahisi kueleweka na kukubalika kulingana na mazingira ya wakati ule. Baadhi walikuwa werevu na kupenda mabishano; waliweza kutumia maneno yasiyo wazi au wenye maana zaidi ya moja. Hata hivyo hao Mababu wa Kanisa waliweza kupambanua [[imani sahihi]] na kuthibitisha ukweli wake kwa kufuata mapokeo ya toka mwanzo na kuyapanga kwa ulinganifu wa dhati dhidi ya mawazo mapya yasiyopatana nayo. Ndio mwanzo wa [[teolojia]] kama [[fani]] maalumu. Tofauti zake, kama zile kati ya [[shule ya Aleksandria]] na [[shule ya Antiokia]], ndizo chanzo cha mabishano yaliyochangia mafarakano makubwa yaliyotokea hasa katika karne ya 5, ingawa kuanzia mwaka 325 [[mitaguso mikuu]] ilikusanya maaskofu wengi kutoka sehemu mbalimbali ili kumaliza migogoro. Tofauti za [[lugha]] na [[utamaduni]], pamoja na [[utaifa]], zilichangia sana mafarakano. Aina nyingine za maandishi ya wakati huo ni habari za [[historia ya Kanisa]] na hasa masimulizi ya vifodini vilivyotokana na dhuluma za serikali; vitabu hivyo vilichochea [[ushujaa]] wa Wakristo katika kukabiliana nazo kwa kuendeleza [[teolojia ya msalaba]] yenye msingi katika Biblia. ==Dhuluma za muda mrefu katika Dola la Roma (64-313)== Dola la Roma lilikuwa na eneo kubwa sana katika nchi zinazozunguka [[Mediteranea]] katika ma[[bara]] matatu. Ma[[taifa]] mengi waliishi chini ya [[utawala]] wake. Utawala huo ulianza [[KK|kabla ya Yesu kuzaliwa]] ukaendelea mpaka [[karne ya 5]] baada ya Kristo upande wa magharibi wa [[bahari ya Kati]] na hadi [[karne ya 15]] upande wa mashariki. Katika [[utamaduni wa Kibantu]] hakuna wazo la miungu mingi. Katika mapokeo hayo Mungu ni mmoja, ila kuwasiliana naye ni kwa njia ya [[mizimu]] hasa, si moja kwa moja. Kumbe katika sehemu nyingi za dunia utamaduni wa asili ulikuwa na imani ya miungu mingi. Dini hizo zilikuwa kawaida Afrika Kaskazini, Ulaya na sehemu nyingi za Asia kabla ya uenezaji wa Ukristo, hivyo ziliathiri mazingira ya taifa la Israeli hata wakati wa Yesu na wa Kanisa lake. Kati ya miungu mingi iliyoabudiwa kila mmoja aliaminika kuwa na [[idara]] yake alipotawala hasa, kama vile [[hali ya hewa]], [[vita]], [[kifo]], [[uponyaji]], [[mavuno]], [[mifugo]], biashara, [[uzazi]] n.k. Miungu iliyomaanisha [[nyota]] au [[sayari]] kama vile [[Jua]], [[Mwezi]] na [[Zohali]] ilikuwa mapokeo ya Roma. Lugha ya [[Kiingereza]] inatunza mpaka leo kumbukumbu ya miungu mingi iliyoabudiwa katika utamaduni wa Ulaya wa Kale kabla ya kuingia kwa Ukristo, maana siku za [[juma]] zina majina ya miungu ambayo iliaminiwa kuzisimamia. Kwa jumla [[serikali]] ya Roma iliwaachia watu [[uhuru]] waendelee na [[desturi]] au [[mila]] zao ila tu ilikuwa lazima walipe [[kodi]] na kukubali utawala mkuu. Watu wengi sana walikuwa na imani ya [[miungu]] mingi. Waliabudu mahekaluni mbele ya sanamu za miungu ile. Walikuwa na imani ya kwamba miungu ni mikubwa na yenye nguvu kuliko watu na inaishi [[milele]]. Hata hivyo waliamini miungu kuwa na [[tabia]] nyingi zinazofanana na zile za binadamu. Serikali iliona ni muhimu kuabudu miungu yote kwani ingekuwa hatari mungu fulani angesahauliwa hata kusababisha akasirike. Matendo ya Mitume 17:16-23 inasimulia kwamba Paulo alishangaa kuona sanamu nyingi za miungu kule [[Athene]]. Kati ya sanamu hizo aliona [[madhahabu]] (altare) yaliyotengwa kwa ajili ya “Mungu asiyejulikana". Kumbe serikali ya Athene iliogopa kumsahau mungu yeyote ikatoa sadaka za tahadhari. Kwa upande mwingine watu waliamini kwamba hata mtu anaweza kupanda ngazi na kuwa kama mungu akiwa na sifa za kutosha zinazokubalika mbele za miungu yote na hasa mungu mkuu. Ndiyo asili ya kumtangaza [[mtawala]] mkuu au [[Kaisari]] wa Roma kuwa na sifa za kimungu. [[Raia]] walitakiwa kushiriki ibada za kumtolea sadaka mbele ya sanamu zake. Kwa watu wengi waliozoea kuabudu miungu mingi haikuwa vigumu kumwingiza Kaisari kama mungu wa nyongeza katika mawazo yao: kwao ilikuwa kuongeza tu jina moja katika orodha ya miungu iliyoabudiwa. Lakini kwa Wakristo haikuwezekana kushiriki ibada hizo. Imani ya Kikristo hukataa kuwepo kwa miungu mingi, vilevile hukataza kuiabudu. Kwa hiyo walionekana kama maadui wa serikali. Walikamatwa na [[polisi]] na kupelekwa mahakamani waadhibiwe kama waasi watakaosababisha hasira ya miungu juu ya watu wote. Juu yao iliandikwa, “[[Mto Tiber]] ukifurika ama Naili unakosa maji, nchi ikifunikwa na giza au inatetemeka, tena [[njaa]], vita au [[tauni]] vikitokea, mara moja sauti husikika: ‘Wakristo watupwe kwa samba! Wakristo wauawe’”. Ukali wa mateso ulitegemea siasa ya wakuu wa mikoa ya Kiroma. Wakati mwingine waliweza kujipatia sifa wakitoa taarifa ya kwamba wamekamata Wakristo wengi na kuwahukumu. Wakati mwingine waliona afadhali kuwaacha na kutosababisha vurugu katika mkoa. Wakristo waliweza wakahumiwa bila kusikilizwa, lakini ikiwa baraza lilikaa, uamuzi ulijulikana toka mwanzo. Mara nyingi walipelekwa kwenye [[viwanja vya michezo]] kama kile cha Nero kilichokuwa palipo leo [[basilika la Mt. Petro]] katika mtaa wa Roma unaoitwa [[Vatikano]]. Huko waliachwa peke yao bila chochote kupambana na askari wenye [[silaha]] au wanyama wakali, huku watazamaji wakishangilia [[damu]] inapomwagika. Baadhi ya waandishi Wapagani walieleza juu ya wingi wa Wakristo waliouawa na juu ya ukatili uliotumika dhidi yao. [[Usiku]] mmoja Nero mwenyewe alizunguka karibu na [[ikulu]] huko mitaa ikiangazwa na watu waliopakwa [[mafuta]] na kuwashwa [[moto]] wawe kama [[mienge]]. Maonyesho hayo yalikusudiwa kutisha watu waogope kuwa Wakristo. Lakini yakageuka kampeni kwa ajili ya Ukristo, kwa sababu watazamaji walianza kujiuliza: Je, watu hao wana kosa gani? Ni imani gani inayowapa nguvu ya kusimama mbele ya wanyama mwitu na kuuawa badala ya kutoa sadaka mbele ya sanamu? Kwa nini wale wanaokufa hivyo wanajulikana kuwa watu wasioiba wala kusema uongo lakini wengine wenye tabia mbaya hawana matatizo wakitoa sadaka tu mbele ya sanamu? Kumbe damu ya mashahidi ilikuwa [[mbegu]] ya kukua kwa Kanisa. Ni kwamba nje ya suala la kidini Wakristo walikuwa raia wema, lakini waliweza kuchukiwa kwa sababu mbalimbali: walichanganywa na Wayahudi waliochukiwa tayari kwa jinsi walivyojibagua na kudharau wengine wote, waliwazibia [[riziki]] waliofaidika na sadaka za Kipagani, walitiwa shaka sana kwa kufanya ibada zao kwa siri n.k. Dhuluma ya kwanza ilitokea mwaka [[64]] BK, ya mwisho mwaka [[313]] BK. Katika kipindi hicho kirefu, vilirudia tena na tena vipindi vya mateso vikifuatana na vipindi vya [[amani]]. Lakini miaka yote Ukristo ulikuwa dini haramu, hivyo kila mara mateso yaliweza kuanza upya. Katika hali hiyo Wakristo walijenga [[utaratibu]] mzuri wa kufundishana na kusaidiana katika matatizo. Halafu wakakazia sana mafundisho ili waumini wasimame imara katika matatizo na dhuluma. Kuanzia katikati ya karne ya 2 ulipangwa [[ukatekumeni]] mrefu kwa wanaoomba ubatizo ili wajue la kusadiki na la kufanya. Wakajitahidi kuonyesha kwa maisha na matendo yao kwamba Ukristo ni imani yenye amani na upendo isiyoharibu [[umma]]. Waliofanya dhambi kubwa walitengwa na jumuia hadi atakapofanya [[kitubio]] cha hadhara na hatimaye kupokewa tena na askofu. Wakaendelea kuombea serikali na watu wote, hasa wakati wa ibada ya [[ekaristi]], ambayo ilitiwa maanani sana na kuzidi kupambwa kwa namna mbalimbali. Kwa ajili hiyo walikutana katika [[nyumba]] za watu binafsi, au kwenye "[[katakombu]]" yaani ma[[handaki]] chini ya ardhi walipotengeneza makaburi yao, yakiwemo ya watakatifu waliofia dini. Walipokutana huko kwa ajili ya ibada, waliimarisha imani yao na utayari wa kuifia kama hao. Kati ya dhuluma nyingine ambazo zilifuata, kali zaidi ni ile ya kaisari [[Decius]] miaka [[250]]-[[251]], halafu ile ya [[Kaizari Valerian|Valeriani]] mwaka [[257]]. Lakini ni hasa Kaisari [[Dioklesyano]] aliyejaribu kwa nguvu zote kuharibu Kanisa na kufuta Ukristo katika mateso ya miaka [[303]]-[[305]]. Maelfu waliuawa: walikatwa vichwa na maaskari, walipelekwa katika kiwanja cha michezo kwa wanyamapori, walichomwa moto n.k. Mateso yalikuwa makali hasa kule Misri. Katika miji mikubwa kama Aleksandria watu wengi walikuwa Wakristo. Machoni pa wakuu wa serikali hali hiyo ilikuwa uasi, wakaona lazima kuuzima. Lakini idadi ya Wakristo iliendelea kuongezeka kote katika Dola la Roma na waliokuwa tayari kufa ilizidi uwezo wa serikali wa kuwaua. Hatimaye mwaka [[313]] ulileta ukombozi: Kaisari mpya, jina lake [[Konstantino Mkuu]], alitangaza mwisho wa mateso: “Tunataka mtu yeyote anayetamani kufuata dini ya Kikristo aweze kufanya hivyo bila hofu yoyote ya kusumbuka kwa ajili hiyo. Wakristo wawe na uhuru tele kufuata dini yao”. ==Urithi wa Misri kwa Kanisa zima: elimu na umonaki== Ndani ya Biblia hatuna habari juu ya jumuia za kwanza zilizoundwa Misri. Lakini Wakristo wa kule wanamkumbuka [[Marko Mwinjili]] aliyefika Aleksandria na kuhubiri Habari Njema na kuanzisha Kanisa huko. Anakumbukwa kama Askofu wa kwanza wa Aleksandria. Ndiyo sababu mpaka leo [[Patriarki]] wa Aleksandria huitwa "Mwandamizi wa Marko". Huyo hakuwahi kuwa mwanafunzi wa Yesu, ila alifahamu vizuri Mitume wake na kusafiri na Petro, hivyo aliweza kuandika taarifa juu ya maisha na mafundisho yake. Alikuwa mwandishi wa kwanza wa Injili. Mathayo na Luka walitumia taarifa za Marko walipoandika Injili zao. Anasemekana alifia imani chini ya serikali ya Roma. Misri ikawa kitovu muhimu cha Ukristo wa kale. Uhodari wa Wakristo wake ulishinda dhuluma za serikali. Katika mapambano hayo Wakristo Wamisri wakaunda silaha mbili ambazo zimekuwa muhimu katika Kanisa zima mpaka leo: 1. Elimu ya Kikristo; 2. Maisha ya kimonaki (utawa). ===Elimu ya Kikristo: Chuo cha Aleksandria=== [[Jiji]] la Aleksandria lilikuwa na [[maktaba]] [[Maktaba ya Aleksandria|kubwa kuliko zote]] duniani. Wakati ule haikujulikana jinsi ya kupiga chapa vitabu. Kila kitabu kiliandikwa kwa mkono kikawa na [[bei]] kubwa sana. Kununua kitabu kulikuwa na gharama zinazofanana na ile ya kununua [[gari]] leo. Kwa hiyo elimu ilikuwa na thamani kubwa, na maktaba kubwa ilikuwa na thamani kupita kiasi. Wataalamu toka pande zote za dunia walifika Aleksandria, mji wa elimu, ili kusoma na kunakili vitabu. Si ajabu kwamba Agano la Kale lote lilitafsiriwa kwa mara ya kwanza katika lugha ya Kigiriki huko Aleksandria mwaka [[150 KK|150]] hivi KK. Hivyo Wakristo wa Aleksandria walijisikia hawana budi kujadiliana na watu wenye elimu. Wawe tayari kujibu maswali yao juu ya Injili hata kutetea imani kwenye ngazi inayolingana na elimu ya hali ya juu. Wakristo wenye elimu walijitolea kuelimisha Wakristo wenzao. Katika mafundisho hayo kilitokea [[chuo]] cha kwanza cha Kikristo. Masomo yake yalihusu imani na Biblia lakini pia elimu kwa jumla. [[Falsafa]] ilikuwa muhimu katika mawazo ya wataalamu hata katika mafundisho ya kidini ya Wapagani na Wayahudi. Basi, ilionekana afadhali [[mwalimu]] Mkristo ajue falsafa na awe na msimamo wake juu ya uhusiano kati ya falsafa na imani ya Kikristo. [[Chuo cha Aleksandria]] kilipata sifa chini ya [[Panteno]]. Mnamo mwaka [[200]] BK huyo aliacha [[uongozi]] wa chuo akawa mmisionari Bara Hindi. Aliyemfuata alikuwa [[Klementi wa Aleksandria]] aliyefaulu sana kuvuta Wapagani wenye elimu kumpokea Kristo. Mwanafunzi wake mashuhuri alikuwa [[Origene]], ambaye baadaye akapewa uongozi wa chuo hicho. Alifanya kazi hiyo kwa muda wa miaka 25. Origene alikuwa mtaalamu wa pekee: ndiye wa kwanza kutumia njia ya kisayansi katika kuchunguza fasiri za Biblia. Pamoja na [[karani|makarani]] wake akaandika maneno yote ya [[Kiebrania]] ya Biblia pamoja na fasiri zake katika [[nguzo]] sita kwenye [[ngozi]] kubwa. Njia hiyo ilisaidia kuona mara moja makosa au udhaifu katika fasiri hizo. Aliwafundisha [[vijana]] wengi kutumia akili yao katika kutafakari imani kwani akili ni kipawa cha Mungu. Kwa njia hiyo Chuo cha Aleksandria kimekuwa mwanzo wa elimu ya juu katika Ukristo. Mpaka leo ni kawaida kwamba mtumishi wa Kanisa awe na elimu. Wachungaji, mapadri na watawa wanasomeshwa katika vyuo mbalimbali hadi ngazi ya [[chuo kikuu]]. Ukristo umekuwa imani ya wasomi. Asili ya jambo hilo ni katika juhudi za Wakristo wa Misri. Katika mji mkuu wa Afrika Kaskazini-Magharibi, Karthago, hakikuanzishwa chuo kama kile cha Aleksandria, lakini walitokea walimu maarufu kama padri [[Tertuliani]] na askofu [[Sipriani]] walioanzisha teolojia kwa lugha ya Kilatini. Ni kwamba wakati ule kulikuwa na tofauti kubwa kati ya utamaduni wa Misri na ule wa Afrika Kaskazini-Magharibi. Misri ulikuwapo mchanganyiko wa utamaduni wa [[Wakopti|Kikopti]] (yaani kiasili cha Misri) pamoja na wa Kigiriki. Katika sehemu za magharibi za Afrika Kaskazini watu wa asili ni Waberberi, lakini watu wa mjini na wenye [[shamba|mashamba]] makubwa walikuwa wa asili ya Ulaya wakatumia hasa Kilatini iliyokuwa lugha muhimu ya kimataifa pamoja na Kigiriki. Kwa jumla sehemu hiyo ya Afrika ilikuwa karibu na utamaduni wa Ulaya ya Magharibi, lakini Misri ilikuwa karibu na utamaduni wa [[Asia ya Magharibi]] na [[Ulaya ya Mashariki]]. ===Umonaki - maisha ya pekee=== Watawa ni Wakristo walioamua kuishi kwa njia ya pekee. Mara nyingi tumezoea kuwaona katika [[Kanisa Katoliki]]. Lakini wako vilevile kati ya [[Waanglikana]] na [[Walutheri]], ingawa si wengi. Ulaya wako hata masista [[Wamoravian]] na [[Wabaptisti]]. [[Mtawa]] amepokea katika maisha yake [[ushauri]] wa mtume Paulo (ambaye hakuoa): «Nawaambia wale wasiooa bado, Ni heri wakae kama nilivyo» [[1Kor]] 7:8. Yesu mwenyewe aliwahi kueleza ya kwamba watakuwepo wale watakaochagua maisha ya pekee bila [[familia]] na [[uzazi]] kwa ajili ya [[Ufalme wa Mungu]] (Mt 19:12: "Wako ma[[towashi]] waliojifanya kuwa matowashi kwa ajili ya ufalme wa mbinguni»). Kwa jumla watawa ni kundi muhimu linalosaidia sana kazi ya kiroho katika Ukristo. Wako huru kuliko wengine kujitolea katika [[huduma]] za Kanisa, kwani hawalazimiki kufikiria maendeleo ya [[watoto]] wao. Watawa wanaweza kuishi peke yao lakini mara nyingi wanajiunga na shirika au [[jumuiya]] na kuweka [[nadhiri]] za [[useja mtakatifu]], [[ufukara]] na [[utiifu]]. Asili ya jumuiya hizo iko Misri. Katika karne ya 3 mateso yalizidi chini ya serikali ya Waroma Wapagani. Wakristo wengine walijificha [[jangwa]]ni wakiogopa kulazimishwa kutoa sadaka kwa sanamu. Wengine waliona jinsi familia yao ilivyouawa katika dhuluma za kidini. Wengine karibu walikata tamaa wakiona Wakristo wengine walivyokana imani kwa kuogopa mateso. Kumbe wengine hawakuona [[raha]] tena katika maisha ya kawaida, wakajitenga na dunia wakaenda [[pori]]ni kuishi kwa [[saumu|kufunga]], kusoma Biblia na kusali. Watawa hao waliitwa kwa jina la Kigiriki "[[wamonaki]]" (monos= moja; monakos= anayekaa peke yake). Walikaa jangwani katika maeneo yaliyokuwa mbali na miji na vitovu vya utawala wa Kiroma. Lakini waliheshimiwa sana na wananchi wa kawaida. Watu wakazoea kuwaendea kuomba ushauri wao katika mambo ya kiroho au maisha kwa ujumla, kuombewa katika [[magonjwa]] n.k. Wengine walipokea [[zawadi]] za wanavijiji wakaelekea maisha ya kuombaomba. [[Image:StAnthony.jpg|thumb|left|250px|Antoni abati anaitwa baba wa umonaki kwa jinsi alivyovuta wengi kwenye mtindo huo mpya wa [[maisha ya kiroho]] katika Ukristo.]] Wamonaki wa kwanza walikaa kila mmoja peke yake bila kushirikiana. [[Antoni wa Misri]] alikuwa mmojawao, naye akaona umuhimu wa kuweka utaratibu fulani kati ya wamonaki wenzake. Mwanafunzi wake [[Pakomi]] aliendeleza mkazo wake akawaunganisha wamonaki mahali pamoja akawapa utaratibu wa kazi na sala. Katika utaratibu huo kila mmonaki (pia masista katika mashirika yao) hutoa [[ahadi]] au nadhiri tatu: 1. Useja mtakatifu: atachagua maisha bila [[ndoa]]; badala yake kujiunga na shirika la wenzake kama familia ya kiroho. 2. Ufukara: ataacha [[mali]] yake ya binafsi na hatatafuta tena [[utajiri]] wa kidunia. 3. Utii: atamtii mkuu wa shirika hilo aliyechaguliwa kati yao (huitwa "Abba/[[Abati]]") na kutii taratibu za ushirika wake. Utaratibu huo wa umonaki ulienea haraka: watawa wakaanza kukaa na kufanya kazi pamoja ili kujipatia mahitaji yao wenyewe. Baadaye vituo vya wamonaki vilikuwa vitovu vya elimu ambapo sehemu ya wamonaki walisoma, kuandika (au kunakili) vitabu, kuanzisha [[shule]] n.k. Leo hii mashirika ya watawa ni maelfu. Kwa kawaida kila shirika lina mkazo wake wa pekee, kama vile maisha ya [[kimya]] katika sala au huduma za upendo: [[hospitali]], nyumba za ma[[yatima]], [[ufundishaji]], [[uinjilishaji]], misheni, au n.k. Hivyo mtawa anaweza kuwa na maisha ya kutotoka katika nyumba ya shirika lake au anaweza kuishi kati ya Wakristo na wasio Wakristo akiwatolea huduma zake. ===Wamisri wamisionari katika mabara matatu=== Panteno wa Chuo cha Aleksandria alikwenda India kuhubiri Injili. Wamisionari wa Kanisa la Misri walianzisha Kanisa katika [[Sudan]], [[Sudan Kusini]],[[Ethiopia]] na [[Eritrea]] za leo. Hata sehemu mbalimbali za Ulaya zinakumbuka [[wamisionari]] kutoka Afrika waliohubiri huko Injili wakati wa Dola la Roma. Askari Wamisri katika jeshi la Roma walikaa miaka mingi [[Uswisi]] na kwingineko. Kati yao kulikuwa na Wakristo waliohubiri huko Injili kwa mara ya kwanza. Huko [[Ireland]] Wamisri waliunda monasteri mnamo mwaka [[500]] na kufundisha Injili. Waireland wanafunzi wa Waafrika hao ndio wainjilisti wa [[Ujerumani]] na [[Uholanzi]] baadaye. ==Ukristo katika Afrika Kaskazini Magharibi== Hakuna habari kuhusu mwanzo wa Kanisa Afrika Kaskazini-Magharibi, ila katika karne ya 2 (labda [[130]] hivi) lilikuwepo tayari katika mji mkubwa wa Karthago likaanza kutoa wafiadini wake katika kumshuhudia Yesu. Wakristo wengi Waafrika walionyesha uhodari wa kutokana imani yao na wa kufa kama mashahidi wa Yesu. Mfano huo ulisababisha Wapagani wengi kuwa Wakristo. Lakini si wote walisimama imara mbele ya vitisho. Wengi wakatoa sadaka mbele ya sanamu wakatubu baadaye na kuomba wasamehewe udhaifu huo. Wengine waliwahonga maafisa wa serikali wakanunua vyeti vilivyothibitisha ya kwamba walitoa sadaka zile ingawa haikuwa kweli. Mbinu moja ya dhuluma ilikuwa kukusanya Maandiko matakatifu yote na kuyachoma moto. Katika miaka hiyo migumu walitokea hata maaskofu kadhaa na wachungaji walioona heri kuwakabidhi askari Maandiko matakatifu kuliko kuuawa. Baada ya mateso hayo kwisha na uhuru kupatikana Wakristo walioasi au kukana imani walirudi. Hata wachungaji na maaskofu waliowahi kuwa dhaifu walipokewa tena baada ya kutubu. Lakini Wakristo wa Karthago walio wengi walikataa kuwakubali tena. Walitaka kuongozwa na wale tu waliosimama imara (au labda: waliokuwa na bahati ya kutokamatwa). Jambo hili lilisababisha ndani ya Kanisa farakano lililoitwa kwa jina la askofu [[Donato Mkuu]]. Huyo alisititiza kwamba aliyeasi hawezi kutoa sakramenti za kweli. Maana yake akibatiza, kusikia kitubio au kutoa ekaristi si sakramenti. Kumbe Kanisa Katoliki lilitetea fundisho la kuwa kila Mkristo anaweza kuteleza katika dhambi lakini toba inaponya makosa yote. Wafuasi wa Donato walijitenga wakijiona ndio Kanisa la kweli lenye waumini na viongozi walio safi. Wakijivuna kuwa Wakristo bora kuliko wengine, walifikia kuwa na maaskofu 200. Wakristo wengi, hasa wa asili ya Kiberberi vijijini, walifuata mafundisho ya Donato. Waberberi waliojisikia kunyonywa na serikali ya Kiroma waliona Wadonato kama chombo cha upinzani. Hivyo matatizo ya kisiasa na ya kikabila yalichangia. Upande wao, viongozi wa Kanisa Katoliki walikosa mara nyingi upendo wakati wa kuwashughulikia. Farakano hilo lililodumu hadi karne ya 5 lilikuwa jeraha kubwa katika Ukristo wa Afrika Kaskazini. ==Uhuru wa dini katika dola na matokeo yake== [[Picha:Byzantinischer Mosaizist um 1000 002.jpg|thumb|200px|[[Mozaiki]] ya Konstantino pamoja na [[bombwe]] la majengo ya [[Konstantinopoli]].]] Mateso ya Wakristo yaliendelea lakini idadi yao iliendelea kuongezeka kote katika Dola la Roma. Mwaka [[312]] Konstantino alipigania Ukaisari (cheo cha mtawala mkuu) akishindana na [[mgombea]] mwingine. Inasemekana siku moja alimuomba Mungu wa Wakristo akaona [[msalaba]] mkubwa uking’aa angani akasikia [[sauti]] iliyosema: "Kwa [[ishara]] hii utashinda". Hapo aliwaruhusu wanajeshi wake waliokuwa Wakristo kusali akamshinda mpinzani katika [[vita]]. Mwaka 313 Kaisari Konstantino akatangaza [[sheria]] iliyoruhusu Wakristo kuabudu kwa uhuru. Ukristo ukawa [[dini]] halali katika Dola la Roma. Kipindi kipya kikaanza katika historia ya Ukristo. Kwa wengi hali hiyo ilikuwa ajabu la Mungu mwenyewe aliyemaliza matatizo yao, jinsi Biblia ilivyosema katika [[kitabu cha Ufunuo]]. Wakristo wakazidi kujenga na kupamba makanisa kila mahali. Vilevile ibada zilizidi kupangwa kwa utaratibu mzuri wa matini na vitendo. Maaskofu waliweza kukutana bila matatizo. Mikutano ya maaskofu (mitaguso ya ngazi mbalimbali) iliamua juu ya masuala na matatizo yaliyojitokeza. Tangu mwanzo wa karne ya 1 kila mji ulikuwa na askofu wake. Baada ya muda maaskofu wa eneo au mkoa mmoja walikuwa chini ya [[Askofu Mkuu]]. Maaskofu wa Roma (Ulaya na Afrika Kaskazini-Magharibi), Aleksandria (Afrika Kaskazini-Mashariki), na Antiokia (Asia) waliheshimika kuliko maaskofu wengine wote wakaitwa “Papa" na "Patriarki". Cheo cha Patriarki kilipatikana pia kwa Askofu wa Konstantinopoli baada ya makaisari wa Roma kuhamia kule na kwa askofu wa Yerusalemu. Lakini mwisho wa dhuluma za serikali haukuwa mwisho wa matatizo yote: badala ya hatari za nje, sasa zilijitokeza zaidi hatari za ndani, hasa mafundisho ya kizushi yaliyogawanya waumini. Mwaka [[325]] mkutano mkuu wa kwanza ulifanyika kule [[Nisea]] ([[Asia Ndogo]]). Wakristo wa nchi mbalimbali walikuwa wanatofautiana katika maelezo yao juu ya Umungu na utu wa Kristo. Kama ni mtu, je aliumbwa kama wanadamu wote? Lakini akiitwa Mungu ndiye [[Muumba]] mwenyewe. Kama yeye ni Mungu, aliwezaje kuteseka msalabani? Au ni Mungu aliyejificha tu katika umbo la mwili, kumbe hakuteswa kweli, ilikuwa kama [[igizo]] tu? [[Mtaguso wa kwanza wa Nisea|Maaskofu wa Kanisa zima walikutana kule Nikea]] wakapatana juu ya mafundisho ya "[[Kanuni ya Imani ya Nisea]]" yanayosema "Twamwamini Bwana mmoja, Yesu Kristo, mwana pekee wa Mungu, mwana wa azali wa Baba, yu Mungu kutoka kwa Mungu, yu [[nuru]] kutoka kwa nuru, yu Mungu kweli kutoka kwa Mungu kweli, Mwana wa azali, asiyeumbwa; aliyeshuka kutoka [[mbinguni]] kwa ajili yetu wanadamu na kwa wokovu wetu; akatwaa mwili kwa uwezo wa Roho Mtakatifu katika [[Bikira Maria]], akawa mwanadamu; akasulibiwa kwa ajili yetu zamani za [[Pontio Pilato]]; aliteswa, akazikwa, siku ya tatu akafufuka kama yanenavyo maandiko matakatifu; akapaa mbinguni, ameketi mkono wa kuume wa Baba; kutoka huko atakuja tena kwa [[utukufu]] kuwahukumu walio hai na wafu; na ufalme wake hauna mwisho." Maneno hayo hutumika mpaka leo katika ibada za kikristo (pamoja na "[[Kanuni ya Imani ya Mitume]]"). Baada ya Konstantino Kanisa lilikua sana. Watu wengi walijiunga na Ukristo. Zamani ilikuwa hatari kuwa Mkristo, kumbe sasa imekuwa [[faida]], hata watu wenye imani haba waliosita zamani wakajiunga na Kanisa. Makaisari wenyewe walikuwa Wakristo, isipokuwa [[Juliani Mwasi]] ([[361]]-[[363]]) aliyejaribu kurudisha Upagani kwa kuwadhulumu tena. Mwaka [[380]] mambo yaligeuka kinyume cha hali ya awali: serikali ya Kaisari [[Theodosius I|Theodosi I]] ilitangaza Ukristo wa Kikatoliki kuwa [[dini rasmi]] ya dola. Kanisa lilipewa [[hela]] na serikali. Kaisari mpya aliwekwa wakfu katika ibada kanisani. Kabla yake Armenia ilikuwa nchi ya kwanza kupokea Ukristo kama dini ya taifa (301). Ushindi huo ulifanya wengi watamani vyeo ndani ya Kanisa, kwa kuwa viliendana sasa na heshima na mali: hivyo ubora ulipungua. Mwishoni serikali ilianza kufunga na kubomoa ma[[hekalu]] ya Wapagani. Asiyekuwa Mkristo alianza kupata matatizo. Ilitokea mara kadhaa ya kwamba walimu wapagani walipigwa na kuuawa na [[umati]] wa Wakristo. Katika miji mbalimbali watu walianza kuwatesa hata kuwaua Wayahudi wakiwashutumu kwamba ndio waliomwua Yesu. Sisi tunaweza kushangaa jinsi hali hiyo ilivyoweza kutokea. Yesu mwenyewe alikuwa Myahudi na mpaka msalabani alifuata taratibu za taifa la [[Israeli]]. Mtume Paulo alifundisha ya kwamba Wayahudi hawawezi kupoteza ahadi na agano la Mungu kwao hata wakimkataa Yesu Kristo. Bila shaka Yesu hakutaka watu walazimishwe kujiunga na Kanisa lake. Lakini katika mawazo na uzoefu wa Waroma dini na serikali zilikuwa kitu kimoja. Ikiwa sasa Kaisari, wakubwa wa serikali na watu wengi ni Wakristo walihisi ni kawaida kwa wote kufuata dini hiyo. Kumbe Kanisa lilianza kutumiwa na [[wanasiasa]] kwa malengo yao ya kidunia. ==Atanasi na wengineo== Aleksandria ndiko ulikotokea uzushi mkuu wa historia yote ya Kanisa: mwaka [[321]] hivi padri mzee [[Ario]] alikanusha umungu wa Yesu. Mafundisho yake yalienea kote mashariki na kuungwa mkono na watawala kwa nguvu za dola, hivi kwamba hata maaskofu wengi wa huko waliyakubali kwa namna moja au nyingine. Lakini ni Kanisa la Misri lililompinga kwa uimara wa pekee, bila kujali dhuluma. [[Picha:Sainta15.jpg|thumb|250px|right|[[Picha takatifu]] ya Atanasi wa Aleksandria, Askofu mkuu (Patriarki) wa Aleksandria na mtetezi mkuu wa [[umungu]] wa Yesu Kristo.]] Kati ya wote, alijitokeza [[Atanasi wa Aleksandria]] anayeitwa Mkuu (Aleksandria, Misri, [[295]] hivi - [[Aleksandria]], [[2 Mei]] [[373]]), [[Patriarki]] wa [[Kanisa Katoliki]] la madhehebu ya Misri kati ya [[mtaguso mkuu|mitaguso mikuu]] miwili ya kwanza: [[Mtaguso wa kwanza wa Nisea |Nisea I]] ([[325]]) na [[Mtaguso wa kwanza wa Konstantinopoli|Konstantinopoli I]] ([[381]]). Maisha yote ya Atanasi yalihusika na juhudi kubwa za [[Kanisa]] kwa ajili ya kufafanua na kutetea [[imani sahihi]] juu ya Yesu na juu ya [[Utatu]] hata akaitwa mapema “nguzo ya Kanisa” ([[Gregori wa Nazianzo]]). Pamoja na kupatwa na vurugu nyingi maishani (hasa kufukuzwa mara tano kutoka mji wake), Atanasi aliandika sana: [[hotuba]] na [[barua]], lakini pia vitabu juu ya imani, [[historia]], [[ufafanuzi]] wa [[Biblia]], pamoja na [[maisha ya Kiroho]]. Kitabu chake maarufu kimojawapo kinahusu [[umwilisho]] wa Neno; humo aliandika kuwa [[Neno wa Mungu]] “alifanyika mtu ili sisi tuweze kufanywa Mungu”. Mbali ya Atanasi, katika [[karne ya 4]] na [[karne ya 5|ya 5]] [[Kanisa la Mashariki]] lilizaa mababu wengine bora: [[Basili Mkuu]] (Kaisarea wa Kapadokia, leo [[Kayseri]], nchini [[Uturuki]], takriban [[329]] – Kaisarea wa Kapadokia, [[1 Januari]] [[379]], [[Gregori wa Nazianzo]] (Arianzo, leo [[Güzelyurt]] nchini [[Uturuki]], [[329]] - Arianzo, [[25 Januari]] [[390]]) na [[Yohane Krisostomo]] ([[Antiokia]] wa Siria, leo [[Antakya]], nchini [[Uturuki]], [[347]] hivi - [[Comana Pontica]], leo [[Gümenek]], Uturuki, [[14 Septemba]] [[407]]). Wote walikuwa maaskofu na wote walipitia kwanza umonaki. Ndio waliofafanua kwa dhati zaidi mafumbo ya Ukristo, kuanzia lile la Utatu mtakatifu, na ndio waliobaki kielelezo kwa [[liturujia]] na [[uchungaji]] bora. Kitabu cha Atanasi ambacho kilienea na kuathiri zaidi maisha ya Kanisa labda ni "[[Maisha ya Antoni]]" ambacho kilieneza [[umonaki]] haraka mashariki na vilevile magharibi. Tangu [[karne IV]] umonaki ulijitokeza magharibi pia: huko Italia, [[Ufaransa]] na [[Hispania]] kulikuwa na monasteri za kike na za kiume zilizosimamiwa na maaskofu watakatifu. Kati yao wa kwanza kupitia umonaki ni [[Martino wa Tours]] ([[316]]-[[397]]). Hasa maandishi ya [[Yohane Kasiano]] ([[360]]-[[435]]) yalieneza hekima ya wamonaki wengi wa mashariki alioongea nao. [[Augustino wa Hippo]] ([[354]]-[[430]]), [[babu wa Kanisa]] muhimu kuliko wote, baada ya kuongoka na kutembelea baadhi ya monasteri, alirudi Afrika Kaskazini aanzishe maisha ya pamoja. Kwanza aliishi na walei wenzake, halafu akiwa askofu aliishi na mapadri wake, akawashirikisha utajiri wake wa [[akili]] na [[roho]] ili wafanye vizuri [[utume]]. Katika kanuni yake, iliyotumika kwa wanawake pia, umoja uliwekwa kuwa lengo lenyewe la utawa, si jambo lake mojawapo tu. Hata yeye aliathiri sana maisha ya kitawa ya magharibi kote. [[Benedikto wa Nursia]] ([[480]]-[[547]]) ndiye aliyeunda umonaki wa magharibi kwa namna ya kudumu hasa kwa njia ya kanuni aliyoitunga polepole, kutokana na mang’amuzi yake, [[Kanuni ya Mwalimu]] asiyejulikana na mafundisho ya Bazili na mababu wengine wa jangwani. Kanuni yake iliunganisha vizuri maelekeo mawili ya umonaki wa zamani: kumtafuta Mungu kwa juhudi upwekeni na kuishi kwa umoja. Sifa yake nyingine ni mchanganuo mzuri wa [[sala na kazi]] mbalimbali ambazo ziliokoa elimu ya zamani na kufufua [[uchumi]] wa Ulaya Magharibi baada ya makabila ya Kijerumani kuvuruga kote. Yeye alidumisha ubaba wa Kiroho katika jumuia nzima: ndiyo maana abati ana nafasi ya pekee na ya kudumu kwa wamonaki, ambao aliwafafanua kuwa watu “wanaoishi katika monasteri na kutii kanuni moja na abati mmoja”. Kwake monasteri ni shule ya [[utumishi wa Bwana]], ambapo abati ndiye mwalimu, na kanuni ndiyo kitabu. Kinyume cha watawa wazururaji wa zamani hizo za misusuko, Benedikto alidai udumifu katika monasteri. Kutokana na kila monasteri kujitegemea, [[Wabenedikto]] wakapata sura tofautitofauti bila ya kuachana na kanuni. Ushirikiano kati ya monasteri mbalimbali unategemea asili yake na mitindo yake. Kati ya aina nyingine za umonaki wa magharibi inakumbukwa hasa ile ya [[Wakristo wa Kiselti]] (Ulaya visiwani). Hao hawakuwa na majimbo bali walimtegemea [[askofu-abati]] wa monasteri ya jirani na kufuata desturi za kimonaki, hasa maisha magumu ya malipizi na maungamo ya mara kwa mara. Kutoka huko wamonaki wengi walihamia Ulaya bara kama wasafiri wa Kristo na wamisionari wakieneza desturi hizo. Kati yao anasifiwa hasa [[Kolumbani]] ([[540]]-[[615]]). Hatimaye wakaja kukubali kanuni ya Benedikto pamoja na desturi za Kanisa la Roma. Wamonaki wengine pia walichangia sana uenezaji wa Ukristo Ulaya, k.mf. [[Augustino wa Canterbury]] (+[[605]]), aliyetumwa [[Uingereza]] na [[Papa Gregori I]] ([[540]]-[[604]]), mmonaki wa kwanza kufikia Upapa, halafu [[Bonifas]] ([[672]]-[[754]]), mtume wa [[Ujerumani]] na [[mfiadini]]. ==Augustino na wengineo== [[Picha:AugustineBaptism.jpg|thumb|left|Augustino wa Hippo akibatizwa na askofu [[Ambrosi]], mwaka [[387]].]] [[Agostino wa Hippo|Augustino]] ([[Thagaste]], leo [[Souk Ahras]] nchini Algeria, [[13 Novemba]] [[354]] – [[Hippo]], leo [[Annaba]], Algeria, [[28 Agosti]], [[430]]) alikuwa [[mtawa]], [[mwanateolojia]], [[padri]] na hatimaye askofu mkuu wa [[Hippo]]. Ndiye kiongozi mkuu wa [[Kanisa Katoliki]] katika Afrika Kaskazini mwanzoni mwa [[karne ya 5]]. Augustino alizaliwa wakati ambapo Ukristo umekuwa tayari dini iliyokubaliwa katika Dola la Roma. Mateso ya Wakristo yalikuwa yamekwisha. Mama yake alikuwa Mkristo, baba Mpagani. Augustino alipata elimu yake katika Chuo Kikuu cha Karthago, akaendelea kusoma Italia. Ndipo alipokutana na watu waliomvuta kuwa Mkristo, akabatizwa akarudi Afrika akapewa upadrisho akachaguliwa kuwa askofu wa mji wa Hippo mwaka 395. Mpaka kifo chake aliendelea kueleza na kutetea imani kwa maandishi na vitabu vingi. Kwa njia hiyo amekuwa mwalimu muhimu sana katika Ukristo wa Magharibi (yaani Kanisa Katoliki na madhehebu yaliyotokana nalo). Katika [[historia]] yote Augustino ni kati ya watu wenye [[akili]] kubwa zaidi, iliyopenya masuala yoyote, pamoja na [[ubunifu]] wa ajabu na [[moyo]] mpana. Aliunda upya teolojia ya [[mapokeo]] akiitia chapa yake mwenyewe. Kati ya mababu wa Kanisa, ndiye aliyetuachia maandishi mengi zaidi, kuanzia yale maarufu sana yanayoitwa "[[Maungamo]]", kwa kuwa humo miaka [[397]]-[[400]] aliungama [[sifa]] za Mungu na [[ukosefu]] wake mwenyewe kwa kusimulia alivyoishi hadi miaka ya kwanza baada ya kuongoka. Kila wakati ulifurahia zaidi kitu fulani katika Augustino. Siku hizi anapendwa hasa kwa [[unyofu]] wake katika kujichunguza na kutoa [[siri]] zake, akikiri makosa yake na kuyageuza yawe [[sifa]] kwa Mungu. Uzingatifu wake wa fumbo la [[nafsi]] yake ambamo fumbo la Mungu limefichama, ni mzuri ajabu kiasi cha kubaki hata leo kilele cha kujitafiti kiroho. Aliandika: “Usiende nje, rudi ndani mwako; ukweli unakaa katika [[utu wa ndani]]; na ukiona [[umbile]] lako ni geugeu, panda juu yako. Lakini kumbuka, unapopanda juu yako, unapanda juu ya roho inayofikiri. Basi, ufikie pale mwanga wa akili unapowaka”. Tena: “Naona ni lazima wanadamu warudishiwe tumaini la kupata ukweli”. Posidi, mtu wa kwanza kuandika habari za maisha ya Augustino (kwa Kilatini, “Vita Augustini”), alisema “waamini wanamkuta daima hai” katika vitabu vyake. Kweli havionyeshi imepita miaka 1600 tangu viandikwe: humo anaonekana kama rafiki yetu wa wakati huu anayesema nasi kwa imani isiyozeeka. Augustino mwenyewe aliviorodhesha 1,030, ambavyo si vyote. Kazi yake kubwa haikuwa kuandika maelezo juu ya vitabu na maneno ya Biblia yenyewe alivyofanya [[Origene]], bali kuingiza Biblia katika mazingira ya kiroho, ya kijamii na ya kisiasa ya wakati wake. Hapo, akitegemea mamlaka ya imani inayodhihirishwa na Biblia, maandiko ya Kimungu yasiyoweza kukosea yakisomwa katika mapokeo ya Kanisa lililoorodhesha vitabu vinavyoiunda, aliuliza maswali na kutoa majibu yaliyo muhimu mpaka leo. Akilinganisha imani na akili, Augustino alichunguza hasa [[fumbo]] la Mungu ([[Ukweli]] mkuu na upendo wa milele, unaohitajiwa na [[roho]] ili kupata [[amani]]) na la [[binadamu]] (ambaye ni [[sura]] na mfano wa Mungu). Huyo katika roho yake isiyokufa, bado ana uwezo wa kuinuka hadi kwa Mungu, ingawa uwezo huo umeharibiwa na dhambi na unahitaji kabisa kurekebishwa na neema. [[Teolojia]] yake kuhusu [[Utatu]] inaendeleza ile ya mapokeo na kuathiri Kanisa lote la Magharibi. Augustino anaweka wazi kuwa [[Nafsi]] tatu ni sawa lakini hazichanganyikani; tena anajaribu kuufafanua Utatu kwa kutumia [[saikolojia]] (mfano wa [[kumbukumbu]], akili na [[utashi]]). Kitabu muhimu zaidi kuhusu Utatu (kwa Kilatini kinaitwa “De Trinitate”) alikiandika miaka [[399]]-[[420]]. Kilichukua muda mrefu kwa kuwa alisimamisha [[uandishi]] wake miaka minane “kwa sababu ni kigumu mno na nadhani wachache tu wanaweza kukielewa; basi kuna [[haraka]] zaidi ya kuwa na vitabu vingine tunavyotumaini vitafaidisha wengi”. Hivyo alielekeza nguvu zake kutunga vitabu vya [[katekesi]] kwa wasio na elimu (hasa “De Catechizandis Rudibus”). Akijibu hoja za [[Wadonati]], ambao walitaka [[Kanisa la Kiafrika]] na kuchukia mambo ya Kilatini, alikubali kurahisisha lugha hata kufanya makosa ya ki[[sarufi]] kusudi wamuelewe zaidi akifafanua [[umoja wa Kanisa]] ulivyo muhimu kwa mahusiano na Mungu na kwa amani duniani. [[Picha:Pope Gregory I.jpg|thumb|right|180px|Papa Gregori I, aliyeitwa Mkuu kutokana na umuhimu wake katika historia ya Kanisa.]] Hasa hotuba zake, zilizoandikwa na wengine wakati alipokuwa anazitoa kwa watu akiongea nao kirahisi, zimechangia kueneza [[ujumbe]] wake. Tunazo bado karibu 600, lakini zilikuwa zaidi ya 3,000. Pia alifafanua upya imani kuhusu [[umwilisho]] wa [[Mwana wa Mungu]], akiwahi kutumia misamiati iliyokuja kupitishwa na [[Mtaguso wa Kalsedonia]] ([[451]]): uwepo wa hali mbili (ya Kimungu na ya kibinadamu) katika nafsi moja. Lengo la umwilisho lilikuwa wokovu wa watu, hivyo hakuna anayeweza kuokoka bila Kristo aliyejitoa sadaka kwa Baba, “akitakasa, akifuta na kutangua makosa yote ya binadamu, akiwakomboa kutoka mamlaka ya [[shetani]]”. Mafundisho yake yamesikika hasa juu ya swali la neema na dhambi halafu juu ya uhusiano wa Kanisa na serikali. Katika mafundisho yake juu ya neema na dhambi ni Augustino aliyetoa fundisho la kwamba ubinadamu umo katika dhambi ya asili tangu Adamu. Uhuru wa kibinadamu umepotea katika dhambi ya Adamu, hali hii imerithiwa na watu wote baadaye. Lakini kwa neema yake Mungu hufunua upendo wake kwetu. Alisisitiza kwamba si mwanadamu anayemkuta Mungu lakini Mungu ndiye anayemhurumia mwanadamu mwenye dhambi. Juu ya uhusiano kati ya serikali na Kanisa aliandika kitabu "De Civitate Dei" (Mji wa Mungu). Badala ya "mji" tungeweza kutafsiri pia: "eneo au kikundi cha watu au utawala". Alieleza kwamba iko "miji" miwili: mji wa Mungu (yaani Yerusalemu wa mbinguni, au Kanisa) na mji wa dunia hii, yaani taratibu za kisiasa. Katika "mji wa dunia hii" hali hubadilika. Hakuna taratibu za kudumu. Augustino alifahamu habari za taratibu za Waroma wa kipagani walioangalia makaisari wao kuwa miungu, akafahamu habari za demokrasia ya Ugiriki wa kale. Akafahamu habari za mji mkubwa wa Roma ulioitwa "mji wa milele" lakini ulichomwa moto na maadui katika siku zake sawasawa jinsi ilivyoanguka zamani miji ya Babiloni au Yerusalemu. Lakini pamoja na "mji" huo upo "mji" wa pili, ndio mji wa Mungu, ambao ni mji wa upendo na udugu penye neema yake Mungu. Miji yote miwili iko pamoja ingawa taratibu zao ni tofauti. Mkristo ni raia ya miji yote miwili. Huitwa kuwa mwaminifu katika pande zote mbili. Lakini ajue ya kwamba mji wa dunia hii hauna shabaha ya kudumu. Umeingiliwa na dhambi. Lakini mji wa Mungu utadumu. Umepewa lengo la kudumu, unashirikiana katika enzi ya Mungu. Ndiyo sababu inafaa serikali isikie wazo la Kanisa kwani ni kwa njia ya Kanisa kwamba Mungu ameamua kufunua mapenzi yake. Mkristo anaweza kushiriki katika taratibu za kisiasa akijua ya kwamba mawazo na mipango yote ya siasa havidumu. Utakaodumu ni utaratibu wa Mungu tu. Kutokana na mafundisho hayo ya Augustino Kanisa la Magharibi lilijifunza kuwa na msimamo wake mbele ya serikali mbalimbali zilizojitokeza katika historia yake ndefu. Augustino alipokuwa kijana alishuhudia jinsi Mkuu wa Dola Kaisari Theodosi alivyolazimika kutubu kanisani baada ya Askofu Ambrosi wa Milano kumtenga kwa sababu ya kumpandisha cheo Mkuu wa wanajeshi wake walioua ovyo watu wengi sana walipogandamiza fujo lililotokea katika mji wa Thesalonike. Watu wengi walisikitikia tendo hilo. Hivyo Theodosi alipotaka kuingia katika ibada Askofu alimtangaza hawezi kushiriki meza ya Bwana kwa sababu ya damu ya wananchi wa Thesalonike. Basi, Kaisari akakiri kosa mbele ya umati akatubu. Hata baadaye viongozi wa Kanisa la magharibi wakafuata mara nyingi mfano huo wa Ambrosi na mafundisho ya Augustino. Tunaweza kuona matokeo mawili ya urithi huo: kwa upande mmoja Kanisa lilijaribu kutawala juu ya jamii na serikali katika nchi za Ulaya. Lilidai sheria zote za serikali zifuate taratibu za Kanisa. Viongozi wa serikali walitakiwa kusimikwa na Kanisa. Hoja hiyo huitwa "Uklerikali". Nguvu ya kisiasa ya Kanisa lilipingwa na kupinduliwa katika mageuzi na mapinduzi mbalimbali ya Ulaya na Amerika (kuanzia mapinduzi ya Ufaransa 1789, katika mapinduzi ya Amerika Kusini karne ya 19 hadi mapigano mengi katika nchi kama Hispania na Austria wakati wa karne ya 20). Siku hizi wazo hili halipo tena lakini zamani lilileta matatizo mengi, kama vile ugandamizaji wa madhehebu mengine na hata vita. Lakini sehemu nyingine ya urithi huo imebaki: kazi ya Kanisa ya kuzitetea haki za kibinadamu, hata dhidi ya serikali inayoweza kugandamiza haki hizo. Kwa mfano makanisa ndiyo yaliyopinga sana siasa ya ubaguzi wa rangi Afrika Kusini na zamani zaidi Marekani, hata dhidi ya serikali iliyotetea utaratibu huo. Vilevile ni makanisa yanayotetea haki za wakimbizi katika nchi nyingi hata kama serikali zimeshachoka na mzigo wa kupokea wahamiaji maskini kutoka nchi nyingine. Mwishoni tusifiche sehemu ya urithi wa Augustino iliyo na ugumu zaidi mpaka leo. Katika mikoa ya Afrika Kaskazini walikuwepo Wakristo wengi waliojitenga na Kanisa kubwa na kuanzisha madhehebu ya Wadonato. Augustino alijadiliana nao miaka mingi akijaribu kuwavuta warudi tena. Mwaka 411 BK serikali ya Kiroma ilitafuta shauri la Augustino katika suala la Wadonato kwa kuwa ilitaka kuwe na umoja wa kidini kati ya wananchi. Tena wapinzani wa utawala wa Roma huko Afrika Kaskazini walikuwa wamejiunga na Kanisa la Wadonato. Basi Augustino aliona kwamba Wadonato wameshika mafundisho ya uongo, akaogopa wataongoza waumini wao jehanamu. Akaona Kanisa lisiache wafundishe uongo, bali litumie nguvu ya serikali kuwalazimisha kurudi katika Kanisa kubwa. Mwenyewe hakukubali adhabu ya kifo kwa "wazushi" hao, lakini serikali ilichukua kibali chake cha kuingilia kati kama msingi wa kuwatesa vikali na kuwaua wengi. Wadonato walipoteswa hivyo na serikali, Augustino akanyamaza, hakupinga. Mateso hayo ya Wakristo Wadonato chini ya serikali ya Kikristo mbele ya macho ya Kanisa Katoliki yaliendelea muda mrefu yakawa mwanzo wa mwisho wa Ukristo Afrika Kaskazini-Magharibi. Tatizo halikuishia Afrika Kaskazini. Augustino katika kitabu chake kimojawapo alitetea siasa ya ugandamizaji wa wazushi bila kuruhusu wauawe. Katika karne zilizofuata maandiko hayo yaliongoza sera ya Kanisa la magharibi dhidi ya wazushi kote Ulaya. Kanisa lilikubali wazo la kwamba wazushi wanapaswa kugandamizwa. Basi kwa karne kadhaa Kanisa la magharibi likaendelea kuwagandamiza na kuwatesa Wakristo wasiokubali mafundisho yake au uongozi wake. Watu walifungwa gerezani, wakateswa hata kuchomwa moto, yote hayo kwa idhini ya Kanisa. Hata madhehebu ya Kiprotestanti kama Walutheri, Waanglikana na Wareformati yalitenda hivyo baada ya kuwa dini rasmi ya serikali katika maeneo yao. Bila shaka Augustino hakutegemea matokeo hayo lakini hata habari hizi za kuhuzunisha ni sehemu ya urithi wa mtu huyo ambaye kwa mengine tunamkumbuka kama mwalimu mkubwa wa Ukristo mzima. Mbali ya Augustino, [[Kanisa la Magharibi]] katika karne ya 4 hadi ya 6 lilizaa mababu wa Kanisa wengine walioathiri moja kwa moja imani, maadili, liturujia na uchungaji: kwanza askofu [[Ambrosi]] ([[Trier]], leo nchini [[Ujerumani]], [[340]] hivi - [[Milano]], Italia, [[4 Aprili]] [[397]]), ambaye ndiye aliyembatiza Augustino, halafu padri [[Jeromu]] ([[Strido]], leo nchini [[Croatia|Korasya]] [[347]] - [[Bethlehemu]], [[Israeli]], [[420]]) na [[Papa Gregori I]] (Roma, Italia, [[540]] hivi – Roma, [[12 Machi]] [[604]]). Tukiacha hao viongozi bora, na kuangalia maisha ya waumini wa kawaida, tunapaswa kusema kuwa wengi hawakuridhika tena kupokea Ekaristi Jumapili tu; walianza kuheshimu si wafiadini tu, bali watakatifu wengine pia kama hao tuliowataja, na masalia yao; kwa namna ya pekee heshima ilizidi kutolewa kwa Bikira Maria na kwa Msalaba wa Mwanae. Kwa ajili hiyo walioweza kufunga safari ya hija walikwenda mahali patakatifu walipoishi Yesu na hao watakatifu wake. ==Mafarakano ya kudumu ya mataifa mazima== Katika [[karne ya 4]] Dola la Roma lilianza kupata matatizo. [[Hali ya hewa]] ilibadilika: watu wakakosa [[chakula]] cha kutosha. Hiyo ilisababisha kipindi kirefu cha [[vita]] na vurugu. Makabila kutoka Ulaya kaskazini yalianza kuhamia kusini wakiwasukuma majirani wao kuhamahama vilevile. Matembezi hayo yalifika kwenye mipaka ya Dola la Roma. Waroma walishindwa kuwazuia kutokana na [[uzazi]] wao kupungua na polepole mataifa yale yasiyostaarabika yakaingia katika eneo la dola na kutwaa mikoa mbalimbali. Waroma wakatumia [[hela]] nyingi sana kwa ajili ya jeshi lao lakini bila kufanikiwa. Mwaka [[395]] Kaisari akagawa dola la Roma katika sehemu mbili, yaani Magharibi (makao makuu Roma) na Mashariki (makao makuu [[Bizanti]]). Mpaka wa katikati ulifuata tofauti ya utamaduni kati ya maeneo yaliyotumia zaidi lugha ya Kigiriki na maeneo yaliyotumia zaidi Kilatini. Ugawaji huo ulikuwa na kusudi la kurahisisha utawala na utetezi. Lakini mwaka [[410]] makabila yasiyostaarabika yaliteka na kuharibu mji wa Roma. Mwaka [[476]] Kaisari wa mwisho wa Magharibi aliuawa. [[Picha:Saint Remy baptise Clovis.jpg|thumb|left|[[Ubatizo]] wa [[Chlodwig]], mfalme wa Wafaranki, uliingiza kabila hilo kubwa katika Kanisa Katoliki. Tukio lilivyochongwa katika [[Pembe za ndovu|pembe ya ndovu]] ([[karne ya 9]]).]] Makabila ya [[Kijerumaniki]] yalichukua utawala katika sehemu zote za Ulaya mpaka Afrika Kaskazini. Dola la Roma la Magharibi likagawanywa katika nchi nyingi ndogondogo. Kila sehemu makabila toka Kaskazini yalitawala kama tabaka dogo la juu wakiwategemea wenyeji kuendelea kuzalisha mali na wenyewe kupokea kodi zao. Lakini utaratibu, mawasiliano na usalama viliharibika kabisa. Uchumi na utamaduni vilirudi nyuma. Umoja wa kisiasa uliharibika, badala yake yalitokea maeneo mengi madogo ya kikabila. Ulaya Magharibi ilibaki na chombo kimoja tu chenye umoja uliovuka mipaka: Kanisa Katoliki chini ya uongozi wa Askofu wa Roma. Ndiye aliyetunza urithi wa jina kubwa la Roma akiheshimiwa pia kama [[mwandamizi]] wa Mtume Petro. Kwa sababu elimu ilishuka chini popote Ulaya Magharibi, ni ndani ya Kanisa tu kwamba mapadri na wamonaki wakaendelea kusoma na kutunza elimu ya kale. Watu kutoka Ulaya kaskazini hawakuwa wasomi. Hivyo watawala wao walitegemea watu wa Kanisa wakitaka kuandika au kusomewa barua au mikataba. Polepole watawala wapya pamoja na makabila yao wakapokea Ukristo. Walifundishwa kwamba mfalme hupewa madaraka yake na Mungu, hivi anapaswa kufuata shauri la Kanisa ambalo linatangaza mapenzi ya Mungu. Kutokana na hali hiyo ya kiutamaduni na ya kiroho Kanisa lilikuwa na athari kubwa sana. Papa kama mchungaji mkuu alilazimika kuwajibika ili kuokoa [[jahazi]]. Ndivyo walivyofanya hasa [[Papa Leo I]] na [[Papa Gregori I]]. [[Wafaranki]], [[kabila]] kubwa la Kigermanik waliwahi kujiunga na Kanisa Katoliki wakawa msaada mkubwa kwa Mapapa. Isipokuwa, kwa kuwaachia watawale [[Italia ya Kati]], walisababisha Papa aanze kuwa kama mfalme wa dunia hii, jambo lililoathiri sana majukumu yake ya kiroho hadi mwaka [[1870]]. Kwa juhudi za wamonaki [[Wabenedikto]] na wengineo, ustaarabu wa kale uliokolewa katika vitabu vyake na uinjilishaji uliendelea katika [[Ulaya ya Kati]]. Ni kwamba watu kutoka Ulaya kaskazini hawakuwa wasomi. Hivyo watawala wao walitegemea watu wa Kanisa wakitaka kuandika au kusomewa [[barua]] au mikataba. Polepole watawala wapya pamoja na makabila yao wakapokea Ukristo wa Kikatoliki. Walifundishwa kwamba mfalme hupewa [[madaraka]] yake na Mungu, hivi anapaswa kufuata shauri la Kanisa ambalo linatangaza mapenzi ya Mungu. Kutokana na hali hiyo ya kiutamaduni na ya kiroho Kanisa lilikuwa na athari kubwa sana. Utamaduni na utaratibu wa kale, pamoja na taratibu za siasa na uchumi, viliendelea katika sehemu ya mashariki ya dola. Watawala wa Bizanti wakaendelea kutumia cheo cha Kaisari wa Roma. Wengine wao walijaribu kutawala tena eneo lote la zamani hata upande wa magharibi lakini ilishindikana. Kanisa huko liliendelea kuwa dini rasmi. Kwa sababu serikali ilikuwa yenye nguvu zaidi, Kanisa lilikuwa chini yake. Kaisari alikuwa mlezi mkuu wa Kanisa. Ndiye aliyemthibitisha Askofu Mkuu wa Konstantinopoli na maaskofu wa [[dayosisi]]. Kwa sababu ya matatizo ya ndani ya dola la Roma la Mashariki mafarakano yalitokea katika nchi za Misri na Siria zilizokuwa chini ya Kaisari wa Bizanti. Katika nchi hizo, baada ya [[mtaguso wa Kalsedonia]] ([[451]]), sehemu kubwa ya Wakristo walijitenga na kuendelea kama [[Kanisa la kitaifa]]. Kanisa la Misri lilifuatwa na Kanisa la Nubia na la Ethiopia. Kwa namna hiyo makanisa hayo ya kale ya Afrika yameendelea hadi leo kwa namna ya pekee. Ilitokea vilevile kwa Kanisa la Siria, la Armenia n.k. Hawakuwa tena waamini binafsi walioshika msimamo tofauti na ule rasmi, bali Wakristo karibu wote wa nchi fulani chini ya maaskofu wao waliojitenga na umoja wa Kanisa. [[File:Church of the East in the Middle Ages.svg|thumb|right|Kanisa la Mashariki kwa Dola la Roma lilipofikia kilele cha uenezi wake.]] Kabla ya hapo, kufuatana na [[mtaguso wa Efeso]] ([[431]]), Wakristo wa nje ya Dola la Roma upande wa mashariki (Mesopotamia, Uajemi n.k.) walikuwa wameshajitenga na kuendeleza maisha ya Kikristo chini ya dhuluma za [[Milki ya Wasasani|Dola la Uajemi]], huku wakieneza habari njema mbali zaidi na zaidi, hadi [[China]] na [[Indonesia]]. Kumbe Kanisa Katoliki liliendelea tofautitofauti katika sehemu hizo za mashariki na magharibi za Dola la Roma. Wakristo wa Magharibi (nchi za Ulaya magharibi pamoja na Afrika kaskazini) wakafuata uongozi wa Papa yaani Askofu wa Roma. Kanisani walitumia lugha ya Kilatini. Wakristo wa Mashariki wakafuata maaskofu wao waliokuwa chini ya serikali ya Kaisari wa Bizanti. Kama lugha walitumia Kigiriki. Pamoja na magomvi katika uenezaji wa Ukristo kwenye maeneo ya Ulaya yaliyokuwa bado ya Kipagani (hasa kati ya Waslavi), tofauti hizo zilisababisha desturi na mawazo yaliyozidi kutofautiana. Ziliweka msingi wa kutokea kwa madhehebu mawili makubwa yanayoendelea mpaka leo yaani Kanisa Katoliki la Kiroma (magharibi) na [[Kanisa la Kiorthodoksi]] (mashariki). ==Ethiopia na Nubia== [[Image:Frumentius.jpg|thumb|left|150px|Frumensi, mmisionari wa [[ufalme wa Aksum]] (Ethiopia na Eritrea ya leo).]] Jangwa kubwa la Sahara lilifanya mawasiliano yote kati ya Afrika Kaskazini na sehemu nyingine za bara kuwa magumu. Lakini tangu zamani mto Nile ulisaidia biashara na athari za kiutamaduni na za kisiasa kuvuka kanda la jangwa. Hivyo upo uhusiano wa pekee kati ya Misri na eneo linaloitwa leo "Sudan". Zamani nchi hiyo kusini kwa Misri iliitwa kwa jumla "Nubia"; sehemu moja ilijulikana kwa miaka mingi kwa jina la Kushi". Mdo 8 inaonyesha kwamba safari kati ya Kushi (Sudan) na Misri mpaka Yerusalemu zilikuwa kawaida. Njiani Filipo alimbatiza "towashi wa Kushi" yaani afisa wa serikali ya malkia Kandake wa Kushi katika mji mkuu wa Meroe (si Ethiopia ya leo). Lakini hatuna habari zaidi kama huyo afisa alihubiri Injili kwake nyumbani. Kuanzia karne ya 3 athari za Ukristo katika Nubia zinajulikana. Wamonaki Wamisri walihubiri Injili huko. Kuanzia mwaka 600 wakazi wengi wa Kushi walikuwa Wakristo. Makanisa mengi, tena makubwa, yalijengwa na kupambwa katika miji mikubwa kama Dongola na Soba. Kwa miaka elfu moja utamaduni wa Kikristo uliendelea. Kutoka Dongola wamisionari walifika kusini mwa Sahara mpaka eneo la Tibesti (yaani Chad ya leo) ambapo maghofu yanaonyesha alama za Ukristo kule. Kusini-Mashariki kwa Kushi tunakuta eneo kubwa lenye milima mirefu iliyosimama kama mnara katika tambarare ya nchi jirani. Ni nyanda za juu za Ethiopia au Uhabeshi. Mnamo mwaka 300 BK kulikuwa na ufalme katika eneo la Aksum (Ethiopia ya leo). Wakati Kaisari Konstantino alipotawala Roma, meli moja iliyokuwa safarini kutoka Shamu kwenda Bara Hindi iliharibika kwenye pwani ya Ethiopia. Vijana wawili waliokolewa wakapelekwa kwa mfalme kule Aksum. Mmojawao kwa jina Frumensi alipata haraka sifa za kuwa na elimu na hekima. Akapanda ngazi kuwa mshauri wa mfalme na mwalimu wa mwana wa mfalme aliyeitwa Ezana. Frumensi alipanda mbegu za imani moyoni mwa kijana huyo. Baada ya kuwa mfalme, Ezana akaendelea kumtumia Frumensi kama mshauri wake. Siku moja Frumensi aliomba ruhusa ya mfalme aende nyumbani kuangalia kama wazazi wake bado wanaishi. Mfalme akamruhusu akamwomba atafute kule walimu wanaoweza kufundisha elimu aliyokuwa nayo Frumensi pamoja na imani ya Kikristo. Frumensi akamwendea Askofu Mkuu wa Misri naye alimweka wakfu kuwa askofu wa Waethiopia. Mfalme Ezana akabatizwa akifuatwa na watu wengi wa makao makuu. Kwa muda mfupi dini hiyo mpya ilienea katika ufalme wote. Baadaye walifika huko wamonaki kutoka Misri na Shamu. Ndio walioanza kufundisha na kubatiza Wahabeshi wengi. Ndio mwanzo wa taifa la Kikristo la Ethiopia. Wahabeshi wametunza urithi wao wa Kikristo mpaka leo. Ukristo wao unafuata mapokeo ya Kiorthodoksi ya Mashariki yalivyo Misri: mpaka karne ya 20 walipokea Maaskofu wao wote kutoka Kanisa la Kikopti la Misri. ==Uenezi wa Uislamu ulivyorudisha nyuma Ukristo na umisionari wake== [[File:Mohammad adil-Rashidun-empire-at-its-peak-close.PNG|thumb|left|Uenezi wa Uislamu hadi mwaka [[661]].]] Katika karne za kwanza baada ya Kristo Afrika Kaskazini ilipata kuwa ya Kikristo, lakini baadaye yalitokea mageuzi makubwa sana katika historia ya Afrika: uenezi wa Uislamu. Mnamo mwaka 610 sehemu kubwa ya Afrika Kaskazini iliunganika tena chini ya Dola la Roma Mashariki lililotawaliwa kutoka mji wa Bizanti. Lakini utawala huo ulikuwa hafifu kulingana na ule wa Roma ya kale. Wenyeji wa Misri na mkoa wa "Afrika" (= Tunisia ya leo) waliupinga. Wakristo wengi katika nchi hizo walikataa usimamizi wa Askofu Mkuu wa Bizanti wakiwafuata viongozi wao wa kitaifa. Viongozi wa Kanisa la Kikopti (Misri) waliteswa na serikali ya Bizanti. Dola la Roma Mashariki lilimaliza nguvu zake vitani dhidi ya majirani yao wa Uajemi na makabila yasiyostaarabika kutoka kaskazini. Hali hii ilibadilika ghafla mwaka 640. Habari za imani mpya zilisikika kutoka eneo la Maka na Madina huko Uarabuni. [[Muhammad]] aliunganisha makabila yote ya Waarabu kwa jina la Mungu mmoja, (kwa [[Kiarabu]]: [[Allah]]). Mwaka [[622]] [[Mwarabu]] huyo alikimbia mji wa [[Maka]] akaelekea mji wa Jathrib (leo Madina) akiongozana na marafiki wachache. Wakazi wa Maka walikuwa wamemkasirikia Muhamad. Kwa miaka 12 aliwahubiria [[ufunuo]] aliodai ameupokea kutoka kwa [[malaika]] wa Mungu. Alipinga desturi na [[maadili]] ya watu wa mji wake. Akatangaza "[[Uislamu]]" yaani imani katika Mungu mmoja aliyetoa [[amri]] zake kwa wanadamu. Kumbe viongozi wa Maka waliona anaharibu [[dini ya jadi]] ya kuabudu sanamu za miungu. Makabila ya Waarabu walikuwa wakija kila mwaka kuabudu sanamu za Maka katika jengo la [[Kaaba]]. Wakati wa ziara hizo biashara ya Maka ilistawi sana. Muhammad alionekana kuwazibia viongozi hao [[riziki]] wakakasirika wakajaribu kumwua lakini akakimbia. Madina alipokewa vizuri, na wenyeji wakamwamini. Habari zake zikaenea haraka pande zote za Uarabuni. Makabila mbalimbali ya Waarabu walimwunga mkono. Akawa kiongozi wao kidini, kijeshi na kisiasa. Mwaka [[630]] akawashinda watu wa Maka kivita lakini alionyesha [[busara]] kwa kuwahurumia mradi wajiunge na Uislamu. Alipofariki mwaka [[632]] karibu Waarabu wote waliungana chini ya [[bendera]] ya Uislamu wakashambulia maeneo jirani ya Waroma wa Bizanti na ya Waajemi. Miaka mia moja baada ya kifo cha Muhamad sehemu kubwa ya dunia kati ya [[Moroko]] na Bonde la [[Indus]] (leo [[Pakistan]]) ilikuwa chini ya Uislamu. Uenezi huo ulikuwa wa haraka sana. Mwaka [[636]] Waarabu wakawashinda Waroma wa Bizanti kule Shamu wakateka [[Dameski]] na Yerusalemu. Mwaka uleule wakawashinda Waajemi kule [[Mesopotamia]] ([[Iraq]]). Mwaka [[639]] wakaingia Misri na kuteka Aleksandria miaka mitatu baadaye. Mwaka [[642]] waliteka sehemu kubwa ya Uajemi wenyewe. Miaka [[670]]/[[696]] waliteka mkoa wa [[Afrika ya Kiroma]] pamoja na Karthago. Mwaka [[711]] wakavuka [[mlangobahari]] na kuingia [[Hispania]] (Ulaya Kusini). Walifika mpaka [[Ufaransa]] [[Mapigano ya Tours na Poitiers|wakarudishwa na wenyeji]] mwaka [[732]] lakini walitawala sehemu za Hispania kwa karne saba zilizofuata. Mwaka [[718]] walikuwa wameshindwa pia kuteka Konstantinopoli yenyewe iliyoendelea kutawala Asia Ndogo. Badala yake wakaenea pia [[Asia ya Kati]] wakasimama ana kwa ana mbele ya wanajeshi wa [[Wahindi]] na mwaka [[751]] walipigana na [[jeshi]] la [[China]]. [[File:Steuben - Bataille de Poitiers.png|thumb|right|Ushindi wa Wafaranki juu ya [[Waislamu]] huko [[Tours]] ([[732]]) ulizuia uenezi wa [[dini]] hiyo Ulaya Magharibi.]] ===Wakristo kugeuka Waislamu=== Dunia nzima ilishangaa kusikia habari ya kwamba Waarabu kutoka jangwani walifaulu kuwashinda wanajeshi hodari wa Kiroma na wa Kiajemi. Lakini Waarabu walikutana na maadui waliokosa nguvu: katika miaka iliyotangulia dola hizo mbili kubwa ziliwahi kupigana vita virefu na vikali. Wananchi wote na wanajeshi wao walichoka. Uchumi ulidhoofika baada ya miaka 20 ya vita. Tena wenyeji wa Misri na Siria walisikitikia utawala wa Kaisari wa Bizanti. Walidai tangu muda mrefu uhuru wa kitaifa lakini wakagandamizwa. Uislamu ulienea haraka sana kwa nguvu ya kijeshi katika nchi hizo zilizokuwa na Wakristo wengi. Mwanzoni walikuja Waarabu kadhaa tu: walichukua madaraka ya serikali kuu na kujenga makambi ya kijeshi katika kila nchi. [[Vijana]] wa Kiarabu walifuata [[baba]] zao wakiitikia wito wa dini uliokuja pamoja na nafasi ya kupata maisha nafuu. Mbali ya [[nguzo tano za Uislamu]], walifundishwa kwamba ikiwa watakufa katika vita vitakatifu watapokewa na Mungu kama mashahidi wa imani na kuingia [[Paradiso]] moja kwa moja. Lakini wasipokufa vitani watakuwa matajiri wakitawala nchi mpya na kupokea [[kodi]] za wenyeji wasio Waislamu. Imani ya aina hii iliwapa nguvu kweli na iliendelea kuvuta Waarabu wengi kutoka kwao kuhamia Afrika Kaskazini na Asia ya Kati. Kwa kawaida Wakristo hawakulazimishwa kuacha imani yao. Viongozi wa Waarabu washindi walifanya mikataba na maaskofu wa Kikristo katika maeneo waliyoyateka. Wakristo waliahidiwa ulinzi wa makanisa yao wakiambiwa wanaweza kuendelea na mila na desturi walivyozoea. Lakini hawakuwa na haki zote za uraia. Wasio Waislamu walijiona wanabaguliwa mbele ya Waislamu. Walitozwa kodi kubwa ya pekee. [[Mahakama]]ni hawakuweza kushuhudia dhidi ya Mwislamu, walilazimishwa kuvaa [[nguo]] za pekee tofauti na Waislamu, walikataliwa kupanda [[farasi]], kujenga makanisa mapya, au kutumia [[kengele]] makanisani. Waislamu walipata kipaumbele katika mambo yote. Hivyo polepole wenyeji walianza kutumia lugha ya Kiarabu pamoja na kujiunga na Uislamu. Bila shaka wazazi wengine walitumaini kuwasaidia watoto wao wapate maendeleo maishani wakifuata dini ya watawala. Masharti ya kujiunga na Uislamu ni rahisi. Hakuna mafundisho magumu, mwanzoni inatosha kutamka "[[shahada]]" ya Kiislamu ambayo ni fupi sana: ''As-haddu inna la ilaha ila allah, wa Muhamad rasul ullah''. (''Nakiri ya kwamba Mungu ndiye mmoja tu, na Mohamad ni mtume wa Mungu''). Lakini baadaye haiwezekani kurudi katika Ukristo maana sheria ya Kiislamu inaruhusu Mkristo kugeuka Mwislamu lakini inakataza kwa [[adhabu ya kifo]] Mwislamu asitoke katika imani hiyo na kufuata dini nyingine. Sababu kubwa ya udhaifu wa Wakristo hao ilikuwa mafarakano kati yao, na hasa majaribio ya serikali ya Bizanti kuwalazimisha wote kufuata uongozi wake, wakiitumia na kuitawala dini kama nguzo ya siasa yake. Lakini mambo ya imani hayafai kulazimishwa. Hivyo katika nchi kama Misri Wakristo waliotaka uhuru wa kisiasa walilazimishwa kuwa chini ya Askofu wa Bizanti, wakajisikia wanagandamizwa kidini pia, si kisiasa tu. Baadhi yao waliwapokea Waislamu kwa matumaini ya kuwa watamaliza utawala wa kidikteta wa Bizanti. Jeshi la Bizanti lilishindwa kwa kukosa msaada wa wazawa. Kiongozi Mwislamu aliahidi madhehebu yote yataheshimiwa. Alifanya mkataba na Wakristo waendelee na ibada zao na desturi zao. Ahadi hiyo ilitimizwa kwa namna tofauti. Baada ya muda Wamisri walijikuta wamekuwa watu wa ngazi ya chini. Mabwana wapya walianza kubadilisha utamaduni wa nchi. Aliyejiunga na Uislamu na kujifunza Kiarabu alikubaliwa lakini Wakristo wenyeji waliotunza urithi wao walibaguliwa. Majaribio yote ya kupigania uhuru yaligandamizwa vikali. Baadaye Waislamu waliteka sehemu iliyobaki ya Afrika Kaskazini kama Tunisia na Algeria. Huko Ukristo ulikuwa dhaifu kutokana na mafarakano mengi ya miaka ya nyuma na dhuluma za kidini. Nguvu zake za ndani zilivunjika wakati wa mateso makali ya Wadonato kwa mikono ya Wakatoliki, yakifuatwa na mateso makali ya Wakatoliki kwa mikono ya Wakristo Waario. Baada ya karne za kulaumiana na kuuana kati ya Wakristo, wengine walikuwa na wasiwasi juu ya ukweli wa mafundisho ya Kanisa. Si ajabu kwamba huko Ukristo ulipotea baada ya karne chache za utawala wa Kiislamu. Pamoja na matatizo yaliyowapata Wakristo chini ya utawala huo, kwa muda mfupi wenyeji wengi wa sehemu hizo walisilimu. Tena katika nchi za jirani (Italia na Hispania) vita vikali vilipigwa kati ya Waarabu walioshambulia na Wakristo waliojitetea; labda hali hiyo iliongeza moyo wa Waislamu kutovumilia uwepo wa Wakristo. Kanisa la Afrika Kaskazini-Magharibi lilikoma baada ya karne chache, tofauti na Misri ambako Wakristo walishika imani yao katika karne zote ingawa kwa matatizo makubwa chini ya serikali ya Kiislamu. Mara kwa mara upande wa watawala na wakubwa yalijitokeza matendo mabaya, kama makanisa kubomolewa au kugeuzwa misikiti, n.k. Kwa mfano msikiti mkuu wa Dameski (Siria) ulikuwa zamani Kanisa la Mt. Yohane Mbatizaji. Mwanzoni Waarabu waliahidi kuliheshimu, lakini mtawala aliyefuata alitaka jengo kubwa lililopatikana mjini kwa ajili ya ibada yake. Ndivyo ilivyotokea Waturuki walipoteka Konstantinopoli: Kanisa Kuu la Hagia Sofia (Hekima Mtakatifu) liligeuka msikiti. Vipindi vya kulazimisha vilitokea tena na tena, hasa baada ya mataifa mapya kuwa Waislamu. Waarabu wenyewe walionyesha [[ustahimilivu]] zaidi kwa wenye imani nyingine (Wakristo, Wayahudi n.k.). Lakini [[Waturuki]], Waajemi na [[Wamongolia]] baada ya kuwa Waislamu walikuwa wakali. Hasa vipindi vya [[vita vya msalaba]] kati ya Wakristo kutoka Ulaya na Waturuki viliongeza [[uchungu]] kwa Wakristo waliokuwa chini ya utawala wa Kiarabu. Katika vipindi hivyo Wakristo chini ya Waislamu waliweza kuangaliwa kama wasaliti na kuteswa, makanisa yao kubomolewa n.k. Pamoja na Wakristo wengi kugeuka Waislamu, [[umisionari]] kwa mataifa mengine ya Afrika na Asia ulizuiwa na dola la Kiislamu lililozunguka karibu pande zote nchi za Kikristo. Athari nyingine ya Uislamu katika historia ya Kanisa, hasa la Mashariki, ilikuwa dharau kwa sanamu na picha takatifu zilizokuwa zimeenea tangu karne za kwanza BK. Ni kwamba, kisha kupigwa vitani na Waislamu mara kadhaa, kwenye [[miaka ya 720]] [[Kaisari Leo III]] wa Konstantinopoli alizikataza hizo na masalia ya watakatifu akaagiza zilizokuwepo ziteketezwe kwa sababu eti, ni sawa na kuabudu miungu. Lengo lake lilikuwa kupunguza uadui wa Waislamu dhidi ya Wakristo na Dola la Roma. Lakini waamini wengi wa dola lake walipinga uamuzi huo, wakiungwa mkono na [[Papa Gregori III]]. Hatimaye [[Mtaguso wa pili wa Nisea]] ([[787]]) ulitetea na kupitisha uhalali wa picha hizo katika Ukristo. ==Kanisa lilivyoendelea hasa Ulaya== Tangu kuja kwa Uislamu uenezaji wa Injili katika Afrika ulikwama na kurudi nyuma. [[Kusini kwa Sahara]] ilifika kupitia [[Nubia]] lakini baada ya Nubia kuwa ndani ya eneo la Kiislamu athari hii haikuendelea. Kumbe uenezi wa Ukristo katika kipindi kile ulipatikana Ulaya na Asia. Kule Ulaya ma[[kabila]] mengi yaliendelea kupokea Ukristo. Wakati mwingine watu walivutwa na mahubiri kuacha [[Upagani]] na kubatizwa. Mara nyingi waliona ya kwamba miungu ya kikabila haina msaada tena katika mazingira iliyobadilika. Waliweza kuvutwa na mfano bora wa [[wamonaki]] walioishi kati yao, au kushangazwa na elimu au maendeleo yao. Wakati mwingine wafalme waliamua kuwa Wakristo kwa sababu za kiroho au za kisiasa wakabatizwa pamoja na kabila au taifa zima. Katika mawazo ya [[Wazungu]] wa kale dini haikuwa jambo la mtu binafsi bali jambo la kijamii. Wakati mwingine washindi wa vita waliamua kuwabatiza maadui ili kujenga uhusiano wa kiroho nao. Ndiyo sababu ya ubatizo wa mabavu ulioweza kutokea katika nchi kadhaa. [[Picha:Charlemagne and Pope Adrian I.jpg|thumb|250px|right|Karolo Mkuu na [[Papa Adrian I]]. Karolo alitawazwa na [[Papa Leo III]] kuwa Kaisari wa magharibi ([[800]]). Ushirikiano kati ya Mapapa na Makaisari wa [[Dola Takatifu la Kiroma]] (leo [[Ujerumani]] na nchi za kandokando) ulikuwa na mafanikio kadhaa na matatizo mengi zaidi na zaidi.]] Mfano mmojawapo ni ubatizo wa [[Wasaksoni]], kabila kubwa katika eneo la Ujerumani kaskazini. Baadhi ya mababu wao walivuka [[bahari]] na kuteka [[Uingereza]] pamoja na [[Waangli]]. Wakati ule Wajerumani wengi walikuwa Wakristo lakini Wasaksoni waliendelea kutetea Upagani wao. Mfalme wa eneo la Ufaransa na Ujerumani Magharibi aliyeitwa [[Karolo Mkuu]] alipigana nao mara kwa mara. Mwishowe aliona wakibaki Wapagani hatawashinda. Mwaka [[800]] B.K. aliwapa chaguo: [[upanga]] au ubatizo. Mwanzoni walikataa akawaua ma[[chifu]] 4000 wa Wasaksoni katika siku moja. Waliobaki wakabatizwa wakawaamuru wenzao kubatizwa vilevile. Hivyo eneo kubwa lilipokea Ukristo, lakini si kwa sababu ya imani, ila kwa kulazimishwa. Si ajabu ya kwamba kwa muda mrefu Ukristo wa Ulaya katika nchi mbalimbali ulikuwa wa juujuu tu, ukaonyesha [[dalili]] za mchanganyiko wa Injili na desturi za kale za Upagani. Kumbe Ukristo ulikwenda njia ndefu sana tangu zamani za mashahidi wa Aleksandria na Karthago waliokufa badala ya kukana Ukristo wao mpaka wale Wakristo wapya wa Kisaksoni walioona heri wabatizwe kuliko kufa. Maeneo mapya ya Ukristo yalifuata desturi za kule walikotokea wahubiri wao. Ndivyo makabila ya Ulaya kaskazini walivyojiunga na [[Kanisa la Kilatini|Kanisa Katoliki la Kilatini]]. Kumbe makabila ya Mashariki wakawa [[Waorthodoksi]] wakipokea ubatizo kutoka kwa wajumbe wa Askofu wa Bizanti. Mpaka leo Ulaya mataifa ya [[Warusi]], [[Waukraina]], [[Waromania]], [[Wabulgaria]] na [[Waserbia]] (pamoja na [[Wagiriki]] wenyewe) ni Waorthodoksi. (Afrika ni hasa nchi za Misri, [[Ethiopia]] na [[Eritrea]] zinazofuata mapokeo ya Kiorthodoksi ya [[Wakopti|Kikopti]]). Mnamo mwaka [[1000]] karibu maeneo yote ya Ulaya yalikuwa na Wakristo, ingawa mara nyingi kwa jina tu. Baada ya mafarakano ya muda (hasa la miaka [[863]]-[[867]] kuhusu upatriarki wa [[Fosyo]]), mwaka [[1054]] wajumbe wa Askofu wa Roma walimtembelea Askofu Mkuu wa Konstantinopoli, Mikaeli Cerularius, ambaye alikuwa amejidai kuwa sawa na Papa na kulaumu desturi mbalimbali za Roma. Walianza kupingana naye vikali kuhusu desturi zao tofauti na mwishoni wakalaaniana bila kuzingatia umoja wao katika imani na sakramenti. Tangu mwaka ule farakano kati ya Ukristo wa Magharibi na Waorthodoksi limedumu hadi leo, kwa kuwa majaribio mbalimbali ya kurudiana yalishindikana. Ilichukua miaka mingi kufuta [[laana]] hizo. Mwaka [[1967]] [[Papa Paulo VI]] wa Roma alikutana na Patriarki Athenagoras wa Konstantinopoli (leo: [[Istanbul]]) wakapatana tena na kusameheana makosa ya zamani, ingawa umoja kamili haujapatikana. Uelewano umeanza kujengwa pia kati ya makanisa yaliyofarakana zamani kuliko Konstantinopoli kama vile [[Waashuru]], [[Wakopti]] na [[Wasyria]]. Kule Asia Ukristo wa Kiorthodoksi uliendelea vizuri katika nchi nyingi. Tangu mwanzo mpaka leo lipo Kanisa la India Kusini (jimbo la [[Kerala]]). Wamisionari wa Kanisa la Mesopotamia na Uajemi walihubiri kote [[Asia ya Kati]] hadi [[Uchina]] na [[Indonesia]]. Lakini maendeleo hayo yalirudishwa nyuma na mashindano kati ya Ukristo na Uislamu. Kiasili Uislamu ulikuwa na uvumilivu kwa dini za Wakristo na Wayahudi. Katika maeneo ya Waarabu kama Misri au Siria Kanisa liliendelea kupata ustahimilivu: liliweza kuendelea na ibada ya Kikristo ingawa kwa matatizo. Lakini huko Asia makabila na mataifa mapya walipokea Uislamu, mara nyingi kwa njia ya vita. Makabila hayo ya Waturuki na Wamongolia yalifuata imani ya Kiislamu kwa [[itikadi kali|ukali]] kuliko Waarabu wenyewe. Walilazimisha wote waliokuwa na imani tofauti (Wakristo, [[Wabuddha]] au wafuasi wa [[dini za jadi]]) wawe Waislamu. Mtawala Mwislamu wa Wamongolia, [[Tamerlano]], aliua Wakristo [[lukuki]] na kubomoa makanisa [[elfu]] kadhaa alipofanya vita vyake Asia ya Kati. Katika vita hivyo Ukristo wa Asia ya Kati uliharibika kabisa. Maeneo makubwa yalichomwa [[moto]], watu walilazimishwa kwa upanga kuwa Waislamu au kuuawa. Mnamo mwaka [[1400]] Ukristo wa Asia ulibaki katika Mashariki ya Kati tu (Asia ya Magharibi) pamoja na India Kusini. Kumbe uzito wa Ulaya uliongezeka katika Kanisa kwani ni huko tu lilipoweza kuendelea bila maadui wa nje. Mwaka [[1200]] kwa jumla Ulaya ilikuwa bara la Kikristo. Popote Kanisa lilikuwa chini ya ulinzi wa serikali. Watu wote walipaswa kuonekana Wakristo. Watu pekee wenye tofauti walikuwa Wayahudi, lakini waliruhusiwa kuishi katika nchi kadhaa tu; katika nchi nyingine walifukuzwa. Kanisa Katoliki (au: la Kiorthodoksi katika Mashariki) lilikuwa [[dini rasmi]]. Katika [[mila]] na desturi za Ulaya zilizotangulia kuja kwa Ukristo umoja huo wa dini na kabila ulikuwa kawaida. Kwa upande mmoja Ukristo ulikuwa na nguvu sana Ulaya wakati ule. Lakini kwa ndani ulikuwa na [[udhaifu]] wa aina mbalimbali. Wataalamu wengine wa historia ya Ulaya huita kipindi hicho "[[Karne za Kati]]" au hata "Nyakati za Giza". Maana yake ni kipindi kati ya kuanguka kwa [[utamaduni]] na [[uchumi]] wa hali ya juu uliokuwapo wakati wa Dola la Roma na kipindi cha kuanzia mwaka [[1500]] ambacho uchumi na elimu vilianza kusonga mbele tena. Kumbe tutajaribu kuangalia pande zote mbili, yaani mafanikio na matatizo. ==Kuingiliana kwa dini na siasa== Katika nchi nyingi tumezoea kwamba [[nchi isiyo na dini|serikali haina dini maalumu]]. Kila [[mwananchi]] ni huru kuchagua imani yake. Kumbe wazo hilo si la kawaida popote duniani. Mpaka leo tunasikia habari za nchi zinazotoa kipaumbele kwa dini au madhehebu fulani upande wa serikali. Taratibu hizo ni mabaki ya zile zilizokuwa kawaida katika sehemu nyingi za dunia. Zamani katika nchi nyingi ilikuwa kawaida kuangalia mambo ya dini na mambo ya dola pamoja. Agano Jipya halina [[amri]] yoyote juu ya kuunda "serikali za Kikristo". Kinyume chake Wakristo walifundishwa na mtume Paulo kuiombea serikali ya Kipagani ya [[Kaisari]] wa Roma. Lakini baada ya viongozi wa mataifa kuwa Wakristo waliona lazima kulitumia Kanisa kama chombo kinachoongeza umoja na nguvu ya nchi. Katika Ulaya ya Karne za Kati Kanisa na serikali vilikwenda pamoja. Katika sehemu za Waorthodoksi Kanisa lilikuwa chini ya wafalme waliokubaliwa kuwa walezi wake wakuu. Ulaya magharibi kwenye Wakatoliki wengi Kanisa lilikuwa huru zaidi. Lakini hata huko mambo yaliingiliana. Utaratibu wa utawala wakati ule ulikuwa wa ki[[kabaila]] yaani ma[[chifu]] na watu wa [[familia]] za wakubwa walitawala maeneo chini ya serikali kuu ya mfalme. * a. Wafalme na hata watawala wadogo walipewa [[madaraka]] yao kwa ibada maalumu kanisani. * b. Watawala waligandamiza wapinzani wa Kanisa kwani waliona wangeleta vurugu hata kisiasa. * c. Watawala walikabidhi madaraka mengi kwa maaskofu. Askofu aliweza kuunganisha uongozi wa Kanisa na mamlaka ya kiserikali katika eneo lake. Viongozi wa Kanisa waliaminika kuliko machifu wa kawaida. Machifu wakikabidhiwa madaraka fulani kwa muda walijaribu mara nyingi kuyashika kama [[mali]] yao. Wakatafuta kuongeza mali yao kuwa [[urithi]] wa familia. [[Faida]] ya kutumia watu wa Kanisa ilikuwa kwamba mapadri na hasa maaskofu hawaoi wala hawana [[hamu]] ya kutafuta urithi kwa ajili ya [[watoto]] wao. * d. Maaskofu (na viongozi wengine wa Kanisa) walichaguliwa mara nyingi kutokana na sifa zao za kisiasa kuliko uwezo wa kuongoza kiroho. Kwa sababu cheo cha askofu kiliambatana na [[mapato]] makubwa, ni familia za machifu zilizopeleka wanao katika nafasi hizo. Kwa njia hiyo ma[[tabaka]] ya kijamii yalionekana vilevile ndani ya Kanisa: viongozi wake walitoka katika familia za wakubwa, nafasi za chini walipewa watumishi kutoka familia za kawaida. ==Marekebisho ya karne IX-XII== Ni kawaida ya [[binadamu]] kuanzisha kazi kwa nguvu halafu kuchoka, kuanza safari kwa kasi halafu kupunguza mwendo. Vilevile jumuia zina vipindi vya bidii na vya [[ulegevu]]. Kanisa lenyewe, ingawa ni takatifu, linaathiriwa na ukosefu wa wanae. Ila [[Roho Mtakatifu]] haliachi bila ya msaada wa watu motomoto ili kulirekebisha. Utawa unahusika kabisa na utakatifu wa Kanisa: ukistawi mmoja, unastawi wa pili pia. Hasa katika [[karne IX]] hadi [[karne XII|XII]] [[Kanisa la magharibi]] lilitambua wazi haja ya [[urekebisho]] katika umonaki na katika maisha yake yote. Kati ya matukio muhimu yaliyoandaa ukombozi wa Kanisa kutoka mikono ya wanasiasa kuna uundaji wa monasteri ya [[Cluny]] (leo nchini Ufaransa) mwaka [[910]] ikiwa chini ya Mtume Petro (yaani chini ya Papa tu), si chini ya mtawala wa dunia hii. Monasteri hiyo ilizaa nyingine nyingi kote Ulaya ambazo kwa kutoingiliwa waliweza kuongozwa na watu wa kiroho waliochaguliwa na wamonaki wenyewe kwa malengo ya imani. Kati ya matawi mapya ya Kibenedikto yaliyotokana na juhudi hizo, mbali ya lile la [[Cluny]] (ambalo lilikazia [[liturujia]] kuliko kazi za mikono), lile la [[Camaldoli]] (lililofufua [[ukaapweke]]) na lile la [[Citeaux]] (ambalo lilirudia maisha magumu katika ufukara na kazi). [[Image:Canossa-three.jpg|left|thumb|300px|[[Kaisari Henri IV]] akiomba msamaha wa Papa Gregori VII huko [[Canossa]] ([[1077]]) katika mchoro wa [[Carlo Emanuelle]].]] Wamonaki wa matawi hayo wakaja kushika nafasi muhimu katika kurekebisha Kanisa na kukomboa Upapa pia katika kuingiliwa na wanasiasa, hasa [[Petro Damiani]] ([[1007]]-[[1072]]), aliyesababisha sheria ya kwamba Mapapa wachaguliwe na ma[[kardinali]] tu, [[Papa Gregori VII]] ([[1028]]-[[1085]]), aliyeshindana na Kaisari akitumia mamlaka ya kiroho, na [[Bernardo wa Clairvaux]] ([[1090]]-[[1153]]), aliyethubutu kuwakosoa Papa na maaskofu uso kwa uso. Wakati huohuo [[Bruno Mkartusi|Bruno]] ([[1035]]-[[1101]]) alianzisha aina mpya ya ukaapweke iliyodumu kuwa na juhudi hadi leo ([[Wakartusi]]). Wakati huohuo tena, ili kuboresha maisha ya mapadri wanajimbo, toka zamani ulisisitizwa uundaji wa jumuia kati yao, ambamo wasali na kufanya utume kwa pamoja. Hasa kuanzia [[karne XI]] wengi walifanya hivyo kwenye makanisa makubwa kama mtindo mpya wa kitawa unaosisitiza liturujia ya fahari pamoja na [[uchungaji]]. Inavyoweza kueleweka, hao walifuata kanuni ya Augustino na kuitwa Wakanoni. Maarufu zaidi katika yao ni [[Norbert]] ([[1082]]-[[1134]]), mwanzilishi wa [[Wapremontree]]. ==Utajiri wa Kanisa == Kanisa lilikuwa tajiri sana. Makanisa yalijengwa na wakubwa waliotoa baadaye [[shamba]] fulani kuwa [[mradi]] wa kanisa lile. Ilikuwa kawaida kwa kanisa kumiliki mashamba yenye nia mbalimbali: moja kugharimia matengenezo ya [[jengo]], lingine kumtunza [[mchungaji]] au [[paroko]], lingine kumlipa msaidizi wake n.k. Kanisa kubwa lenye watumishi wengi lilikuwa na mapato makubwa. Watu wa [[kijiji|vijiji]] kadhaa walitakiwa kuchanga sehemu ya [[mavuno]] yao na kulifanyia kanisa [[kazi]] siku mbili kwa [[juma]] kama [[kodi]] kwa ajili ya [[gharama]] za jengo, mapadri kadhaa au askofu. Mara nyingi [[zawadi]] hizo za mashamba au vijiji zilitolewa kama sadaka, ama kama [[alama]] ya [[toba]] ama kama [[shukrani]]. Sadaka za makabaila ziliongeza [[utajiri]] wa Kanisa. Familia za makabaila zilichagua nafasi za uaskofu kwa watoto wao. Mwana wa chifu aliyepokewa katika [[upadri]] alizuiliwa kuunda familia na kurithi cheo cha baba, lakini alipanda ngazi ndani ya Kanisa, kupata cheo cha [[heshima]] katika [[jamii]] na kuwa na mapato makubwa yaliyomwezesha kuishi maisha mazuri na tajiri kama familia yake. Wakati wa [[njaa]] [[maskini]] waliweza kupata misaada kanisani, hasa katika nyumba za watawa. Wamonaki waliweza kuwasaidia maskini hata kwa kuuza [[hazina]] ya kanisa hata [[pambo|mapambo]] ya [[dhahabu]] yaliyopatikana wakati wa utajiri. Lakini mara nyingi maaskofu walijisikia kuwa wakubwa na wengi wao hawakujali matatizo ya wadogo. ==Uhaba wa elimu== [[Karne za Kati]] kule Ulaya zilikuwa kipindi pasipo elimu kwa watu wengi. Kwa jumla utamaduni wa juu wa Kiroma ulikuwa umeanguka chini. Karibu watu wote hawakujua kusoma wala kuandika. Katika nchi nyingi ni watawa tu waliosoma. Tatizo mojawapo lilikuwa uhaba wa [[vitabu]]. [[Mashine]] za [[Uchapaji|kupiga chapa]] vitabu hazikujulikana. Maana yake kila kitabu kiliandikwa kwa [[mkono]]. [[Nakala]] ya Biblia ilihitaji kuandikwa na mtu kwa muda wa [[mwaka]] au zaidi. Hivyo vitabu vilikuwa ghali sana. Mtu wa kawaida alishindwa kununua kitabu, hata kama angeweza kusoma. Matokeo yake ni kwamba Wakristo wengi sana hawakuwahi kusoma Biblia. Zaidi ya hayo Kanisa Katoliki lilitumia popote Biblia katika lugha moja tu, yaani [[Kilatini]], ambacho kilikuwa pia lugha ya ibada zote kwa ajili ya [[nyimbo]], masomo na [[sala]]. Kutumia lugha moja popote kulisaidia sana kutunza umoja wa Kanisa. Lakini watu wa kawaida hawakuelewa Kilatini, hata mapadri wengi hawakukielewa vizuri. Kidogo ingekuwa kama kusoma Biblia na kuhubiri katika makanisa ya [[Afrika]] kwa [[Kiingereza]] au [[Kifaransa]] tu. Hali hii ilisababisha elimu ya Kikristo kuwa chini kati ya waamini wa kawaida. Hivyo walimuona Mungu kama Bwana Mkuu ambaye walipaswa hasa kumtii na kumtumikia kwa hofu, na walijali sana mambo ya pembeni kama vile [[masalia]] ya [[watakatifu]]. Watu wengi waliona muhimu sana [[hija|kuhiji]] kwenye "mahali patakatifu" wakiamini ya kwamba safari za aina hii zinaleta sifa mbele za Mungu. Ilikuwa vema kusafiri ili kusali kwenye [[kaburi]] la mtakatifu (k.mf. [[shahidi]] aliyekufa kwa ajili ya imani yake zamani), lakini mifano mbalimbali inaonyesha jinsi gani imani ya asili ya [[ushirikina]] ilikuwa bado na nguvu baada ya Ukristo kuenea. Pamoja na hayo, maadhimisho ya sakramenti yalibadilika na pengine kuachwa na waumini wengi, kiasi kwamba [[Mtaguso wa nne wa Laterano|Mtaguso IV wa Laterano]] ([[1215]]) uliona haja ya kuwalazimisha wote kupokea kitubio na ekaristi walau mara moja kwa mwaka. ==Vita vya msalaba== [[Picha:Peter the Hermit.jpg|thumb|200px|left|[[Mtawa]] [[Petro mkaapweke]] akihubiri vita vya msalaba mbele ya makabaila wa Ufaransa.]] Wakristo waliohiji Yerusalemu kutoka Ulaya walishambuliwa njiani mara kwa mara. Naye Kaisari wa [[Bizanti]] aliomba msaada wa [[Ukristo wa magharibi|Wakristo wa magharibi]] dhidi ya mashambulio ya [[Waturuki]] Waislamu. Kuanzia mwaka [[1095]] Wakristo Wakatoliki wa Ulaya walijaribu kuwaondoa Waislamu katika nchi za [[Mashariki ya Kati]]. Papa aliwaita mataifa ya Kikatoliki ya Ulaya kuikomboa [[nchi takatifu]]. Tangu mwaka [[1096]] hadi mwaka [[1270]] [[kampeni]] za kijeshi zilianzishwa Ulaya kuelekea Yerusalemu. Kampeni hizo huitwa "Vita vya msalaba" kwani [[wanajeshi]] walipokea kanisani alama ya [[msalaba]] wa [[kitambaa]] waliobandika juu ya [[nguo]] zao. Walifundishwa kuwa [[vita]] hivyo ni vitakatifu: atakayekufa atafika [[mbinguni]] kwa hakika. Wataalamu wanahisi kama hapo [[athari]] za mafundisho ya Kiislamu juu ya "jihadi" zimeingia katika Ukristo. Mwaka [[1099]] jeshi la Ulaya lilifika mbele ya [[ukuta|kuta]] za Yerusalemu. Baada ya mapigano mafupi jeshi la msalaba liliwashinda wateteaji Waislamu. Katika [[hasira]] ya mapigano waliua ovyo wakazi wengi sana, [[wazee]] na watoto, wakiwemo Waislamu, Wakristo na Wayahudi. Mkabaila [[Mfaransa]] alipokea cheo cha "Mfalme wa Yerusalemu". Lakini miaka 100 baadaye [[Sultani]] [[Salah-ed-Din]] wa Misri aliwafukuza wanamsalaba tena kutoka Yerusalemu. Miaka 40 baadaye alirudisha mji huo kwa [[hiari]] baada ya kupatana na Mfalme [[Mjerumani]]. Lakini muda wote huo Wazungu walitawala sehemu ya [[Palestina]] na Siria tu. Waislamu waliwaona kama maadui. Hata Wakristo wenyeji (Waorthodoksi) hawakuwakubali kuwa wakombozi kwani walijaribu kuwaunganisha Wakristo wote chini ya Kanisa Katoliki. Safari moja iliyoondoka Ulaya mwaka [[1204]] ili kuikomboa Yerusalemu, kumbe ilifika mpaka Bizanti tu ambako wanajeshi wa msalaba waliteka mji, kupora utajiri na kumfukuza Kaisari wa Bizanti. Miaka 100 baadaye Kaisari alirudi na kuunda upya [[Dola la Roma Mashariki|Ufalme wa Roma ya Mashariki]]. Mwaka [[1291]] jeshi la Kiislamu liliwafukuza kabisa wanajeshi wa msalaba katika nchi takatifu wasirudi tena, ingawa Wafransisko walikabidhiwa patakatifu kadhaa na kuyatunza hadi leo. . Lakini kabla ya kuondoka waliwahi kuvunja nguvu ya Bizanti kiasi cha kutosha. Kumbe Ulaya Magharibi iliharibu ulinzi wa Dola la Roma Mashariki dhidi ya Waturuki waliofaulu baadaye kuingia Ulaya. Badala ya kufukuzwa, jeshi la Waturuki lilianza kuishambulia [[Ulaya Kusini-Mashariki]]. Mwaka [[1453]] ulianguka mji wa Bizanti, na mwaka [[1529]] Waturuki walifika mpaka [[Vienna]], mji mkuu wa Mfalme wa Ujerumani. Hapo walirudishwa nyuma, lakini nchi nyingi za Ulaya Kusini-Mashariki pamoja na Wakristo wao walikaa chini ya Waturuki kwa karne tatu zijazo. Katika [[karne XII]], ambapo baadhi ya Wakristo walipiga vita vya msalaba kuikomboa [[nchi takatifu]], na baadhi walitekwa na Waislamu kuwa watumwa, zilianzishwa aina mpya za watawa ambao washike [[maisha ya Kiroho]] pamoja na upanga ili kusindikiza, kukaribisha, kulinda na kutibu waliohiji Yerusalemu, au wajitolee kukomboa watumwa hata kwa kubadilishana nao. [[File:GiovMatha big.jpg|thumb|right|Mt. Yohane wa Matha]] Baadhi ya mashirika hayo yanadumu mpaka leo, lakini yamebadili sana malengo na mbinu. Kati ya waanzilishi wakumbukwe [[Yohane wa Matha]] ([[1154]]-[[1213]]) na [[Petro Nolasco]] ([[1180]]-[[1249]]). Wakristo wengi walionyesha imani na uhodari katika mapigano, lakini kulikuwa na ukatili na maonevu mengi pia, vilivyofanywa hasa na wale waliokwenda vitani kwa malengo ya kidunia tu. Vita hivyo vilidhoofisha Wakristo wa Mashariki waliozoea kuishi chini ya Waarabu Waislamu. Kipindi cha [[vita vya kidini]] kilisababisha mateso mengi kwa Wakristo Waorthodoksi chini ya Waislamu. Walilipa ma[[deni]] yaliyoachwa nyuma na ndugu zao kutoka Ulaya Magharibi. Katika uhusiano mgumu kati ya dini hizo mbili kule Ulaya na Mashariki ya Kati, Waislamu wanastahili pia sifa. Ahadi nyingi walizozifanya zilivunjika, lakini mahali pengi Wakristo walipewa nafasi za kuendelea kuishi kati ya Waislamu hata kama ilikuwa kwa [[ubaguzi]] na mateso. Maisha haya yalikuwa mara nyingi magumu, lakini mahali pengi waliweza kubaki. Waliruhusiwa kuendelea na ibada zao (lakini waliweza kukataliwa kujenga makanisa au hata kutengeneza makanisa ya kale isipokuwa kwa kulipa tena kodi za nyongeza). Katika mambo ya [[ndoa]] au urithi wa mali walikuwa chini ya makanisa yao. Viongozi wa makanisa yao waliwajibika mbele ya serikali ya Kiislamu juu ya ushirikiano mwema. Kwa namna hiyo jumuiya za makanisa kama vile la Kigiriki, la Kikopti, la Kisiria, la Kiarmenia n.k. zilihifadhiwa mpaka leo katika nchi za Kiarabu, isipokuwa idadi ya waumini wao iliendelea kupungua. Sababu kuu ni kwamba kama Mkristo amekuwa Mwislamu hakuweza kurudi tena. Sheria ya Kiislamu inamruhusu Mkristo kugeukia Uislamu, lakini mtu aliyekuwa Mwislamu anastahili adhabu ya kifo akigeukia Ukristo au dini nyingine. Pamoja na hayo Wakristo walianza kuhamia nchi ambako watakuwa raia huru bila kasoro. Kumbe historia inaonyesha kwamba giza lipo hata upande wa Wakristo. Wakati ule Wakristo wengi walikosa vilevile ustahimilivu kwa watu wenye imani tofauti. Hakuna Mwislamu aliyeweza kubaki katika nchi za [[Hispania]] na [[Ureno]] baada ya kuvunjwa wa utawala wa Kiarabu. Inatosha kulinganisha hali ya Waislamu kule Hispania. Sehemu kubwa ya Hispania ilikuwa miaka mamia chini ya utawala wa Waarabu Waislamu. Katika vita vingi mfululizo Wahispania waliteka nchi yao tena. Mwaka [[1492]] mfalme wa mwisho Mwislamu alishindwa. Waislamu wakaishi chini ya utawala wa Wahispania Wakatoliki. Lakini miaka michache baadaye Waislamu wote walilazimishwa wapokee ubatizo, wengine waliuawa au kufukuzwa. Bila shaka hayo ni matokeo ya hali ya vita kati ya Waislamu na Wakristo. Wahispania walionyesha tabia zinazofanana na zile za [[Wamongolia]] Waislamu walioharibu makanisa yote ya Asia ya Kati. Lakini ipo mifano mingine: Wakristo wote walifyekwa Uarabuni kwenyewe kumbe Waislamu waliweza kubaki chini ya Waaustria Wakristo waliotawala nchi za Ulaya Kusini-Mashariki. Kweli kati ya dini hizo mbili hakuna anayeweza kujisifu tu juu ya historia ya dini yake bila kukiri makosa na [[kasoro]] pia. ==Ugandamizaji wa wazushi == [[Picha:Innozenz3.jpg|thumb|left|[[Papa Inosenti III]] ndiye aliyefikisha Upapa hadi kilele cha mamlaka zote Ulaya.]] Serikali ziliona ni lazima kutetea [[umoja wa Kanisa]]. Hivyo viongozi wa Kanisa walishawishika kutumia nguvu ya serikali kuhakikisha uongozi wao ufuatwe. Ikiwa walijitokeza Wakristo waliodai mabadiliko au kupinga uongozi wa Kanisa, serikali iliingilia kati na kuwagandamiza kama "[[wazushi]]". Ilikuwa hasa utajiri wa Kanisa na wa maaskofu wengi uliosababisha ugomvi. Katika [[karne ya 13]] Ufaransa alijitokeza [[mfanyabiashara]] [[Petro Waldo]] aliyesikia wito wa Kristo katika maisha yake. Aliwapa maskini mali yake yote akaanza maisha ya kuhubiri akijaribu kumwiga Bwana Yesu. Akafundisha ya kwamba Mkristo wa kweli anapaswa kumfuata Yesu hata katika maisha ya umaskini. Akauliza: mbona Kristo alikuwa maskini, lakini maaskofu wa leo ni matajiri? Wafuasi wake kwanza waliruhusiwa, halafu wakaanza kukutana nje ya makanisa. Kanisa liliwatangaza kuwa wazushi wakatafutwa na kukamatwa na serikali. Wengine wakafungwa [[gereza|gerezani]], wengine wakauawa. Baadaye ilikuwa kawaida kuweka "wazushi" mbele ya mahakama za pekee na hata kuwachoma moto. [[Papa Inosenti III]] akaunda [[idara]] ya pekee "Baraza la Ulinzi wa Imani". Ofisi hiyo ilikuwa na kazi ya kuwatafuta "wazushi" na kuwahoji juu ya imani zao. Wakionekana kuwa na makosa wasitake kutubu walikabidhiwa mikononi mwa serikali iliyotoa [[adhabu ya kifo]]. Hata hivyo mawazo yao yaliendelea kuzunguka kati ya watu wa kawaida. Wawaldo walihubiri kwa siri katika nchi nyingi. ==Fransisko na tapo la mafukara== [[Picha:San Francesco.jpg|right|thumb|300 px|[[Mchoro]] wa zamani wa Fransisko wa Asizi unaoaminiwa kufanana naye kuliko yote.]] Kama kawaida bidii kwa urekebisho wa Kanisa zilifanikiwa kiasi tu: hasa walei hawakuridhika na wengine walianza kukata tamaa juu ya hali ya Kanisa. Pia [[hija]] na vita vya msalaba vilifanya wengi wajionee nchi ya Yesu na hivyo kuvutiwa upya na maisha yake. Ndiyo sababu walistawisha mifumo mbalimbali ya Kiinjili na kulenga maisha ya Kanisa la mwanzoni. Dhidi ya mwenendo wa mapadri na wamonaki, walisisitiza ufukara na [[unyofu]] hata wengi walifikia hatua ya kuliasi Kanisa. Ulikuwa wakati wa utajiri kuzidi hata kufanya watu kadhaa waukinai. Katika matatizo hayo Mungu aliita watu wairudishe upya roho ya Injili. Hivyo katika [[karne XIII]] yalianzishwa mashirika mbalimbali (hasa [[Wafransisko]] na [[Wadominiko]], lakini pia [[Waaugustino]], [[Wakarmeli]] na [[Watumishi wa Maria]]) yaliyoitwa ya ombaomba kwa jinsi yalivyokaza ufukara. [[Fransisko wa Asizi]] alizaliwa katika familia tajiri akawa kijana aliyependa sana [[muziki]] na [[sherehe]]. Vitani alifungwa mwaka mmoja akaanza kumtafuta Mungu. Siku moja aliposali akasikia sauti, "nenda ukatengeneze Kanisa langu linalotaka kubomoka". Basi, akachukua [[pesa]] akaanza kutengeneza kanisa dogo lililokuwa bovu sana. [[Baba]] yake akakasirika akiona kijana anapoteza mali ya familia. Fransisko akakutana na baba mbele ya Askofu uwanjani akavua nguo zake na kumrudishia baba pamoja na pesa zakeː "Kuanzia sasa nitasema tu, [[Baba yetu]] uliye mbinguni". Fransisko akaishi maisha kama mtawa akimwomba Mungu amwonyeshe njia. Siku moja kanisani alisikia somo la [[Math|Mathayo]] 10:7-20, akajua: Hiyo ndiyo njia yangu! Alielewa maana yake "ukatengeneze Kanisa langu": kwamba si jengo lile dogo alipoanzia, lakini Kanisa la Kristo lililobomolewa kwa sababu ya [[ujumbe]] wa Injili kusahauliwa. Alianza maisha ya ufukara akijaribu kuiga mfano wa Yesu. Akazunguka akivaa [[kanzu]] ya [[gunia]] na kuhubiri [[upendo]] wa Mungu. Vijana wengine wakamfuata wakaunda utaratibu wa maisha ya pamoja. Fransisko akaona ya kwamba [[Monasteri|nyumba za wamonaki]] zilikuwa tajiri sana (mmonaki mwenyewe hakuwa na mali, lakini jumuiya yake iliweza kuwa tajiri). Kwa wafuasi wake alikataza jumuiya zisiwe na mali. Fransisko alipendwa sana kwani alionyesha imani na [[furaha]] katika Kristo na upendo kwa watu wote. Mwenyewe alisafiri mpaka Afrika akahubiri mbele ya Sultani wa Misri. Ingawa wakati ule vita vilikuwa vinaendelea kati ya jeshi la Kikatoliki la Ulaya na Waislamu, Sultani alimpokea kwa heshima, akamsikiliza na kumruhusu kurudi kwake. Fransisko aliamini ya kwamba majaribio yote ya kuwashinda Waislamu kwa silaha ni ya bure. Kwa Mkristo hakuna njia nyingine kuliko mfano wa Bwana Yesu, yaani upendo na [[unyenyekevu]]. Mfumo wa Wafransisko ulienea haraka sana. Ndugu hao walitembea popote wamevaa [[usiku]] na [[mchana]] kanzu ileile na kupewa [[chakula]] kutoka kwa Wakristo wa kawaida. Tofauti na wamonaki, wakaishi kati ya watu wakihubiri na kufundisha. Walikuwa mfano wa kumtegemea Mungu kabisa katika umaskini kwani hawakuwa na mali wala mapato kuliko sadaka za hiari kutoka kwa Wakristo. Katika maisha hayo walifanana na vikundi kama [[Wawaldo]] lakini wakawafundisha Wakristo kufuata uongozi wa Kanisa na maaskofu. Hivyo Wafransisko walikuwa silaha muhimu ya Kanisa Katoliki dhidi ya waliopinga utajiri wake. Mahali pengi Wakristo wa kawaida wakajiunga na jumuiya za kiroho zilizokuwa chini ya ulezi wa Wafransisko. [[Picha:SaintDominic.jpg|left|thumb|Dominiko wa Guzmán, [[mwanzilishi]] wa Shirika la Ndugu Wahubiri.]] Muda uleule [[Mhispania]] kwa jina [[Dominiko Guzman]] ([[1170]]-[[1221]]) aliunda shirika la watawa. Kusudi lake lilikuwa kuhubiri. Akiwa [[padri]] aliguswa na uenezi wa [[uzushi]] akajitahidi kutatua tatizo hilo. Ili akubaliwe na watu wote kama mhubiri halisi wa Injili alishika ufukara wa Yesu na [[Mitume wa Yesu|mitume]] wake: kwenda wawiliwawili, kwa miguu, bila ya kuchukua chochote kwa safari. Hivyo aliliandalia Kanisa kundi la watu wanaofanya kazi ya kuhubiri, ambayo awali ilikuwa maalumu ya maaskofu. Kwa lengo hilo utawa wake ulipunguza miundo ya kimonaki na urefu wa liturujia ili kuacha nafasi ya kusoma na kusali zaidi mmojammoja: hivyo ndugu wahubiri watajipatia [[ukweli]] ambao wawashirikishe wengine kwa kuhubiri na kufundisha. Ndio utume unaolingana zaidi na maisha ya sala na kusoma. [[Wafransisko]] na [[Wadominiko]] walinyosha kiasi kasoro za kukosa mahubiri katika [[Misa]] ya kawaida. Walifanya kazi muhimu sana ya kuwafundisha watu wadogo waliokuwa maskini na bila elimu wala uwezo wa kusoma. Baadaye Wadominiko waliogopwa pia kwa kazi ya kutafuta na kushtaki walioitwa "wazushi". Watawa wa kike hawakuweza kufuata mtindo uleule: waliishi kimonaki lakini kwa kuzingatia ufukara na udugu wa Kifransisko na kwa kuombea utume wa hao ndugu wadogo. [[Klara wa Asizi]] ([[1193]]-[[1253]]), “mche mdogo” wa Fransisko, ndiye mwanamke wa kwanza kutunga kanuni ya kitawa. Tapo hilo ni maarufu kwa marekebisho yaliyofuatana hadi leo kuhusu ufukara. [[File:Giovanni di paolo, St Catherine of Siena.jpg|thumb|right|200px|[[Giovanni di Paolo]], "Mt. Katerina wa Siena", [[1475]] hivi. Fogg Art Museum, [[Cambridge]], [[Uingereza]].]] Tangu [[karne XII]] wanawake wengine pia walichangia sana ustawi wa utawa, wa maisha ya Kiroho na wa Kanisa kwa jumla hata kwa maandishi yao. Kati yao [[Katerina wa Siena]] ([[1347]]-[[1380]]), wa [[utawa wa Tatu wa Mt. Dominiko]], ametangazwa kuwa [[mwalimu wa Kanisa]]. Kuanzia [[karne XIII]] zilijitokeza pia jumuia nyingine ambazo pengine zinahusiana na mashirika ya kitawa (yaani za [[Utawa wa Tatu]]), lakini hazina [[nadhiri]] au si za hadhara. Kwa kuenea, zikaja kuwa na muundo kama wa mashirika ([[1401]]), ingawa kwa kawaida ya kwao yalikuwa na jumuia za kiume na za kike ndani yake. Baada ya upinzani mwingi, wanawake wakaja kukubaliwa wafanye utume na kuanzisha mashirika yasiyobanwa na [[ugo]]. Kwa namna ya pekee [[Anjela Merici]] ([[1474]]-[[1540]]) alitaka wafuasi wake waishi na kutumikia kati ya watu; baada ya karne nne shirika lake likakubaliwa kutambulika kuwa la kilimwengu. Upande wa wanaume [[Filipo Neri]] ([[1515]]-[[1595]]) ndiye maarufu zaidi kati ya walioanzisha jumuia ambapo watu wanaishi pamoja ili kujipatia [[malezi]] na kufanya utume fulani, lakini bila ya kuwekwa [[wakfu]]. ==Farakano la Magharibi== Wengi wanaona [[karne ya 13]] kuwa [[kilele]] cha matunda wa Kanisa Katoliki katika kulea upya Ulaya magharibi kwa kuzaa hasa [[mashirika ya ombaomba]] ya Fransisko wa Asizi na Dominiko Guzman, mitindo mipya ya [[sanaa]], pamoja na [[vyuo vikuu]] walipostawi [[walimu wa Kanisa]] kama [[Thoma wa Akwino]] na [[Bonaventura]]. Lakini [[utaifa]], uliotokea Ulaya magharibi kuanzia [[ufalme]] wa [[Ufaransa]] katika [[karne ya 14]], ulivuruga umoja wa Kanisa na matatizo yalionekana mpaka ngazi ya [[Upapa]]. Mara nyingi Papa mpya (Askofu wa Roma) alichaguliwa kufuatana na [[ukoo]] au sifa za kisiasa tu. Cheo cha Papa kiliingizwa katika [[siasa]] kubwa kati ya wafalme wa Ujerumani, Uingereza na Ufaransa. Mwaka [[1300]] [[Papa Bonifas VIII]] alidai kuwa na madaraka juu ya wafalme wote. Mfalme wa Ufaransa alikasirika akataka kulipiza [[kisasi]]. Migongano hii ilisababisha tatizo la Mapapa kwenda kukaa miaka 68 ([[1309]]-[[1377]]) huko [[Avinyon]] (leo nchini Ufaransa) badala ya kuongoza mjini Roma. Aliyefaulu kumrudisha Papa katika jimbo lake hilo ni [[Katerina wa Siena]], [[bikira]] mwenye [[karama]] ya [[unabii]]. Lakini baada ya muda mfupi makardinali waliofanya uchaguzi wa Papa mpya walisababisha [[farakano]] ndani ya Kanisa lililoendelea kwa muda wa karibu miaka 40 ([[1378]]-[[1417]]). Katika hilo [[Farakano la Kanisa la Magharibi]], baadhi ya maaskofu na waamini wengine walimfuata Papa wa Roma na baadhi [[Antipapa]] wa Avignon wakidhani ndiye Papa wa kweli. Hali ilizidi kuwa mbaya: mwaka [[1409]] walikuwepo watu watatu waliojiita "Papa" na kukubaliwa na sehemu ya maaskofu. Maaskofu na Wakristo walichoka sana farakano hilo. Mwaka [[1417]] [[Mtaguso wa Konstanz|Mtaguso mkuu wa Konstanz]] (Ujerumani) ulifaulu kuwaondoa wote watatu na kumchagua Papa mpya, [[Papa Martin V|Martin V]]. Farakano la magharibi liliisha kwa [[Mtaguso wa Konstanz]]. Viongozi mbalimbali wakajitahidi kufuta maovu ndani ya Kanisa lakini hawakufaulu sana. Walikuwepo watu wakubwa wengi mno waliofaidika na hali halisi. Nyumba za wamonaki zilienea sana, pia kwa sababu ilikuwa kawaida kupeleka utawani watoto wasioweza kurithi. Cheo cha uaskofu kilikuwa nafasi iliyotafutwa sana na familia za makabaila kwa ajili ya wanao wasioweza kurithi cheo cha baba. Uaskofu ulipatikana mara nyingi kwa njia ya [[rushwa|kuwahonga]] wenye haki ya kumchagua au kumthibitisha askofu. Viongozi wa Kanisa katika eneo fulani walipokea hela kabla ya kumchagua askofu mpya. Papa wa Roma alidai hela kabla ya kumthibitisha askofu yeyote aliyechaguliwa. Mfalme alidai hela kabla ya kumkabidhi askofu madaraka ya kiserikali katika eneo lake. Lakini malipo hayo yote yalifidiwa tena na watu wa kawaida, [[wakulima]] na wafanyabiashara wa eneo hilo waliopaswa kumlipa askofu kodi zao kila mwaka. Maaskofu wengine walianguka kabisa wakitumia hela zao katika vita dhidi ya majirani wao, kwa ujenzi wa ma[[boma]] na makanisa uliopita uwezo wao, au kwa maisha ya [[ulevi]] na [[uasherati]]. Askofu alikataliwa kuoa lakini wengi walikuwa na wapenzi wao na kuwajengea nyumba kubwa pamoja na watoto wao. Wakristo wengi wakasikitika juu ya hali hii. Mapapa mbalimbali walijaribu kusimamisha maovu hayo lakini bila mafanikio makubwa. ==Yohane Hus na Umoja wa Ndugu== Padri [[Yohane Hus]] alikuwa mwalimu wa teolojia kwenye Chuo Kikuu. Mwaka [[1412]] alihubiri kwa nguvu sana kule [[Praha]] (leo mji mkuu wa [[Ucheki]]), akafundisha ya kwamba [[mamlaka]] kuu Kanisani ni katika Biblia si katika maamuzi ya maaskofu au Papa. Maaskofu wakamtangaza kuwa mzushi. Alishtakiwa mbele ya mfalme lakini wengi walimfuata. Akahifadhiwa na kufichwa na kabaila katika boma lake. Miaka [[1414]]-[[1418]] kulikuwa na [[Mtaguso mkuu]] wa Kanisa Katoliki kule [[Konstanz]], Ujerumani. Hus akaitwa kujitetea mbele ya mkutano huo, akaahidiwa ulinzi wa mfalme, yaani kwamba ataweza kurudi tena hata akionekana kuwa mzushi. Lakini kinyume cha ahadi alikamatwa akahukumiwa kuwa mwasi na mzushi, akachomwa moto akiwa hai. Wafuasi wake katika mikoa ya [[Bohemia]] na [[Moravia]] (leo Ucheki) wakasikitika mno. Wengine wakachukua silaha wakataka kutenga nchi yao kutoka uongozi wa Kanisa. Vita vya miaka mingi vilianza kati ya Wahus na askari wa mfalme na maaskofu. Alama ya Wahus ilikuwa [[kikombe]] cha [[Ekaristi]] kwani Hus alifundisha ya kwamba Wakristo wote wanapaswa kupokea kikombe kanisani (katika [[karne XII]] Kanisa Katoliki lilianza desturi ya kutoa kikombe kwa mapadri tu). Mwishoni Ukristo wa Bohemia na Moravia uligawanyika. Wahus wakali waliojaribu kuunda utaratibu wa kisiasa juu ya mahubiri ya Yesu na kuwalazimisha wote kuufuata kwa silaha wakashindwa. Wengine wakafuata Wahus wasio wakali waliopatana na wakubwa wa nchi. Wengine wakabaki ndani ya Kanisa Katoliki, wakaruhusiwa kuwa na ibada ya Misa (chakula cha Bwana) wakipokea sakramenti katika ma[[umbo]] ya mkate na divai. Mwaka [[1457]] kikundi kidogo cha wafuasi wa Hus waliochoka [[uuaji]] na vita vya kidini walianzisha jumuiya ya Kikristo iliyoitwa "[[Umoja wa Ndugu]]", wakajaribu kuishi kama [[ndugu]] wakikaa pamoja, kufanya kazi na kusali pamoja. Mwanzoni hawakupokea matajiri waliotaka kujiunga nao. Mbinu hii ilifanana na watawa aina ya Wafransisko lakini walikuwa jumuiya ya watu wenye ndoa na watoto. Waliona muhimu wasiwe na taratibu za utawala katika Kanisa, lakini viongozi wawe kama ndugu na watumishi wa wengine. Hawakutaka kumlazimisha yeyote katika mambo ya imani kama ilivyokuwa katika maeneo ya Wakatoliki na ya Wahus wengine. Mwanzoni walihudumiwa kiroho na mapadri wa Kanisa Katoliki, lakini mwaka [[1467]] waliamua kuchagua watumishi wao wenyewe, wakiwemo mpaka leo ma[[shemasi]], makasisi na maaskofu. Umoja huo ulienea Bohemia na Moravia ukawa chanzo cha madhehebu ambayo yalistawi upya kuanzia mwaka [[1722]] na yanaitwa ya "[[Wamoravia]]" (leo wengi wao wanaishi nchini [[Tanzania]]). ==Mwisho wa Karne za Kati== [[Karne ya 15|Karne za 15]] na [[Karne ya 16|16]] zilikuwa muhimu katika historia ya Ukristo. Huko Asia ya Kati jeshi la Wamongolia Waislamu chini ya kiongozi [[Timur]] liliteka na kuharibu nchi nyingi. Makanisa yalichomwa moto popote Asia ya Kati na Uajemi mpaka Palestina. (Wakaharibu vilevile nyumba za dini nyingine kama [[Wabuddha]] au [[Wahindu]]). Mwaka 1453 mji mkubwa wa Bizanti ukatekwa na jeshi la Waturuki Waislamu. Ulikuwa mwisho wa Dola la Roma lilivyoendelea katika eneo la mashariki. Tangu muda ule Wakristo wote wa Mashariki ya Kati wameishi chini ya Waislamu. Waturuki wakaendelea kuingia Ulaya ya Kusini-Mashariki. Kwa muda wakatawala eneo la nchi za [[Ugiriki]], [[Bulgaria]], [[Romania]], [[Masedonia]], [[Serbia]], [[Albania]], [[Montenegro]] na [[Hungaria]] za leo. Ukristo wa Kiorthodoksi ulibaki huru katika nchi za [[Urusi]] na [[Ethiopia]] tu. Lakini Hispania wafalme Wakatoliki walifaulu kuwafukuza Waarabu kutoka [[rasi]] ile. Tangu mwaka [[711]] hadi [[1491]] sehemu za Hispania na Ureno zilikuwa chini ya Waarabu Waislamu. Baadhi ya wenyeji walisilimu. Kumbe 1491 mji wa mwisho uliotawaliwa na Waarabu ulitekwa, na mfalme wake akakimbilia [[Moroko]]. Wakristo wa nchi hizo walichukua nafasi ya kulipiza kisasi kwa mateso yote ya nyuma. Waislamu waliobaki walilazimishwa kubatizwa, wengine waliuawa. Ingawa uhusiano kati ya mataifa ya Waislamu na ya Wakristo ulikuwa mgumu yaliendelea kufanya [[biashara]]. Kwa jumla Waarabu walikuwa na [[ujuzi]] zaidi katika mambo ya elimu na [[ufundi]]. Vilevile walifaulu sana katika biashara. Ni Waarabu walionunua [[bidhaa]] kule India na kuzipeleka mpaka Italia. Wazungu walisikitikia sana bei kubwa ya bidhaa hizo na hasa faida kubwa ya wafanyabiashara Waislamu lakini wakazinunua kwani wenyewe walishindwa kuzitengeneza. Katika kipindi kilekile mawazo mapya yalienea duniani. Anguko la Bizanti mwaka 1453 lilisababisha [[wasomi]] wengi wa mashariki kukimbilia Ulaya Magharibi wakileta vitabu vyao. Wataalamu walianza kusoma tena vitabu vya [[Wagiriki wa Kale|Wagiriki]] na [[Waroma wa kale]]. Elimu ilisonga mbele. Hasa mijini [[shule]] ziliundwa. Mjerumani kwa jina [[Gutenberg]] alitengeneza mashine ya kwanza ya kupiga chapa vitabu. Hivyo vitabu vilianza kupatikana kwa urahisi. Habari zikazunguka haraka kati ya nchi na nchi, hali isiyojulikana karne nyingi tangu anguko la Dola la Roma. Yakaanza kusambaa tena mafundisho ya kale kuwa [[dunia]] si [[tambarare]] lakini [[mviringo]] kama [[chungwa]]. Alijitokeza [[nahodha]] Mwitalia kwa jina [[Kristoforo Kolombo]] aliyetaka kujaribisha mafundisho hayo. Ikiwa dunia kweli ina umbo la chungwa inawezekana kuelekea [[magharibi]] kutoka Hispania na kufika [[mashariki]] katika [[Bara Hindi]]. Kwa njia hiyo inawezekana kufanya biashara moja kwa moja na nchi tajiri za mashariki bila kuwapa faida wafanyabiashara Waarabu. Mfalme wa Hispania akampa Kolombo fedha za kuandaa [[meli]] tatu. Mwaka [[1492]] Kolombo akaondoka Hispania akakuta [[bara]] jipya magharibi lililoitwa baadaye [[Amerika]]. (Mwenyewe alifikiri amefika Bara Hindi, hivyo akawaita wenyeji "Wahindi" na [[visiwa]] alipofika mwanzoni mpaka leo huitwa "West Indies" = India Magharibi). Wahispania walipora utajiri wa mataifa ya Amerika yaliyokosa silaha za kushindana nao. Utajiri huo mpya ulisaidia maendeleo ya Ulaya kupiku yale ya mataifa ya Waislamu na ya Asia. ==Urekebisho wa Kikatoliki na Matengenezo ya Kiprotestanti== [[Picha:Martin_Luther,_1529.jpg|thumb|left|Martin Luther mwenye umri wa miaka 46.]] Umoja halisi wa Kanisa unaweza kupatikana tu katika [[ukweli]] wa Injili ya Yesu Kristo. Ni habari mbaya kwamba katika [[karne ya 16]] kuupigania ukweli huo kulivunja umoja wa [[Ukristo wa magharibi]]. Haiwezekani kushangilia mafarakano ya wafuasi wa Yesu. Yale ya karne hiyo yalitokana na kuelewa tofauti kweli za imani ya Kikristo na yalikuwa na [[ukali]] kwa sababu pande zote zilisadiki kwamba kushikilia kwa usahihi [[ufunuo]] wa Mungu ni suala la [[wokovu]] wa [[milele]]. Kwa mfano, [[Martin Luther]] aliandika, «Sikubali mafundisho yangu yahukumiwe na yeyote, hata kama ni malaika. Asiyekubali mafundisho yangu hawezi kufikia wokovu».<ref>Martin Luther, Weim., X, P. Il, 107, 8-11</ref> Pamoja na hayo, mambo mengi yalichangia farakano, si teolojia tu, bali siasa, uchumi, jamii na utamaduni. Wakati huo mara nyingi [[hoja]] za imani na malengo ya kisiasa vilichanganyikana: [[wanasiasa]] wengi walitumia hoja hizo ili kufikia malengo ya kiutawala, na vilevile [[wanateolojia]] walitumia siasa kutetea mafundisho yao ili kuvuta watu. Ndiyo sababu Luther alichorwa kama [[shujaa]] wa taifa la Ujerumani. Mara nyingi pande zote zilipotosha maana ya wapinzani na kuwachora vibaya wakivunja amri ya nane inayokataza [[uongo]] dhidi ya jirani. Hata waliojitahidi kusema ukweli tu juu ya wengine kwa kawaida hawakujitahidi vya kutosha kuelewa msimamo wao na kuona kwamba pengine si mbaya zaidi. Kila mmoja alitaka [[ushindi]] akachangia [[ugomvi]] uliorithishwa kwa [[kizazi|vizazi]] vilivyofuata. Hivyo, kilichosababisha zaidi farakano si masuala ya imani yaliyojadiliwa na [[Waprotestanti]], bali lawama zao dhidi ya hali mbaya ya Kanisa la wakati huo iliyokuwa inakera wengi na kuwaelekeza kuunga mkono [[urekebisho]]. Hapo kale neno hilo (kwa Kilatini ''reformatio'') lilihusu badiliko la hali mbaya iliyopo ili kurudia hali nzuri zaidi ya awali. Katika Karne za Kati lilitumika mara nyingi kwa marekebisho ya [[umonaki]]. Katika karne ya 15 haja ya urekebisho ilionekana wazi si tu kwa mashirika ya kitawa bali kwa Kanisa lote. Hasa Mtaguso wa Konstanz (1414-1418) ulidai kabisa ufanyike «katika [[kichwa]] na katika [[viungo]]». Lakini kwa jumla [[mitaguso]] yote ya Karne za Kati na mikutano mingi ya [[Bunge]] la [[Dola la Ujerumani]] ililenga urekebisho wa Kanisa. Kwa kweli Karne za Kati zilikuwa na mchanganyiko wa mambo yaliyopingana: ibada za nje tu na za dhati kabisa; teolojia iliyoelekeza kutenda kwa msingi wa ''nipe nikupe'' na hakika ya kwamba [[binadamu]] anategemea kabisa [[neema]] ya Mungu; kutojali [[wajibu]] hata upande wa viongozi wa Kanisa na marekebisho safi ya mashirika ya kitawa. Karne XV ilikuwa kipindi cha umotomoto wa pekee katika Kanisa, ambapo [[walei]] wengi zaidi na zaidi walipata elimu nzuri, hivyo walitamani [[hotuba]] bora na mafundisho ya kuwasaidia kuishi Kikristo zaidi. Luther aliitikia haja hizo zilizomgusa sana kama mtu wa wakati wake. Mwenyewe alitumia kwa nadra neno urekebisho, lakini likaja kuwa jina la kawaida la matukio yale mengi ya miaka [[1517]] - [[1555]], yaani kuanzia uenezi wa [[hoja 95]] za Martin Luther hadi [[amani ya Augsburg]]. Kati yake mabishano ya Kikanisa yaliyosababishwa na teolojia ya Luther, yalichanganyikana mapema na siasa, uchumi na utamaduni, kutokana na hali halisi ya wakati huo, mbali kuliko mwenyewe alivyofikiri. Viongozi Wakatoliki, yaani Papa na Mfalme mkuu wa Ujerumani, waliona kwa masikitiko kutokea kwa mafarakano lakini mawazo yao yalitekwa na shughuli nyingi za siasa na vita hata wakatumia nguvu zao kushindana kati yao. Mwanzoni walimwona Luther kuwa padri mdogo tu apaswaye kurudishwa kwenye njia iliyo halali. [[Papa Leo X]] hakuona umuhimu mkubwa katika habari zake: mwaka [[1521]] akamtenga Luther katika Kanisa, halafu akapokea habari za Bunge la Ujerumani lililomhukumu Luther kuwa mzushi na adui wa taifa. Miaka [[1522]]/[[1523]] akafuata [[Papa Adriano VI]]: akiona uenezaji wa haraka wa mafundisho ya Luther kila mahali akakiri Kanisa lilikuwa na makosa. Lakini uongozi wake ulidumu muda mfupi mno. [[Papa Klementi VII]] aliyefuata hakuwa na mawazo ya kiroho, akashughulikia zaidi siasa akipigana vita na Mfalme juu ya kutawala mikoa mbalimbali ya Italia. Mwaka [[1527]] jeshi la Mfalme liliteka Roma, Papa akakimbia. Walipatana mwaka [[1529]] lakini mwaka uleule Waturuki Waislamu walifika mbele ya mji mkuu wa mfalme, Vienna. Kwa shida tu jeshi la Wakristo liliwashinda. Mfalme [[Karolo V]] wa Ujerumani alikuwa pia Mfalme wa Hispania. Mwaka 1521 jeshi la Wahispania liliteka [[Meksiko]], baadaye [[Peru]] katika [[Amerika Kusini]]. [[Dhahabu]] na fedha za huko zilianza kuletwa Hispania. Mfalme hakuwa na muda wala nguvu kushindana na sehemu kubwa ya makabaila wa Ujerumani waliomuunga mkono Luther. Kivulini mwa matokeo hayo mafundisho ya Waprotestanti yalienea haraka pande nyingi za Ulaya. Kuanzia mwaka [[1530]] ilikuwa wazi kwamba farakano limetokea, likitenga na Papa sehemu kubwa ya [[Ulaya Kaskazini]] pamoja na matengenezo yenyewe kuvunjikavunjika katika [[madhehebu]] mbalimbali. Sasa sauti ya wale waliodai urekebisho ndani ya Kanisa Katoliki ilisikika zaidi. [[Papa Paulo III]] akachukua hatua mbili: kwanza aliandaa mtaguso wa maaskofu wote halafu aliimarisha Baraza la Ulinzi wa Imani. Ofisi hiyo ilikuwa na kazi ya kufuatilia habari zote za upinzani dhidi ya Kanisa Katoliki na kuomba serikali zilizokuwa mikononi mwa Wakatoliki kugandamiza wote waliotaka kufuata mafundisho ya Luther na wenzake. Baraza hilo lilikuwa na nguvu sana: kwa jumla lilifaulu kufuta vikundi vyote vya Wainjili katika nchi kama Italia, Ureno na Hispania. Lakini ugandamizaji huo uliongeza uchungu kati ya madhehebu ukasababisha ugandamizaji wa Wakatoliki katika maeneo ya Walutheri na ya Wareformati. Chombo kingine kilikuwa "Orodha ya vitabu vilivyopigwa marufuku" kwa kila Mkatoliki asivisome, navyo havikuruhusiwa katika nchi katoliki. Orodha hiyo ilifutwa rasmi na Papa Paulo VI mwaka 1965. [[Image:St Ignatius of Loyola (1491-1556) Founder of the Jesuits.jpg|180px|thumb|right|Ignas wa Loyola, mwanzilishi wa Shirika la Yesu, alivyochorwa na [[Peter Paul Rubens]].]] Chombo kingine muhimu zaidi cha [[urekebisho wa Kikatoliki]] kilikuwa [[Shirika la Yesu]], [[jumuia]] ya [[padri|mapadri]] iliyoongozwa na "[[Jenerali]]" wake akitumia [[nidhamu]] ya kijeshi. Mwanzilishi wake ni [[Ignas wa Loyola]], [[Mhispania]] ambaye alikuwa [[mwanajeshi]]. Mwaka [[1521]] alijeruhiwa vibaya [[Vita|vitani]]. Alipokaa [[hospitali|hospitalini]] muda mrefu akasikia [[wito]] wa [[Mungu]] uliobadilisha [[maisha]] yake. Kisha kuacha [[jeshi]], akamtolea [[Bikira Maria]] [[upanga]] wake akawa "Mwanajeshi wa Kiroho". Alifuata kwa juhudi zote [[maisha ya kiroho]] na kutunga [[Mazoezi ya Kiroho]] ili kuongoza watu wamfuate [[Yesu Kristo]]. Mwaka [[1534]], Ignas alikusanya [[vijana]] sita wakaweka [[nadhiri]] za [[ufukara]], [[useja mtakatifu]] na [[utiifu]], halafu ile ya kumtii daima [[Papa]]. Kisha kusoma [[teolojia]] [[Upadrisho|akapadrishwa]]. Akakusanya kikundi cha marafiki akiwaongoza kujenga maisha ya kiroho kwa njia ya mazoezi ya pekee. Wote walifuata utaratibu uleule. Kila mwaka walikutana kwa kipindi cha sala, kutafakari na kusoma kilichofuata hatua au mbinu maalumu. Wengi walianza kumfuata na chama chake kikakubaliwa na Papa mwaka [[1540]]. [[Shabaha]] kuu ilikuwa kutetea [[Kanisa]] chini ya Papa. Kila mwanachama alitakiwa kuwa na elimu ya juu. Hivyo Kanisa Katoliki liliimarika katika teolojia, jambo lililowahi kukazwa zaidi na [[Waprotestanti]]. Mapadri Wajesuiti walifanya hasa kazi ya [[ualimu]] wakiunda [[shule]] na kufundisha vijana elimu pamoja na [[upendo]] kwa Kanisa Katoliki. Mkazo mwingine ulikuwa kufufua utaratibu wa [[Kitubio|maungamo]]. Popote [[Ulaya]] Wajesuiti walikuwa washauri hasa wa [[watawala]] Wakatoliki. Waliposikiliza ungamo la [[dhambi]] zao walipata nafasi nzuri ya kuwapa mawazo na kusababisha hatua za [[serikali]] dhidi ya Waprotestanti. Hivyo kwa athari ya Wajesuiti polepole Uprotestanti ulirudi nyuma katika nchi za Ulaya ambako wakazi wengi walikuwa wameanza kufuata mafundisho ya [[Martin Luther]] na [[Calvin]] lakini watawala walikuwa bado Wakatoliki. Mbali nao, mashirika mengine yalifanya kazi kubwa ya kuzuia uenezi wa Uprotestanti, kuanzia [[Wafransisko]] waliowahi kutambua hatari kabla ya viongozi wa Kanisa. Baadaye ulikuwa hasa urekebisho wa [[Wakapuchini]] uliorudisha wengi katika Kanisa Katoliki kwa [[upole]], [[usikivu]] na ushuhuda wa maisha safi yenye kujitosa. Miaka [[1545]]-[[1563]] maaskofu wa Kanisa Katoliki walikutana [[Trento]], [[Italia kaskazini]], wakajadiliana juu ya mafundisho na hali ya Kanisa, wakachukua hatua za kuondoa matatizo na kuimarisha imani. Maazimio yake makuu yalibaki muhimu mpaka [[karne ya 20]]: * a) Msingi wa imani ni Biblia pamoja na mapokeo ya Kanisa. * b) Sakramenti ziko saba. * c) Juu ya kuhesabiwa haki (jinsi ya kupata wokovu) ni kwamba mwanadamu hahesabiwi haki kwa sababu ya matendo yake mema bali kwa neema ya Mungu, lakini lazima mwanadamu ashiriki katika kupokea na kutumia neema hiyo. * d) Kanisa peke yake lina mamlaka ya kueleza maana ya Biblia; Mkristo asijisomee bila mwongozo wa Kanisa; toleo pekee la Biblia linalofaa ni lile linalotolewa na Kanisa Katoliki katika lugha ya Kilatini (lililoitwa "Vulgata" - pamoja na vitabu vya "Deuterokanoni" vilivyotengwa na Luther). * e) Kufuta maovu katika Kanisa: kampeni za kuuza vyeti vya rehema, malipo ya maaskofu kwa Papa ili awathibitishie cheo, askofu kuwa na majimbo zaidi ya moja (walivyofanya zamani kwa sababu ya mapato). * f) Mapadri wawe na elimu, wote wapitie masomo ya seminari, kila mmoja afuate utaratibu wa kusoma Biblia kila siku, mahubiri yawepo katika kila Misa ya Jumapili. * g) Itungwe Katekisimu ya kwanza ya Kanisa Katoliki, pamoja na vitabu vipya vya liturujia. Kwa jumla [[Mtaguso wa Trento]] ulishindwa kuwavuta Wainjili warudi, lakini uliendeleza urekebisho wa Kanisa Katoliki. Katika nchi zilizobaki chini ya Roma Kanisa lilipata nguvu tena kwa kuimarisha mafundisho ya kale pamoja na kuondoa kasoro mbalimbali. Hata hivyo haikuwezekana kufuta farakano lililotokea tayari. ==Vita kati ya madhehebu ya Kikristo== [[File:Carlos V en Mühlberg, by Titian, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|right|280px|Karolo V vitani alivyochorwa na [[Tiziano]] (1548) ili kuadhimisha [[ushindi]] wake katika [[mapigano ya Mühlberg]].]] [[Karolo V]], [[Kaisari]] wa [[Dola Takatifu la Kiroma]], aliendesha [[Vita vya Schmalkald]] ([[1546]]-[[1547]]) dhidi ya maeneo ya [[Walutheri]] yaliyokuwa ndani ya [[dola]] hilo kubwa la [[Ujerumani]]. Lengo lake lilikuwa kuwalazimisha watawala wadogo waliowaunga mkono Walutheri wafute matengenezo yote. Mwanzoni alishinda ([[20 Julai]] 1547); kwenye [[Bunge la Augsburg]] (1547-[[1548]]) alidai Walutheri wakubali kuwa chini ya [[Askofu|maaskofu]] na [[Papa]] wa [[Kanisa Katoliki]]. Ingawa aliruhusu [[ndoa]] ya [[padri|mapadri]] na kupokea [[ekaristi]] kwa [[umbo|maumbo]] yote mawili ([[mkate]] na [[divai]]), maitikio hayakuwa mazuri hata kidogo: kukawa na vurugu kubwa. Mwaka [[1552]], baada ya [[njama]] ya watawala hao dhidi ya Karolo V, vilianza tena [[vita]] ambavyo vilimlazimisha kukimbia [[Austria]]. Hatimaye watawala Walutheri walipatana na [[mwana|mwanae]], [[mfalme]] [[Ferdinand III]]. Hivyo [[jaribio]] la kufuta Ulutheri [[jeshi|kijeshi]] lilishindikana kabisa. Vita vilimalizika mwaka [[1555]] kwa [[amani ya Augsburg]]. Mapatano hayo yalilenga kuwezesha wananchi wenye [[imani]] tofauti waishi katika [[taifa]] lilelile. Watawala walipewa [[haki]] ya kuwachagulia [[madhehebu]] ya [[dini]] [[raia]] wao. Wasiokubali kufuata imani ya [[mtawala]], walipewa tu haki ya kuhamia eneo lingine ambapo mtawala wake alikuwa na imani yao. Hivyo katika Dola la Kijerumani yalikubalika rasmi maeneo yaliyoshikilia [[Ungamo la Augsburg]] na yale yaliyobaki katika Kanisa Katoliki, lakini si wenye imani tofauti na hizo mbili, kama vile [[Wakalvini|Wareformati]] na [[Waanabaptisti]]. Amani ya Augsburg kwanza ilifaulu kuleta mahusiano imara upande wa [[siasa]], lakini baadaye haikuweza kuzuia [[mlipuko]] wa vita vikali vya [[karne XVII]]: [[vita ya miaka 30|vita vya miaka 30]] ([[1618]]-[[1648]]). Ma[[dola]] ya Ujerumani yalipigana kati yao, na nchi za nje zilishiriki zikiwemo [[Hispania]], [[Ufaransa]], [[Uswidi]], [[Uholanzi]] na [[Denmark]], lakini mapigano yake yalitokea hasa katika [[Ujerumani]] kwenye eneo la [[Dola Takatifu la Kiroma]]. Ni kwamba uhusiano kati ya madhehebu ya Kikristo ulikuwa mbaya kwa muda mrefu. Karibu katika kila nchi Wakristo walilazimishwa kufuata madhehebu rasmi, ama Ukatoliki ama Ulutheri. Ikiwa mtawala fulani aliona vema kukubali mawazo ya Luther mapadri wote walipewa chaguo la kufuata Ulutheri au kuhama nchi. Vilevile baada ya kifo chake ikiwa mtawala aliyefuata alikuwa na msimamo tofauti, mapadri wakarudi na wachungaji wa Kiinjili wakafukuzwa. Raia hawakuulizwa wenyewe wanasadiki nini, isipokuwa katika miji iliyojitawala na kuwa na utaratibu wa kidemokrasia. Lakini hata mijini huko haikuwa kawaida kuruhusu madhehebu mawili mahali pamoja. Mafundisho ambayo kwetu leo yanaonekana kuwa na tofauti ndogo yaliweza kumfikisha mtu gerezani au hata kifoni. Uhusiano mbaya ulikuwepo vilevile kati ya wafuasi wa Luther na Wareformati. Katekisimu zao zilitumika kama bendera. Walishutumiana kuwa wazushi wasioelewa vizuri kiini cha imani. Kilichofuata ni kipindi cha vita vya kidini kule Ulaya. Kilele kilikuwa Vita vya Miaka 30 ambavyo vilianza kule Bohemia na Moravia kwa sababu watawala wadogo waliokuwa karibu na Umoja wa Ndugu walijaribu kumpindua Mfalme Mkatoliki. Vita hivyo vilianza kama mapigano ya kidini kati ya madhehebu tofauti ya dola moja la Ujerumani, lakini viliendelea kuwa vita vya Ulaya nzima ambako nchi ya Wakatoliki kama Ufaransa ilishikamana na Uswidi ya Kiprotestanti dhidi ya Kaisari Mkatoliki. Vita hivyo vilileta uharibifu mkubwa mno katika Ujerumani. Kuna makadirio ya kwamba karibu [[theluthi]] moja ya wakazi wote walikufa kutokana na ma[[uaji]], [[njaa]] na [[Ugonjwa|magonjwa]]. Katika maeneo ya Ujerumani ya Kusini zaidi ya [[nusu]] ya watu walipotea. Wanajeshi walikuwa [[mamluki|askari wa kukodiwa]] ambao mara nyingi hawakulipwa bali walipewa [[uhuru]] wa kutwaa kwa mabavu chochote walichotaka. Uchovu ulileta majadiliano juu ya [[amani]]. Mwaka [[1648]] wawakilishi wa wafalme walipatana katika [[amani ya Westfalia]] kuhusu kanuni za amani. * Madhehebu matatu yaliyokubaliwa Ulaya ni Wakatoliki, Walutheri na [[Wakalvini|Wareformed]]; mengine (kama Waanabaptisti na Umoja wa Ndugu) yaliangaliwa kuwa ya kizushi popote. * Kila mtawala aliamua kwa dola lake ni yapi kati ya madhehebu matatu halali yatafuatwa lakini raia walikuwa na haki ya kutoka katika nchi kama mtawala alikataa dini yao. Sheria ilikuwa: "Cuius regio, eius religio" (mwenye nchi ni mwenye kuamua dini) * Katika maeneo kadhaa Wakristo wa madhehebu tofauti walipewa ustahimilivu, lakini katika maeneo mengine walipaswa kuhamia nchi ya madhehebu yao au kufuata madhehebu rasmi ya nchi. * Ikiwa mtawala atabadili madhehebu baadaye wananchi wataruhusiwa kuendelea walivyozoea. * [[Uholanzi]] na [[Uswisi]] zilitoka katika Dola Takatifu la Kiroma kama [[nchi huru]] za pekee. * Mfalme wa Uswidi alitwaa maeneo makubwa katika Ujerumani ya Kaskazini Kumbe mapatano hayo yaliunda [[ramani]] ya kimadhehebu kule Ulaya yenye maeneo ya Wakatoliki, Walutheri au Wareformati watupu. Jumuiya ndogo ziliendelea kugandamizwa wakapata ustahimilivu mahali pachache. Hivyo wafuasi wa madhehebu madogo walilazimika kuficha imani yao au kuhamahama katika Ulaya. Wakati ule nafasi mpya ilitokea: Mfalme wa Uingereza alikuwa na makoloni Marekani lakini alikosa watu. Akatafuta walowezi kwa ajili ya makoloni yake akiwaahidia wote kwamba watapata shamba pamoja na uhuru wa dini. Hivyo watu kutoka nchi nyingi za Ulaya walianza kuhamia Marekani, hasa wale waliokosa uhuru huo. Mpaka leo nchi mbalimbali za Ulaya zinafuata hasa madhehebu moja, na Marekani ina madhehebu makubwa ambayo hayana wafuasi wengi Ulaya, k.mf. [[Wabatisti]]. ==Umisionari kupamba tena== [[Image:Conversion of Paravas by Francis Xavier in 1542.jpg|thumb|right|Fransisko Saveri akimuongoa [[Paravas]] huko [[Goa]], [[India]], katika picha ya [[karne ya 19]].]] Wakati wa matengenezo na mafarakano ulikuwa pia kipindi kilicholeta habari za nchi mpya kwa watu wa Ulaya. Mataifa ya Wahispania na Wareno yalijenga aina mpya za [[meli]] zilizoweza kusafiri kote duniani hata kuvuka [[bahari]] kubwa. [[Wafanyabiashara]] na wanajeshi wao walizunguka pande zote za dunia wakiambatana na ma[[padri]] wao. Hao walikutana na wenyeji wengi wa nchi mbalimbali wasio Wakristo, au walikuwa Wakristo lakini si washiriki wa Kanisa Katoliki (kama [[Waethiopia]] au [[Wahindi]] wa Kusini). Wakaanza kuwaeleza imani, wakahubiri mbele ya Mfalme wa China, mbele ya [[Negus Negesti]] wa Ethiopia na mbele ya watawala wa [[Amerika Kusini]]. Tatizo la misheni hizo lilikuwa kwamba liliambatana na uenezaji wa kijeshi wa Hispania na Ureno. Hasa [[Amerika]] wamisionari walijikuta kati ya mahitaji ya [[walowezi]], waliotaka kuhudumiwa kiroho, na mahitaji ya [[wazalendo]], waliogandamizwa vibaya na walowezi walewale. Serikali ya kikoloni ilikuwa vilevile serikali ya mfalme Mkatoliki. Haikuwa rahisi kwa wamisionari kutofautisha kati ya pande hizo mbili. Mara nyingi Kanisa lilibariki tu utawala wa kikoloni uliogandamiza wenyeji. Lakini mara kwa mara walijitokeza Wakristo wengine waliopinga [[unyama]] na kuleta [[taarifa]] za kweli kule Ulaya. Mmojawao alikuwa Askofu [[Bartolomeo Las Casas]] aliyewashtaki walowezi Wahispania kwa sababu waliua wenyeji wengi wakiwalazimisha kufanya kazi zao [[migodi]]ni na ma[[shamba]]ni bila kujali [[afya]] zao. Akafaulu kuleta [[sheria]] zilizolinda Waamerika na kupunguza ukali dhidi ya watumwa, lakini walowezi walijaribu kumwua. Zaidi tena Wajesuiti walijaribu kuwalinda [[Waindio]] wa [[Paraguay]] wakiwakusanya katika [[vijiji vya ujamaa]] vilivyojitegemea ki[[uchumi]] na hata ki[[siasa]]. Lakini walishtakiwa na walowezi majirani waliotaka kuwinda watumwa, ati wanadhoofisha utawala wa kikoloni. Mwishoni Wajesuiti walifukuzwa na serikali, na vijiji vya Wakristo wenyeji waliharibiwa na wawindaji wa watumwa. Kule Asia mapadri wa [[Shirika la Yesu]] walifaulu kupanda [[mbegu]] ya Injili mpaka [[Japani]] na China. Walijitahidi kupatanisha Injili na [[utamaduni]] wa nchi hizo ambao ni tofauti na desturi za Ulaya. Lakini uongozi wa Kanisa kule Roma uliwakataza wasitumie mbinu hizo. Hivyo Wakristo wa Japan walionekana kufuata dini ya kigeni. Kwa sababu hiyo waligandamizwa, ila wachache walishika imani yao kwa siri mpaka kutokea kwa [[uhuru wa dini]] katika [[karne ya 19]]. Kati ya wote anakumbukwa hasa [[Fransisko Saveri]] (Francisco de Jasso y Azpilicueta) ([[Javier]], [[Navarra]], leo nchini [[Hispania]], [[7 Aprili]] [[1506]] - kisiwa cha [[Shangchuan]], [[China]], [[3 Desemba]] [[1552]]), [[padri]] wa [[Shirika la Yesu]], ambalo alichangia kulianzisha pamoja na [[Ignas wa Loyola]]. Baadaye alitangaza [[Injili]] katika nchi nyingi za [[Ulaya]], [[Afrika]] na [[Asia]] hata akawa kati ya [[wamisionari]] maarufu zaidi ya historia ya Kanisa. Kati ya miaka [[1500]] na [[1850]] wamisionari Wakatoliki walihubiri kwenye [[pwani]] ya Afrika, hata [[Afrika Mashariki]]. Walifuata uenezi wa Wareno waliojaribu kutawala pwani hiyo kama vituo vya biashara kati ya Ulaya na [[Bara Hindi]]. Ustawi wa pekee ulipatikana katika [[ufalme wa Kongo]] (kusini kwa [[Mto Kongo|mto huo]]) ambapo Wakristo walifikia kuwa 50% za wakazi wote, na kati yao alipatikana askofu Mwafrika wa kwanza kutoka kusini kwa ikweta, [[Henri wa Kongo]]. Kutoka kwa makao yao ya [[Sofala]] na [[Msumbiji]] walijaribu pia kutawala biashara ya [[dhahabu]] iliyochimbwa katika eneo la [[Mwene Mtapa]] ([[Zimbabwe]]). Kati ya matunda bora ya uinjilishaji huo wanakumbukwa "[[Mashahidi wa Mombasa]]" waliomfia Yesu mwaka [[1631]]. Mizizi ya Kanisa Afrika ilikauka tena mnamo karne za 16-18 kwa sababu ya kuingiliana kwa hotuba ya Injili na siasa ya [[ukoloni]]. Udhaifu wa kibinadamu uliongezea ugumu wa mazingira na [[hali ya hewa]] kwa ajili ya wamisionari kutoka Ulaya. ==Upietisti== [[File:Philipp Jakob Spener.jpg|thumb|220px|right|[[Philipp Jakob Spener]] ([[1635]]–[[1705]]) anaitwa pengine "Baba wa Upietisti".]] [[Upietisti]] (kwa [[Kiingereza]] Pietism, kutoka [[neno]] la [[Kilatini]] pietas, yaani [[heshima]] kwa [[Mungu]], kwa [[wazazi]], kwa [[ndugu]] na kwa nchi asili) ulikuwa tapo lenye athari kubwa kati ya [[Walutheri]], lakini pia kwa [[madhehebu]] mengine ya [[Uprotestanti]], na hata kwa [[Wakatoliki]] huko [[Ulaya]] na [[Amerika Kaskazini]]<ref>In places, such as parts of England and America, where Pietism was frequently juxtaposed with [[Roman Catholicism]], Catholics also became naturally influenced by Pietism, helping to foster a stronger tradition of congregational hymn-singing, including among Pietists who converted to Catholicism and brought their pietistic inclination with them, such as [[Frederick William Faber]].</ref> tangu mwishoni mwa [[karne ya 17]]. Uliunganisha mikazo [[Martin Luther|ya Kilutheri]] kuhusu mafundisho ya [[Biblia ya Kikristo]] na mikazo ya [[Wakalvini|Kikalvini]] kuhusu [[maadili]] imara. Asili yake ni [[Ujerumani]] ya leo na kazi ya [[Philipp Jakob Spener]], [[mwanateolojia]] Mlutheri aliyesisitiza mabadiliko ya [[Mkristo]] kwa aina ya kuzaliwa upya. Ingawa yeye hakudai wafuasi wake wajitenge na Wakristo wenzao, mahimizo yake yalielekea huko. Upietisti ulienea kwanza [[Uswisi]] na nchi nyingine za [[lugha]] ya [[Kijerumani]] [[Bara|barani]] [[Ulaya]], halafu [[Skandinavia]] na [[Baltiki]] (ulipoathiri zaidi tena [[utamaduni]] wa Kikristo kupitia watu kama [[Hans Nielsen Hauge]] huko [[Norway]], [[Carl Olof Rosenius]] huko [[Sweden]], [[Katarina Asplund]] huko [[Finland]] na [[Barbara von Krüdener]] katika nchi za Baltiki), na hatimaye Ulaya nzima. Kutoka huko ulipelekwa Amerika Kaskazini, hasa kwa njia ya wahamiaji kutoka Ujerumani na Skandinavia, ukaathiri Waprotestanti wenye asili tofauti ukachangia katika [[karne ya 18]] mwanzo wa [[Ukristo wa Kiinjilisti]], ambao leo una waumini [[milioni]] [[mia tatu]]. Tapo la Upietisti ndani ya Ulutheri lilifikia kilele chake katikati ya karne ya 18, lilififia kati [[karne ya 19]] na kutoweka Amerika mwishoni mwa [[karne ya 20]]. Hata hivyo, baadhi ya misimamo yake iliathiri [[Uprotestanti]] kwa jumla, ikimchochea [[kasisi]] [[Anglikana|Mwanglikana]] [[John Wesley]] kuanzisha tapo la [[Wamethodisti]], na vilevile [[Alexander Mack]] kuanzisha tapo la [[Schwarzenau Brethren]] kati ya [[Waanabaptisti]]. Huko [[Marekani]], Upietisti ulitawala pia kati ya [[Quakers]], [[Wakalvini]], [[Wabaptisti]], [[Waanglikana]] n.k. ==Umisionari wa Kiprotestanti== Tumeshaona kwamba tangu mwaka 1500 wamisionari Wakatoliki walienda sehemu mbalimbali za dunia. Katika [[karne ya 17]] Waprotestanti walienea nje ya Ulaya, lakini bila kumtangaza Kristo kwa wenyeji, kwa mfano katika makoloni ya Marekani mashariki ya leo. Kumbe katika [[Karne ya 18|18]] walianza kuiga mifano ya wamisionari Wakatoliki. Uenezaji wa Ukristo wa Kiprotestanti ulianzishwa na Wakristo kutoka nchi za Ulaya zilizoendelea kama Uingereza, Ufaransa na Ujerumani. [[Mapinduzi ya viwandani]] yaliongeza sana uwezo wa kiuchumi wa mataifa hayo. [[Biashara ya kimataifa]] ilianza kuunganisha nchi za mbali sana. Vyombo vya usafiri kama vile meli, [[reli]] na baadaye hata [[Ndege (uanahewa)|ndege]] vilifikisha watu na [[bidhaa]] kila sehemu za dunia. Watu walianza kupata habari za nchi zisizojulikana kwao mpaka wakati ule. Wakristo wa nchi za Ulaya walitumia [[mawasiliano]] hayo. Labda tunaweza kulinganisha hali hiyo na sera za mitume ambao walitumia njia zilizofunguliwa na biashara ya Kiroma katika karne za kwanza. Wengine waliona uwezo wao kama [[wito]] wa Mungu kwa Wakristo wa Ulaya katika karne ile hasa. Mahali pengi Ulaya Wakristo hawakuridhika tena na hali ya Kanisa. Ukristo ulikwisha kuwa sehemu ya utamaduni na jambo la kawaida. Bila kutafakari sana, mtoto alibatizwa, akafundishwa na kupewa [[Kipaimara]], akafunga [[ndoa]] kanisani, akawabatiza watoto wake halafu [[mazishi|akazikwa]] kwa [[ibada]]. Kanisa lilikuwa kama [[idara]] ya serikali iliyosaidia taifa kuweka utaratibu wa kidini kwa manufaa ya [[maadili]] ya [[umma]]. Serikali zilihimiza watu washiriki na kuhudhuria ibada. Wasipofika kanisani waliweza kutozwa [[faini]]. Lakini mazingira na hali ya maisha vilibadilika. Watu walianza kuhamia mijini, jumuiya za vijiji zilianza kulegea na kuvunjika. Mahali pengi watumishi wa makanisa hawakujua kujibu maswali mapya ila tu kukumbusha mazoea ya kale na [[mila]] nzuri za zamani. Ndiyo asili ya matapo ya [[uamsho]] yaliyotokea kwa nguvu sana. Wasioridhika na hali hiyo walikutana nje ya makanisa. Katika maeneo ya Kiprotestanti hali ilitegemea. Penye uongozi wenye [[busara]] walipewa nafasi zao shirikani. Watu waliguswa upya na [[neno la Mungu]] na [[Roho Mtakatifu|Roho wake]], walitafuta njia mpya za kuishi na kuonyesha imani yao. Hivyo vilijitokeza vyama vya kusaidia [[wagonjwa]], [[mjane|wajane]], [[yatima|mayatima]] na [[maskini]]. Penye uongozi mkali uliokataa njia na mbinu mpya Wakristo walikutana na kusali katika nyumba za watu. Wengine walianzisha jumuiya na madhehebu ya pekee. Lakini sehemu kubwa ya Wakristo wa uamsho walielewa kazi yao ya kutengeneza upya makanisa yao badala ya kuunda vikanisa vipya. Katika maeneo ya Wakatoliki matapo yaliyofanana na uamsho yalisababisha mara nyingi kutokea kwa shirika jipya la watawa au la [[walei]]. Muundo wa Kanisa Katoliki unasaidia kuwapa watu wenye wito au vipawa vya pekee nafasi zao katika mashirika hayo. Kanisa la [[Anglikana]] liliunda kamati ya kupeleka Injili katika nchi za ng'ambo lakini ilishughulikia hasa Waingereza waliohamia makoloni. Polepole wazalendo wachache walianza kuwaendea pia, jambo lililokuwa gumu kutokana na hali ya [[ukoloni]] wenyewe. Kanisa la kwanza la Kiprotestanti lililotuma wamisionari hasa kwa watu wasiomjua Kristo lilikuwa ni la Ndugu wa Herrnhut ([[Wamoravia]]). Katika [[kijiji]] hicho kidogo cha Ujerumani waliishi wakimbizi kutoka Moravia waliopewa ustahimilivu kuanzisha upya ushirika wa Umoja wa Ndugu kufuatana na urithi wao kutoka Ucheki. Walikuwa watu wa kawaida kama wakulima na [[fundi|mafundi]]. Siku moja katika mwaka [[1732]] walikutana na mgeni, kwa jina Antoni, mtumishi wa Mdenmark aliyemtembelea Mkuu wa Herrnhut, [[Ludwig von Zinzendorf]]. Antoni alikuwa [[mtumwa]] mwenye asili ya Afrika aliyenunuliwa na bwana wake katika Visiwa vya [[Karibi]]. Baadaye akapewa uhuru wake akasafiri pamoja na bwana wake hadi Denmark. Kwa Antoni Ndugu wa Herrnhut wakasikia kwa mara ya kwanza habari za hali mbaya ya watumwa Waafrika kule Karibi, na jinsi walivyozuiwa kusikia neno la Mungu pamoja na mateso yao mengine. [[Usiku]] ule ndugu wawili wakasali pamoja na [[asubuhi]] yake wakamwendea Mkuu wa Herrnhut wakamwomba ruhusa ya kusafiri hadi Karibi ili wawahubirie wale watumwa. Katika sala hiyo ya maseremala wawili ilianza kazi ya misheni ya Umoja wa Ndugu (Wamoravia). Baadaye Ndugu Wamoravia waliendelea kuhubiri kule [[Greenland]], [[Urusi]], [[Nikaragua]], [[Afrika Kusini]] na kati ya Waindio wa Amerika. Mawasiliano mapya yakaleta habari hiyo katika kila pembe ya dunia zisizosikika zamani kwa watu wengi. Wamoravia walihubiri mahali pengi Ulaya kati ya Wakristo wa madhehebu yote bila kuwashawishi wajiunge nao lakini walieneza sana habari za misheni. Wakiitikia mfano wa Ndugu wa Herrnhut Wakristo kutoka vikundi mbalimbali vya uamsho walianza kuelewa wajibu wao wa kueneza Injili kote duniani. [[Image:David Livingstone by Thomas Annan.jpg|thumb|left|200px|[[David Livingstone]] ([[1813]]-[[1873]]) kutoka [[Uskoti]] ni kati ya wamisionari bora wa Afrika.]] Mnamo mwaka [[1800]] Wakristo Waingereza waliunda vyama mbalimbali vya misheni, kama Wabatisti mwaka [[1792]], Chama cha Misheni cha London mwaka 1795 na Chama cha Misheni cha Kanisa (la Kianglikana = Church Missionary Society/CMS) mwaka 1799. Waprotestanti wa nchi nyingine za Ulaya walifuata. Mara nyingi wakati ule si viongozi wa madhehebu ya Kiprotestanti (isipokuwa kwa kiasi Waanglikana) walioendesha kazi ya misheni, kwa kuwa walijali maeneo yao tu wakikosa mtazamo wa dunia nzima kama wenzao Wakatoliki. Kumbe walikuwa walei na wachungaji wa kawaida waliounda vyama vya misheni, kuiombea kazi hiyo, kutafuta habari za nchi nyingine na kuchanga pesa wakiandaa [[vijana]] watakaokuwa tayari kuacha ndugu zao wakielekea nchi za mbali zisizojulikana nao. ==Kanisa Katoliki na la Kiorthodoksi katika karne ya 18== Wakati Ukristo ulipozidi kuenea na kuchangamka katika bara lote la Amerika, huko Ulaya Kanisa Katoliki lilipitia kipindi cha udhaifu, hasa kutokana na mashambulizi ya [[falsafa ya Mwangaza]] dhidi yake. Falsafa hiyo ilienea katika matabaka ya juu ya nchi nyingi na kufuatwa na serikali zake, ambazo zilianza kulibana kwa njia nyingi, hasa kwa kuzuia mashirika ya kitawa. Mambo yalizidi kuwa magumu [[Mapinduzi ya Ufaransa]] yalipopiga vita dini, kuanzia Ukatoliki. [[Akili]] ilisimikwa kama mungu mpya. [[Kalenda]] mpya ilitengenezwa ili kufuta wiki na Jumapili pamoja na [[sikukuu za Kikristo]]. Monasteri zote zilibomolewa, wengi waliuawa au kufukuzwa nchini kwa sababu ya imani yao. Mali za Kanisa zilitaifishwa na mapadri walidaiwa kula kiapo cha kufuata serikali badala ya Papa. Mnamo [[1799]] [[Papa Pius VI]] alitekwa hadi Ufaransa na hatimaye kufa kifungoni. Kiongozi wa Ufaransa, [[Napoleon Bonaparte]], alizidi kueneza misimamo mipya katika sehemu kubwa ya Ulaya aliyoiteka. Hata Waorthodoksi walipata shida za namna hiyo hasa [[Urusi]], ambapo mwaka [[1721]] Kaisari [[Petro I]] alifuta [[Upatriarki]] nchini na kuweka Kanisa moja kwa moja chini ya serikali. ==Ukristo katika karne ya 19== [[Image:IX. Piusz pápa.jpg|thumb|right|200px|Pius IX, Papa aliyeongoza Kanisa kwa muda mrefu kuliko wote ([[1846]]-[[1878]]).]] Baada ya Ufaransa wa Napoleon kushindwa ([[1815]]), nchi za Ulaya zilikubaliana kurudisha hali ilivyokuwa kabla ya [[mapinduzi]], lakini haikuwa rahisi. Umati wa watu ulizidi kusogea mbali na dini. Baada ya mateso yao, Papa na Kanisa Katoliki walipewa tena [[heshima]], lakini [[siasa]] iliendelea kuwa dhidi yao. [[Kilele]] chake ni [[Kulturkampf]] (kwa [[Kijerumani]]: vita vya utamaduni) iliyotangazwa na [[Chansela Bismarck]] ili kuzuia umoja wa Wakatoliki wa Ujerumani na Papa. Majimbo na [[parokia]] nyingi vilibaki bila mchungaji, mapadri wengi walifungwa n.k. Kabla ya hapo, [[Papa Pius IX]] alikutanisha maaskofu mjini Roma kwa [[Mtaguso wa kwanza wa Vatikano]] ([[1869]]-[[1870]]) uliotangaza [[dogma]] ya [[karama]] ya Papa kutokosea anapotoa mafundisho ya moja kwa moja "ex cathedra". Mtaguso ulikatishwa na jeshi la Italia lililovamia Roma na kuuteka moja kwa moja, likikomesha [[Dola la Papa]] (1870). Tukio hilo lilimkomboa Papa kutoka majukumu ya kisiasa na kumwezesha kuimarisha mamlaka yake ya kiroho duniani kote dhidi ya [[utaifa]] uliotesa Kanisa kwa karne kadhaa. Karne ya 19 iliona pia Wakatoliki kuchangamkia tena umisionari, kuanzia Wafaransa. Jambo lingine la pekee katika Kanisa Katoliki la karne hiyo ni uundaji wa mashirika ya kitawa ya kike na ya kiume zaidi ya 2000 yaliyolenga [[huduma]] maalumu, k.mf. kuhubiri [[kijiji|vijijini]], kulea [[vijana]], kufundisha ma[[fukara]], kuuguza [[wagonjwa]], kuanzisha [[misheni]], kushughulikia [[upashanaji habari]]. Mara nyingi mashirika hayo yanafanana ingawa yalianzishwa wakati na mahali tofauti, kwa kawaida chini ya askofu wa [[jimbo]], baada ya mashirika ya zamani kuzuiwa na serikali. Kati ya waanzilishi muhimu zaidi wakumbukwe [[Karolo Yosefu Mazenod]] ([[1782]]-[[1861]]), [[Vinsenti Pallotti]] ([[1795]]-[[1850]]), [[Antoni Maria Claret]] ([[1807]]-[[1870]]), [[Yohane Bosco]] ([[1815]]-[[1888]]), [[Daniele Comboni]] ([[1831]]-[[1881]]), [[Arnold Janssen]] ([[1837]]-[[1909]]). Kati ya wanawake, [[Yoana Antida Thouret]] ([[1765]]-[[1826]]), [[Magdalena wa Canossa]] ([[1774]]-[[1835]]), [[Visensya Gerosa]] ([[1784]]-[[1847]]) pamoja na [[Bartolomea Capitanio]] ([[1807]]-[[1833]]), [[Frances Cabrini|Fransiska Saveri Cabrini]] ([[1850]]-[[1917]]). Uprotestanti uliendelea kufaidika na uamsho, ingawa huko Marekani walifikia hatua ya kuanzisha madhehebu mengi ya aina mpya, yaliyojaribu kuanza kila kitu upya kwa msingi wa Biblia, yakidharau historia yote ya Kanisa kama upotoshaji wa imani. Miaka ya mwisho ya karne ya 19 iliona [[ustawi]] wa [[elimu ya Biblia]] iliyoongozwa na mawazo mapya kabisa yaliyoyumbisha imani ya wengi kwa kukanusha mambo yapitayo [[maumbile]] ([[teolojia]] ya [[Usasa]]). ==Karne ya 20== [[Image:JohannesPaul2-portrait.jpg|thumb|left|200px|Papa Yohane Paulo II ([[1978]]-[[2005]]) anahesabiwa na wanahistoria kadhaa kama mtu aliyeathiri [[ulimwengu]] kuliko watu wote wa karne ya 20, hasa kwa kusambaratisha Ukomunisti na kumaliza [[vita baridi]].]] Wakati Ulaya ulipozidi kuachana na dini, Ukristo ulienea kwa kasi ya ajabu katika bara la Afrika, na kwa kiasi tofauti katika maeneo mengine yasiyokuwa na mapokeo hayo. Mang'amuzi ya kimisionari yalifanya Wakristo watambue upya haja ya umoja kati yao. Walianza Waprotestanti ([[Kongamano la Edinburgh]], [[1910]]), halafu Waorthodoksi na Wakatoliki. Masomo ya liturujia na uchungaji pamoja na uchunguzi wa maandishi ya mababu wa Kanisa vilileta pumzi mpya katika madhehebu mbalimbali. [[Mtaguso wa pili wa Vatikano]] ([[1962]]-[[1965]]) ulioitishwa na [[Papa Yohane XXIII]] ulielekeza Kanisa Katoliki kukabili vema ulimwengu wa kisasa badala ya kuulaumu tu. Lakini karne ya 20 inakumbukwa hasa kwa dhuluma za kidini zisizowahi kutokea: hasa [[Ukomunisti]], ulioteka Urusi ukaenea polepole hadi kutawala [[theluthi]] moja ya binadamu wote, ulipiga vita dini kwa namna zote na kuua mamilioni ya waamini, hasa Waorthodoksi. Hatimaye, chini ya [[Papa Yohane Paulo II]], wa kwanza kutoka mataifa ya Kislavi, Wapolandi walifaulu kuangusha serikali ya Kikomunisti, wakifuata na wenzao wa nchi zote za [[Ulaya Mashariki]]. Baada ya hapo, Ukristo uliamka upya katika nchi hizo. ==Tazama pia== * [[Historia ya Kanisa Katoliki]] ==Tanbihi== {{marejeo}} ==Marejeo== * [[John Bowden (theologian)|Bowden, John]]. ''Encyclopedia of Christianity'' (2005), 1406pp [http://www.amazon.com/dp/0195223934/ excerpt and text search] * {{Rejea kitabu | last = Cameron | first = Averil | title = Christianity and the Rhetoric of Empire: The Development of Christian Discourse | publisher = University of California Press | year = 1994 | location = Berkeley, CA | pages = 275 | url = https://books.google.com/?id=QOlHkpXPTQoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | isbn = 0-520-08923-5 }} * [[Philip Carrington|Carrington, Philip]]. ''The Early Christian Church'' (2 vol. 1957) [http://www.questia.com/read/13569586 vol 1]; [http://www.questia.com/read/23514152 online edition vol 2] * {{Rejea kitabu |last = González|first = Justo L. |title = The Story of Christianity: Vol. 1: The Early Church to the Reformation |publisher = Harper |year = 1984 |isbn = 0-06-063315-8}}; {{Rejea kitabu |title = The Story of Christianity, Vol. 2: The Reformation to the Present Day |year = 1985 |isbn = 0-06-063316-6}} * {{Rejea kitabu |last = Grabar|first = André |year = 1968 |title = Christian iconography, a study of its origins |url = https://archive.org/details/christianiconogr0000grab|publisher = Princeton University Press |isbn = 0-691-01830-8}} * {{Rejea kitabu |last = Hastings|first = Adrian |year = 1999 |title = A World History of Christianity |publisher = Wm. B. Eerdmans Publishing |place= Grand Rapids |isbn = 0-8028-4875-3}} * Holt, Bradley P. ''Thirsty for God: A Brief History of Christian Spirituality'' (2nd ed. 2005) * Johnson, Paul. ''History of Christianity'' (1979) [http://www.amazon.com/dp/0684815036 excerpt and text search] * {{cite book|author=Koschorke, Klaus|title=A History of Christianity in Asia, Africa, and Latin America, 1450-1990: A Documentary Sourcebook|url=https://books.google.com/books?id=dbq6fkyp698C&pg=PA389|year=2007|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|display-authors=etal}} [http://www.amazon.com/History-Christianity-Africa-America-1450-1990/dp/0802828892/ excerpt ansd text search and highly detailed table of contents] * {{Rejea kitabu |last = Latourette|first = Kenneth Scott |title = A History of Christianity, Volume 1: Beginnings to 1500 |edition= revised |year = 1975 |publisher = Harper |isbn = 0-06-064952-6}} [http://www.amazon.com/dp/0060649526 excerpt and text search]; {{Rejea kitabu |title = A History of Christianity, Volume 2: 1500 to 1975 |year = 1975 |isbn = 0-06-064953-4 }} * Livingstone, E. A., ed. ''The Concise Oxford Dictionary of the Christian Church'' (2nd ed. 2006) [http://www.amazon.com/dp/019861442X/ excerpt and text search] online at [http://www.oxfordreference.com Oxford Reference] * [[Diarmaid MacCulloch|MacCulloch, Diarmaid]]. ''Christianity: The First Three Thousand Years'' (2010) * McLeod, Hugh, and Werner Ustorf, eds. ''The Decline of Christendom in Western Europe, 1750-2000'' (2003) 13 essays by scholars; [http://www.questia.com/read/107349727 online edition] * [[John Anthony McGuckin|McGuckin, John Anthony]]. ''The Orthodox Church: An Introduction to its History, Doctrine, and Spiritual Culture'' (2010), 480pp [http://www.amazon.com/dp/1444337319/ excerpt and text search] * [[John Anthony McGuckin|McGuckin, John Anthony]]. ''The Encyclopedia of Eastern Orthodox Christianity'' (2011), 872pp * {{Rejea kitabu |last = Shelley|first = Bruce L. |year = 1996 |title = Church History in Plain Language |edition = 2nd |isbn = 0-8499-3861-9}} * [[Rodney Stark|Stark, Rodney]]. ''The Rise of Christianity'' (1996) * Tomkins, Stephen. ''A Short History of Christianity'' (2006) [http://www.amazon.com/dp/0802833829 excerpt and text search] == Viungo vya nje == *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wb/sw/Historia_ya_Kanisa_ikoll Historia ya Kanisa (I Koll)] [[Jamii:Historia]] [[Jamii:Ukristo]] [[Jamii:Historia ya Kanisa|!]] dkcnfu50i1nku4713q4t756yzpmlz8t Kigezo:Country data Cape Verde 10 42792 1580899 938974 2026-07-21T09:13:29Z CommonsDelinker 234 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 1580899 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Cabo Verde | flag alias = Flag of Cape Verde (10-17).svg | flag alias-1975 = Flag of Cape Verde (1975-1992).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1975 | redir1 = CPV </noinclude> }} 05oztco49z7bukd98hp723is7aokq1o Hudiksvall 0 44091 1581091 897695 2026-07-22T10:33:23Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581091 wikitext text/x-wiki [[Picha:Hudiksvall2010b.JPG|thumb|200px| ''Hudiksvall'']] [[Picha:Hudiksvall Municipality in Gävleborg County.png|thumb|200px|]] '''Hudiksvall ''' ni mji na manispaa nchini [[Uswidi]]. Kuna wakazi 14,850 (mwaka 2005). Mji ulianzishwa [[1582]]. == Jiografia == Eneo lake ni 9.71 [[km²]]. Iko kando ya [[Bahari ya Baltiki]]. <gallery> Picha:Hudiksvall2010.JPG| ''Kati ya Hudiksvall'' Picha:Hälsinglandsmuseum6.JPG| ''Jumba la makumbusho'' Picha:Hudiksvall2010d.JPG| '' Nyumba ya manispa na maktabani'' </gallery> == Viungo vya nje == * [http://www.hudiksvall.se www.hudiksvall.se] {{Wayback|url=http://www.hudiksvall.se/ |date=20210506200225 }} {{Mbegu-jio-Uswidi}} [[Jamii:Miji ya Uswidi]] 7drqo36voniol216yidnn36lu05z4ot Vellinge 0 54119 1581243 899224 2026-07-23T10:17:26Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581243 wikitext text/x-wiki [[Picha:Vellinge vapen.svg|thumb|200px|]] [[Picha:Vellinge Municipality in Scania County.png|thumb|200px|]] '''Vellinge''' ni manispaa na pia mji nchini [[Uswidi]]. Iko kusini ya [[Malmö]] katika mkoa wa [[Skåne]]. Kuna wakazi 6,115 (mwaka 2005). == Jiografia == Eneo lake ni 3.06 [[km²]]. <gallery> Picha:Vellinge Östergatan.JPG| ''Östergatan'' (Njia ya Öster) Picha:Vellinge, Sweden, Jan, 2007.jpg | ''Vellinge'' Picha:Vellinge kyrka 2010 - 01.JPG | ''Kanisa la Vellinge'' </gallery> == Viungo vya nje == * [http://www.vellinge.se www.vellinge.se] {{Wayback|url=http://www.vellinge.se/ |date=20071001175435 }} {{Mbegu-jio-Uswidi}} [[Jamii:Miji ya Uswidi]] 4pq1tlfvf015r2rcyeu0e6rb5byk6mg Gangsta's Paradise (wimbo) 0 55125 1581002 1575683 2026-07-22T06:11:44Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581002 wikitext text/x-wiki {{Single infobox | | Jina = Gangsta's Paradise | Cover = Gangsta's_paradise.jpg | Msanii = [[Coolio]] akishirkiana na [[L.V.]] | Albamu = [[Gangsta's Paradise]], [[Dangerous Minds (kibwagizo)|Dangerous Minds OST]] ''na'' [[I Am L.V.]] | Imetolewa = 9 Agosti 1995 | Muundo = [[CD single]], [[Cassette single|cassette]], 12-inch single | Imerekodiwa = 1995 | Aina = [[West Coast hip hop]], [[Gangsta rap]] | Urefu = 4:00 | Studio = [[Tommy Boy Records]] | Mtunzi = [[Coolio]]<br />[[Doug Rasheed]]<br />[[L.V.|Larry Sanders]]<br />[[Stevie Wonder]] | Mtayarishaji = [[Doug Rasheed]] | Certification = 3x Platinum <small>([[RIAA]])</small> | Mwenendo = [[Coolio]] single | Single iliyopita = "It Takes a Thief Bitch"<br/>(1994) | Single ya sasa = "'''Gangsta's Paradise'''"<br/>(1995) | Single ijayo = "Mama I'm in Love wit a Gangsta"<br/>(1995) | Misc = }} "'''Gangsta's Paradise'''" ni wimbo wa [[rap]] ulioimbwa na [[Coolio]] akimshirikisha [[L.V.]]. Wimbo umetengenezwa ukiwa kama kibwagizo cha filamu ya ''[[Dangerous Minds]]'' ([[1995]]). Wimbo huu baadaye ukaja kutolewa kwenye mbili tofauti. Moja ''[[Gangsta's Paradise]]'' na [[Dangerous Minds (kibwagizo)|Kibwagizo cha ''Dangerous Minds'']] mnamo mwaka wa 1995. Coolio alitunzwa [[Grammy]] kwa ajili ya wimbo huu na albamu yake kwa ujumla. Wimbo ulipigiwa kura ukiwa kama single bora ya mwaka na tahakiki za ''[[The Village Voice]]'' [[Pazz & Jop]]. Wimbo umechukua sampuli ya kiitikio na mandhari ya wimbo mzima wa "[[Pastime Paradise]]" wa [[Stevie Wonder]] (1976). Wonder aliuimba wimbo huu akiwa na Coolio na L.V. kwenye Tuzo za Billboard mnamo 1995. Wimbo huu pia umeorodheshwa nafasi ya 69 kwenye orodha ya ''Nyimbo Kali za Muda Wote za Billboard''<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-titles-70.shtml |title=Billboard.com - Billboard's Greatest Songs of All Time |accessdate=2012-05-26 |archive-date=2012-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531071256/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-titles-70.shtml |url-status=dead }}</ref> na single nambari moja iliyouza vizuri mwaka 1995 kwenye chati za ''Billboard''.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.musicoutfitters.com/topsongs/1995.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2010-09-25 |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111222343/https://www.musicoutfitters.com/topsongs/1995.htm |url-status=dead }}</ref> Mnamo mwaka wa 2008, umepewa nafasi ya 38 kwenye orodha ya Nyimbo Kali 100 za Hip Hop za VH1. ==Orodha ya nyimbo== ; CD single # "Gangsta's Paradise" — 4:00 # "Gangsta's Paradise" (instrumental) — 3:49 ; CD single bonus tracks # "Gangsta's Paradise" - 4:02 # "Fantastic Voyage (Original Version)" - 4:05 # "Mama I'm In Love Wit A Gangsta (Clean Radio Mix)" - 4:09 # "Gangsta's Paradise (Instrumental)" - 3:50 ; CD maxi # "Gangsta's Paradise" — 4:00 # "Gangsta's Paradise" (instrumental) — 3:49 # "Fantastic Voyage" (album version) <small>by Coolio</small> — 4:04 == Chat na mauzo== {{col-begin}} {{col-2}} ===Nafasi iliyoshika=== {|class="wikitable sortable" !Chati (1995/96) !Nafasi<br />iliyoshika |- |[[ARIA Charts|Australian Singles Chart]]<ref name="Lescharts">"Gangsta's Paradise", in various singles charts [http://lescharts.com/showitem.asp?key=3110&cat=s Lescharts.com] (Retrieved 21 Februari 2008)</ref> |align="center"|1 |- |[[Austrian Singles Chart]]<ref name="Lescharts"/> |align="center"|1 |- |[[Ultratop 50|Belgian (Flanders) Singles Chart]]<ref name="Lescharts"/> |align="center"|1 |- |[[Ultratop 40|Belgian (Wallonia) Singles Chart]]<ref name="Lescharts"/> |align="center"|1 |- |[[Dutch Top 40]]<ref name="Dutch">{{cite web |url=http://www.top40.nl/pdf/Top%20100/top%20100%20-%201995.pdf |title=Single top 100 over 1995 |publisher=Top40 |language=Dutch |format=pdf |accessdate=19 Aprili 2010 |archive-date=2011-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111206105203/http://top40.nl/pdf/Top%20100/top%20100%20-%201995.pdf |dead-url=yes }}</ref> |align="center"|1 |- |[[Eurochart Hot 100]] |align="center"|1 |- |Finnish Singles Chart<ref name="Lescharts"/> |align="center"|1 |- |[[SNEP|French SNEP Singles Chart]]<ref name="Lescharts"/> |align="center"|1 |- |[[German Singles Chart]]<ref>{{cite web |title=Coolio singles, German Singles Chart |url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Coolio/single |publisher=musicline |language=German |accessdate=19 Aprili 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121001201512/http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Coolio/single |archivedate=2012-10-01 }}</ref> |align="center"|1 |- |[[Irish Singles Chart]]<ref>Irish Single Chart [http://www.irishcharts.ie/search/placement Irishcharts.ie] (Retrieved 21 Februari 2008)</ref> |align="center"|1 |- |[[Italian Singles Chart]] |align="center"|1 |- |New Zealand [[RIANZ]] Singles Chart<ref name="Lescharts"/> |align="center"|1 |- |[[Norwegian Singles Chart]]<ref name="Lescharts"/> |align="center"|1 |- |[[Swedish Singles Chart]]<ref name="Lescharts"/> |align="center"|1 |- |[[Swiss Singles Chart]]<ref name="Lescharts"/> |align="center"|1 |- |[[UK Singles Chart]]<ref>"Gangsta's Paradise", UK Singles Chart [http://www.chartstats.com/songinfo.php?id=23489 Chartstats.com] (Retrieved 4 Agosti 2008)</ref> |align="center"|1 |- |[[Billboard Hot 100|U.S. ''Billboard'' Hot 100]]<ref name="Billboard">Billboard [http://www.allmusic.com/artist/coolio-p44721 Allmusic.com] (Retrieved 4 Agosti 2008)</ref> |align="center"|1 |- ||U.S. ''Billboard'' [[Hot R&B/Hip-Hop Singles & Tracks]]<ref name="Billboard"/> |align="center"|2 |- |U.S. ''Billboard'' [[Rhythmic Top 40]]<ref name="Billboard"/> |align="center"|2 |- |U.S. ''Billboard'' [[Top 40 Mainstream]]<ref name="Billboard"/> |align="center"|17 |- |} {{col-2}} ===Chazi-za-mwisho-wa-mwaka=== {| class="wikitable sortable" !Chati za mwisho wa mwaka (1995) !Nafasi |- |Australian Singles Chart<ref>1995 Australian Singles Chart [http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-50-singles-1995.htm aria.com] (Retrieved 20 Aprili 2008)</ref> |align="center"|1 |- |Belgian (Flanders) Singles Chart<ref>1995 Belgian (Flanders) Singles Chart [http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=1995 Ultratop.be] (Retrieved 20 Aprili 2008)</ref> |align="center"|4 |- |Belgian (Wallonia) Singles Chart<ref>1995 Belgian (Wallonia) Singles Chart [http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=1995 Ultratop.be] (Retrieved 20 Aprili 2008)</ref> |align="center"|6 |- |Dutch Top 40<ref name="Dutch"/> |align="center"|23 |- |French Singles Chart<ref>1995 French Singles Chart [http://www.disqueenfrance.com/fr/monopage.xml?id=259376&year=1995 Disqueenfrance.com] {{Wayback|url=http://www.disqueenfrance.com/fr/monopage.xml?id=259376&year=1995 |date=20120307201551 }} (Retrieved 30 Januari 2009)</ref> |align="center"|7 |- |U.S. ''Billboard'' Hot 100<ref>{{cite web|url=http://longboredsurfer.com/charts.php?year=1995|title=Billboard Top 100 - 1995|accessdate=2010-08-27|archivedate=2009-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090815124541/http://longboredsurfer.com/charts.php?year=1995|https://web.archive.org/web/20090815124541/http://longboredsurfer.com/charts.php?year=1995|=https://web.archive.org/web/20090815124541/http://longboredsurfer.com/charts.php?year=1995}}</ref> |align="center"|1 |- !End of year chart (1996) !Position |- |Austrian Singles Chart<ref>1996 Austrian Singles Chart [http://austriancharts.at/statistic_1996.asp Austriancharts.at] (Retrieved 20 Aprili 2008)</ref> |align="center"|6 |- |Belgian (Flanders) Singles Chart<ref>1996 Belgian (Flanders) Singles Chart [http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=1996 Ultratop.be] (Retrieved 20 Aprili 2008)</ref> |align="center"|16 |- |Belgian (Wallonia) Singles Chart<ref>1996 Belgian (Wallonia) Singles Chart [http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=1996 Ultratop.be] (Retrieved 20 Aprili 2008)</ref> |align="center"|8 |- |Swiss Singles Chart<ref>1996 Swiss Singles Chart [http://hitparade.ch/year.asp?key=1996 Hitparade.ch] (Retrieved 20 Aprili 2008)</ref> |align="center"|15 |- |} {{col-end}} ===Thibitisho=== {| class="wikitable sortable" !Nchi !Thibitisho !Tarehe !Thibitisho la mauzo |- |Austria<ref>Austrian certifications [http://www.ifpi.at/?section=goldplatin ifpi.at] {{Wayback|url=http://www.ifpi.at/?section=goldplatin |date=20081216161149 }} (Retrieved 1 Agosti 2008)</ref> |align="center"|Platinum |align="center"|8 Januari 1996 |align="center"|30,000 |- |Germany<ref>German certifications [http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank/?action=1&strSuche=Gangsta%27s+Paradise musikindustrie.de] (Retrieved 4 Agosti 2008)</ref> |align="center"|2 x Platinum |align="center"|1996 |align="center"|1,000,000 |- |Netherlands<ref>Dutch certifications [http://www.nvpi.nl/nvpi/pagina.asp?pagkey=60461#resultaat nvpi.nl] {{Wayback|url=http://www.nvpi.nl/nvpi/pagina.asp?pagkey=60461#resultaat |date=20110514050947 }} (Retrieved 9 Desemba 2008)</ref> |align="center"|Platinum |align="center"|1995 |align="center"|60,000 |- |Norway<ref>Norwegian certifications [http://www.ifpi.no/sok/index_trofe.htm Ifpi.no] {{Wayback|url=http://www.ifpi.no/sok/index_trofe.htm |date=20110510083043 }} (Retrieved 4 Agosti 2008)</ref> |align="center"|4 x Platinum |align="center"|1996 |align="center"|40,000 |- |UK<ref>UK certifications [http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx Bpi.co.uk] {{Wayback|url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |date=20171006162141 }} (Retrieved 4 Agosti 2008)</ref> |align="center"|Platinum |align="center"|1 Novemba 1995 |align="center"|600,000 |- |U.S.<ref>U.S. certifications [http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH riaa.com] (Retrieved 4 Agosti 2008)</ref> |align="center"|3 x Platinum |align="center"|23 Februari 1996 |align="center"|3,000,000 |- |} ==Marejeo== {{Marejeo}} ==Viungo vya Nje== * [http://www.rockonthenet.com/artists-c/coolio_main.htm Rock on the Net] {{Coolio}} [[Jamii:Nyimbo za 1995]] [[Jamii:Nyimbo za Coolio]] s2nmxlul96nmf4p3dttt6zadjszuicc Ystad 0 55408 1580900 1456284 2026-07-21T09:20:35Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580900 wikitext text/x-wiki [[Picha:Ystad aerial view asv2024-07 img2.jpg|thumb|200px|''Ystad'']] [[Picha:Ystad Municipality in Scania.png|thumb|200px|]] '''Ystad''' ni manispaa na pia mji nchini [[Uswidi]] katika mkoa wa [[Skåne]]. Kuna wakazi 17,286 (mwaka 2005). == Jiografia == Eneo lake ni 7.92 [[km²]]. <gallery> Ystad railway station asv2024-07 img4.jpg|''Stesheni ya treni'' Ystad Sankta Maria Kyrka asv2024-07 img1.jpg| ''Kanisa la Maria'' </gallery> == Viungo vya nje == * [http://www.ystad.se/ www.ystad.se] {{Wayback|url=http://www.ystad.se/ |date=20070302190751 }} {{Mbegu-jio-Uswidi}} [[Jamii:Miji ya Uswidi]] r4vve4wmoi0m4dy45nq535hkvomhqq4 Höganäs 0 55999 1581095 899376 2026-07-22T10:43:22Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581095 wikitext text/x-wiki [[Picha:Hoganas hamn.jpg|thumb|350px| Bandari ya Höganäs]] [[Picha:Höganäs Municipality in Scania County.png|thumb|250px|]] '''Höganäs''' ni mji na manispaa nchini [[Uswidi]]. Kuna wakazi 13 550 (mwaka 2005). == Jiografia == Eneo lake ni 8.81 [[km²]]. <gallery> Picha:Höganäs Jefast ny redigerad-1.jpg|Höganäs Picha:Höganäs kyrka.jpg|''Kanisa la Höganäs'' </gallery> == Viungo vya nje == * [http://www.hoganas.se/ www.hoganas.se] {{Wayback|url=http://www.hoganas.se/ |date=20200804073819 }} {{Mbegu-jio-Uswidi}} [[Jamii:Miji ya Uswidi]] h824h40f6ce9tqo07wnutvrmn6xdcgv Laholm 0 56844 1581162 899817 2026-07-22T21:24:10Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581162 wikitext text/x-wiki [[Picha:Laholm-060621-155.jpg |thumb|350px|Kanisa la Laholm]] [[Picha:Laholm Municipality in Halland County.png |thumb|250px|]] [[Picha:Karta Lagan position.gif|thumb|250px|]] '''Laholm''' ni mji na manispaa nchini [[Uswidi]]. Kuna wakazi 5 835 (mwaka 2005). Iko kando ya [[mto Lagan]]. == Jiografia == Eneo lake ni 4.12 [[km²]]. Umbali na Jiji la [[Malmö]] ni 100&nbsp;km. <gallery> Picha:Laholmskraftverk.jpg|''Nguvu kupanda katika Laholm Picha:Laholmbro1.jpg|''Umri wa daraja'' </gallery> == Viungo vya nje == * [http://www.laholm.se/ www.laholm.se] {{Wayback|url=http://www.laholm.se/ |date=20210321000152 }} {{Mbegu-jio-Uswidi}} [[Jamii:Miji ya Uswidi]] ktoiew2ubb03dh64cjiqcn5s4e7yx4m Historia ya Kanisa Katoliki 0 64652 1580967 1580103 2026-07-21T14:33:14Z Riccardo Riccioni 452 1580967 wikitext text/x-wiki {{Kanisa Katoliki}} '''Historia ya Kanisa Katoliki''' inahusu [[Kanisa]] [[Kanisa Katoliki|hilo]] lililo la zamani ([[Waorthodoksi]] na [[Waorthodoksi wa Mashariki]] wanashiriki [[sifa]] hiyo) na kubwa kuliko [[madhehebu]] yote ya [[Ukristo]], hivyo [[historia]] yake inashika sehemu muhimu ya [[historia ya Kanisa]] lote [[dunia|duniani]] tangu lilipoanza [[mwaka]] [[30]] hivi [[BK]] hadi leo. Baada ya [[Yesu Kristo]] kuhubiri na kukusanya [[wafuasi]] kati ya [[Wayahudi]] wa [[karne ya 1]], hao walitumwa naye duniani kote, hasa [[wanaume]] 12 aliowaita [[Mitume wa Yesu|Mitume]], yaani "waliotumwa". [[mwandamizi|Waandamizi]] wao katika [[uongozi]] wa [[Kanisa]] walianza kuitwa [[Askofu|maaskofu]], na kati yao yule wa [[Roma]] alizidi kushika [[Papa|nafasi ya pekee]] kwa sababu [[Mtume Petro]] [[kifodini|alifia dini]] katika [[mji]] huo kutokana na [[dhuluma]] dhidi ya Ukristo ambayo ilianzishwa na [[Kaisari Nero]] ([[mwaka]] [[64]]) na kuendelea kwa [[kwikwi]] hadi ilipokomeshwa na [[Kaisari]] [[Konstantino Mkuu]] aliyetangaza huko [[Milano]] [[uhuru wa dini]] kwa wananchi wote ([[313]]). [[Mateso ya Wakristo|Dhuluma hiyo]] haikufaulu kuzuia uenezi wa [[dini]] hiyo mpya katika [[dola la Roma]]. Mwishoni mwa [[karne ya 2]], maaskofu walianza kukusanyika katika [[sinodi]] ili kuamua kuhusu masuala ya [[imani]] n.k. Mwaka [[325]] Konstantino aliitisha huko [[Nisea]] [[mtaguso mkuu]] [[Mtaguso wa kwanza wa Nisea|wa kwanza]] wa maaskofu wote ili kurudisha [[umoja wa Kanisa]] uliovurugwa na [[uzushi]] wa [[Ario]] kuhusu [[Yesu Kristo]]. Mwaka [[380]] Kaisari [[Theodosius Mkuu|Theodosius I]] alifanya Ukristo wa Kikatoliki kuwa [[dini rasmi]] ya [[dola]] hilo kubwa lililoendelea kwa namna tofauti [[mashariki]] na [[magharibi]] kwa [[karne]] nyingi zilizofuata. [[Ushindi]] huo ulifanya wengi watamani [[cheo|vyeo]] ndani ya Kanisa, kwa kuwa viliendana sasa na [[heshima]] na [[mali]]: hivyo [[ubora]] ulipungua. Kabla yake [[Armenia]] ilikuwa nchi ya kwanza kupokea Ukristo kama [[dini ya taifa]] ([[301]]). Ushindani kati ya [[dayosisi|majimbo]] makuu muhimu zaidi ([[Kanisa la Roma|Roma]], [[Konstantinopoli]], [[Aleksandria]], [[Antiokia]] na [[Yerusalemu]]) ulisababisha ma[[farakano]] makuu ([[431]], [[451]], [[1054]]) yaliyoacha Kanisa Katoliki katika [[Ulaya magharibi]] karibu peke yake. Huko, katika fujo iliyosababishwa na ma[[kabila]] yasiyostaarabika ya [[Wajerumaniki]] [[Uhamisho mkuu wa Ulaya|walioteka maeneo yote ya magharibi]], Kanisa lilichukua [[Wajibu|jukumu]] la kuokoa [[ustaarabu]] wa [[Ugiriki wa Kale]] na [[Roma ya Kale]] uliokwishaathiriwa na Ukristo kwa kiasi kikubwa. Katika [[juhudi]] hizo, [[monasteri]] za [[Wabenedikto]] na [[wamisionari]] waliotumwa katika [[Ulaya]] nzima walitoa mchango mkubwa, pamoja na ule wa [[Karolo Mkuu]], [[mfalme]] wa [[Wafaranki]], kabila la Kijerumaniki muhimu zaidi katika historia, ambalo lilikuwa la kwanza kuingia Kanisa Katoliki moja kwa moja bila kupitia Ukristo wa Kiario. Karolo alitawazwa na [[Papa Leo III]] kuwa Kaisari wa magharibi ([[800]]). Ushirikiano kati ya Mapapa na Makaisari wa [[Dola Takatifu la Kiroma]] ([[Ujerumani]] wa leo na nchi za kandokando) ulikuwa na mafanikio kadhaa na matatizo mengi zaidi na zaidi. Baada ya [[Uislamu]] kuanza katika [[karne ya 7]] na kuteka maeneo mengi ya Kikristo, Kanisa Katoliki liliona [[wajibu]] wake kuitikia maombi ya Wakristo waliohitaji msaada dhidi ya dhuluma iliyolenga kuwafanya [[kusilimu|wasilimu]]. Ndiyo chanzo cha [[Vita vya msalaba]] vilivyotawala karne zilizofuata. Wengi wanaona [[karne ya 13]] kuwa [[kilele]] cha [[tunda|matunda]] wa Kanisa Katoliki katika kulea upya Ulaya magharibi kwa kuzaa hasa [[mashirika ya ombaomba]] ya [[Fransisko wa Asizi]] na [[Dominiko Guzman]], [[mitindo]] mipya ya [[sanaa]], pamoja na [[vyuo vikuu]] walipostawi [[walimu wa Kanisa]] kama [[Thoma wa Akwino]] na [[Bonaventura]]. [[Utaifa]], uliotokea Ulaya magharibi kuanzia [[ufalme]] wa [[Ufaransa]] katika [[karne ya 14]], ulivuruga umoja wa Kanisa kiasi kwamba kwanza Mapapa waliishi [[Avignon]], mbali na Roma, kwa miaka 69 ([[1309]]-[[1378]]), halafu kwa miaka 38 (1378-[[1409]]) kukawa na [[Farakano la Kanisa la Magharibi]], waamini wengine wakimfuata Papa wa Roma na wengine [[Antipapa]] wa Avignon wakidhani ndiye Papa wa kweli. Mambo hayo na makwazo mengine, yaliyofanya wengi wadai bila mafanikio [[urekebisho]] wa Kanisa tangu karne za nyuma, hatimaye yalichangia katika [[karne ya 16]] kutokea kwa [[Matengenezo ya Kiprotestanti]] ambayo yalitenga na Papa sehemu kubwa ya [[Ulaya Kaskazini]] na kuvunjikavunjika mapema katika [[madhehebu]] mengi. Hapo juhudi za [[urekebisho wa Kikatoliki]] ziliongezeka na kuleta hali mpya hasa baada ya [[Mtaguso wa Trento]] ([[1545]]-[[1563]]). Kabla ya hapo, [[uvumbuzi]] wa njia za [[bahari|baharini]] za kufikia [[Amerika]] ([[1492]]), [[bara]] lililokuwa halijulikani na Wakristo, na [[Asia mashariki]], ulichochea upya [[umisionari]]. Kwa kuwa nchi zilizoshika kwa kiasi kikubwa maeneo mapya duniani kote wakati huo zilikuwa za Kikatoliki ([[Hispania]] na [[Ureno]]), Kanisa kwa kutumia hasa [[utawa|mashirika ya kitawa]] liliweza kufidia upungufu uliosababishwa na Uprotestanti. [[Upinzani]] dhidi yake uliojitokeza katika Matengenezo hayo, ulizidi kupata nguvu katika [[Zama za Mwangaza]] na [[Mapinduzi ya Kifaransa]] ([[karne ya 18]]), halafu katika [[Ukomunisti]] ulioenea kutoka [[Urusi]] hadi [[Theluthi|thuluthi]] moja ya dunia ([[karne ya 20]]) na kuua Wakatoliki [[milioni]] kadhaa (mbali na Waorthodoksi wengi zaidi). Mbele ya changamoto hizo, [[Mtaguso wa pili wa Vatikano]] ([[1962]]-[[1965]]) ulielekeza njia mpya za kuendeleza Ukristo katika ulimwengu wa kisasa. Kwa mtazamo wa [[imani]], historia hiyo yote inaonyesha upande mmoja [[udhaifu]] na [[dhambi|ukosefu]] wa Wakatoliki hata katika ngazi za uongozi, lakini pia uwezo wa [[neema]] ya [[Mungu]] wa kuleta [[watakatifu]] wapya katika mazingira yoyote. ==Tazama pia== * [[Historia ya Kanisa]] == Marejeo == *{{cite book|author=Aguilar, Mario|title=The History and Politics of Latin American Theology, Volume 1|url=https://archive.org/details/historypoliticso0001agui|location=London|publisher=SCM Press|year=2007|isbn=978-0334040231}} *{{cite book|author=Armstrong, Alastair|title=The European Reformation|location=London|publisher=Heinemann|year=2002|isbn=0435327100}} *{{cite book|title=Early Modern Italy|url=https://archive.org/details/earlymodernitaly0000blac|last=Black|first=Christopher|authorlink=Christopher Black|year=2001|publisher=Routledge|isbn=0415214343}} *{{cite book|title=A Concise History of the Catholic Church|url=https://archive.org/details/concisehistoryof00boke|last=Bokenkotter|first=Thomas|year=2004|publisher=Doubleday|isbn=0385505841}} *{{cite book|last=Casey|first=James|title=Early Modern Spain: A Social History (Social History of Modern Europe)|url=https://archive.org/details/earlymodernspain0000case|publisher=Routledge|year=1999|isbn=0415206871}} *[[Henry Chadwick (theologian)|Chadwick, Henry]] (1990), "The Early Christian Community", in McManners, John, ''The Oxford Illustrated History of Christianity'', Oxford University Press, pp.&nbsp;20&ndash;61, ISBN 0198229283 *{{cite book|last=Chadwick|first=Owen|title=A History of Christianity|url=https://archive.org/details/historyofchristi0000chad_b5p0|publisher=Barnes & Noble|year=1995|isbn=0760773327}} *{{cite book|last=Chadwick|first=Owen|title=The Reformation|url=https://archive.org/details/reformation0000chad_z8f9|publisher=Penguin|year=1964, 1990|isbn=0140137572}} *{{cite book|last= Collins|first=Michael|coauthors=Price, Mathew A.|title=The Story of Christianity|url= https://archive.org/details/storyofchristian0000coll|publisher=Dorling Kindersley|year=1999|isbn=0-7513-0467-0}} *{{cite book|title=The Cambridge Modern History|url=https://archive.org/details/cambridgemodern05benigoog|last=Edward|first=John Emerich|authorlink=John Dalberg-Acton, 1st Baron Acton|year=1908|publisher=Macmillan & Co. ltd., original from Harvard University|isbn=0674025857}} *{{cite book|title=The Encyclopedia of Christianity|last=Fahlbusch|first=Erwin|year=2007|publisher=Wm. B. Eerdmans|url=http://books.google.com/?id=7ly4DgtT3LkC&pg=PA729&dq=old+catholic+church,+origin|isbn=0802824153}} *{{cite book|last=Franzen|first=August|coauthors=Remigius Bäumer; Roland Fröhlich|title=Kleine Kirchengeschichte|publisher=Herder|location=Freiburg|year=2000|isbn=9783451268960|language=German}}''(quoted as Franzen)'' *[[Eamon Duffy|Duffy, Eamon]] (1997). ''Saints and Sinners, a History of the Popes.'' Yale University Press. ISBN 0-3000-7332-1. *{{cite book|title=A History of the Church in Latin America|url=https://archive.org/details/historyofchurchi0000duss|last=Dussel|first=Enrique|authorlink=Enrique Dussel|year=1981|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=0802821316}} *{{cite book|last=Franzen|first=August|coauthors=Remigius Bäumer;|title=Papstgeschichte|publisher=Herder|location=Freiburg|year=1988|isbn=345108578X|language=German}}''(quoted as Franzen, Papstgeschichte)'' *{{cite book|title=The English Reformation Revised|url=https://archive.org/details/englishreformati00chri|last=Haigh |first=Christopher|year=1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-33631-7}} *{{cite book|title=Geography of Religion|url=https://archive.org/details/geographyofrelig0000hitc_r6d0|last=Hitchcock|first=Susan Tyler|coauthors=[[John Esposito]]|year=2004|publisher=National Geographic Society|isbn=0-7922-7313-3}} *{{cite book|last=Jackson|first=Robert H.|authorlink=Robert H. Jackson (political scientist)|title=From Savages to Subjects: Missions in the History of the American Southwest|url=https://archive.org/details/isbn_076560597|publisher=ME Sharpe, Inc|year=2000|isbn=9780765605979}} *{{cite book|title=Ireland Her Own|url=https://archive.org/details/irelandherownout0000taja|last=Jackson|first=T.A.|year=1991|publisher=Lawrence & Wishart|isbn=0853157359}} *{{cite book|title=The Native Peoples of North America|url=https://archive.org/details/nativepeoplesofn0000joha_j8g1|last=Johansen|first=Bruce|year=2006|publisher=Rutgers University Press|isbn=0813538998}} *{{cite book|last=Kamen|first= Henry|title=The Spanish Inquisition|year=1997|publisher=Weidenfeld & Nicolson|location=London|isbn=0-297-81719-1}} *{{cite book|title=Mission to Paradise: The Story of Junipero Serra and the Missions of California|last=King|first=Kenneth|authorlink=Kenneth King (historian)|year=1975|url=http://books.google.com/?id=R_o8AAAAIAAJ&dq=junipero+serra&q=death+of+indians+by+disease|publisher=Society of California Pioneers}} *{{cite book|title=A History of Christianity in Asia, Africa, and Latin America, 1450&ndash;1990|url=https://archive.org/details/historyofchristi00unse_0|last=Koschorke|first=Klaus|coauthors=Ludwig, Frieder; Delgado, Mariano|year=2007|publisher=Wm B Eerdmans Publishing Co|isbn=978-0-8028-2889-7}} *{{cite book|last=Langan|first=Thomas|authorlink=Thomas Langan|title=The Catholic Tradition|url=https://archive.org/details/catholictraditio00lang_0|publisher=University of Missouri Press|year=1998|isbn=9780826260963}} *{{cite book|last=Le Goff|first=Jacques|authorlink=Jacques Le Goff|title=Medieval Civilization|url=https://archive.org/details/medievalciviliza0000lego_l6n6|publisher=Barnes & Noble|year=2000|isbn=978-0-7607-1652-6}} *{{cite book |title= Creeds of the Churches|last=Leith|first=John|authorlink=John H. Leith|year=1963|publisher=Aldine Publishing Co|url=http://books.google.com/?id=fOaXP-CjPOIC&pg=PA143&lpg=PA143&dq=first+vatican+council|isbn=0664240577}} *[[Diarmaid MacCulloch|MacCulloch, Diarmaid]] (2010). ''Christianity: The First Three Thousand Years.'' Viking. ISBN 9780670021260. originally published 2009 by Allen Lane, as ''A History of Christianity'' *[[Ramsay MacMullen|MacMullen, Ramsay]] (1984), ''Christianizing the Roman Empire: (A.D. 100–400).'' New Haven, CT: Yale University Press, ISBN 9780585381206 *Markus, Robert (1990), "From Rome to the Barbarian Kingdom (339&ndash;700)", in McManners, John, ''The Oxford Illustrated History of Christianity'', Oxford University Press, pp.&nbsp;62&ndash;91, ISBN 0198229283 *{{cite book|last=McManners|first=John|authorlink=John McManners|year=1990|title=The Oxford Illustrated History of Christianity|url=https://archive.org/details/oxfordillustrate00mcma|publisher=Oxford University Press|isbn=0198229283}} *{{cite book|title=The Roman Catholic Church, An Illustrated History|url=https://archive.org/details/romancatholicchu0000norm|last=Norman|first=Edward|authorlink=Edward Norman|year=2007|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-25251-6}} *{{cite book|title=A Short History of the Catholic Church|last=Orlandis|first=Jose|authorlink=Jose Orlandis|year=1993|publisher=Scepter Publishers|url=http://books.google.com/?id=M8kjqryq8dIC&dq=catholic+church+and+world+history&pg=PP1&q=Catholic+church+and+world+history&cd=1|isbn=1851821252}} *{{cite book|last=Pham|first=John Peter|title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession|url=https://archive.org/details/heirsoffisherman0000john|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0195178343}} *{{cite book|title=The First Crusaders|url=https://archive.org/details/firstcrusaders1000jona|last=Riley-Smith|first=Jonathan|authorlink=Jonathan Riley-Smith|year=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780511003080}} *{{cite book|title= Latin America's Wars: The Age of the Caudillo|last=Scheina |first=Robert L.|year=2007|publisher=Brassey's|url=http://books.google.com/?id=8aWQ_7oKJfkC&pg=PA33&lpg=PA33&dq=cristero+war+priests+killed|isbn=1574884522}} *{{cite book|last=Samora|first=Julian|last2=Simon|first2=Patricia Vandel|last3=Candelaria|first3=Cordelia|last4=Pulido|first4=Alberto L|title=A History of the Mexican-American People|url=https://archive.org/details/historyofmexican00samo|publisher=University of Notre Dame Press|year=1993|isbn=9780268010973}} *{{cite book|last= Schama|first= Simon|authorlink= Simon Schama|title= A History of Britain 1: At the Edge of the World?|origyear=2000|year=2003|publisher=[[BBC|BBC Worldwide]]|location=London|isbn=0 56 348714 3|pages=309&ndash;11|chapter= Burning Convictions}} *{{cite book|title=A Dictionary of Political Thought|url=https://archive.org/details/dictionaryofpoli0000scru_h0g0|last=Scruton|first=Roger|authorlink=Roger Scruton|year=1996 |publisher=Macmillan|isbn=0330280996}} *{{cite book|title=Church and State in Early Modern England, 1509-1640|url=https://archive.org/details/churchstateinear0000solt|last=Solt|first=Leo Frank|authorlink=Leo Frank Solt|year=1990|publisher=Oxford University Press |isbn=0195059794}} *{{cite book|last= Stacy|first=Lee|title=Mexico and the United States|publisher=Marshall Cavendish|year= 2003|isbn=0761474021}} *{{cite book|title=A People Adrift: The Crisis of the Roman Catholic Church in America|url=https://archive.org/details/peopleadriftcris0000stei|first=Peter|last=Steinfels|authorlink=Peter Steinfels|year=2003|publisher=Simon & Schuster|isbn=0-68-483663-7}} *{{cite book|title=God's War: A New History of the Crusades|url=https://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer|last=Tyerman|first=Christopher|year=2006|publisher=Harvard University Press|isbn=0674023870}} *{{cite book|title=The Catholic Church Through the Ages|url=https://archive.org/details/catholicchurchth0000vidm|last=Vidmar|first=John|authorlink=John Vidmar|year=2005|publisher=Paulist Press|isbn=0809142341}} *{{cite book|title=John Paul II: A Light for the World, Essays and Reflections on the Papacy of|last=Walsh|first=Mary Ann|coauthors=Thavis, John|year=2003|url=http://books.google.com/?id=pWkVkkWcNIUC&pg=PA62&lpg=PA62&dq=john+paul+ii+no+place+in+priesthood+for+those+who+would+abuse+children|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=1580511422}} *{{cite book|title=How the Catholic Church Built Western Civilization|url=https://archive.org/details/howcatholicchurc0000wood|last=Woods Jr |first=Thomas|authorlink=Thomas Woods|year=2005|publisher=Regnery Publishing, Inc|isbn=0-89526-038-7}} *{{cite book|title=FDR, The Vatican and the Roman Catholic Church in America, 1933&ndash;1945|last=Woolner |first=David|year=2003|url=http://books.google.com/?id=jMvaoXvJ4VcC&dq=role+of+catholic+church+during+world+war+ii&pg=PP1&q=Role+of+Catholic+Church+during+World+War+II&cd=2 |publisher=Macmillan|isbn=978-88-209-7908-9}} {{mbegu-katoliki}} [[Category:Historia ya Kanisa]] [[Category:Historia ya Ukristo]] [[Jamii:Kanisa Katoliki]] [[Jamii:Historia ya Ulaya]] iwdqvsy7778c454c3lfr2e3orhsa4o8 Wakopti 0 66836 1580876 1529153 2026-07-21T07:29:51Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580876 wikitext text/x-wiki [[Faili:Coptic cross.svg|thumb|right|219px|[[Msalaba]] wa Kikopti wenye maandishi asili yanayosema: 'Yesu Kristo, Mwana wa Mungu'.]] [[Faili:StMarkcoptic.jpg|280px|thumb|right|Picha ya Kikopti ya [[Mwinjili Marko]], anayehesabiwa kuwa [[mwanzilishi]] wa Kanisa la Misri.]] [[Faili:Copts-with-Nasser-1965.jpg|180px|thumb|right|[[Rais]] [[Nasser]] wa Misri akipokea ujumbe wa Ma[[askofu]] wa Kikopti ([[1965]]).]] [[Faili:StMarkCopticOrthodoxChurchBellaireTX0.JPG|thumb|180px|Kanisa la Mt. Marko huko [[Bellaire]], [[Texas]], [[Marekani]]. Wakopti milioni 4 wanaishi nje ya Misri.]] '''Wakopti''' (au '''Wakhufti''') ni [[Wakristo]] asili wa [[Misri]], ambao wanafuata [[madhehebu]] ya pekee katika kundi la [[Makanisa ya Kiorthodoksi ya Mashariki]] na wanaunda kundi kubwa zaidi la wakazi wasio [[Waislamu]] katika nchi hiyo<ref name="Al-Akhbar English">{{cite news|url=http://english.al-akhbar.com/node/12728|title=Egyptian Copts: It’s All in the Number|last=Youssef|first=Abdel Rahman|date=30 September 2012|accessdate=5 April 2016|website=Al-Akhbar English|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084440/http://english.al-akhbar.com/node/12728|archivedate=2016-03-04}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title = Egyptian Copts reject population estimate|website = Ahram Online|url = http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/53839/Egypt/Politics-/Egyptian-Copts-reject-population-estimate.aspx|accessdate = 5 April 2016|archivedate = 2020-10-29|archiveurl = https://web.archive.org/web/20201029011854/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/53839/Egypt/Politics-/Egyptian-Copts-reject-population-estimate.aspx}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://weekly.ahram.org.eg/News/2256/-/-.aspx|title=The Coptic Orthodox Church in action – Al-Ahram Weekly|website=weekly.ahram.org.eg|access-date=2016-05-06}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.theguardian.com/world/2015/feb/20/egyptians-captured-libya-isis-christians-families-campaign-cairo|title='We want our sons back': fears grow for Egyptians missing in Libya|last=Cairo|first=Jared Malsin in|date=2015-02-20|website=the Guardian|access-date=2016-05-06}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/2/16/after-beheadings-egypt-must-pursue-economic-development-economists-say.html|title=Egypt must help its poor in response to Libya beheadings, economists say|website=america.aljazeera.com|access-date=2016-05-06}}</ref><ref>{{cite news|author1=Abdel Rahman Youssef|title=Egyptian Copts: It’s All in the Number|url=http://english.al-akhbar.com/node/12728|accessdate=8 March 2015|work=Al-Akhbar English|date=30 September 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084440/http://english.al-akhbar.com/node/12728|archivedate=2016-03-04}}</ref> . [[Patriarki]] wao ni [[Papa Tawadros II]], akiwa na [[makao makuu]] [[Jiji|jijini]] [[Cairo]]. ==Historia== Aina hiyo ya [[Ukristo]] ilikuwa anaongoza kabisa kati ya [[dini]] za Misri kuanzia [[karne ya 4]] hadi [[karne ya 6]] [[B.K.]], lakini baada ya [[uvamizi]] wa [[Waarabu]] ([[641]]), [[Uislamu]] ulizidi kuenea kwa njia mbalimbali<ref name="U.S. Bill Has Egypt's Copts Squirming">{{cite news | last = Ibrahim | first = Youssef M. | title= U.S. Bill Has Egypt's Copts Squirming | work= [[The New York Times]] | date=18 Aprili 1998 | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E02E5DC103DF931A25757C0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=1| accessdate=2008-10-08}}</ref>. Hata hivyo, Wakopti wanabaki asilimia 10-20 ya Wamisri wote<ref name="Christian-Muslim Gap">{{cite web | last = Cole | first = Ethan| title=Egypt's Christian-Muslim Gap Growing Bigger | publisher= [[The Christian Post]] | date=8 Julai 2008 | url = http://www.christianpost.com/article/20080708/egypt-s-christian-muslim-gap-growing-bigger.htm | accessdate=2008-10-02}}</ref>, isipokuwa wanazungumza [[Kiarabu]], si [[Kikopti]] tena, ambacho kinatumika tu katika [[liturujia]]. Wakopti wengine wana [[ushirika kamili]] na [[Kanisa Katoliki]], na wengine tena ni [[Waprotestanti]]. Jina ''Kopti'' linatokana na [[Kigiriki]] Αἰγύπτιος, "Egyuptios", yaani "Mmisri". Kati ya [[watakatifu]] muhimu zaidi wa Kikopti kuna [[mmonaki]] [[Antoni Abati]] na maaskofu [[Atanasi wa Aleksandria]] na [[Sirili wa Aleksandria]]. Mchango mkubwa zaidi walioutoa ni kuanzisha [[umonaki]] na kutetea [[umungu]] wa [[Yesu Kristo]] pamoja na usahihi wa kumuita [[Bikira Maria]] "[[Mama wa Mungu]]". Kutoka Misri, Ukristo wa aina hiyo ulienea tangu zamani hasa [[Sudan]], [[Ethiopia]] na [[Eritrea]]. Siku hizi Wakopti wengi wanazidi kuhamia nchi nyingine, hasa za Magharibi<ref>{{cite news |last=El-Hennawy |first=Noha |url=http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2008/06/in-the-midst-of.html |title=EGYPT: Coptic diaspora spreads the word|website=Los Angeles Times |date=24 June 2008 |accessdate=5 April 2016}}</ref>. Jumla yao imekadiriwa kuwa [[milioni]] 18-22.<ref name="The world factbook/Egypt/">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html|title=Egypt|website=The World Factbook|date=30 March 2016|publisher=[[Central Intelligence Agency|American Central Intelligence Agency (CIA)]]|access-date=5 April 2016|accessdate=2017-09-30|archivedate=2018-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020747/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html%20}}</ref><ref name="Washington Institute">{{cite web |author1-last=Abaza |author1-first=Khairi |author2-last=Nakhla |author2-first=Mark |url=http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=2386 |title=The Copts and Their Political Implications in Egypt|date=25 October 2005|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]] |access-date=5 April 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ipsnews.net/2006/04/egypt-attacks-raise-fear-of-religious-discord/ |title=Egypt: Attacks Raise Fear of Religious Discord |last=Morrow |first=Adam |date=24 April 2006 |website=[[Inter Press Service]] |access-date=5 April 2016}}</ref> ==Tanbihi== {{Marejeo}} ==Marejeo== * Capuani, Massimo et al. ''Christian Egypt: Coptic Art and Monuments Through Two Millennia'' (2002) [http://www.amazon.com/Christian-Egypt-Monuments-Through-Millennia/dp/0814624065/ excerpt and text search] * Courbage, Youssef and Phillipe Fargues. Judy Mabro (Translator) ''Christians and Jews Under Islam'', 1997. * Ibrahim, Vivian. ''The Copts of Egypt: The Challenges of Modernisation and Identity'' (I.B. Tauris, distributed by Palgrave Macmillan; 2011) 258 pages; examines historical relations between Coptic Christians and the Egyptian state and describes factionalism and activism in the community. * Kamil, Jill. ''Coptic Egypt: History and a Guide.'' Revised Ed. American University in Cairo Press, 1990. * Meinardus, Otto Friedrich August. ''Two Thousand Years of Coptic Christianity'' (2010) * {{cite book|author=Thomas, Martyn, ed.|title=Copts in Egypt: A Christian Minority Under Siege : Papers Presented at the First International Coptic Symposium, Zurich, September 23–25, 2004|url=http://books.google.com/books?id=ooAaaMdOwpAC|year=2006|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht}} * Van Doorn-Harder, Nelly. "Finding a Platform: Studying the Copts in the 19th and 20th Centuries" ''International Journal of Middle East Studies'' (Aug 2010) 42#3 pp 479–482. Historiography ==Viungo vya nje== * [http://www.copticheritage.org/parameters/copticheritage/calendar/The_Coptic_Calendar.pdf The Coptic Calendar by Bishoy K. R. Dawood] {{Wayback|url=http://www.copticheritage.org/parameters/copticheritage/calendar/The_Coptic_Calendar.pdf |date=20060928041231 }} (1.29MB pdf file – historical development and technical discussion) * [http://www.copticchurch.net/easter.html An introduction to the Coptic calendar] (Gregorian equivalents are valid only between 1900 and 2099) * [http://www.smart.net/%7Emmontes/ortheast.html The Orthodox Ecclesiastical Calendar] {{Wayback|url=http://www.smart.net/%7Emmontes/ortheast.html |date=20061230081309 }} * [http://www.andrewfanous.com/CopticCorner/CopticCalendar.htm Ancient Egyptian Calendar and Coptic Calendar] {{Wayback|url=http://www.andrewfanous.com/CopticCorner/CopticCalendar.htm |date=20080508002335 }} * [http://www.copticchurch.net/ Coptic Orthodox Church Network] * [http://www.copts.com/ Copts] * [http://www.coptsunited.com/ Copts United] * [http://www.freecopts.net Free Copts] * [http://www.amcoptic.com American Coptic Association] {{Wayback|url=http://www.amcoptic.com/ |date=20211203095941 }} * [http://www.copteseurope.info/ European Coptic Association] {{Wayback|url=http://www.copteseurope.info/ |date=20080905161912 }} * [http://www.copticbook.com/ Coptic Book] * [http://www.coptic-cairo.com/ Coptic Cairo] {{Wayback|url=http://www.coptic-cairo.com/ |date=20190509191312 }} * [http://www.france-copte.net France-copte.net France Copte] {{Wayback|url=http://www.france-copte.net/ |date=20100407092011 }} * [http://www.copticmuseum.gov.eg/English/default.htm Coptic Museum] {{Wayback|url=http://www.copticmuseum.gov.eg/English/default.htm |date=20060414081857 }} * [http://www.stpeterandstpaul.org/index.php?option=com_content&task=view&id=42&Itemid=30 In Search of the Lost Egyptian Identity] * [http://www.theestimate.com/public/01282000a.html Egypt's Copts After Kosheh] * [http://www.ciaonet.org/book/bengio/bengio03.html Egypt: Minorities and the State] * [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2001/5636.htm International Religious Freedom Report: Egypt] * [http://www.unitedcopts.org/ United Copts of Great Britain] {{Wayback|url=http://www.unitedcopts.org/ |date=20121027173721 }} * [http://www.coptipedia.com/ Coptic Orthodox Church French texts] * [http://www.freeegypt.de/ Coptic Christians of Egypt – German Site] {{Wayback|url=http://www.freeegypt.de/ |date=20160908224623 }} * [http://bc.ub.leidenuniv.nl/bc/tentoonstelling/Coptic_manuscript/index.html Coptic texts and manuscripts at Leiden University Library] {{Wayback|url=http://bc.ub.leidenuniv.nl/bc/tentoonstelling/Coptic_manuscript/index.html |date=20071011121552 }} {{Div col end}} [[Category:Ukristo]] [[Jamii:Wakopti]] [[Jamii:Waorthodoksi wa Mashariki]] [[Category:Watu wa Misri]] es4ehebvnwpk2fr3alrwbnhkobb0k1i Adam Carolla 0 66962 1580976 1470091 2026-07-21T16:25:49Z CommonsDelinker 234 Replacing 2017-02-25_Adam_Carolla.jpg with [[File:2012-02-25_Adam_Carolla.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · The date is five years removed from the ri 1580976 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | jina = Adam Carolla | picha = 2012-02-25 Adam Carolla.jpg | ukubwa wa picha = 200px | maelezo ya picha = Adam Carolla, mnamo 2012. | jina la kuzaliwa = Adam Lakers Carolla | tarehe ya kuzaliwa = {{birth date and age|1964|5|27}} | mahala pa kuzaliwa = [[Los Angeles, California]] [[United States|U.S.]] | ndoa = Lynette Paradise (2002-2021) | watoto = 2 }} '''Adam Carolla''' ([[27 Mei]], [[1964]]) ni [[mtangazaji]] wa [[redio]] wa [[Marekani]], [[Engineer|mkandarasi]], [[mchekeshaji]], [[mwigizaji]], na [[mtangazaji]] wa [[podikasti]]. Pia ndiye mwenyeji wa ''The Adam Carolla Show'', kipindi cha mazungumzo kinachosambazwa kama podikasti.<ref name="MPP_Board">{{cite web|title=MPP Advisory Board|url=http://www.mpp.org/vip/|publisher=[[Marijuana Policy Project]]|access-date=March 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223011150/http://www.mpp.org/vip/|archive-date=February 23, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=Taylor|first=Ihsan|url=https://www.nytimes.com/best-sellers-books/2012-07-01/hardcover-nonfiction/list.html|title=Best Sellers|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=November 27, 2012}}</ref> Carolla alijitokeza kwa umaarufu katika kipindi cha redio cha simu, ''Loveline'', akishirikiana na Drew Pinsky kuanzia [[1995]] hadi [[2005]], na kipindi hicho pia kilirushwa kwenye MTV kutoka [[1996]] hadi [[2000]]. Alikuwa mwenyeji mwenza na [[mtayarishaji]] mwenza wa kipindi cha televisheni ''The Man Show'' (1999–2004), na pia mtayarishaji mwenza na mwigizaji wa kawaida katika ''Crank Yankers'' ([[2002]]–[[2007]], [[2019]]–[[2022]]). Zaidi ya hayo, alihusika katika ''The Adam Carolla Project'', kipindi cha [[televisheni]] cha uboreshaji wa nyumba kilichorushwa kwenye TLC mwaka 2005, na ''The Car Show on Speed'' mwaka [[2011]].<ref name="birthindex">{{cite web|title=The Birth of Adam Carolla|url=https://www.californiabirthindex.org/birth/adam_carolla_born_1964_8714691|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20170723230230/https://www.californiabirthindex.org/birth/adam_carolla_born_1964_8714691|archive-date=July 23, 2017|access-date=July 23, 2017|publisher=California Birth Index}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.speedtv.com/programs/the-car-show/|title=The Car Show|work=Fox Sports digital|publisher=Speedtv.com|access-date=November 27, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121202012348/http://www.speedtv.com/programs/the-car-show|archive-date=December 2, 2012}}</ref> Kazi yake inajulikana kwa mtindo wake wa kipekee wa [[ucheshi]] na mazungumzo yenye mvuto, akichanganya burudani na mawazo ya kila siku kwa hadhira yake.<ref>{{cite web|publisher=Michael Malice|date=March 12, 2025|url=https://www.youtube.com/watch?v=rNhJOwHbyAA#t=26m45s|title="YOUR WELCOME" with Michael Malice #354: Adam Carolla|via=YouTube|access-date=March 13, 2025}}</ref> ==Viungo vya nje== * {{IMDb name|id=4805|name=Adam Carolla}} ==Tanbihi== {{reflist}} {{Mbegu-igiza-filamu-USA}} {{BD|1964||Carolla, Adam}} [[Jamii: Waliozaliwa 1964]] [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Marekani]] o4i0zr5yxwnrmycy3cgi0v97k3o6gz9 Nindai 0 69240 1581089 1267038 2026-07-22T10:21:14Z ~2026-40997-54 91116 Nimeongeza majina 1581089 wikitext text/x-wiki '''Nindai''' ni [[kijiji]] kilichopo katika [[mwambao]] wa [[Ziwa Nyasa]]. Kijiji hiki kimepakana na vijiji vya Tawi, Yola na Nambingi. Kijiji kiko katika [[kata]] ya [[Ngumbo]], [[Wilaya ya Nyasa]]. Mzee Magerumani au jina halisi ni Cosmas Nchimbi Sekamaganga ni mmoja wa waasisi wa kijiji hiki toka katika koo za kina Sekamaganga na kina Nchimbi. [[Parokia]] yao ni Mango Mission. [[Hospitali]] waitumiayo iko [[Litembo]] katika [[wilaya ya Mbinga]]. Kijiji hiki husifika sana kwa [[uvuvi]] wa [[dagaa]] na [[samaki]]. Baada ya [[operesheni vijiji]] kijiji kilibadilishwa [[jina]] na kuitwa [[Liundi]] ambako kuna [[shule ya msingi]] kandokando ya [[milima ya Livingstone]] na [[mto]] Miche ambao humwaga [[maji]] [[Ziwa|ziwani]] Nyasa. {{Kigezo:Kata za Wilaya ya Nyasa}} {{mbegu-jio-TZ}} [[Jamii:Wilaya ya Nyasa]] 06ppg8h1mnobj6o9ucex3yn3ejprz0j 1581092 1581089 2026-07-22T10:35:55Z Riccardo Riccioni 452 1581092 wikitext text/x-wiki '''Nindai''' ni [[kijiji]] kilichopo katika [[mwambao]] wa [[Ziwa Nyasa]], kikipakana na vijiji vya Tawi, Yola na Nambingi. Kiko katika [[kata]] ya [[Ngumbo]], [[Wilaya ya Nyasa]], kando ya [[milima ya Kipengere]] na [[mto Miche]] ambao humwaga [[maji]] [[Ziwa|ziwani]]. Kijiji hicho husifika sana kwa [[uvuvi]] wa [[dagaa]] na [[samaki]]. Mzee Magerumani (jina halisi ni Cosmas Nchimbi Sekamaganga) ni mmoja wa waasisi wa kijiji hicho. Baada ya [[operesheni vijiji]] kijiji kilibadilishwa [[jina]] na kuitwa [[Liundi]] ambako kuna [[shule ya msingi]] [[Hospitali]] waitumiayo iko [[Litembo]] katika [[wilaya ya Mbinga]]. [[Parokia]] yao iko Mango. {{mbegu-jio-ruvuma}} [[Jamii:Wilaya ya Nyasa]] [[Jamii:miji ya Tanzania]] 04j84jwyh7545piz5nqffpdgztpau7t 1581093 1581092 2026-07-22T10:41:48Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa umeelekezwa kwenda [[Liundi]] 1581093 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Liundi]] rnrj7qlbwi2vu3ezpz8y8mq82e4etsz 1581096 1581093 2026-07-22T10:44:51Z ~2026-40997-54 91116 elimu na matibabu na wazawa 1581096 wikitext text/x-wiki '''Nindai''' ni [[kijiji]] kilichopo katika [[mwambao]] wa [[Ziwa Nyasa]], kikipakana na vijiji vya Tawi, Yola na Nambingi. Kiko katika [[kata]] ya [[Ngumbo]], [[Wilaya ya Nyasa]], kando ya [[milima ya Kipengere]] na [[mto Miche]] ambao humwaga [[maji]] [[Ziwa|ziwani]]. Kijiji hicho husifika sana kwa [[uvuvi]] wa [[dagaa]] na [[samaki]]. Mzee Magerumani (jina halisi ni Cosmas Nchimbi Sekamaganga) ni mmoja wa waasisi wa kijiji hicho. Baada ya [[operesheni vijiji]] kijiji kilibadilishwa [[jina]] na kuitwa [[Liundi]] ambako kuna [[shule ya msingi]] [[Hospitali]] waitumiayo iko [[Litembo]] katika [[wilaya ya Mbinga]]. [[Parokia]] yao iko Mango. {{mbegu-jio-ruvuma}} [[Jamii:Wilaya ya Nyasa]] [[Jamii:miji ya Tanzania]] 04j84jwyh7545piz5nqffpdgztpau7t 1581114 1581096 2026-07-22T13:10:14Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/~2026-40997-54|~2026-40997-54]] ([[User talk:~2026-40997-54|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] 1581093 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Liundi]] rnrj7qlbwi2vu3ezpz8y8mq82e4etsz Rasi Agulhas 0 83231 1580816 1223453 2026-07-20T17:59:15Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580816 wikitext text/x-wiki [[Picha:Rasi Afrika Kusini.PNG|350px|thumb|Mahali pa Rasi Agulhas na Rasi ya Tumaini Njema nchini Afrika Kusini]] [[Picha:Cape-Agulhas.jpg|350px|thumb|Jiwe la kumbukumbu kwenye Rasi Agulhas inayodokeza pande za Atlantiki na Bahari Hindi]] '''Rasi Agulhas''' ([[ing.]] ''Cape Agulhas'') ni mahali pa kusini zaidi pa bara la [[Afrika]]. Iko karibu na mji wa Agulhas katika [[Afrika Kusini]]. Iko karibu pia na [[Rasi ya Tumaini Jema]] iliyo maarufu zaidi. Ni mpaka kati ya maji za [[Atlantiki]] na [[Bahari Hindi]] na mstari unaoelekea kusini kutoka hapa umekubaliwa na [[Shirika la Kimataifa la Hidrografia]] kuwa mpaka kati ya bahari hizi mbili. == Viungo vya Nje == * [http://www.sanparks.org.za/parks/agulhas/ Agulhas National Park] {{Wayback|url=http://www.sanparks.org.za/parks/agulhas/ |date=20110127134447 }} * [http://www.xplorio.com/en/regions/cape-agulhas/ Cape Agulhas] * [http://www.africanatheart.co.za/ Travel to Cape Agulhas] {{Wayback|url=http://www.africanatheart.co.za/ |date=20170525170101 }} {{DEFAULTSORT:Agulhas, Rasi}} [[Category:Jiografia ya Afrika Kusini]] [[Category:Rasi]] pjhlg133b8w9zcs2ciwvtpriwz331m0 Orodha ya mito nchini Tanzania 0 87406 1581100 1566715 2026-07-22T10:51:25Z Riccardo Riccioni 452 /* Mabeseni ya ndani */ 1581100 wikitext text/x-wiki '''Orodha ya mito nchini Tanzania''' inaitaja zaidi ya 2,000, lakini hiyo ni baadhi tu. Imepangwa kwa taratibu mbalimbali kama ifuatavyo: # kadiri inavyoelekeza [[maji]] yake katika [[Bahari ya Hindi]] [[mashariki]] mwa nchi ama moja kwa moja ama kwa kuchangia [[Mto Zambezi]] kupitia [[Ziwa Nyasa]], lakini kuna pia mito michache inayochangia [[Bahari ya Kati]] kupitia [[Ziwa Viktoria]] na [[mto Naili]], na mingine tena [[Bahari Atlantiki]] kupitia [[Ziwa Tanganyika]], huku mingine inaishia katika [[mabonde]] nchini kama la [[Ziwa Rukwa]]; # kadiri ya [[Mikoa ya Tanzania|mikoa]] inapopatikana; # kadiri ya [[alfabeti]]. ==Kadiri ya beseni== ===Pwani ya mashariki ya Tanzania=== *[[Beseni]] la [[Mto Umba]] *Beseni la [[Mto Sigi]] *Beseni la [[Mto Pangani]] **[[Mto Kolungazao]] **[[Mto Saunyi]] **[[Mto Luengera]] **[[Mto Mkomazi]] **[[Lambo]] la [[Nyumba ya Mungu]] ***[[Mto Kikuletwa]] ****[[Mto Mwanga]] ****[[Mto Sanya]] ****[[Mto Weruweru]] *****[[Mto Kikafu]] *****[[Mto Waramu]] ****[[Mto Usa]] ****[[Mto Themi]] *****[[Mto Ngarenaro]] ***[[Mto Jipe Ruvu]] ****[[Mto Deho]] ****[[Mto Rau]] *****[[Ziwa Jipe]] ******[[Mto Lumi]] *beseni la [[Mto Msangasi]] *beseni la [[Mto Migasi]] *beseni la [[Mto Wami]] **[[Mto Lukigura]] **[[Mto Kiseru]] **[[Mto Mkundi]] **[[Mto Tani]] **[[Mto Mkata]] ***[[Mto Mkondoa]] ***[[Mto Miyombo]] *beseni la [[Ruvu (Pwani)]] **[[Mto Mkombezi]] **[[Mto Mbiki]] **[[Mto Musa]] **[[Mto Ngerengere]] **[[Mto Mgeta]] *beseni la [[Mto Rufiji]] **[[Mto Lungonya]] **[[Ruaha Mkuu]] ***[[Mto Lukosi]] ***[[Mto Mbungu]] ***[[Mto Kizigo]] ****[[Mto Njombe]] ***[[Ruaha Mdogo]] ***[[Mto Kimbi]] ***[[Mto Mbarali]] ***[[Mto Mlomboji]] ***[[Mto Kimani]] ***[[Mto Ipera]] **[[Mto Luwegu]] **[[Mto Ulanga]] (Kilombero) ***[[Kihansi Dam|Kihansi]] ***[[Mto Luhombero]] ***[[Mto Msolwa]] ***[[Mto Ruipa]] ***[[Mto Mnyera]] ****[[Mto Ruhudji]] *beseni la [[Mto Matandu]] *beseni la [[Mto Mavuji]] *beseni la [[Mto Mbwemburu]] *beseni la [[Mto Lukuledi]] *beseni la [[Mto Ruvuma]] **[[Mto Lukwika]] **[[Mto Muhuwezi]] **[[Mto Msinejewe]] **[[Mto Lukumbule]] **[[Mto Msangesi]] **[[Mto Njuga]] ===Beseni la mto Zambezi=== *[[Ziwa Nyasa]] **[[Mto Ruhuhu]] **[[Mto Songwe]] ===Beseni la mto Nile=== *[[Ziwa Viktoria]] **[[Mto Mori]] **[[Mto Mara]] **[[Mto Ruwana]] **[[Mto Simiyu]] **[[Mto Isanga]] **[[Mto Kagera]] ===Beseni la mto Kongo=== *[[Ziwa Tanganyika]] **[[Mto Malagarasi]] **[[Mto Rufugu]] **[[Mto Luegele]] **[[Mto Luega]] **[[Mto Msenguse]] **[[Mto Ifume]] **[[Mto Luamfi]] **[[Mto Loasi]] **[[Mto Kalambo]] ===Mabeseni ya ndani=== *beseni la [[ziwa Burunge]] **[[Mto Tarangire]] *beseni la [[ziwa Eyasi]] **[[Mto Sibiti]] *beseni la [[ziwa Manyara]] *beseni la [[ziwa Natron]] **[[Mto Peninji]] *beseni la [[ziwa Rukwa]] **[[Mto Kavuu]] **[[Mto Rungwa]] **[[Mto Zira]] ***[[Mto Songwe]] **[[Mto Momba]] ***[[Mto Saisi]] *beseni la [[ziwa Sulunga]] **[[Mto Bubu]] **[[Mto Mponde (Singida)|Mto Mponde]] ==Kwa mpangilio wa mikoa== *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Arusha|Arusha]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam|Dar es Salaam]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Dodoma|Dodoma]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Geita|Geita]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Iringa|Iringa]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Kagera|Kagera]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Katavi|Katavi]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Kigoma|Kigoma]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Lindi|Lindi]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Manyara|Manyara]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Mara|Mara]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Mbeya|Mbeya]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Morogoro|Morogoro]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Mtwara|Mtwara]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Mwanza|Mwanza]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Njombe|Njombe]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Pemba Kaskazini|Pemba Kaskazini]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Pemba Kusini|Pemba Kusini]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Pwani|Pwani]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Rukwa|Rukwa]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Ruvuma|Ruvuma]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Shinyanga|Shinyanga]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Simiyu|Simiyu]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Singida|Singida]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Songwe|Songwe]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Tabora|Tabora]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Tanga|Tanga]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Unguja Kaskazini|Unguja Kaskazini]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Unguja Mjini Magharibi|Unguja Mjini Magharibi]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Unguja Kusini|Unguja Kusini]] ==Kwa utaratibu wa [[alfabeti]]== Baadhi ya mito huenda ikaorodheshwa mara mbili kwa [[tahajia]] tofauti kidogo. {{compact ToC|side=yes|top=yes|num=yes}} *[[Charhiet Rapids]] *[[Kijito Nyama]] *[[Mbasi Creek]] *[[Mpanda Rapids]] *[[Sunda Rapids]] == A == *[[Mto Ailolu]] *[[Mto Alanakuru]] *[[Mto Alimsudi]] *[[Mto Amazee]] *[[Mto Angai]] *[[Mto Angilera]] *[[Mto Arash]] *[[Mto Araya]] *[[Mto Ardai]] == B == *[[Mto Badi]] *[[Mto Baghara]] *[[Mto Bamba]] *[[Mto Bandarini]] *[[Mto Banoro]] *[[Mto Barai]] *[[Mto Bariadi]] *[[Mto Barikiwa]] *[[Mto Basua]] *[[Mto Beige]] *[[Mto Beledi]] *[[Mto Bigasha]] *[[Mto Bihawana]] *[[Mto Binotu]] *[[Mto Binugenuge]] *[[Mto Bissianda]] *[[Mto Bizi]] *[[Mto Bokon]] *[[Mto Bokwa]] *[[Mto Boles]] *[[Mto Bologonja]] *[[Mto Bololedi]] *[[Mto Bolonaibor]] *[[Mto Bombili]] *[[Mto Bombo]] *[[Mto Boruma]] *[[Mto Bubu]] *[[Mto Bubuli]] *[[Mto Bufu]] *[[Mto Bugala]] *[[Mto Buhusho]] *[[Mto Bukaro]] *[[Mto Bukura]] *[[Mto Bulolambeshi]] *[[Mto Bulu]] *[[Mto Bumba]] *[[Mto Bungu]] *[[Mto Buramba]] *[[Mto Burara]] *[[Mto Buri]] *[[Mto Burka]] *[[Mto Busi]] *[[Mto Butu]] *[[Mto Bwakira]] *[[Mto Bwarkasani]] *[[Mto Bwiga]] == CH == *[[Mto Chadulu]] *[[Mto Chai]] *[[Mto Chai Kidogo]] *[[Mto Chalioni]] *[[Mto Chamaizi]] *[[Mto Chambua]] *[[Mto Chamlinde]] *[[Mto Chana]] *[[Mto Chandegi]] *[[Mto Chanso]] *[[Mto Charushaire]] *[[Mto Chatota]] *[[Mto Chawisi]] *[[Mto Cheli]] *[[Mto Chelwe]] *[[Mto Chemezi]] *[[Mto Chemisinga]] *[[Mto Chezo]] *[[Mto Chigage]] *[[Mto Chijeye]] *[[Mto Chilangwa]] *[[Mto Chilemelembwi]] *[[Mto Chimala]] *[[Mto Chimbo]] *[[Mto Chinguaduli]] *[[Mto Chingwelu]] *[[Mto Chipoka]] *[[Mto Chiranda]] *[[Mto Chiruruma]] *[[Mto Chitoboko]] *[[Mto Chivi]] *[[Mto Chiwa-Chiwa]] *[[Mto Chiwanda]] *[[Mto Chiziku]] *[[Mto Chogera]] *[[Mto Chogoali]] *[[Mto Chombe]] *[[Mto Chombohi]] *[[Mto Chona]] *[[Mto Chula]] *[[Mto Chuma]] *[[Mto Chumbuni]] == D == *[[Mto Dalai]] *[[Mto Damarirder]] *[[Mto Danduhu]] *[[Mto Danged]] *[[Mto Dawarra]] *[[Mto Deho]] *[[Mto Dete]] *[[Mto Diadia]] *[[Mto Diburuma]] *[[Mto Dirim]] *[[Mto Diwale]] *[[Mto Dodwe]] *[[Mto Dogomi]] *[[Mto Dongobesh]] *[[Mto Dugahi]] *[[Mto Dugurajk]] *[[Mto Duma]] *[[Mto Dumdida]] *[[Mto Dungoshilo]] == E == *[[Mto Eiliatia]] *[[Mto Eir Mdogo]] *[[Mto Eir Mkubwa]] *[[Mto Elatia]] *[[Mto Emugur Berek]] *[[Mto Endabec Ayat]] *[[Mto Enda-dubu]] *[[Mto Endagak]] *[[Mto Endagulda]] *[[Mto Endalui]] *[[Mto Endamanang]] *[[Mto Endamasakt]] *[[Mto Endamodia]] *[[Mto Endamtke]] *[[Mto Endanachan]] *[[Mto Endanahai]] *[[Mto Endanok]] *[[Mto Endasareda]] *[[Mto Engare Longai]] *[[Mto Engare Naibor]] *[[Mto Engare Nairobi Kaskazini]] *[[Mto Engare Nairobi Kusini]] *[[Mto Engare Nanyuki]] *[[Mto Engare Olmotoni]] *[[Mto Engare Rongai]] *[[Mto Engare Ssara]] *[[Mto Engedyu Nyiro]] *[[Mto Engosomit]] *[[Mto Enkoisesia]] == F == *[[Mto Farua]] *[[Mto Filongo]] *[[Mto Foro]] *[[Mto Fua]] *[[Mto Fufu]] *[[Mto Fuga]] *[[Mto Fukulwa]] *[[Mto Funga]] *[[Mto Fungu]] *[[Mto Funsuka]] *[[Mto Funzungwa]] == G == *[[Mto Gaboti]] *[[Mto Gaga]] *[[Mto Gailolet]] *[[Mto Gambalenga]] *[[Mto Gandajega]] *[[Mto Garamashi]] *[[Mto Gariburijand]] *[[Mto Gedeyeya]] *[[Mto Genda]] *[[Mto Geragua]] *[[Mto Ghabos]] *[[Mto Gichami]] *[[Mto Gidabiyunga]] *[[Mto Gidamunda]] *[[Mto Gindigindi]] *[[Mto Girautja]] *[[Mto Gobeneko]] *[[Mto Goma]] *[[Mto Gombe (Kigoma)]] *[[Mto Gombe (Singida)]] *[[Mto Gombo]] *[[Mto Gonda]] *[[Mto Gossuwa]] *[[Mto Gudama]] *[[Mto Gumba]] *[[Mto Gurumeti]] *[[Mto Guya]] *[[Mto Gwaraid]] *[[Mto Gwino]] *[[Mto Gwiri]] == H == *[[Mto Hagafiro]] *[[Mto Haidarer]] *[[Mto Haisi]] *[[Mto Halili]] *[[Mto Hanga]] *[[Mto Hasi]] *[[Mto Hawshan]] *[[Mto Hembwesa]] *[[Mto Himo]] *[[Mto Hinda]] *[[Mto Hoatziga]] *[[Mto Horobo]] *[[Mto Hundagi]] == I == *[[Mto Ibindi]] *[[Mto Ibiso]] *[[Mto Ibulio]] *[[Mto Ibumbu]] *[[Mto Ibuti]] *[[Mto Ibwa]] *[[Mto Ichuankima]] *[[Mto Idaho]] *[[Mto Idete (Dodoma)]] *[[Mto Idete (Iringa)]] *[[Mto Idete (Morogoro)]] *[[Mto Ididi]] *[[Mto Idinindi]] *[[Mto Idodi]] *[[Mto Ifakara]] *[[Mto Ifuenga]] *[[Mto Ifume]] *[[Mto Igalamu]] *[[Mto Igawa]] *[[Mto Igogo]] *[[Mto Igogwe]] *[[Mto Igole]] *[[Mto Igombe]] *[[Mto Igongo]] *[[Mto Igugu]] *[[Mto Igulya]] *[[Mto Iguruh'mo]] *[[Mto Ihanga]] *[[Mto Ihelembe]] *[[Mto Ihimbwa]] *[[Mto Ihonge]] *[[Mto Ihongolero]] *[[Mto Ikaka]] *[[Mto Ikamba]] *[[Mto Ikariro]] *[[Mto Ikonka]] *[[Mto Ikorta]] *[[Mto Ikoso]] *[[Mto Ikuishi Oibor]] *[[Mto Ikuka]] *[[Mto Ikulala]] *[[Mto Ikumbi]] *[[Mto Ilaso]] *[[Mto Ildumaro]] *[[Mto Illongu]] *[[Mto Ilole (Dodoma)]] *[[Mto Ilole (Katavi)]] *[[Mto Ingoisesia]] *[[Mto Ipande]] *[[Mto Ipatagwa]] *[[Mto Ipati]] *[[Mto Ipera]] *[[Mto Ipera]] *[[Mto Ipeta]] *[[Mto Ipeti]] *[[Mto Ipigo]] *[[Mto Ipogoro]] *[[Mto Ipwaga]] *[[Mto Irambi]] *[[Mto Irambokoma]] *[[Mto Iredet]] *[[Mto Isaka]] *[[Mto Isanga]] *[[Mto Isela]] *[[Mto Isenga]] *[[Mto Ishika]] *[[Mto Ishume]] *[[Mto Isisi]] *[[Mto Isomia]] *[[Mto Issaua]] *[[Mto Itako]] *[[Mto Itambo]] *[[Mto Itare (Mara)|Mto Itare]] *[[Mto Itela]] *[[Mto Itembi]] *[[Mto Iteme]] *[[Mto Itemera]] *[[Mto Itete]] *[[Mto Itimba]] *[[Mto Itinde]] *[[Mto Ititi]] *[[Mto Itoa]] *[[Mto Itumba]] *[[Mto Iungwila]] *[[Mto Ivimbi]] *[[Mto Iyuyu]] *[[Mto Izu]] == J == *[[Mto Jakabaga]] *[[Mto Jakulu]] *[[Mto Ja-Makani]] *[[Mto Jamakandu]] *[[Mto Jambangeme]] *[[Mto Jamono]] *[[Mto Ja-Ngombe]] *[[Mto Jansoel]] *[[Mto Jejita]] *[[Mto Jemakunya]] *[[Mto Jigulu]] *[[Mto Jingwe]] *[[Mto Jipe Ruvu]] *[[Mto Jumbamandewa]] *[[Mto Jungumi]] == K == *[[Mto Kabagendere]] *[[Mto Kabahelele]] *[[Mto Kabale]] *[[Mto Kabenga]] *[[Mto Kabesi]] *[[Mto Kabingo]] *[[Mto Kaburi]] *[[Mto Kafisia]] *[[Mto Kafufu]] *[[Mto Kafunga]] *[[Mto Kafunso]] *[[Mto Kafunzo]] *[[Mto Kaga]] *[[Mto Kagaga]] *[[Mto Kagenda]] *[[Mto Kagera]] *[[Mto Kagoji]] *[[Mto Kagugwe]] *[[Mto Kahambwe]] *[[Mto Kahogo]] *[[Mto Kahumo]] *[[Mto Kaina]] *[[Mto Kairezi]] *[[Mto Kakilo]] *[[Mto Kakindu]] *[[Mto Kakutamba]] *[[Mto Kalambo]] *[[Mto Kalongwe]] *[[Mto Kalosi]] *[[Mto Kalulu]] *[[Mto Kalungu (Kigoma)]] *[[Mto Kalungu (Songwe)]] *[[Mto Kamanga (Arusha)]] *[[Mto Kamanga (Kigoma)]] *[[Mto Kamanyere]] *[[Mto Kamarungu]] *[[Mto Kamawe]] *[[Mto Kamba]] *[[Mto Kambaga]] *[[Mto Kambala]] *[[Mto Kamila]] *[[Mto Kampisa]] *[[Mto Kamyare]] *[[Mto Kana]] *[[Mto Kandasikiri]] *[[Mto Kandavi]] *[[Mto Kanengi]] *[[Mto Kangala]] *[[Mto Kanki]] *[[Mto Kansogo]] *[[Mto Kanyamkochola]] *[[Mto Kanyinamashenda]] *[[Mto Kanyonza]] *[[Mto Kaparamsembe]] *[[Mto Kapatu]] *[[Mto Karanga (Kilimanjaro)]] *[[Mto Karanga (Manyara)]] *[[Mto Kargo]] *[[Mto Karuto]] *[[Mto Kasagwi]] *[[Mto Kasaka]] *[[Mto Kasanga (Dodoma)]] *[[Mto Kasanga (Mbeya)]] *[[Mto Kasanga Kaskazini]] *[[Mto Kasangesi]] *[[Mto Kasango]] *[[Mto Kaseke]] *[[Mto Kasenga]] *[[Mto Kaseria]] *[[Mto Kashalala]] *[[Mto Kashambia]] *[[Mto Kashasha]] *[[Mto Kashiangu]] *[[Mto Kasimani]] *[[Mto Kasinde]] *[[Mto Kasisa]] *[[Mto Kasongeye]] *[[Mto Kassemue]] *[[Mto Katahoka]] *[[Mto Katanta]] *[[Mto Katende]] *[[Mto Katengera]] *[[Mto Katimba (Kigoma)]] *[[Mto Katimba (Rukwa)]] *[[Mto Katipindi]] *[[Mto Katobala]] *[[Mto Katoma]] *[[Mto Katuma]] *[[Mto Katumbiki]] *[[Mto Kausinse]] *[[Mto Kavahesi]] *[[Mto Kavuu]] *[[Mto Kawa]] *[[Mto Kawandi]] *[[Mto Kawankara]] *[[Mto Kawashingiria]] *[[Mto Kayonza]] *[[Mto Kazinga]] *[[Mto Kehengere]] *[[Mto Kekese]] *[[Mto Kelema]] *[[Mto Kendabi]] *[[Mto Keswa]] *[[Mto Keta]] *[[Mto Keyeyeya]] *[[Mto Khonto]] *[[Mto Kiabati]] *[[Mto Kianga]] *[[Mto Kiassi Mouth]] *[[Mto Kibedya]] *[[Mto Kibengi]] *[[Mto Kiberu]] *[[Mto Kibirigu]] *[[Mto Kiboko]] *[[Mto Kibondo]] *[[Mto Kibonji]] *[[Mto Kibubu]] *[[Mto Kichonda]] *[[Mto Kidabaga]] *[[Mto Kidalu]] *[[Mto Kidete]] *[[Mto Kidobwe]] *[[Mto Kiegea]] *[[Mto Kifinuka]] *[[Mto Kifomo]] *[[Mto Kigando]] *[[Mto Kigarie]] *[[Mto Kigeri]] *[[Mto Kigogo]] *[[Mto Kigosi]] *[[Mto Kigozi]] *[[Mto Kigugu]] *[[Mto Kigwana]] *[[Mto Kigwe]] *[[Mto Kihambwe]] *[[Mto Kihanzi]] *[[Mto Kihatu]] *[[Mto Kihete]] *[[Mto Kihue]] *[[Mto Kihuhwi]] *[[Mto Kijenge]] *[[Mto Kikafu]] *[[Mto Kikalelwa]] *[[Mto Kikalo]] *[[Mto Kikamba]] *[[Mto Kikandi]] *[[Mto Kikhando]] *[[Mto Kikole (Dodoma)]] *[[Mto Kikole (Singida)]] *[[Mto Kikolio]] *[[Mto Kikombo]] *[[Mto Kikonga]] *[[Mto Kikongi]] *[[Mto Kikuletwa]] *[[Mto Kikuletwa]] *[[Mto Kikunja Mouth]] *[[Mto Kikunja]] *[[Mto Kikusi]] *[[Mto Kikuyu (Dodoma)]] *[[Mto Kikuyu (Iringa)]] *[[Mto Kilagasa]] *[[Mto Kilakala]] *[[Mto Kilambanga]] *[[Mto Kilangila]] *[[Mto Kilemba]] *[[Mto Kilimi]] *[[Mto Kilindi]] *[[Mto Kilisi]] *[[Mto Kilombero]] *[[Mto Kilungwe]] *[[Mto Kimalawenga]] *[[Mto Kimamba]] *[[Mto Kimanga]] *[[Mto Kimani]] *[[Mto Kimbawala]] *[[Mto Kimbi]] *[[Mto Kimbwe]] *[[Mto Kinanura]] *[[Mto Kindamaliga]] *[[Mto Kinduri]] *[[Mto Kinekungu]] *[[Mto Kingori]] *[[Mto Kinoka]] *[[Mto Kinswagi]] *[[Mto Kinungai]] *[[Mto Kinya]] *[[Mto Kinyanguku]] *[[Mto Kinyasungwe]] *[[Mto Kinyasungwe Mdogo]] *[[Mto Kinyenyele]] *[[Mto Kiomboni Mouth]] *[[Mto Kipaka]] *[[Mto Kipamba]] *[[Mto Kipanda]] *[[Mto Kipanga]] *[[Mto Kipange]] *[[Mto Kiperere]] *[[Mto Kipizi]] *[[Mto Kipoke]] *[[Mto Kipule]] *[[Mto Kirama]] *[[Mto Kirangose]] *[[Mto Kirenga]] *[[Mto Kirera]] *[[Mto Kiriama]] *[[Mto Kirimeri]] *[[Mto Kirindi]] *[[Mto Kironda]] *[[Mto Kirongo]] *[[Mto Kirumba]] *[[Mto Kiruruma]] *[[Mto Kirurumo]] *[[Mto Kisaji]] *[[Mto Kisaki]] *[[Mto Kisama]] *[[Mto Kisangara]] *[[Mto Kisangata]] *[[Mto Kisaruko]] *[[Mto Kiseru]] *[[Mto Kisesse]] *[[Mto Kishanda]] *[[Mto Kishuro]] *[[Mto Kisiaro]] *[[Mto Kisigo]] *[[Mto Kisima]] *[[Mto Kisimani]] *[[Mto Kisimba]] *[[Mto Kisimiri]] *[[Mto Kisisi]] *[[Mto Kisitu]] *[[Mto Kisiwani]] *[[Mto Kisolwa]] *[[Mto Kisonga]] *[[Mto Kissere]] *[[Mto Kisuka]] *[[Mto Kisukwani]] *[[Mto Kisutu]] *[[Mto Kiswaga]] *[[Mto Kitalawe]] *[[Mto Kitama]] *[[Mto Kitandawala]] *[[Mto Kitapibi]] *[[Mto Kitauti]] *[[Mto Kitenden]] *[[Mto Kitete]] *[[Mto Kitiangare]] *[[Mto Kitindua]] *[[Mto Kitingi]] *[[Mto Kitiwaka]] *[[Mto Kitonga]] *[[Mto Kitopa]] *[[Mto Kitope]] *[[Mto Kivishini]] *[[Mto Kivomila]] *[[Mto Kiwa Kiwa]] *[[Mto Kiwanga]] *[[Mto Kiweya]] *[[Mto Kiwira]] *[[Mto Kiyoka]] *[[Mto Kizigo]] *[[Mto Kizunguli]] *[[Mto Kladeta]] *[[Mto Kokindu]] *[[Mto Kolongo]] *[[Mto Koluguzao]] *[[Mto Kolungazao]] *[[Mto Komahola]] *[[Mto Kombe]] *[[Mto Komboni]] *[[Mto Kondoa]] *[[Mto Kongwa]] *[[Mto Kopeke]] *[[Mto Kopoli]] *[[Mto Koreni]] *[[Mto Kotiantie]] *[[Mto Kou]] *[[Mto Krombona]] *[[Mto Kukiogo]] *[[Mto Kuku (Rukwa)]] *[[Mto Kuku (Singida)]] *[[Mto Kulaa]] *[[Mto Kuli]] *[[Mto Kuma]] *[[Mto Kumuka]] *[[Mto Kuna]] *[[Mto Kundugu]] *[[Mto Kunga]] *[[Mto Kunganiro]] *[[Mto Kunilakongi]] *[[Mto Kunze]] *[[Mto Kurufa]] *[[Mto Kwai]] *[[Mto Kwale (Singida)]] *[[Mto Kwale (Tanga)]] *[[Mto Kwalukonge]] *[[Mto Kwamatumba]] *[[Mto Kwamtare]] *[[Mto Kwangula]] *[[Mto Kware Magharibi]] *[[Mto East Kware|Mto Kware Mashariki]] *[[Mto Kwawa]] *[[Mto Kwekuyu]] *[[Mto Kwisaka]] *[[Mto Kwukmu]] *[[Mto Kyabale]] *[[Mto Kyarano]] == L == *[[Mto Lagossa]] *[[Mto Lambo (Kilimanjaro)]] *[[Mto Lambo (Pwani)]] *[[Mto Landarit]] *[[Mto Langangulu]] *[[Mto Leborosene]] *[[Mto Leinet]] *[[Mto Leketindi]] *[[Mto Leleigoni]] *[[Mto Lelessuta]] *[[Mto Lemanda]] *[[Mto Lembeni]] *[[Mto Lembolyo]] *[[Mto Lenakuru]] *[[Mto Leseleda]] *[[Mto Liahamili]] *[[Mto Liawana]] *[[Mto Libula]] *[[Mto Lidete (Morogoro)]] *[[Mto Lidete (Rufiji)]] *[[Mto Liembele]] *[[Mto Ligenye]] *[[Mto Ligombe]] *[[Mto Ligunga (Lindi)]] *[[Mto Ligunga (Ruvuma)]] *[[Mto Lihamo]] *[[Mto Lihangwa]] *[[Mto Lihonja]] *[[Mto Lihutu]] *[[Mto Likawa]] *[[Mto Likombora]] *[[Mto Likonde]] *[[Mto Likumbi]] *[[Mto Likuyu]] *[[Mto Lilehangule]] *[[Mto Lilondi]] *[[Mto Lima]] *[[Mto Limba Limba]] *[[Mto Lindi]] *[[Mto Lingenyeni]] *[[Mto Linolo]] *[[Mto Lipinda]] *[[Mto Lipuyu]] *[[Mto Lirombe]] *[[Mto Lisinjiri]] *[[Mto Litapwasi]] *[[Mto Litete]] *[[Mto Litoa]] *[[Mto Litopanyondo]] *[[Mto Liuni]] *[[Mto Liwale]] *[[Mto Liwale Makubwa]] *[[Mto Liwawa]] *[[Mto Liwawi]] *[[Mto Liwetia]] *[[Mto Loasi]] *[[Mto Lofia]] *[[Mto Loldiloi]] *[[Mto Lolgarien]] *[[Mto Lolmagantile]] *[[Mto Londan]] *[[Mto Londaner]] *[[Mto Londo]] *[[Mto Longa]] *[[Mto Longishu]] *[[Mto Lorakale]] *[[Mto Loraroshi]] *[[Mto Losayai]] *[[Mto Luaga]] *[[Mto Luaha]] *[[Mto Luamfi]] *[[Mto Luana]] *[[Mto Luanga]] *[[Mto Lubalisi]] *[[Mto Lubangalala]] *[[Mto Lubasazi]] *[[Mto Lubi]] *[[Mto Lubugwe]] *[[Mto Luchemo]] *[[Mto Ludewa]] *[[Mto Luega]] *[[Mto Luegele]] *[[Mto Luelu]] *[[Mto Luengera]] *[[Mto Lufile]] *[[Mto Lufilisi]] *[[Mto Lufirio]] *[[Mto Lufubu]] *[[Mto Lufugwa]] *[[Mto Lufundo]] *[[Mto Lugalawa]] *[[Mto Lugonezi]] *[[Mto Lugufu]] *[[Mto Lugugu]] *[[Mto Lugungwisi]] *[[Mto Luhanga]] *[[Mto Luhangazi]] *[[Mto Luhekea]] *[[Mto Luhembe]] *[[Mto Luhenei]] *[[Mto Luhimba]] *[[Mto Luhira (Rufiji)]] *[[Mto Luhira (Ruvuma)]] *[[Mto Luhirea]] *[[Mto Luhombero]] *[[Mto Luhoroto]] *[[Mto Luhumuka]] *[[Mto Luhute]] *[[Mto Luiche (Kigoma)]] *[[Mto Luiche (Rukwa)]] *[[Mto Luiga]] *[[Mto Luika]] *[[Mto Luinga]] *[[Mto Luipaki]] *[[Mto Lukale]] *[[Mto Lukali]] *[[Mto Lukandi]] *[[Mto Lukanga]] *[[Mto Lukangago]] *[[Mto Lukarasi]] *[[Mto Lukigura]] *[[Mto Lukilukuru]] *[[Mto Lukima]] *[[Mto Lukimwa]] *[[Mto Lukonde]] *[[Mto Lukonge]] *[[Mto Lukose]] *[[Mto Lukosi]] *[[Mto Lukowe]] *[[Mto Lukulasi]] *[[Mto Lukuledi]] *[[Mto Lukuliro]] *[[Mto Lukumbule]] *[[Mto Lukusu]] *[[Mto Lukwamba]] *[[Mto Lukwati]] *[[Mto Lukwika]] *[[Mto Lulindi]] *[[Mto Lulongwe]] *[[Mto Luma]] *[[Mto Lumba]] *[[Mto Lumbwa]] *[[Mto Lumbye]] *[[Mto Lumecha]] *[[Mto Lumene]] *[[Mto Lumeno]] *[[Mto Lumesule]] *[[Mto Lumi]] *[[Mto Lumuma]] *[[Mto Lumumwu]] *[[Mto Lunagara]] *[[Mto Lungombe]] *[[Mto Lungonya]] *[[Mto Lungu]] *[[Mto Lungumba]] *[[Mto Lunyere]] *[[Mto Lupa]] *[[Mto Lupali]] *[[Mto Lupambo]] *[[Mto Lupato]] *[[Mto Luri]] *[[Mto Lusali]] *[[Mto Lusesa]] *[[Mto Lusili]] *[[Mto Lusilukulu]] *[[Mto Lusongwe]] *[[Mto Luswiswi]] *[[Mto Lutembo]] *[[Mto Lutuka]] *[[Mto Lutungo]] *[[Mto Luula]] *[[Mto Luvilwa]] *[[Mto Luwalisi]] *[[Mto Luwanda]] *[[Mto Luwega]] *[[Mto Luwegu]] *[[Mto Luweli]] *[[Mto Luwesu]] *[[Mto Luwigu]] *[[Mto Luwila]] *[[Mto Luwoyoyo]] *[[Mto Luyangala]] *[[Mto Lwengera]] == M == *[[Mto Mabere]] *[[Mto Mabigiri]] *[[Mto Mabonwe]] *[[Mto Mabubi]] *[[Mto Machawa]] *[[Mto Madaba]] *[[Mto Madawi]] *[[Mto Madugure]] *[[Mto Madukwa]] *[[Mto Maduma (Dodoma)]] *[[Mto Maduma (Singida)]] *[[Mto Mafugusa (Dodoma)]] *[[Mto Mafugusa (Morogoro)]] *[[Mto Mafundu]] *[[Mto Mafunzi]] *[[Mto Magamba]] *[[Mto Maganga]] *[[Mto Magara]] *[[Mto Magarata]] *[[Mto Magdireshu]] *[[Mto Maghang]] *[[Mto Magogo (Katavi)|Mto Magogo]] *[[Mto Magogo (Mwanza)|Mto Magogo]] *[[Mto Magogo (Shinyanga)|Mto Magogo]] *[[Mto Magole]] *[[Mto Magome]] *[[Mto Magungo]] *[[Mto Mahandasi]] *[[Mto Mahato]] *[[Mto Mahenela]] *[[Mto Maheta]] *[[Mto Mahiwa]] *[[Mto Mahuru]] *[[Mto Majawanga]] *[[Mto Majenjeula]] *[[Mto Maji Mekundu]] *[[Mto Majidengwa]] *[[Mto Majimahuhu]] *[[Mto Makagera]] *[[Mto Makamba]] *[[Mto Makambe]] *[[Mto Makare]] *[[Mto Makasumbi]] *[[Mto Makawila]] *[[Mto Makigogo]] *[[Mto Makinba]] *[[Mto Makingi]] *[[Mto Makiwo]] *[[Mto Makoja]] *[[Mto Makonda]] *[[Mto Makongodera]] *[[Mto Makulamula]] *[[Mto Makulwa]] *[[Mto Makunga]] *[[Mto Makungo]] *[[Mto Makunguwiro]] *[[Mto Malagarasi]] *[[Mto Malala]] *[[Mto Malale]] *[[Mto Malambo (Katavi)]] *[[Mto Malambo (Arusha)]] *[[Mto Malangali]] *[[Mto Malangwe]] *[[Mto Malelya]] *[[Mto Malembo]] *[[Mto Malengya]] *[[Mto Malepeta]] *[[Mto Malessa]] *[[Mto Malimba]] *[[Mto Mambeni]] *[[Mto Mambi (Mbeya)]] *[[Mto Mambi (Mtwara)]] *[[Mto Mambinda]] *[[Mto Mambizi]] *[[Mto Mambo]] *[[Mto Manchera]] *[[Mto Manda (Katavi)]] *[[Mto Manda (Rukwa)]] *[[Mto Mandahaa]] *[[Mto Mandima]] *[[Mto Mandowa]] *[[Mto Manga]] *[[Mto Mangali]] *[[Mto Mangasini]] *[[Mto Mangata]] *[[Mto Mango]] *[[Mto Mangwa (Tanzania)|Mto Mangwa]] *[[Mto Maniere]] *[[Mto Manje]] *[[Mto Manonga]] *[[Mto Manyema]] *[[Mto Manyo]] *[[Mto Manyoa]] *[[Mto Maoungulu]] *[[Mto Mapembe]] *[[Mto Mapiringa]] *[[Mto Mara]] *[[Mto Marakara]] *[[Mto Marba]] *[[Mto Marengamadu]] *[[Mto Mario]] *[[Mto Marithi]] *[[Mto Marue]] *[[Mto Masala]] *[[Mto Masamaki]] *[[Mto Masanwa]] *[[Mto Masena]] *[[Mto Mashima]] *[[Mto Masimba]] *[[Mto Masinde]] *[[Mto Masiriwa]] *[[Mto Masungwe]] *[[Mto Maswala]] *[[Mto Mata]] *[[Mto Matalalu]] *[[Mto Matandu]] *[[Mto Matanga]] *[[Mto Matapua]] *[[Mto Matapwende]] *[[Mto Matauka]] *[[Mto Matembe]] *[[Mto Matete]] *[[Mto Matisi]] *[[Mto Matiuku]] *[[Mto Matugonewetu]] *[[Mto Matuli]] *[[Mto Matumbire]] *[[Mto Matunda]] *[[Mto Mavuji]] *[[Mto Mawa]] *[[Mto Mawate]] *[[Mto Mawe]] *[[Mto Maweli]] *[[Mto Maweni]] *[[Mto Mawera]] *[[Mto Mawina]] *[[Mto Mayaha]] *[[Mto Mayaka]] *[[Mto Mayamasi]] *[[Mto Mazingara]] *[[Mto Mbahwa]] *[[Mto Mbaka]] *[[Mto Mbakana]] *[[Mto Mbala]] *[[Mto Mbalageti]] *[[Mto Mbalamu]] *[[Mto Mbalanga]] *[[Mto Mbalizi]] *[[Mto Mbalu]] *[[Mto Mbangala]] *[[Mto Mbangi]] *[[Mto Mbanja]] *[[Mto Mbara]] *[[Mto Mbarahindi]] *[[Mto Mbarali]] *[[Mto Mbarangandu]] *[[Mto Mbarwa]] *[[Mto Mbawazi]] *[[Mto Mbegea]] *[[Mto Mbele]] *[[Mto Mbembe]] *[[Mto Mberewere]] *[[Mto Mbezi]] *[[Mto Mbiki]] *[[Mto Mbilwa]] *[[Mto Mbinga]] *[[Mto Mbiriri (Kilimanjaro)]] *[[Mto Mbiriri (Mbeya)]] *[[Mto Mbogo]] *[[Mto Mbondo]] *[[Mto Mbonja]] *[[Mto Mbono]] *[[Mto Mborohadi]] *[[Mto Mbowu]] *[[Mto Mbungu]] *[[Mto Mbunguti]] *[[Mto Mbuo]] *[[Mto Mbusi]] *[[Mto Mbuyajira]] *[[Mto Mbwemburu]] *[[Mto Mchanga]] *[[Mto Mchilipa]] *[[Mto Mchuchuma]] *[[Mto Mdanda]] *[[Mto Mdonja]] *[[Mto Mdyosi]] *[[Mto Mehariwa]] *[[Mto Meketu]] *[[Mto Melela]] *[[Mto Merui]] *[[Mto Merule]] *[[Mto Meta]] *[[Mto Mfafia]] *[[Mto Mfinga]] *[[Mto Mfukwe]] *[[Mto Mfulsi]] *[[Mto Mfumbu]] *[[Mto Mfuwazi]] *[[Mto Mfwalsi]] *[[Mto Mfwiro]] *[[Mto Mfwisi]] *[[Mto Mgambira]] *[[Mto Mgarangara]] *[[Mto Mgata]] *[[Mto Mgawile]] *[[Mto Mgega]] *[[Mto Mgela]] *[[Mto Mgera]] *[[Mto Mgeta]] *[[Mto Mgigawa]] *[[Mto Mgimbo]] *[[Mto Mglumi]] *[[Mto Mgobe]] *[[Mto Mgogo]] *[[Mto Mgomba]] *[[Mto Mgombani]] *[[Mto Mgonia]] *[[Mto Mgonya]] *[[Mto Mgugudsi]] *[[Mto Mgulungulu]] *[[Mto Mgungusi]] *[[Mto Mgunje]] *[[Mto Mhala]] *[[Mto Mhangahanga]] *[[Mto Mhangasi (Morogoro)]] *[[Mto Mhangasi (Ruvuma)]] *[[Mto Mhimbasi]] *[[Mto Mholo]] *[[Mto Mhongo]] *[[Mto Mhuko]] *[[Mto Mhula]] *[[Mto Mhungu]] *[[Mto Mhwala]] *[[Mto Midaho]] *[[Mto Midiho]] *[[Mto Miesi]] *[[Mto Migasi]] *[[Mto Migogo]] *[[Mto Mihangalaya]] *[[Mto Mihatu]] *[[Mto Mihindo]] *[[Mto Mihoga]] *[[Mto Mihumo]] *[[Mto Mikwa]] *[[Mto Mikwale]] *[[Mto Mikwayuni]] *[[Mto Milaka]] *[[Mto Milala]] *[[Mto Milanda]] *[[Mto Milango]] *[[Mto Milembe]] *[[Mto Milola]] *[[Mto Mimbi]] *[[Mto Mingoti]] *[[Mto Minyanda]] *[[Mto Minyonyoni]] *[[Mto Mirahi]] *[[Mto Miranda]] *[[Mto Mironge]] *[[Mto Mironji]] *[[Mto Misasati]] *[[Mto Misunga]] *[[Mto Mitawa]] *[[Mto Mitesa]] *[[Mto Mitondo (Lindi)]] *[[Mto Mitondo (Morogoro)]] *[[Mto Mitumbati]] *[[Mto Mituru]] *[[Mto Miwasi]] *[[Mto Miyombo]] *[[Mto Mjembe]] *[[Mto Mjomwio]] *[[Mto Mjonga]] *[[Mto Mjura]] *[[Mto Mkalamu]] *[[Mto Mkana]] *[[Mto Mkanga]] *[[Mto Mkata (Lindi)|Mto Mkata]] *[[Mto Mkata (Morogoro)|Mto Mkata]] *[[Mto Mkavio]] *[[Mto Mkingasi]] *[[Mto Mkingi]] *[[Mto Mkinke]] *[[Mto Mkiwa]] *[[Mto Mkofwe]] *[[Mto Mkoji]] *[[Mto Mkoleko]] *[[Mto Mkolo]] *[[Mto Mkomazi]] *[[Mto Mkombe (Rukwa)|Mto Mkombe]] *[[Mto Mkombe (Tabora)|Mto Mkombe]] *[[Mto Mkombesi]] *[[Mto Mkombezi]] *[[Mto Mkomero]] *[[Mto Mkondadye]] *[[Mto Mkondoa]] *[[Mto Mkongoleko]] *[[Mto Mkongore]] *[[Mto Mkoo]] *[[Mto Mkorka]] *[[Mto Mkowangero]] *[[Mto Mkuju]] *[[Mto Mkujuni]] *[[Mto Mkuku]] *[[Mto Mkukwe]] *[[Mto Mkulumusi]] *[[Mto Mkulumuzi]] *[[Mto Mkulyo]] *[[Mto Mkummkum]] *[[Mto Mkundi (Dodoma)]] *[[Mto Mkundi (Morogoro)]] *[[Mto Mkundi (Mtwara)]] *[[Mto Mkungo]] *[[Mto Mkupehi]] *[[Mto Mkurusi (Tabora)]] *[[Mto Mkurusi (Ruvuma)]] *[[Mto Mkusa]] *[[Mto Mkusi]] *[[Mto Mkusu]] *[[Mto Mkuu]] *[[Mto Mkuva]] *[[Mto Mkuzi]] *[[Mto Mkwasi]] *[[Mto Mkwenya]] *[[Mto Mlaga]] *[[Mto Mlandasi]] *[[Mto Mlandizi]] *[[Mto Mlanga]] *[[Mto Mlawi]] *[[Mto Mlemwa]] *[[Mto Mlera]] *[[Mto Mligaji]] *[[Mto Mlinyi]] *[[Mto Mloa]] *[[Mto Mloda]] *[[Mto Mlombea]] *[[Mto Mlomboje]] *[[Mto Mlomboji]] *[[Mto Mlombwe]] *[[Mto Mlongosi]] *[[Mto Mloui]] *[[Mto Mlowa]] *[[Mto Mlowezi]] *[[Mto Mlowoka]] *[[Mto Mlumbi]] *[[Mto Mlungiro]] *[[Mto Mlungu]] *[[Mto Mlungui]] *[[Mto Mluzu]] *[[Mto Mmoga]] *[[Mto Mnero]] *[[Mto Mngazi]] *[[Mto Mnguvia]] *[[Mto Mnyera]] *[[Mto Mnyongoo]] *[[Mto Mnyusi]] *[[Mto Moame]] *[[Mto Mobokoi]] *[[Mto Mohambwe]] *[[Mto Mohazima]] *[[Mto Mohoro]] *[[Mto Mohwazi]] *[[Mto Moinik]] *[[Mto Mokumira]] *[[Mto Mokungwe]] *[[Mto Molila]] *[[Mto Momba]] *[[Mto Mombalazi]] *[[Mto Mombo]] *[[Mto Monga (Rukwa)|Mto Monga]] *[[Mto Mongo]] *[[Mto Mongomwankima]] *[[Mto Monokore]] *[[Mto Morera]] *[[Mto Mori]] *[[Mto Morogoro]] *[[Mto Mosi]] *[[Mto Motale]] *[[Mto Motonto]] *[[Mto Mowe]] *[[Mto Moyowosi]] *[[Mto Mpanda (Katavi)]] *[[Mto Mpanda (Rukwa)]] *[[Mto Mpandwe]] *[[Mto Mpanga (Morogoro)]] *[[Mto Mpanga (Njombe)]] *[[Mto Mpangali]] *[[Mto Mpanyura]] *[[Mto Mpasa]] *[[Mto Mpemba]] *[[Mto Mpembe]] *[[Mto Mpemvi]] *[[Mto Mpengere]] *[[Mto Mpepo]] *[[Mto Mpera]] *[[Mto Mpiji]] *[[Mto Mpingo]] *[[Mto Mpira]] *[[Mto Mponde]] *[[Mto Mporo]] *[[Mto Mpuma]] *[[Mto Mpura]] *[[Mto Mpuruli]] *[[Mto Mrambo]] *[[Mto Mrugaruga]] *[[Mto Msaadya]] *[[Mto Msagelela]] *[[Mto Msaginya]] *[[Mto Msaju]] *[[Mto Msambia]] *[[Mto Msana]] *[[Mto Msanga]] *[[Mto Msangai]] *[[Mto Msangasi]] *[[Mto Msangesi]] *[[Mto Msango]] *[[Mto Msanyila]] *[[Mto Msasi]] *[[Mto Msauesi]] *[[Mto Msavesi]] *[[Mto Msefwe]] *[[Mto Msega]] *[[Mto Msegere]] *[[Mto Msemembo]] *[[Mto Msenguse]] *[[Mto Msenguzi]] *[[Mto Msenjesi Ndogo]] *[[Mto Msesule]] *[[Mto Mseta]] *[[Mto Msima]] *[[Mto Msimba]] *[[Mto Msimbazi (Dar es Salaam)|Mto Msimbazi]] *[[Mto Msimbazi (Tanga)|Mto Msimbazi]] *[[Mto Msinejewe]] *[[Mto Msinga]] *[[Mto Msingazi]] *[[Mto Msiri]] *[[Mto Msisi (Dodoma)]] *[[Mto Msisi (Singida)]] *[[Mto Mslezy]] *[[Mto Mslhasi]] *[[Mto Msobwe]] *[[Mto Msola]] *[[Mto Msolwa (Morogoro)]] *[[Mto Msolwa (Ruvuma)]] *[[Mto Msoro]] *[[Mto Msorsa]] *[[Mto Little Msowero|Mto Msowero Mdogo]] *[[Mto Mssala Mouth]] *[[Mto Mssingwi]] *[[Mto Msua (Pwani)]] *[[Mto Msua (Singida)]] *[[Mto Msuguluda]] *[[Mto Msumbiji]] *[[Mto Msumbisi]] *[[Mto Mswero]] *[[Mto Mswiswi]] *[[Mto Mtaga]] *[[Mto Mtakuja]] *[[Mto Mtamba]] *[[Mto Mtambo]] *[[Mto Mtandasi]] *[[Mto Mtega]] *[[Mto Mtembwa]] *[[Mto Mteri]] *[[Mto Mtetesi]] *[[Mto Mtimbira]] *[[Mto Mtimbiri]] *[[Mto Mtindiri]] *[[Mto Mtiro]] *[[Mto Mtisi]] *[[Mto Mtolela]] *[[Mto Mtonga]] *[[Mto Mtoni]] *[[Mto Mtopesi]] *[[Mto Mtoro]] *[[Mto Mtozi]] *[[Mto Mtsatsavi]] *[[Mto Mtshinyiri]] *[[Mto Mtshwege]] *[[Mto Mtua]] *[[Mto Mtuka]] *[[Mto Mtukano]] *[[Mto Mtumbe]] *[[Mto Mtumbei]] *[[Mto Mtumbu]] *[[Mto Mtundu]] *[[Mto Muakatete]] *[[Mto Mubulungu]] *[[Mto Mue]] *[[Mto Muengo]] *[[Mto Mugala]] *[[Mto Mugaye]] *[[Mto Mugengi]] *[[Mto Mugera]] *[[Mto Mugewe]] *[[Mto Mugoro]] *[[Mto Mugozi]] *[[Mto Mugubia]] *[[Mto Mugunga]] *[[Mto Muguti]] *[[Mto Mugwisi]] *[[Mto Muhama]] *[[Mto Muhanga]] *[[Mto Muhangasi]] *[[Mto Muhesi]] *[[Mto Muhinje]] *[[Mto Muhiri]] *[[Mto Muhongo]] *[[Mto Muhungutu]] *[[Mto Muhuwesi]] *[[Mto Muhuwezi]] *[[Mto Muipa]] *[[Mto Muira]] *[[Mto Muirisha]] *[[Mto Muisi]] *[[Mto Mujitu]] *[[Mto Muka]] *[[Mto Mukana]] *[[Mto Mukangazi]] *[[Mto Mukarasi]] *[[Mto Mukauka]] *[[Mu Kidimba|Mto Mu Kidimba]] *[[Mu Kigogo|Mto Mu Kigogo]] *[[Mu Kinyangona|Mto Mu Kinyangona]] *[[Mto Mukugwa]] *[[Mto Mulagia]] *[[Mto Mulalakuwa]] *[[Mto Mulale]] *[[Mto Mulangarasi]] *[[Mto Mulasi]] *[[Mto Mulo]] *[[Mto Mumbara]] *[[Mto Munanka]] *[[Mto Munga (Iringa)]] *[[Mto Munga (Morogoro)]] *[[Mto Mungako]] *[[Mto Munga Mawe]] *[[Mto Mungamkuru]] *[[Mto Munge]] *[[Mto Mungu (Tanzania)|Mto Mungu]] *[[Mto Mungushi]] *[[Mto Munimbira]] *[[Mto Munjiti]] *[[Mto Munkinka]] *[[Mto Munsu]] *[[Mto Munya]] *[[Mto Munyangwa]] *[[Mto Munyu]] *[[Mto Mupindi]] *[[Mto Murembwi]] *[[Mto Muriani]] *[[Mto Murishunda]] *[[Mto Muronzi]] *[[Mu Ruhamba|Mto Mu Ruhamba]] *[[Mto Murunjoeda]] *[[Mto Murusenye]] *[[Mto Musa (Ruvu)]] *[[Mto Musa (Singida)]] *[[Mto Musangairo]] *[[Mto Muse (Njombe)|Mto Muse]] *[[Mto Muse (Rukwa)]] *[[Mto Musihasi]] *[[Mto Musipisi]] *[[Mto Muswima]] *[[Mto Mutimtali]] *[[Mto Muttoro]] *[[Mto Mutumnadi]] *[[Mto Muvraini]] *[[Mto Muyawo]] *[[Mto Muzi]] *[[Mto Mvavi]] *[[Mto Mvomero]] *[[Mto Mvudu]] *[[Mto Mvuha]] *[[Mto Mvumi]] *[[Mto Mvunwa]] *[[Mto Mwabagange]] *[[Mto Mwadii]] *[[Mto Mwahundia]] *[[Mto Mwajikali]] *[[Mto Mwakidagemba]] *[[Mto Mwalisi]] *[[Mto Mwambalia]] *[[Mto Mwambesi]] *[[Mto Mwamhule]] *[[Mto Mwanakombo]] *[[Mto Mwandugolinda]] *[[Mto Mwanga]] *[[Mto Mwangeke]] *[[Mto Mwangulu]] *[[Mto Mwanhoro]] *[[Mto Mwanikuwa]] *[[Mto Mwankala]] *[[Mto Mwanyanganga]] *[[Mto Mwanyenzi]] *[[Mto Mware]] *[[Mto Mwaru]] *[[Mto Mwashabibiti]] *[[Mto Mwashagi]] *[[Mto Mwashigera]] *[[Mto Mwasis]] *[[Mto Mwatesi]] *[[Mto Mwati]] *[[Mto Mwatisi]] *[[Mto Mwega]] *[[Mto Mwelizi]] *[[Mto Mwenge]] *[[Mto Mweruzi]] *[[Mto Mwetsa]] *[[Mto Mwetsi]] *[[Mto Mwhigiti]] *[[Mto Mwigombo]] *[[Mto Mwigulu]] *[[Mto Mwili]] *[[Mto Mwimbi]] *[[Mto Mwisa]] *[[Mto Mwiti]] *[[Mto Mwnyamaji]] *[[Mto Mwnyinyi]] *[[Mto Mwunekese]] *[[Mto Myaani]] *[[Mto Myavisi]] *[[Mto Mzambiazi]] *[[Mto Mzelezi]] *[[Mto Mziha]] *[[Mto Mzimui]] *[[Mto Mzinga]] *[[Mto Mzingi]] *[[Mto Mzukune]] *[[Mto Mzuzuma]] == N == *[[Mto Nachihungo]] *[[Mto Nadare]] *[[Mto Nadari]] *[[Mto Nahatu]] *[[Mto Naiperra]] *[[Mto Nairobo]] *[[Mto Naitimitim]] *[[Mto Nakambalala]] *[[Mto Nakangi]] *[[Mto Nakarara]] *[[Mto Nakaronji]] *[[Mto Nakarsonde]] *[[Mto Nakawale (Lindi)]] *[[Mto Nakawale (Ruvuma)]] *[[Mto Nakikona]] *[[Mto Nakiu]] *[[Mto Nakiwacho]] *[[Mto Namahoka]] *[[Mto Namakala]] *[[Mto Namakonga]] *[[Mto Namakungu]] *[[Mto Namamba]] *[[Mto Namanga]] *[[Mto Namatete]] *[[Mto Namawa]] *[[Mto Namawala]] *[[Mto Namba]] *[[Mto Nambala]] *[[Mto Nambalapi]] *[[Mto Nambango]] *[[Mto Nambungu]] *[[Mto Nambwa]] *[[Mto Nambwala]] *[[Mto Namgaru]] *[[Mto Namigongo]] *[[Mto Namikoreko]] *[[Mto Namingunde]] *[[Mto Namino]] *[[Mto Namitambo]] *[[Mto Namkonga]] *[[Mto Namo Sichu]] *[[Mto Nampembe]] *[[Mto Nampunga]] *[[Mto Nanga (Kilimanjaro)]] *[[Mto Nanga (Tabora)]] *[[Mto Nangano]] *[[Mto Nangira]] *[[Mto Nangoka]] *[[Mto Nangongora]] *[[Mto Nangonondo]] *[[Mto Nangorombwe]] *[[Mto Nangura]] *[[Mto Nanungu]] *[[Mto Nanyaga]] *[[Mto Nanyasi]] *[[Mto Nanyelesia]] *[[Mto Nanyiki]] *[[Mto Nanyumbu]] *[[Mto Nanyungu]] *[[Mto Nariaroni]] *[[Mto Narok]] *[[Mto Naru Muru]] *[[Mto Narungombe]] *[[Mto Narusi]] *[[Mto Nassoro]] *[[Mto Nayabat]] *[[Mto Naylwambu]] *[[Mto Nbuchi]] *[[Mto Nchiriria]] *[[Mto Ndala]] *[[Mto Ndaloteji]] *[[Mto Ndasho]] *[[Mto Ndemabolia]] *[[Mto Ndemba]] *[[Mto Ndembera]] *[[Mto Ndembo]] *[[Mto Ndilila]] *[[Mto Ndishi]] *[[Mto Ndoba]] *[[Mto Ndoha]] *[[Mto Ndoleleji]] *[[Mto Ndoyo]] *[[Mto Nduati]] *[[Mto Ndudumo]] *[[Mto Ndumbi]] *[[Mto Ndunyunyungu]] *[[Mto Nduruma]] *[[Mto Ndurumo (Tanzania)|Mto Ndurumo]] *[[Mto Ndwagasa]] *[[Mto Negezi]] *[[Mto Neroko]] *[[Mto Ngabora]] *[[Mto Ngaka]] *[[Mto Ngalanda]] *[[Mto Ngamuriagi]] *[[Mto Ngandi]] *[[Mto Nganga]] *[[Mto Ngangata]] *[[Mto Ngano]] *[[Mto Nganowe]] *[[Mto Ngarenaro]] *[[Mto Ngasamo]] *[[Mto Ngasara]] *[[Mto Ngasaro]] *[[Mto Ngaserai]] *[[Mto Ngemambili]] *[[Mto Ngende]] *[[Mto Ngerengere]] *[[Mto Nghuru]] *[[Mto Ngluwa]] *[[Mto Ngnonghole]] *[[Mto Ngofi]] *[[Mto Ngoiyawiawi]] *[[Mto Ngolai]] *[[Mto Ngombe]] *[[Mto Ngombesi]] *[[Mto Ngongwa]] *[[Mto Ngono]] *[[Mto Ngunguta]] *[[Mto Ngunja]] *[[Mto Ngurumahiga]] *[[Mto Nguruo ya Komani]] *[[Mto Nguye]] *[[Mto Nhende]] *[[Mto Nhera]] *[[Mto Nhumbu]] *[[Mto Nhungumalo]] *[[Mto Niagama]] *[[Mto Niamba]] *[[Mto Niarawasi]] *[[Mto Niensi]] *[[Mto Nikonga]] *[[Mto Nililirwa]] *[[Mto Ninolo]] *[[Mto Niro]] *[[Mto Njakapembe]] *[[Mto Njalila]] *[[Mto Njamkala]] *[[Mto Njawala]] *[[Mto Njegea]] *[[Mto Njenje]] *[[Mto Njoka]] *[[Mto Njombe]] *[[Mto Njombe]] *[[Mto Njuga]] *[[Mto Njugilo]] *[[Mto Njungwe]] *[[Mto Nkalangali]] *[[Mto Nkanka]] *[[Mto Nkanzu]] *[[Mto Nkima]] *[[Mto Nkindo]] *[[Mto Nkiwe]] *[[Mto Nkole]] *[[Mto Nkololue]] *[[Mto Nkolongo]] *[[Mto Nkonjigwe]] *[[Mto Nkuku]] *[[Mto Nkululu]] *[[Mto Nkumba]] *[[Mto Nkussa]] *[[Mto Nkwarani]] *[[Mto Nongwa]] *[[Mto Nsalamba]] *[[Mto Nsanga]] *[[Mto Nsengesi]] *[[Mto Nsingula]] *[[Mto Nsoga]] *[[Mto Nsolwa]] *[[Mto Nsunda]] *[[Mto Ntandamanga]] *[[Mto Ntangano]] *[[Mto Ntembwe]] *[[Mto Ntikangwa]] *[[Mto Ntoba]] *[[Mto Ntondo]] *[[Mto Numba]] *[[Mto Numbanumba]] *[[Mto Nuogomo]] *[[Mto Nyabalegi]] *[[Mto Nyabangi]] *[[Mto Nyabikuna]] *[[Mto Nyabu]] *[[Mto Nyabujera]] *[[Mto Nyabulela]] *[[Mto Nyaburongo]] *[[Mto Nyabuyumbu]] *[[Mto Nyahira]] *[[Mto Nyahua]] *[[Mto Nyahuma]] *[[Mto Nyakabindi]] *[[Mto Nyakabwera]] *[[Mto Nyakagera]] *[[Mto Nyakagere]] *[[Mto Nyakarenzi]] *[[Mto Nyakasangwe]] *[[Mto Nyakichabo]] *[[Mto Nyakihanga]] *[[Mto Nyakikuku]] *[[Mto Nyakitambi]] *[[Mto Nyakukutu]] *[[Mto Nyakychabo]] *[[Mto Nyalama]] *[[Mto Nyalwambu]] *[[Mto Nyalwe]] *[[Mto Nyama]] *[[Mto Nyamabare]] *[[Mto Nyamagonga]] *[[Mto Nyamanzi]] *[[Mto Nyamasenga]] *[[Mto Nyamazama]] *[[Mto Nyambeho]] *[[Mto Nyamburo]] *[[Mto Nyamguni]] *[[Mto Nyamilowe]] *[[Mto Nyamironge]] *[[Mto Nyamiruma]] *[[Mto Nyamufaliza]] *[[Mto Nyamuni]] *[[Mto Nyamutogota]] *[[Mto Nyamuzi]] *[[Mto Nyamwago]] *[[Mto Nyamweta]] *[[Mto Nyamzovu]] *[[Mto Nyanama]] *[[Mto Nyandiga]] *[[Mto Nyangalala]] *[[Mto Nyangao]] *[[Mto Nyangoma]] *[[Mto Nyangombe]] *[[Mto Nyansoni]] *[[Mto Nyantari]] *[[Mto Nyanuya]] *[[Mto Nyanzilwa]] *[[Mto Nyarambugu]] *[[Mto Nyarua]] *[[Mto Nyarukangele]] *[[Mto Nyarusange]] *[[Mto Nyasaunga]] *[[Mto Nyatwambu]] *[[Mto Nyaviumbu]] *[[Mto Nyawagaga]] *[[Mto Nyekwa]] *[[Mto Nyera]] *[[Mto Nyilabi]] *[[Mto Nyonga]] *[[Mto Nyumbanitu]] *[[Mto Nyunayungu]] *[[Mto Nyungue]] *[[Mto Nzanza]] *[[Mto Nzasaulu]] *[[Mto Nzeha]] *[[Mto Nzingwa]] *[[Mto Nzubuka]] == O == *[[Mto Ofyana]] *[[Mto Oirata Lembirara]] *[[Mto Olando]] *[[Mto Olare]] *[[Mto Olbobogni]] *[[Mto Oldisari]] *[[Mto Oldogom]] *[[Mto Olduwai]] *[[Mto Olgedyu]] *[[Mto Olkeju Lengarashi]] *[[Mto Olkeju Lentirpe]] *[[Mto Oloibor Senye]] *[[Mto Oltukai]] *[[Mto Ombitarama]] *[[Mto Omukafinzi]] *[[Mto Omukafunda]] *[[Mto Omukafunjo]] *[[Mto Omukagoye]] *[[Mto Omukashasha]] *[[Mto Omukishalala]] *[[Mto Omukishanda]] *[[Mto Omurushasha]] *[[Mto Omutubilizi]] *[[Mto Omwibare]] *[[Mto Orangi]] == P == *[[Mto Paji]] *[[Mto Pamba]] *[[Mto Pambara]] *[[Mto Panda]] *[[Mto Pangani]] *[[Mto Pangarawe]] *[[Mto Pangeni]] *[[Mto Peninji]] *[[Mto Pindiro]] *[[Mto Piti]] *[[Mto Pitu]] *[[Mto Poroma]] *[[Mto Punda]] == R == *[[Mto Ramadi]] *[[Mto Rambasi]] *[[Mto Rau]] *[[Mto Rhududu]] *[[Mto Ripera]] *[[Mto River]] *[[Mto River-Diwani]] *[[Mto River-Masika]] *[[Mto River-Mazizini]] *[[Mto River-Moshibar]] *[[Mto River-Quarter]] *[[Mto Roata]] *[[Mto Robunk]] *[[Mto Roke]] *[[Mto Romanyo]] *[[Mto Rongai (Arusha)]] *[[Mto Rongai (Kilimanjaro)]] *[[Mto Ruaha Mdogo]] *[[Ruaha Mkuu|Mto Ruaha Mkuu]] *[[Mto Ruaka]] *[[Mto Ruako]] *[[Mto Ruamugango]] *[[Mto Ruanda (Mbeya)]] *[[Mto Ruanda (Mtwara)]] *[[Mto Ruanguyu]] *[[Mto Rubira]] *[[Mto Ruboroga]] *[[Mto Ruboronga]] *[[Mto Rubumba]] *[[Mto Ruchenche]] *[[Mto Ruchugi]] *[[Mto Rudete]] *[[Mto Ruembe]] *[[Mto Ruengu]] *[[Mto Rufiji]] *[[Mto Rufiri]] *[[Mto Rufugu]] *[[Mto Rufuka]] *[[Mto Rugalegi]] *[[Mto Rugufu]] *[[Mto Ruhanga]] *[[Mto Ruhita]] *[[Mto Ruhoi]] *[[Mto Ruhudji]] *[[Mto Ruhuhu]] *[[Mto Ruhuu]] *[[Mto Ruiga (Iringa)]] *[[Mto Ruiga (Kagera)]] *[[Mto Ruipa]] *[[Mto Ruisenya]] *[[Mto Ruiza]] *[[Mto Rukakaine]] *[[Mto Rukarakare]] *[[Mto Rukono]] *[[Mto Rumakali]] *[[Mto Rumbira]] *[[Mto Rumpungwe]] *[[Mto Runga]] *[[Mto Rungusa]] *[[Mto Rungwa]] *[[Mto Runkhana]] *[[Mto Runone]] *[[Mto Rusange]] *[[Mto Rushosho]] *[[Mto Rushwa]] *[[Mto Rusuno]] *[[Mto Rutukira]] *[[Mto Rutungu]] *[[Ruvu (Pangani)|Mto Ruvu (Pangani)]] *[[Ruvu (Pwani)|Mto Ruvu (Pwani)]] *[[Mto Ruvuma]] *[[Mto Ruvumo]] *[[Mto Ruwana]] *[[Mto Ruwawasi]] *[[Mto Ruwiti]] *[[Mto Ruwocha]] *[[Mto Rwangeni]] *[[Mto Rwitamanumi]] == S == *[[Mto Sabu]] *[[Mto Saeni]] *[[Mto Sagana (Tanzania)|Mto Sagana]] *[[Mto Saisi|Mto Saisi]] *[[Mto Saja]] *[[Mto Sakawa]] *[[Mto Salawuzinga]] *[[Mto Salgamida]] *[[Mto Sambala]] *[[Mto Samu]] *[[Mto Sandamu]] *[[Mto Sandayi]] *[[Mto Sanga]] *[[Mto Sangwana]] *[[Mto Sanje]] *[[Mto Sanya]] *[[Mto Sanza]] *[[Mto Sasawara]] *[[Mto Sasi (Dodoma)]] *[[Mto Sasi (Mwanza)]] *[[Mto Saso]] *[[Mto Saunyi]] *[[Mto Schui]] *[[Mto Seassambu]] *[[Mto Segera]] *[[Mto Segese]] *[[Mto Sekihemba]] *[[Mto Sele]] *[[Mto Selian]] *[[Mto Selikod]] *[[Mto Semberia]] *[[Mto Semdoe]] *[[Mto Semerero]] *[[Mto Semu]] *[[Mto Senane]] *[[Mto Senene]] *[[Mto Sengambi]] *[[Mto Sero]] *[[Mto Serofu]] *[[Mto Seronera]] *[[Mto Setchet]] *[[Mto Seya (Tanzania)|Mto Seya]] *[[Mto Shama]] *[[Mto Shanga]] *[[Mto Shangwe]] *[[Mto Shia]] *[[Mto Shindimbe]] *[[Mto Shiperenge]] *[[Mto Shipingue]] *[[Mto Shongo]] *[[Mto Shuze]] *[[Mto Sibiti]] *[[Mto Sibungu]] *[[Mto Sidiogi]] *[[Mto Sifufume]] *[[Mto Sigi]] *[[Mto Sikela]] *[[Mto Siki]] *[[Mto Simba Uranga Mouth]] *[[Mto Simbo]] *[[Mto Simeni]] *[[Mto Simiyu]] *[[Mto Sindadehu]] *[[Mto Singa (Tanzania)|Mto Singa]] *[[Mto Sinja Ndare]] *[[Mto Sinya Ndare]] *[[Mto Sinza]] *[[Mto Sipa (Songwe)]] *[[Mto Sipa (Tabora)]] *[[Mto Sirwa]] *[[Mto Siu]] *[[Mto Sivola]] *[[Mto Sofi]] *[[Mto Soja]] *[[Mto Sokota]] *[[Mto Sola (Dodoma)]] *[[Mto Sola (Simiyu)]] *[[Mto Somani]] *[[Mto Sombuessi]] *[[Mto Sombwe]] *[[Mto Songora]] *[[Mto Songwe (Mbeya)]] *[[Mto Songwe (Songwe)]] *[[Mto Sote]] *[[Mto Ssimba Uranga]] *[[Mto Ssuninga]] *[[Mto Suba]] *[[Mto Suguta (Tanzania)|Mto Suguta]] *[[Mto Sugutu]] *[[Mto Sukwe]] *[[Mto Sumbadsi]] *[[Mto Sume]] *[[Mto Sumuji]] *[[Mto Sunga]] *[[Mto Sungemero]] *[[Mto Susu]] *[[Mto Susuma]] *[[Mto Swakala]] *[[Mto Syankala]] == T == *[[Mto Tagata]] *[[Mto Talaliza]] *[[Mto Talu]] *[[Mto Tamano]] *[[Mto Tambi]] *[[Mto Tame]] *[[Mto Tami]] *[[Mto Tandu]] *[[Mto Tangeri]] *[[Mto Tani]] *[[Mto Tarangire]] *[[Mto Tarime]] *[[Mto Tarogo]] *[[Mto Taukwera]] *[[Mto Techimba]] *[[Mto Tegeta]] *[[Mto Tengeru]] *[[Mto Themi]] *[[Mto Tigiti]] *[[Mto Tika]] *[[Mto Tinga]] *[[Mto Tobo]] *[[Mto Tobwe]] *[[Mto Tuferu]] *[[Mto Tulia]] *[[Mto Tumba]] *[[Mto Tumbura]] *[[Mto Tumbwatho]] *[[Mto Tumwisi]] *[[Mto Tunge]] *[[Mto Tungu (Tanzania)|Mto Tungu]] == U == *[[Mto Ubungo]] *[[Mto Uchira]] *[[Mto Ufana]] *[[Mto Ugamo]] *[[Mto Ugogo]] *[[Mto Ujagaja]] *[[Mto Ukaja]] *[[Mto Ukambe]] *[[Mto Ukinduni]] *[[Mto Ukooni]] *[[Mto Ulala]] *[[Mto Ulanga]] *[[Mto Ulangala]] *[[Mto Ulinga]] *[[Mto Ulio]] *[[Mto Ulondo]] *[[Mto Umba]] *[[Mto Umbwe]] *[[Mto Umira]] *[[Mto Umo]] *[[Mto Una]] *[[Mto Ungoni]] *[[Mto Upemba]] *[[Mto Upepo]] *[[Mto Upugala]] *[[Mto Urungu]] *[[Mto Usa]] *[[Mto Usigaga]] *[[Mto Usigwa]] *[[Mto Utamdi]] *[[Mto Utinta]] *[[Mto Utowe]] *[[Mto Uvumba]] *[[Mto Uwindi (Kigoma)|Mto Uwindi]] == V == *[[Mto Verimera]] *[[Mto Visuvisu]] *[[Mto Vogel]] *[[Mto Vudce]] *[[Mto Vuga]] *[[Mto Vunda]] *[[Mto Vunguvungu]] *[[Mto Vuruni]] *[[Mto Vwawa]] == W == *[[Mto wa Maji]] *[[Mto Wa'ang Thlati]] *[[Mto Wago]] *[[Mto Waja]] *[[Mto Wakapamba]] *[[Mto Wakatende]] *[[Mto Wala]] *[[Mto Walajulu]] *[[Mto Walige]] *[[Mto Wamba]] *[[Mto Wami]] *[[Mto Wandare]] *[[Mto Wangagema]] *[[Mto Waramu]] *[[Mto Washi]] *[[Mto Watuni]] *[[Mto Waturumani]] *[[Mto Wegele]] *[[Mto Wembere]] *[[Mto Werera]] *[[Mto Weru Weru]] *[[Mto West]] *[[Mto Wiango]] *[[Mto Wihungu]] *[[Mto Wimba]] *[[Mto Wona]] *[[Mto Wouli]] *[[Mto Wuku]] *[[Mto Wulua]] *[[Mto Wundu]] *[[Mto Wyi]] *[[Mto Wysila]] == Y == *[[Mto Yabo]] *[[Mto Yaeda]] *[[Mto Yakaoga]] *[[Mto Yamatai]] *[[Mto Yankupi]] *[[Mto Yantinde]] *[[Mto Yasamambi]] *[[Mto Yere Awak]] *[[Mto Yeye]] *[[Mto Yovi]] *[[Mto Yuli]] *[[Mto Yumea]] == Z == *[[Mto Zalala]] *[[Mto Zama]] *[[Mto Zambi]] *[[Mto Zanga]] *[[Mto Zema]] *[[Mto Ziam]] *[[Mto Zibwe]] *[[Mto Zimbire]] *[[Mto Zinga]] *[[Mto Zingwe Zingwe]] *[[Mto Zira]] *[[Mto Ziwafa]] *[[Mto Zongoa]] *[[Mto Zuba]] ==Viungo vya nje== * www.fao.org/docrep/005/t0473e/T0473E09.htm Uvuvi wa maji baridi nchini Tanzania * https://books.google.com/books?isbn=9251029830 Uvuvi wa maji baridi nchini Tanzania * https://books.google.com/books?isbn=2831701856 Semina kuhusu maeneo ya madimbwi nchini Tanzania {{Mito ya Tanzania}} {{Hoja Kuhusu Tanzania}} {{Africa topic|Orodha ya mito ya}} [[Category:Mito ya Tanzania]] [[Jamii:Mito ya Afrika|T]] [[Jamii:Orodha za kijiografia]] jho7kh3qbseeh6vybet97eg7j1mjtps 1581101 1581100 2026-07-22T10:52:27Z Riccardo Riccioni 452 /* Beseni la mto Zambezi */ 1581101 wikitext text/x-wiki '''Orodha ya mito nchini Tanzania''' inaitaja zaidi ya 2,000, lakini hiyo ni baadhi tu. Imepangwa kwa taratibu mbalimbali kama ifuatavyo: # kadiri inavyoelekeza [[maji]] yake katika [[Bahari ya Hindi]] [[mashariki]] mwa nchi ama moja kwa moja ama kwa kuchangia [[Mto Zambezi]] kupitia [[Ziwa Nyasa]], lakini kuna pia mito michache inayochangia [[Bahari ya Kati]] kupitia [[Ziwa Viktoria]] na [[mto Naili]], na mingine tena [[Bahari Atlantiki]] kupitia [[Ziwa Tanganyika]], huku mingine inaishia katika [[mabonde]] nchini kama la [[Ziwa Rukwa]]; # kadiri ya [[Mikoa ya Tanzania|mikoa]] inapopatikana; # kadiri ya [[alfabeti]]. ==Kadiri ya beseni== ===Pwani ya mashariki ya Tanzania=== *[[Beseni]] la [[Mto Umba]] *Beseni la [[Mto Sigi]] *Beseni la [[Mto Pangani]] **[[Mto Kolungazao]] **[[Mto Saunyi]] **[[Mto Luengera]] **[[Mto Mkomazi]] **[[Lambo]] la [[Nyumba ya Mungu]] ***[[Mto Kikuletwa]] ****[[Mto Mwanga]] ****[[Mto Sanya]] ****[[Mto Weruweru]] *****[[Mto Kikafu]] *****[[Mto Waramu]] ****[[Mto Usa]] ****[[Mto Themi]] *****[[Mto Ngarenaro]] ***[[Mto Jipe Ruvu]] ****[[Mto Deho]] ****[[Mto Rau]] *****[[Ziwa Jipe]] ******[[Mto Lumi]] *beseni la [[Mto Msangasi]] *beseni la [[Mto Migasi]] *beseni la [[Mto Wami]] **[[Mto Lukigura]] **[[Mto Kiseru]] **[[Mto Mkundi]] **[[Mto Tani]] **[[Mto Mkata]] ***[[Mto Mkondoa]] ***[[Mto Miyombo]] *beseni la [[Ruvu (Pwani)]] **[[Mto Mkombezi]] **[[Mto Mbiki]] **[[Mto Musa]] **[[Mto Ngerengere]] **[[Mto Mgeta]] *beseni la [[Mto Rufiji]] **[[Mto Lungonya]] **[[Ruaha Mkuu]] ***[[Mto Lukosi]] ***[[Mto Mbungu]] ***[[Mto Kizigo]] ****[[Mto Njombe]] ***[[Ruaha Mdogo]] ***[[Mto Kimbi]] ***[[Mto Mbarali]] ***[[Mto Mlomboji]] ***[[Mto Kimani]] ***[[Mto Ipera]] **[[Mto Luwegu]] **[[Mto Ulanga]] (Kilombero) ***[[Kihansi Dam|Kihansi]] ***[[Mto Luhombero]] ***[[Mto Msolwa]] ***[[Mto Ruipa]] ***[[Mto Mnyera]] ****[[Mto Ruhudji]] *beseni la [[Mto Matandu]] *beseni la [[Mto Mavuji]] *beseni la [[Mto Mbwemburu]] *beseni la [[Mto Lukuledi]] *beseni la [[Mto Ruvuma]] **[[Mto Lukwika]] **[[Mto Muhuwezi]] **[[Mto Msinejewe]] **[[Mto Lukumbule]] **[[Mto Msangesi]] **[[Mto Njuga]] ===Beseni la mto Zambezi=== *[[Ziwa Nyasa]] **[[Mto Miche]] **[[Mto Ruhuhu]] **[[Mto Songwe]] ===Beseni la mto Nile=== *[[Ziwa Viktoria]] **[[Mto Mori]] **[[Mto Mara]] **[[Mto Ruwana]] **[[Mto Simiyu]] **[[Mto Isanga]] **[[Mto Kagera]] ===Beseni la mto Kongo=== *[[Ziwa Tanganyika]] **[[Mto Malagarasi]] **[[Mto Rufugu]] **[[Mto Luegele]] **[[Mto Luega]] **[[Mto Msenguse]] **[[Mto Ifume]] **[[Mto Luamfi]] **[[Mto Loasi]] **[[Mto Kalambo]] ===Mabeseni ya ndani=== *beseni la [[ziwa Burunge]] **[[Mto Tarangire]] *beseni la [[ziwa Eyasi]] **[[Mto Sibiti]] *beseni la [[ziwa Manyara]] *beseni la [[ziwa Natron]] **[[Mto Peninji]] *beseni la [[ziwa Rukwa]] **[[Mto Kavuu]] **[[Mto Rungwa]] **[[Mto Zira]] ***[[Mto Songwe]] **[[Mto Momba]] ***[[Mto Saisi]] *beseni la [[ziwa Sulunga]] **[[Mto Bubu]] **[[Mto Mponde (Singida)|Mto Mponde]] ==Kwa mpangilio wa mikoa== *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Arusha|Arusha]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam|Dar es Salaam]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Dodoma|Dodoma]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Geita|Geita]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Iringa|Iringa]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Kagera|Kagera]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Katavi|Katavi]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Kigoma|Kigoma]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Lindi|Lindi]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Manyara|Manyara]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Mara|Mara]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Mbeya|Mbeya]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Morogoro|Morogoro]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Mtwara|Mtwara]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Mwanza|Mwanza]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Njombe|Njombe]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Pemba Kaskazini|Pemba Kaskazini]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Pemba Kusini|Pemba Kusini]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Pwani|Pwani]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Rukwa|Rukwa]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Ruvuma|Ruvuma]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Shinyanga|Shinyanga]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Simiyu|Simiyu]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Singida|Singida]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Songwe|Songwe]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Tabora|Tabora]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Tanga|Tanga]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Unguja Kaskazini|Unguja Kaskazini]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Unguja Mjini Magharibi|Unguja Mjini Magharibi]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Unguja Kusini|Unguja Kusini]] ==Kwa utaratibu wa [[alfabeti]]== Baadhi ya mito huenda ikaorodheshwa mara mbili kwa [[tahajia]] tofauti kidogo. {{compact ToC|side=yes|top=yes|num=yes}} *[[Charhiet Rapids]] *[[Kijito Nyama]] *[[Mbasi Creek]] *[[Mpanda Rapids]] *[[Sunda Rapids]] == A == *[[Mto Ailolu]] *[[Mto Alanakuru]] *[[Mto Alimsudi]] *[[Mto Amazee]] *[[Mto Angai]] *[[Mto Angilera]] *[[Mto Arash]] *[[Mto Araya]] *[[Mto Ardai]] == B == *[[Mto Badi]] *[[Mto Baghara]] *[[Mto Bamba]] *[[Mto Bandarini]] *[[Mto Banoro]] *[[Mto Barai]] *[[Mto Bariadi]] *[[Mto Barikiwa]] *[[Mto Basua]] *[[Mto Beige]] *[[Mto Beledi]] *[[Mto Bigasha]] *[[Mto Bihawana]] *[[Mto Binotu]] *[[Mto Binugenuge]] *[[Mto Bissianda]] *[[Mto Bizi]] *[[Mto Bokon]] *[[Mto Bokwa]] *[[Mto Boles]] *[[Mto Bologonja]] *[[Mto Bololedi]] *[[Mto Bolonaibor]] *[[Mto Bombili]] *[[Mto Bombo]] *[[Mto Boruma]] *[[Mto Bubu]] *[[Mto Bubuli]] *[[Mto Bufu]] *[[Mto Bugala]] *[[Mto Buhusho]] *[[Mto Bukaro]] *[[Mto Bukura]] *[[Mto Bulolambeshi]] *[[Mto Bulu]] *[[Mto Bumba]] *[[Mto Bungu]] *[[Mto Buramba]] *[[Mto Burara]] *[[Mto Buri]] *[[Mto Burka]] *[[Mto Busi]] *[[Mto Butu]] *[[Mto Bwakira]] *[[Mto Bwarkasani]] *[[Mto Bwiga]] == CH == *[[Mto Chadulu]] *[[Mto Chai]] *[[Mto Chai Kidogo]] *[[Mto Chalioni]] *[[Mto Chamaizi]] *[[Mto Chambua]] *[[Mto Chamlinde]] *[[Mto Chana]] *[[Mto Chandegi]] *[[Mto Chanso]] *[[Mto Charushaire]] *[[Mto Chatota]] *[[Mto Chawisi]] *[[Mto Cheli]] *[[Mto Chelwe]] *[[Mto Chemezi]] *[[Mto Chemisinga]] *[[Mto Chezo]] *[[Mto Chigage]] *[[Mto Chijeye]] *[[Mto Chilangwa]] *[[Mto Chilemelembwi]] *[[Mto Chimala]] *[[Mto Chimbo]] *[[Mto Chinguaduli]] *[[Mto Chingwelu]] *[[Mto Chipoka]] *[[Mto Chiranda]] *[[Mto Chiruruma]] *[[Mto Chitoboko]] *[[Mto Chivi]] *[[Mto Chiwa-Chiwa]] *[[Mto Chiwanda]] *[[Mto Chiziku]] *[[Mto Chogera]] *[[Mto Chogoali]] *[[Mto Chombe]] *[[Mto Chombohi]] *[[Mto Chona]] *[[Mto Chula]] *[[Mto Chuma]] *[[Mto Chumbuni]] == D == *[[Mto Dalai]] *[[Mto Damarirder]] *[[Mto Danduhu]] *[[Mto Danged]] *[[Mto Dawarra]] *[[Mto Deho]] *[[Mto Dete]] *[[Mto Diadia]] *[[Mto Diburuma]] *[[Mto Dirim]] *[[Mto Diwale]] *[[Mto Dodwe]] *[[Mto Dogomi]] *[[Mto Dongobesh]] *[[Mto Dugahi]] *[[Mto Dugurajk]] *[[Mto Duma]] *[[Mto Dumdida]] *[[Mto Dungoshilo]] == E == *[[Mto Eiliatia]] *[[Mto Eir Mdogo]] *[[Mto Eir Mkubwa]] *[[Mto Elatia]] *[[Mto Emugur Berek]] *[[Mto Endabec Ayat]] *[[Mto Enda-dubu]] *[[Mto Endagak]] *[[Mto Endagulda]] *[[Mto Endalui]] *[[Mto Endamanang]] *[[Mto Endamasakt]] *[[Mto Endamodia]] *[[Mto Endamtke]] *[[Mto Endanachan]] *[[Mto Endanahai]] *[[Mto Endanok]] *[[Mto Endasareda]] *[[Mto Engare Longai]] *[[Mto Engare Naibor]] *[[Mto Engare Nairobi Kaskazini]] *[[Mto Engare Nairobi Kusini]] *[[Mto Engare Nanyuki]] *[[Mto Engare Olmotoni]] *[[Mto Engare Rongai]] *[[Mto Engare Ssara]] *[[Mto Engedyu Nyiro]] *[[Mto Engosomit]] *[[Mto Enkoisesia]] == F == *[[Mto Farua]] *[[Mto Filongo]] *[[Mto Foro]] *[[Mto Fua]] *[[Mto Fufu]] *[[Mto Fuga]] *[[Mto Fukulwa]] *[[Mto Funga]] *[[Mto Fungu]] *[[Mto Funsuka]] *[[Mto Funzungwa]] == G == *[[Mto Gaboti]] *[[Mto Gaga]] *[[Mto Gailolet]] *[[Mto Gambalenga]] *[[Mto Gandajega]] *[[Mto Garamashi]] *[[Mto Gariburijand]] *[[Mto Gedeyeya]] *[[Mto Genda]] *[[Mto Geragua]] *[[Mto Ghabos]] *[[Mto Gichami]] *[[Mto Gidabiyunga]] *[[Mto Gidamunda]] *[[Mto Gindigindi]] *[[Mto Girautja]] *[[Mto Gobeneko]] *[[Mto Goma]] *[[Mto Gombe (Kigoma)]] *[[Mto Gombe (Singida)]] *[[Mto Gombo]] *[[Mto Gonda]] *[[Mto Gossuwa]] *[[Mto Gudama]] *[[Mto Gumba]] *[[Mto Gurumeti]] *[[Mto Guya]] *[[Mto Gwaraid]] *[[Mto Gwino]] *[[Mto Gwiri]] == H == *[[Mto Hagafiro]] *[[Mto Haidarer]] *[[Mto Haisi]] *[[Mto Halili]] *[[Mto Hanga]] *[[Mto Hasi]] *[[Mto Hawshan]] *[[Mto Hembwesa]] *[[Mto Himo]] *[[Mto Hinda]] *[[Mto Hoatziga]] *[[Mto Horobo]] *[[Mto Hundagi]] == I == *[[Mto Ibindi]] *[[Mto Ibiso]] *[[Mto Ibulio]] *[[Mto Ibumbu]] *[[Mto Ibuti]] *[[Mto Ibwa]] *[[Mto Ichuankima]] *[[Mto Idaho]] *[[Mto Idete (Dodoma)]] *[[Mto Idete (Iringa)]] *[[Mto Idete (Morogoro)]] *[[Mto Ididi]] *[[Mto Idinindi]] *[[Mto Idodi]] *[[Mto Ifakara]] *[[Mto Ifuenga]] *[[Mto Ifume]] *[[Mto Igalamu]] *[[Mto Igawa]] *[[Mto Igogo]] *[[Mto Igogwe]] *[[Mto Igole]] *[[Mto Igombe]] *[[Mto Igongo]] *[[Mto Igugu]] *[[Mto Igulya]] *[[Mto Iguruh'mo]] *[[Mto Ihanga]] *[[Mto Ihelembe]] *[[Mto Ihimbwa]] *[[Mto Ihonge]] *[[Mto Ihongolero]] *[[Mto Ikaka]] *[[Mto Ikamba]] *[[Mto Ikariro]] *[[Mto Ikonka]] *[[Mto Ikorta]] *[[Mto Ikoso]] *[[Mto Ikuishi Oibor]] *[[Mto Ikuka]] *[[Mto Ikulala]] *[[Mto Ikumbi]] *[[Mto Ilaso]] *[[Mto Ildumaro]] *[[Mto Illongu]] *[[Mto Ilole (Dodoma)]] *[[Mto Ilole (Katavi)]] *[[Mto Ingoisesia]] *[[Mto Ipande]] *[[Mto Ipatagwa]] *[[Mto Ipati]] *[[Mto Ipera]] *[[Mto Ipera]] *[[Mto Ipeta]] *[[Mto Ipeti]] *[[Mto Ipigo]] *[[Mto Ipogoro]] *[[Mto Ipwaga]] *[[Mto Irambi]] *[[Mto Irambokoma]] *[[Mto Iredet]] *[[Mto Isaka]] *[[Mto Isanga]] *[[Mto Isela]] *[[Mto Isenga]] *[[Mto Ishika]] *[[Mto Ishume]] *[[Mto Isisi]] *[[Mto Isomia]] *[[Mto Issaua]] *[[Mto Itako]] *[[Mto Itambo]] *[[Mto Itare (Mara)|Mto Itare]] *[[Mto Itela]] *[[Mto Itembi]] *[[Mto Iteme]] *[[Mto Itemera]] *[[Mto Itete]] *[[Mto Itimba]] *[[Mto Itinde]] *[[Mto Ititi]] *[[Mto Itoa]] *[[Mto Itumba]] *[[Mto Iungwila]] *[[Mto Ivimbi]] *[[Mto Iyuyu]] *[[Mto Izu]] == J == *[[Mto Jakabaga]] *[[Mto Jakulu]] *[[Mto Ja-Makani]] *[[Mto Jamakandu]] *[[Mto Jambangeme]] *[[Mto Jamono]] *[[Mto Ja-Ngombe]] *[[Mto Jansoel]] *[[Mto Jejita]] *[[Mto Jemakunya]] *[[Mto Jigulu]] *[[Mto Jingwe]] *[[Mto Jipe Ruvu]] *[[Mto Jumbamandewa]] *[[Mto Jungumi]] == K == *[[Mto Kabagendere]] *[[Mto Kabahelele]] *[[Mto Kabale]] *[[Mto Kabenga]] *[[Mto Kabesi]] *[[Mto Kabingo]] *[[Mto Kaburi]] *[[Mto Kafisia]] *[[Mto Kafufu]] *[[Mto Kafunga]] *[[Mto Kafunso]] *[[Mto Kafunzo]] *[[Mto Kaga]] *[[Mto Kagaga]] *[[Mto Kagenda]] *[[Mto Kagera]] *[[Mto Kagoji]] *[[Mto Kagugwe]] *[[Mto Kahambwe]] *[[Mto Kahogo]] *[[Mto Kahumo]] *[[Mto Kaina]] *[[Mto Kairezi]] *[[Mto Kakilo]] *[[Mto Kakindu]] *[[Mto Kakutamba]] *[[Mto Kalambo]] *[[Mto Kalongwe]] *[[Mto Kalosi]] *[[Mto Kalulu]] *[[Mto Kalungu (Kigoma)]] *[[Mto Kalungu (Songwe)]] *[[Mto Kamanga (Arusha)]] *[[Mto Kamanga (Kigoma)]] *[[Mto Kamanyere]] *[[Mto Kamarungu]] *[[Mto Kamawe]] *[[Mto Kamba]] *[[Mto Kambaga]] *[[Mto Kambala]] *[[Mto Kamila]] *[[Mto Kampisa]] *[[Mto Kamyare]] *[[Mto Kana]] *[[Mto Kandasikiri]] *[[Mto Kandavi]] *[[Mto Kanengi]] *[[Mto Kangala]] *[[Mto Kanki]] *[[Mto Kansogo]] *[[Mto Kanyamkochola]] *[[Mto Kanyinamashenda]] *[[Mto Kanyonza]] *[[Mto Kaparamsembe]] *[[Mto Kapatu]] *[[Mto Karanga (Kilimanjaro)]] *[[Mto Karanga (Manyara)]] *[[Mto Kargo]] *[[Mto Karuto]] *[[Mto Kasagwi]] *[[Mto Kasaka]] *[[Mto Kasanga (Dodoma)]] *[[Mto Kasanga (Mbeya)]] *[[Mto Kasanga Kaskazini]] *[[Mto Kasangesi]] *[[Mto Kasango]] *[[Mto Kaseke]] *[[Mto Kasenga]] *[[Mto Kaseria]] *[[Mto Kashalala]] *[[Mto Kashambia]] *[[Mto Kashasha]] *[[Mto Kashiangu]] *[[Mto Kasimani]] *[[Mto Kasinde]] *[[Mto Kasisa]] *[[Mto Kasongeye]] *[[Mto Kassemue]] *[[Mto Katahoka]] *[[Mto Katanta]] *[[Mto Katende]] *[[Mto Katengera]] *[[Mto Katimba (Kigoma)]] *[[Mto Katimba (Rukwa)]] *[[Mto Katipindi]] *[[Mto Katobala]] *[[Mto Katoma]] *[[Mto Katuma]] *[[Mto Katumbiki]] *[[Mto Kausinse]] *[[Mto Kavahesi]] *[[Mto Kavuu]] *[[Mto Kawa]] *[[Mto Kawandi]] *[[Mto Kawankara]] *[[Mto Kawashingiria]] *[[Mto Kayonza]] *[[Mto Kazinga]] *[[Mto Kehengere]] *[[Mto Kekese]] *[[Mto Kelema]] *[[Mto Kendabi]] *[[Mto Keswa]] *[[Mto Keta]] *[[Mto Keyeyeya]] *[[Mto Khonto]] *[[Mto Kiabati]] *[[Mto Kianga]] *[[Mto Kiassi Mouth]] *[[Mto Kibedya]] *[[Mto Kibengi]] *[[Mto Kiberu]] *[[Mto Kibirigu]] *[[Mto Kiboko]] *[[Mto Kibondo]] *[[Mto Kibonji]] *[[Mto Kibubu]] *[[Mto Kichonda]] *[[Mto Kidabaga]] *[[Mto Kidalu]] *[[Mto Kidete]] *[[Mto Kidobwe]] *[[Mto Kiegea]] *[[Mto Kifinuka]] *[[Mto Kifomo]] *[[Mto Kigando]] *[[Mto Kigarie]] *[[Mto Kigeri]] *[[Mto Kigogo]] *[[Mto Kigosi]] *[[Mto Kigozi]] *[[Mto Kigugu]] *[[Mto Kigwana]] *[[Mto Kigwe]] *[[Mto Kihambwe]] *[[Mto Kihanzi]] *[[Mto Kihatu]] *[[Mto Kihete]] *[[Mto Kihue]] *[[Mto Kihuhwi]] *[[Mto Kijenge]] *[[Mto Kikafu]] *[[Mto Kikalelwa]] *[[Mto Kikalo]] *[[Mto Kikamba]] *[[Mto Kikandi]] *[[Mto Kikhando]] *[[Mto Kikole (Dodoma)]] *[[Mto Kikole (Singida)]] *[[Mto Kikolio]] *[[Mto Kikombo]] *[[Mto Kikonga]] *[[Mto Kikongi]] *[[Mto Kikuletwa]] *[[Mto Kikuletwa]] *[[Mto Kikunja Mouth]] *[[Mto Kikunja]] *[[Mto Kikusi]] *[[Mto Kikuyu (Dodoma)]] *[[Mto Kikuyu (Iringa)]] *[[Mto Kilagasa]] *[[Mto Kilakala]] *[[Mto Kilambanga]] *[[Mto Kilangila]] *[[Mto Kilemba]] *[[Mto Kilimi]] *[[Mto Kilindi]] *[[Mto Kilisi]] *[[Mto Kilombero]] *[[Mto Kilungwe]] *[[Mto Kimalawenga]] *[[Mto Kimamba]] *[[Mto Kimanga]] *[[Mto Kimani]] *[[Mto Kimbawala]] *[[Mto Kimbi]] *[[Mto Kimbwe]] *[[Mto Kinanura]] *[[Mto Kindamaliga]] *[[Mto Kinduri]] *[[Mto Kinekungu]] *[[Mto Kingori]] *[[Mto Kinoka]] *[[Mto Kinswagi]] *[[Mto Kinungai]] *[[Mto Kinya]] *[[Mto Kinyanguku]] *[[Mto Kinyasungwe]] *[[Mto Kinyasungwe Mdogo]] *[[Mto Kinyenyele]] *[[Mto Kiomboni Mouth]] *[[Mto Kipaka]] *[[Mto Kipamba]] *[[Mto Kipanda]] *[[Mto Kipanga]] *[[Mto Kipange]] *[[Mto Kiperere]] *[[Mto Kipizi]] *[[Mto Kipoke]] *[[Mto Kipule]] *[[Mto Kirama]] *[[Mto Kirangose]] *[[Mto Kirenga]] *[[Mto Kirera]] *[[Mto Kiriama]] *[[Mto Kirimeri]] *[[Mto Kirindi]] *[[Mto Kironda]] *[[Mto Kirongo]] *[[Mto Kirumba]] *[[Mto Kiruruma]] *[[Mto Kirurumo]] *[[Mto Kisaji]] *[[Mto Kisaki]] *[[Mto Kisama]] *[[Mto Kisangara]] *[[Mto Kisangata]] *[[Mto Kisaruko]] *[[Mto Kiseru]] *[[Mto Kisesse]] *[[Mto Kishanda]] *[[Mto Kishuro]] *[[Mto Kisiaro]] *[[Mto Kisigo]] *[[Mto Kisima]] *[[Mto Kisimani]] *[[Mto Kisimba]] *[[Mto Kisimiri]] *[[Mto Kisisi]] *[[Mto Kisitu]] *[[Mto Kisiwani]] *[[Mto Kisolwa]] *[[Mto Kisonga]] *[[Mto Kissere]] *[[Mto Kisuka]] *[[Mto Kisukwani]] *[[Mto Kisutu]] *[[Mto Kiswaga]] *[[Mto Kitalawe]] *[[Mto Kitama]] *[[Mto Kitandawala]] *[[Mto Kitapibi]] *[[Mto Kitauti]] *[[Mto Kitenden]] *[[Mto Kitete]] *[[Mto Kitiangare]] *[[Mto Kitindua]] *[[Mto Kitingi]] *[[Mto Kitiwaka]] *[[Mto Kitonga]] *[[Mto Kitopa]] *[[Mto Kitope]] *[[Mto Kivishini]] *[[Mto Kivomila]] *[[Mto Kiwa Kiwa]] *[[Mto Kiwanga]] *[[Mto Kiweya]] *[[Mto Kiwira]] *[[Mto Kiyoka]] *[[Mto Kizigo]] *[[Mto Kizunguli]] *[[Mto Kladeta]] *[[Mto Kokindu]] *[[Mto Kolongo]] *[[Mto Koluguzao]] *[[Mto Kolungazao]] *[[Mto Komahola]] *[[Mto Kombe]] *[[Mto Komboni]] *[[Mto Kondoa]] *[[Mto Kongwa]] *[[Mto Kopeke]] *[[Mto Kopoli]] *[[Mto Koreni]] *[[Mto Kotiantie]] *[[Mto Kou]] *[[Mto Krombona]] *[[Mto Kukiogo]] *[[Mto Kuku (Rukwa)]] *[[Mto Kuku (Singida)]] *[[Mto Kulaa]] *[[Mto Kuli]] *[[Mto Kuma]] *[[Mto Kumuka]] *[[Mto Kuna]] *[[Mto Kundugu]] *[[Mto Kunga]] *[[Mto Kunganiro]] *[[Mto Kunilakongi]] *[[Mto Kunze]] *[[Mto Kurufa]] *[[Mto Kwai]] *[[Mto Kwale (Singida)]] *[[Mto Kwale (Tanga)]] *[[Mto Kwalukonge]] *[[Mto Kwamatumba]] *[[Mto Kwamtare]] *[[Mto Kwangula]] *[[Mto Kware Magharibi]] *[[Mto East Kware|Mto Kware Mashariki]] *[[Mto Kwawa]] *[[Mto Kwekuyu]] *[[Mto Kwisaka]] *[[Mto Kwukmu]] *[[Mto Kyabale]] *[[Mto Kyarano]] == L == *[[Mto Lagossa]] *[[Mto Lambo (Kilimanjaro)]] *[[Mto Lambo (Pwani)]] *[[Mto Landarit]] *[[Mto Langangulu]] *[[Mto Leborosene]] *[[Mto Leinet]] *[[Mto Leketindi]] *[[Mto Leleigoni]] *[[Mto Lelessuta]] *[[Mto Lemanda]] *[[Mto Lembeni]] *[[Mto Lembolyo]] *[[Mto Lenakuru]] *[[Mto Leseleda]] *[[Mto Liahamili]] *[[Mto Liawana]] *[[Mto Libula]] *[[Mto Lidete (Morogoro)]] *[[Mto Lidete (Rufiji)]] *[[Mto Liembele]] *[[Mto Ligenye]] *[[Mto Ligombe]] *[[Mto Ligunga (Lindi)]] *[[Mto Ligunga (Ruvuma)]] *[[Mto Lihamo]] *[[Mto Lihangwa]] *[[Mto Lihonja]] *[[Mto Lihutu]] *[[Mto Likawa]] *[[Mto Likombora]] *[[Mto Likonde]] *[[Mto Likumbi]] *[[Mto Likuyu]] *[[Mto Lilehangule]] *[[Mto Lilondi]] *[[Mto Lima]] *[[Mto Limba Limba]] *[[Mto Lindi]] *[[Mto Lingenyeni]] *[[Mto Linolo]] *[[Mto Lipinda]] *[[Mto Lipuyu]] *[[Mto Lirombe]] *[[Mto Lisinjiri]] *[[Mto Litapwasi]] *[[Mto Litete]] *[[Mto Litoa]] *[[Mto Litopanyondo]] *[[Mto Liuni]] *[[Mto Liwale]] *[[Mto Liwale Makubwa]] *[[Mto Liwawa]] *[[Mto Liwawi]] *[[Mto Liwetia]] *[[Mto Loasi]] *[[Mto Lofia]] *[[Mto Loldiloi]] *[[Mto Lolgarien]] *[[Mto Lolmagantile]] *[[Mto Londan]] *[[Mto Londaner]] *[[Mto Londo]] *[[Mto Longa]] *[[Mto Longishu]] *[[Mto Lorakale]] *[[Mto Loraroshi]] *[[Mto Losayai]] *[[Mto Luaga]] *[[Mto Luaha]] *[[Mto Luamfi]] *[[Mto Luana]] *[[Mto Luanga]] *[[Mto Lubalisi]] *[[Mto Lubangalala]] *[[Mto Lubasazi]] *[[Mto Lubi]] *[[Mto Lubugwe]] *[[Mto Luchemo]] *[[Mto Ludewa]] *[[Mto Luega]] *[[Mto Luegele]] *[[Mto Luelu]] *[[Mto Luengera]] *[[Mto Lufile]] *[[Mto Lufilisi]] *[[Mto Lufirio]] *[[Mto Lufubu]] *[[Mto Lufugwa]] *[[Mto Lufundo]] *[[Mto Lugalawa]] *[[Mto Lugonezi]] *[[Mto Lugufu]] *[[Mto Lugugu]] *[[Mto Lugungwisi]] *[[Mto Luhanga]] *[[Mto Luhangazi]] *[[Mto Luhekea]] *[[Mto Luhembe]] *[[Mto Luhenei]] *[[Mto Luhimba]] *[[Mto Luhira (Rufiji)]] *[[Mto Luhira (Ruvuma)]] *[[Mto Luhirea]] *[[Mto Luhombero]] *[[Mto Luhoroto]] *[[Mto Luhumuka]] *[[Mto Luhute]] *[[Mto Luiche (Kigoma)]] *[[Mto Luiche (Rukwa)]] *[[Mto Luiga]] *[[Mto Luika]] *[[Mto Luinga]] *[[Mto Luipaki]] *[[Mto Lukale]] *[[Mto Lukali]] *[[Mto Lukandi]] *[[Mto Lukanga]] *[[Mto Lukangago]] *[[Mto Lukarasi]] *[[Mto Lukigura]] *[[Mto Lukilukuru]] *[[Mto Lukima]] *[[Mto Lukimwa]] *[[Mto Lukonde]] *[[Mto Lukonge]] *[[Mto Lukose]] *[[Mto Lukosi]] *[[Mto Lukowe]] *[[Mto Lukulasi]] *[[Mto Lukuledi]] *[[Mto Lukuliro]] *[[Mto Lukumbule]] *[[Mto Lukusu]] *[[Mto Lukwamba]] *[[Mto Lukwati]] *[[Mto Lukwika]] *[[Mto Lulindi]] *[[Mto Lulongwe]] *[[Mto Luma]] *[[Mto Lumba]] *[[Mto Lumbwa]] *[[Mto Lumbye]] *[[Mto Lumecha]] *[[Mto Lumene]] *[[Mto Lumeno]] *[[Mto Lumesule]] *[[Mto Lumi]] *[[Mto Lumuma]] *[[Mto Lumumwu]] *[[Mto Lunagara]] *[[Mto Lungombe]] *[[Mto Lungonya]] *[[Mto Lungu]] *[[Mto Lungumba]] *[[Mto Lunyere]] *[[Mto Lupa]] *[[Mto Lupali]] *[[Mto Lupambo]] *[[Mto Lupato]] *[[Mto Luri]] *[[Mto Lusali]] *[[Mto Lusesa]] *[[Mto Lusili]] *[[Mto Lusilukulu]] *[[Mto Lusongwe]] *[[Mto Luswiswi]] *[[Mto Lutembo]] *[[Mto Lutuka]] *[[Mto Lutungo]] *[[Mto Luula]] *[[Mto Luvilwa]] *[[Mto Luwalisi]] *[[Mto Luwanda]] *[[Mto Luwega]] *[[Mto Luwegu]] *[[Mto Luweli]] *[[Mto Luwesu]] *[[Mto Luwigu]] *[[Mto Luwila]] *[[Mto Luwoyoyo]] *[[Mto Luyangala]] *[[Mto Lwengera]] == M == *[[Mto Mabere]] *[[Mto Mabigiri]] *[[Mto Mabonwe]] *[[Mto Mabubi]] *[[Mto Machawa]] *[[Mto Madaba]] *[[Mto Madawi]] *[[Mto Madugure]] *[[Mto Madukwa]] *[[Mto Maduma (Dodoma)]] *[[Mto Maduma (Singida)]] *[[Mto Mafugusa (Dodoma)]] *[[Mto Mafugusa (Morogoro)]] *[[Mto Mafundu]] *[[Mto Mafunzi]] *[[Mto Magamba]] *[[Mto Maganga]] *[[Mto Magara]] *[[Mto Magarata]] *[[Mto Magdireshu]] *[[Mto Maghang]] *[[Mto Magogo (Katavi)|Mto Magogo]] *[[Mto Magogo (Mwanza)|Mto Magogo]] *[[Mto Magogo (Shinyanga)|Mto Magogo]] *[[Mto Magole]] *[[Mto Magome]] *[[Mto Magungo]] *[[Mto Mahandasi]] *[[Mto Mahato]] *[[Mto Mahenela]] *[[Mto Maheta]] *[[Mto Mahiwa]] *[[Mto Mahuru]] *[[Mto Majawanga]] *[[Mto Majenjeula]] *[[Mto Maji Mekundu]] *[[Mto Majidengwa]] *[[Mto Majimahuhu]] *[[Mto Makagera]] *[[Mto Makamba]] *[[Mto Makambe]] *[[Mto Makare]] *[[Mto Makasumbi]] *[[Mto Makawila]] *[[Mto Makigogo]] *[[Mto Makinba]] *[[Mto Makingi]] *[[Mto Makiwo]] *[[Mto Makoja]] *[[Mto Makonda]] *[[Mto Makongodera]] *[[Mto Makulamula]] *[[Mto Makulwa]] *[[Mto Makunga]] *[[Mto Makungo]] *[[Mto Makunguwiro]] *[[Mto Malagarasi]] *[[Mto Malala]] *[[Mto Malale]] *[[Mto Malambo (Katavi)]] *[[Mto Malambo (Arusha)]] *[[Mto Malangali]] *[[Mto Malangwe]] *[[Mto Malelya]] *[[Mto Malembo]] *[[Mto Malengya]] *[[Mto Malepeta]] *[[Mto Malessa]] *[[Mto Malimba]] *[[Mto Mambeni]] *[[Mto Mambi (Mbeya)]] *[[Mto Mambi (Mtwara)]] *[[Mto Mambinda]] *[[Mto Mambizi]] *[[Mto Mambo]] *[[Mto Manchera]] *[[Mto Manda (Katavi)]] *[[Mto Manda (Rukwa)]] *[[Mto Mandahaa]] *[[Mto Mandima]] *[[Mto Mandowa]] *[[Mto Manga]] *[[Mto Mangali]] *[[Mto Mangasini]] *[[Mto Mangata]] *[[Mto Mango]] *[[Mto Mangwa (Tanzania)|Mto Mangwa]] *[[Mto Maniere]] *[[Mto Manje]] *[[Mto Manonga]] *[[Mto Manyema]] *[[Mto Manyo]] *[[Mto Manyoa]] *[[Mto Maoungulu]] *[[Mto Mapembe]] *[[Mto Mapiringa]] *[[Mto Mara]] *[[Mto Marakara]] *[[Mto Marba]] *[[Mto Marengamadu]] *[[Mto Mario]] *[[Mto Marithi]] *[[Mto Marue]] *[[Mto Masala]] *[[Mto Masamaki]] *[[Mto Masanwa]] *[[Mto Masena]] *[[Mto Mashima]] *[[Mto Masimba]] *[[Mto Masinde]] *[[Mto Masiriwa]] *[[Mto Masungwe]] *[[Mto Maswala]] *[[Mto Mata]] *[[Mto Matalalu]] *[[Mto Matandu]] *[[Mto Matanga]] *[[Mto Matapua]] *[[Mto Matapwende]] *[[Mto Matauka]] *[[Mto Matembe]] *[[Mto Matete]] *[[Mto Matisi]] *[[Mto Matiuku]] *[[Mto Matugonewetu]] *[[Mto Matuli]] *[[Mto Matumbire]] *[[Mto Matunda]] *[[Mto Mavuji]] *[[Mto Mawa]] *[[Mto Mawate]] *[[Mto Mawe]] *[[Mto Maweli]] *[[Mto Maweni]] *[[Mto Mawera]] *[[Mto Mawina]] *[[Mto Mayaha]] *[[Mto Mayaka]] *[[Mto Mayamasi]] *[[Mto Mazingara]] *[[Mto Mbahwa]] *[[Mto Mbaka]] *[[Mto Mbakana]] *[[Mto Mbala]] *[[Mto Mbalageti]] *[[Mto Mbalamu]] *[[Mto Mbalanga]] *[[Mto Mbalizi]] *[[Mto Mbalu]] *[[Mto Mbangala]] *[[Mto Mbangi]] *[[Mto Mbanja]] *[[Mto Mbara]] *[[Mto Mbarahindi]] *[[Mto Mbarali]] *[[Mto Mbarangandu]] *[[Mto Mbarwa]] *[[Mto Mbawazi]] *[[Mto Mbegea]] *[[Mto Mbele]] *[[Mto Mbembe]] *[[Mto Mberewere]] *[[Mto Mbezi]] *[[Mto Mbiki]] *[[Mto Mbilwa]] *[[Mto Mbinga]] *[[Mto Mbiriri (Kilimanjaro)]] *[[Mto Mbiriri (Mbeya)]] *[[Mto Mbogo]] *[[Mto Mbondo]] *[[Mto Mbonja]] *[[Mto Mbono]] *[[Mto Mborohadi]] *[[Mto Mbowu]] *[[Mto Mbungu]] *[[Mto Mbunguti]] *[[Mto Mbuo]] *[[Mto Mbusi]] *[[Mto Mbuyajira]] *[[Mto Mbwemburu]] *[[Mto Mchanga]] *[[Mto Mchilipa]] *[[Mto Mchuchuma]] *[[Mto Mdanda]] *[[Mto Mdonja]] *[[Mto Mdyosi]] *[[Mto Mehariwa]] *[[Mto Meketu]] *[[Mto Melela]] *[[Mto Merui]] *[[Mto Merule]] *[[Mto Meta]] *[[Mto Mfafia]] *[[Mto Mfinga]] *[[Mto Mfukwe]] *[[Mto Mfulsi]] *[[Mto Mfumbu]] *[[Mto Mfuwazi]] *[[Mto Mfwalsi]] *[[Mto Mfwiro]] *[[Mto Mfwisi]] *[[Mto Mgambira]] *[[Mto Mgarangara]] *[[Mto Mgata]] *[[Mto Mgawile]] *[[Mto Mgega]] *[[Mto Mgela]] *[[Mto Mgera]] *[[Mto Mgeta]] *[[Mto Mgigawa]] *[[Mto Mgimbo]] *[[Mto Mglumi]] *[[Mto Mgobe]] *[[Mto Mgogo]] *[[Mto Mgomba]] *[[Mto Mgombani]] *[[Mto Mgonia]] *[[Mto Mgonya]] *[[Mto Mgugudsi]] *[[Mto Mgulungulu]] *[[Mto Mgungusi]] *[[Mto Mgunje]] *[[Mto Mhala]] *[[Mto Mhangahanga]] *[[Mto Mhangasi (Morogoro)]] *[[Mto Mhangasi (Ruvuma)]] *[[Mto Mhimbasi]] *[[Mto Mholo]] *[[Mto Mhongo]] *[[Mto Mhuko]] *[[Mto Mhula]] *[[Mto Mhungu]] *[[Mto Mhwala]] *[[Mto Midaho]] *[[Mto Midiho]] *[[Mto Miesi]] *[[Mto Migasi]] *[[Mto Migogo]] *[[Mto Mihangalaya]] *[[Mto Mihatu]] *[[Mto Mihindo]] *[[Mto Mihoga]] *[[Mto Mihumo]] *[[Mto Mikwa]] *[[Mto Mikwale]] *[[Mto Mikwayuni]] *[[Mto Milaka]] *[[Mto Milala]] *[[Mto Milanda]] *[[Mto Milango]] *[[Mto Milembe]] *[[Mto Milola]] *[[Mto Mimbi]] *[[Mto Mingoti]] *[[Mto Minyanda]] *[[Mto Minyonyoni]] *[[Mto Mirahi]] *[[Mto Miranda]] *[[Mto Mironge]] *[[Mto Mironji]] *[[Mto Misasati]] *[[Mto Misunga]] *[[Mto Mitawa]] *[[Mto Mitesa]] *[[Mto Mitondo (Lindi)]] *[[Mto Mitondo (Morogoro)]] *[[Mto Mitumbati]] *[[Mto Mituru]] *[[Mto Miwasi]] *[[Mto Miyombo]] *[[Mto Mjembe]] *[[Mto Mjomwio]] *[[Mto Mjonga]] *[[Mto Mjura]] *[[Mto Mkalamu]] *[[Mto Mkana]] *[[Mto Mkanga]] *[[Mto Mkata (Lindi)|Mto Mkata]] *[[Mto Mkata (Morogoro)|Mto Mkata]] *[[Mto Mkavio]] *[[Mto Mkingasi]] *[[Mto Mkingi]] *[[Mto Mkinke]] *[[Mto Mkiwa]] *[[Mto Mkofwe]] *[[Mto Mkoji]] *[[Mto Mkoleko]] *[[Mto Mkolo]] *[[Mto Mkomazi]] *[[Mto Mkombe (Rukwa)|Mto Mkombe]] *[[Mto Mkombe (Tabora)|Mto Mkombe]] *[[Mto Mkombesi]] *[[Mto Mkombezi]] *[[Mto Mkomero]] *[[Mto Mkondadye]] *[[Mto Mkondoa]] *[[Mto Mkongoleko]] *[[Mto Mkongore]] *[[Mto Mkoo]] *[[Mto Mkorka]] *[[Mto Mkowangero]] *[[Mto Mkuju]] *[[Mto Mkujuni]] *[[Mto Mkuku]] *[[Mto Mkukwe]] *[[Mto Mkulumusi]] *[[Mto Mkulumuzi]] *[[Mto Mkulyo]] *[[Mto Mkummkum]] *[[Mto Mkundi (Dodoma)]] *[[Mto Mkundi (Morogoro)]] *[[Mto Mkundi (Mtwara)]] *[[Mto Mkungo]] *[[Mto Mkupehi]] *[[Mto Mkurusi (Tabora)]] *[[Mto Mkurusi (Ruvuma)]] *[[Mto Mkusa]] *[[Mto Mkusi]] *[[Mto Mkusu]] *[[Mto Mkuu]] *[[Mto Mkuva]] *[[Mto Mkuzi]] *[[Mto Mkwasi]] *[[Mto Mkwenya]] *[[Mto Mlaga]] *[[Mto Mlandasi]] *[[Mto Mlandizi]] *[[Mto Mlanga]] *[[Mto Mlawi]] *[[Mto Mlemwa]] *[[Mto Mlera]] *[[Mto Mligaji]] *[[Mto Mlinyi]] *[[Mto Mloa]] *[[Mto Mloda]] *[[Mto Mlombea]] *[[Mto Mlomboje]] *[[Mto Mlomboji]] *[[Mto Mlombwe]] *[[Mto Mlongosi]] *[[Mto Mloui]] *[[Mto Mlowa]] *[[Mto Mlowezi]] *[[Mto Mlowoka]] *[[Mto Mlumbi]] *[[Mto Mlungiro]] *[[Mto Mlungu]] *[[Mto Mlungui]] *[[Mto Mluzu]] *[[Mto Mmoga]] *[[Mto Mnero]] *[[Mto Mngazi]] *[[Mto Mnguvia]] *[[Mto Mnyera]] *[[Mto Mnyongoo]] *[[Mto Mnyusi]] *[[Mto Moame]] *[[Mto Mobokoi]] *[[Mto Mohambwe]] *[[Mto Mohazima]] *[[Mto Mohoro]] *[[Mto Mohwazi]] *[[Mto Moinik]] *[[Mto Mokumira]] *[[Mto Mokungwe]] *[[Mto Molila]] *[[Mto Momba]] *[[Mto Mombalazi]] *[[Mto Mombo]] *[[Mto Monga (Rukwa)|Mto Monga]] *[[Mto Mongo]] *[[Mto Mongomwankima]] *[[Mto Monokore]] *[[Mto Morera]] *[[Mto Mori]] *[[Mto Morogoro]] *[[Mto Mosi]] *[[Mto Motale]] *[[Mto Motonto]] *[[Mto Mowe]] *[[Mto Moyowosi]] *[[Mto Mpanda (Katavi)]] *[[Mto Mpanda (Rukwa)]] *[[Mto Mpandwe]] *[[Mto Mpanga (Morogoro)]] *[[Mto Mpanga (Njombe)]] *[[Mto Mpangali]] *[[Mto Mpanyura]] *[[Mto Mpasa]] *[[Mto Mpemba]] *[[Mto Mpembe]] *[[Mto Mpemvi]] *[[Mto Mpengere]] *[[Mto Mpepo]] *[[Mto Mpera]] *[[Mto Mpiji]] *[[Mto Mpingo]] *[[Mto Mpira]] *[[Mto Mponde]] *[[Mto Mporo]] *[[Mto Mpuma]] *[[Mto Mpura]] *[[Mto Mpuruli]] *[[Mto Mrambo]] *[[Mto Mrugaruga]] *[[Mto Msaadya]] *[[Mto Msagelela]] *[[Mto Msaginya]] *[[Mto Msaju]] *[[Mto Msambia]] *[[Mto Msana]] *[[Mto Msanga]] *[[Mto Msangai]] *[[Mto Msangasi]] *[[Mto Msangesi]] *[[Mto Msango]] *[[Mto Msanyila]] *[[Mto Msasi]] *[[Mto Msauesi]] *[[Mto Msavesi]] *[[Mto Msefwe]] *[[Mto Msega]] *[[Mto Msegere]] *[[Mto Msemembo]] *[[Mto Msenguse]] *[[Mto Msenguzi]] *[[Mto Msenjesi Ndogo]] *[[Mto Msesule]] *[[Mto Mseta]] *[[Mto Msima]] *[[Mto Msimba]] *[[Mto Msimbazi (Dar es Salaam)|Mto Msimbazi]] *[[Mto Msimbazi (Tanga)|Mto Msimbazi]] *[[Mto Msinejewe]] *[[Mto Msinga]] *[[Mto Msingazi]] *[[Mto Msiri]] *[[Mto Msisi (Dodoma)]] *[[Mto Msisi (Singida)]] *[[Mto Mslezy]] *[[Mto Mslhasi]] *[[Mto Msobwe]] *[[Mto Msola]] *[[Mto Msolwa (Morogoro)]] *[[Mto Msolwa (Ruvuma)]] *[[Mto Msoro]] *[[Mto Msorsa]] *[[Mto Little Msowero|Mto Msowero Mdogo]] *[[Mto Mssala Mouth]] *[[Mto Mssingwi]] *[[Mto Msua (Pwani)]] *[[Mto Msua (Singida)]] *[[Mto Msuguluda]] *[[Mto Msumbiji]] *[[Mto Msumbisi]] *[[Mto Mswero]] *[[Mto Mswiswi]] *[[Mto Mtaga]] *[[Mto Mtakuja]] *[[Mto Mtamba]] *[[Mto Mtambo]] *[[Mto Mtandasi]] *[[Mto Mtega]] *[[Mto Mtembwa]] *[[Mto Mteri]] *[[Mto Mtetesi]] *[[Mto Mtimbira]] *[[Mto Mtimbiri]] *[[Mto Mtindiri]] *[[Mto Mtiro]] *[[Mto Mtisi]] *[[Mto Mtolela]] *[[Mto Mtonga]] *[[Mto Mtoni]] *[[Mto Mtopesi]] *[[Mto Mtoro]] *[[Mto Mtozi]] *[[Mto Mtsatsavi]] *[[Mto Mtshinyiri]] *[[Mto Mtshwege]] *[[Mto Mtua]] *[[Mto Mtuka]] *[[Mto Mtukano]] *[[Mto Mtumbe]] *[[Mto Mtumbei]] *[[Mto Mtumbu]] *[[Mto Mtundu]] *[[Mto Muakatete]] *[[Mto Mubulungu]] *[[Mto Mue]] *[[Mto Muengo]] *[[Mto Mugala]] *[[Mto Mugaye]] *[[Mto Mugengi]] *[[Mto Mugera]] *[[Mto Mugewe]] *[[Mto Mugoro]] *[[Mto Mugozi]] *[[Mto Mugubia]] *[[Mto Mugunga]] *[[Mto Muguti]] *[[Mto Mugwisi]] *[[Mto Muhama]] *[[Mto Muhanga]] *[[Mto Muhangasi]] *[[Mto Muhesi]] *[[Mto Muhinje]] *[[Mto Muhiri]] *[[Mto Muhongo]] *[[Mto Muhungutu]] *[[Mto Muhuwesi]] *[[Mto Muhuwezi]] *[[Mto Muipa]] *[[Mto Muira]] *[[Mto Muirisha]] *[[Mto Muisi]] *[[Mto Mujitu]] *[[Mto Muka]] *[[Mto Mukana]] *[[Mto Mukangazi]] *[[Mto Mukarasi]] *[[Mto Mukauka]] *[[Mu Kidimba|Mto Mu Kidimba]] *[[Mu Kigogo|Mto Mu Kigogo]] *[[Mu Kinyangona|Mto Mu Kinyangona]] *[[Mto Mukugwa]] *[[Mto Mulagia]] *[[Mto Mulalakuwa]] *[[Mto Mulale]] *[[Mto Mulangarasi]] *[[Mto Mulasi]] *[[Mto Mulo]] *[[Mto Mumbara]] *[[Mto Munanka]] *[[Mto Munga (Iringa)]] *[[Mto Munga (Morogoro)]] *[[Mto Mungako]] *[[Mto Munga Mawe]] *[[Mto Mungamkuru]] *[[Mto Munge]] *[[Mto Mungu (Tanzania)|Mto Mungu]] *[[Mto Mungushi]] *[[Mto Munimbira]] *[[Mto Munjiti]] *[[Mto Munkinka]] *[[Mto Munsu]] *[[Mto Munya]] *[[Mto Munyangwa]] *[[Mto Munyu]] *[[Mto Mupindi]] *[[Mto Murembwi]] *[[Mto Muriani]] *[[Mto Murishunda]] *[[Mto Muronzi]] *[[Mu Ruhamba|Mto Mu Ruhamba]] *[[Mto Murunjoeda]] *[[Mto Murusenye]] *[[Mto Musa (Ruvu)]] *[[Mto Musa (Singida)]] *[[Mto Musangairo]] *[[Mto Muse (Njombe)|Mto Muse]] *[[Mto Muse (Rukwa)]] *[[Mto Musihasi]] *[[Mto Musipisi]] *[[Mto Muswima]] *[[Mto Mutimtali]] *[[Mto Muttoro]] *[[Mto Mutumnadi]] *[[Mto Muvraini]] *[[Mto Muyawo]] *[[Mto Muzi]] *[[Mto Mvavi]] *[[Mto Mvomero]] *[[Mto Mvudu]] *[[Mto Mvuha]] *[[Mto Mvumi]] *[[Mto Mvunwa]] *[[Mto Mwabagange]] *[[Mto Mwadii]] *[[Mto Mwahundia]] *[[Mto Mwajikali]] *[[Mto Mwakidagemba]] *[[Mto Mwalisi]] *[[Mto Mwambalia]] *[[Mto Mwambesi]] *[[Mto Mwamhule]] *[[Mto Mwanakombo]] *[[Mto Mwandugolinda]] *[[Mto Mwanga]] *[[Mto Mwangeke]] *[[Mto Mwangulu]] *[[Mto Mwanhoro]] *[[Mto Mwanikuwa]] *[[Mto Mwankala]] *[[Mto Mwanyanganga]] *[[Mto Mwanyenzi]] *[[Mto Mware]] *[[Mto Mwaru]] *[[Mto Mwashabibiti]] *[[Mto Mwashagi]] *[[Mto Mwashigera]] *[[Mto Mwasis]] *[[Mto Mwatesi]] *[[Mto Mwati]] *[[Mto Mwatisi]] *[[Mto Mwega]] *[[Mto Mwelizi]] *[[Mto Mwenge]] *[[Mto Mweruzi]] *[[Mto Mwetsa]] *[[Mto Mwetsi]] *[[Mto Mwhigiti]] *[[Mto Mwigombo]] *[[Mto Mwigulu]] *[[Mto Mwili]] *[[Mto Mwimbi]] *[[Mto Mwisa]] *[[Mto Mwiti]] *[[Mto Mwnyamaji]] *[[Mto Mwnyinyi]] *[[Mto Mwunekese]] *[[Mto Myaani]] *[[Mto Myavisi]] *[[Mto Mzambiazi]] *[[Mto Mzelezi]] *[[Mto Mziha]] *[[Mto Mzimui]] *[[Mto Mzinga]] *[[Mto Mzingi]] *[[Mto Mzukune]] *[[Mto Mzuzuma]] == N == *[[Mto Nachihungo]] *[[Mto Nadare]] *[[Mto Nadari]] *[[Mto Nahatu]] *[[Mto Naiperra]] *[[Mto Nairobo]] *[[Mto Naitimitim]] *[[Mto Nakambalala]] *[[Mto Nakangi]] *[[Mto Nakarara]] *[[Mto Nakaronji]] *[[Mto Nakarsonde]] *[[Mto Nakawale (Lindi)]] *[[Mto Nakawale (Ruvuma)]] *[[Mto Nakikona]] *[[Mto Nakiu]] *[[Mto Nakiwacho]] *[[Mto Namahoka]] *[[Mto Namakala]] *[[Mto Namakonga]] *[[Mto Namakungu]] *[[Mto Namamba]] *[[Mto Namanga]] *[[Mto Namatete]] *[[Mto Namawa]] *[[Mto Namawala]] *[[Mto Namba]] *[[Mto Nambala]] *[[Mto Nambalapi]] *[[Mto Nambango]] *[[Mto Nambungu]] *[[Mto Nambwa]] *[[Mto Nambwala]] *[[Mto Namgaru]] *[[Mto Namigongo]] *[[Mto Namikoreko]] *[[Mto Namingunde]] *[[Mto Namino]] *[[Mto Namitambo]] *[[Mto Namkonga]] *[[Mto Namo Sichu]] *[[Mto Nampembe]] *[[Mto Nampunga]] *[[Mto Nanga (Kilimanjaro)]] *[[Mto Nanga (Tabora)]] *[[Mto Nangano]] *[[Mto Nangira]] *[[Mto Nangoka]] *[[Mto Nangongora]] *[[Mto Nangonondo]] *[[Mto Nangorombwe]] *[[Mto Nangura]] *[[Mto Nanungu]] *[[Mto Nanyaga]] *[[Mto Nanyasi]] *[[Mto Nanyelesia]] *[[Mto Nanyiki]] *[[Mto Nanyumbu]] *[[Mto Nanyungu]] *[[Mto Nariaroni]] *[[Mto Narok]] *[[Mto Naru Muru]] *[[Mto Narungombe]] *[[Mto Narusi]] *[[Mto Nassoro]] *[[Mto Nayabat]] *[[Mto Naylwambu]] *[[Mto Nbuchi]] *[[Mto Nchiriria]] *[[Mto Ndala]] *[[Mto Ndaloteji]] *[[Mto Ndasho]] *[[Mto Ndemabolia]] *[[Mto Ndemba]] *[[Mto Ndembera]] *[[Mto Ndembo]] *[[Mto Ndilila]] *[[Mto Ndishi]] *[[Mto Ndoba]] *[[Mto Ndoha]] *[[Mto Ndoleleji]] *[[Mto Ndoyo]] *[[Mto Nduati]] *[[Mto Ndudumo]] *[[Mto Ndumbi]] *[[Mto Ndunyunyungu]] *[[Mto Nduruma]] *[[Mto Ndurumo (Tanzania)|Mto Ndurumo]] *[[Mto Ndwagasa]] *[[Mto Negezi]] *[[Mto Neroko]] *[[Mto Ngabora]] *[[Mto Ngaka]] *[[Mto Ngalanda]] *[[Mto Ngamuriagi]] *[[Mto Ngandi]] *[[Mto Nganga]] *[[Mto Ngangata]] *[[Mto Ngano]] *[[Mto Nganowe]] *[[Mto Ngarenaro]] *[[Mto Ngasamo]] *[[Mto Ngasara]] *[[Mto Ngasaro]] *[[Mto Ngaserai]] *[[Mto Ngemambili]] *[[Mto Ngende]] *[[Mto Ngerengere]] *[[Mto Nghuru]] *[[Mto Ngluwa]] *[[Mto Ngnonghole]] *[[Mto Ngofi]] *[[Mto Ngoiyawiawi]] *[[Mto Ngolai]] *[[Mto Ngombe]] *[[Mto Ngombesi]] *[[Mto Ngongwa]] *[[Mto Ngono]] *[[Mto Ngunguta]] *[[Mto Ngunja]] *[[Mto Ngurumahiga]] *[[Mto Nguruo ya Komani]] *[[Mto Nguye]] *[[Mto Nhende]] *[[Mto Nhera]] *[[Mto Nhumbu]] *[[Mto Nhungumalo]] *[[Mto Niagama]] *[[Mto Niamba]] *[[Mto Niarawasi]] *[[Mto Niensi]] *[[Mto Nikonga]] *[[Mto Nililirwa]] *[[Mto Ninolo]] *[[Mto Niro]] *[[Mto Njakapembe]] *[[Mto Njalila]] *[[Mto Njamkala]] *[[Mto Njawala]] *[[Mto Njegea]] *[[Mto Njenje]] *[[Mto Njoka]] *[[Mto Njombe]] *[[Mto Njombe]] *[[Mto Njuga]] *[[Mto Njugilo]] *[[Mto Njungwe]] *[[Mto Nkalangali]] *[[Mto Nkanka]] *[[Mto Nkanzu]] *[[Mto Nkima]] *[[Mto Nkindo]] *[[Mto Nkiwe]] *[[Mto Nkole]] *[[Mto Nkololue]] *[[Mto Nkolongo]] *[[Mto Nkonjigwe]] *[[Mto Nkuku]] *[[Mto Nkululu]] *[[Mto Nkumba]] *[[Mto Nkussa]] *[[Mto Nkwarani]] *[[Mto Nongwa]] *[[Mto Nsalamba]] *[[Mto Nsanga]] *[[Mto Nsengesi]] *[[Mto Nsingula]] *[[Mto Nsoga]] *[[Mto Nsolwa]] *[[Mto Nsunda]] *[[Mto Ntandamanga]] *[[Mto Ntangano]] *[[Mto Ntembwe]] *[[Mto Ntikangwa]] *[[Mto Ntoba]] *[[Mto Ntondo]] *[[Mto Numba]] *[[Mto Numbanumba]] *[[Mto Nuogomo]] *[[Mto Nyabalegi]] *[[Mto Nyabangi]] *[[Mto Nyabikuna]] *[[Mto Nyabu]] *[[Mto Nyabujera]] *[[Mto Nyabulela]] *[[Mto Nyaburongo]] *[[Mto Nyabuyumbu]] *[[Mto Nyahira]] *[[Mto Nyahua]] *[[Mto Nyahuma]] *[[Mto Nyakabindi]] *[[Mto Nyakabwera]] *[[Mto Nyakagera]] *[[Mto Nyakagere]] *[[Mto Nyakarenzi]] *[[Mto Nyakasangwe]] *[[Mto Nyakichabo]] *[[Mto Nyakihanga]] *[[Mto Nyakikuku]] *[[Mto Nyakitambi]] *[[Mto Nyakukutu]] *[[Mto Nyakychabo]] *[[Mto Nyalama]] *[[Mto Nyalwambu]] *[[Mto Nyalwe]] *[[Mto Nyama]] *[[Mto Nyamabare]] *[[Mto Nyamagonga]] *[[Mto Nyamanzi]] *[[Mto Nyamasenga]] *[[Mto Nyamazama]] *[[Mto Nyambeho]] *[[Mto Nyamburo]] *[[Mto Nyamguni]] *[[Mto Nyamilowe]] *[[Mto Nyamironge]] *[[Mto Nyamiruma]] *[[Mto Nyamufaliza]] *[[Mto Nyamuni]] *[[Mto Nyamutogota]] *[[Mto Nyamuzi]] *[[Mto Nyamwago]] *[[Mto Nyamweta]] *[[Mto Nyamzovu]] *[[Mto Nyanama]] *[[Mto Nyandiga]] *[[Mto Nyangalala]] *[[Mto Nyangao]] *[[Mto Nyangoma]] *[[Mto Nyangombe]] *[[Mto Nyansoni]] *[[Mto Nyantari]] *[[Mto Nyanuya]] *[[Mto Nyanzilwa]] *[[Mto Nyarambugu]] *[[Mto Nyarua]] *[[Mto Nyarukangele]] *[[Mto Nyarusange]] *[[Mto Nyasaunga]] *[[Mto Nyatwambu]] *[[Mto Nyaviumbu]] *[[Mto Nyawagaga]] *[[Mto Nyekwa]] *[[Mto Nyera]] *[[Mto Nyilabi]] *[[Mto Nyonga]] *[[Mto Nyumbanitu]] *[[Mto Nyunayungu]] *[[Mto Nyungue]] *[[Mto Nzanza]] *[[Mto Nzasaulu]] *[[Mto Nzeha]] *[[Mto Nzingwa]] *[[Mto Nzubuka]] == O == *[[Mto Ofyana]] *[[Mto Oirata Lembirara]] *[[Mto Olando]] *[[Mto Olare]] *[[Mto Olbobogni]] *[[Mto Oldisari]] *[[Mto Oldogom]] *[[Mto Olduwai]] *[[Mto Olgedyu]] *[[Mto Olkeju Lengarashi]] *[[Mto Olkeju Lentirpe]] *[[Mto Oloibor Senye]] *[[Mto Oltukai]] *[[Mto Ombitarama]] *[[Mto Omukafinzi]] *[[Mto Omukafunda]] *[[Mto Omukafunjo]] *[[Mto Omukagoye]] *[[Mto Omukashasha]] *[[Mto Omukishalala]] *[[Mto Omukishanda]] *[[Mto Omurushasha]] *[[Mto Omutubilizi]] *[[Mto Omwibare]] *[[Mto Orangi]] == P == *[[Mto Paji]] *[[Mto Pamba]] *[[Mto Pambara]] *[[Mto Panda]] *[[Mto Pangani]] *[[Mto Pangarawe]] *[[Mto Pangeni]] *[[Mto Peninji]] *[[Mto Pindiro]] *[[Mto Piti]] *[[Mto Pitu]] *[[Mto Poroma]] *[[Mto Punda]] == R == *[[Mto Ramadi]] *[[Mto Rambasi]] *[[Mto Rau]] *[[Mto Rhududu]] *[[Mto Ripera]] *[[Mto River]] *[[Mto River-Diwani]] *[[Mto River-Masika]] *[[Mto River-Mazizini]] *[[Mto River-Moshibar]] *[[Mto River-Quarter]] *[[Mto Roata]] *[[Mto Robunk]] *[[Mto Roke]] *[[Mto Romanyo]] *[[Mto Rongai (Arusha)]] *[[Mto Rongai (Kilimanjaro)]] *[[Mto Ruaha Mdogo]] *[[Ruaha Mkuu|Mto Ruaha Mkuu]] *[[Mto Ruaka]] *[[Mto Ruako]] *[[Mto Ruamugango]] *[[Mto Ruanda (Mbeya)]] *[[Mto Ruanda (Mtwara)]] *[[Mto Ruanguyu]] *[[Mto Rubira]] *[[Mto Ruboroga]] *[[Mto Ruboronga]] *[[Mto Rubumba]] *[[Mto Ruchenche]] *[[Mto Ruchugi]] *[[Mto Rudete]] *[[Mto Ruembe]] *[[Mto Ruengu]] *[[Mto Rufiji]] *[[Mto Rufiri]] *[[Mto Rufugu]] *[[Mto Rufuka]] *[[Mto Rugalegi]] *[[Mto Rugufu]] *[[Mto Ruhanga]] *[[Mto Ruhita]] *[[Mto Ruhoi]] *[[Mto Ruhudji]] *[[Mto Ruhuhu]] *[[Mto Ruhuu]] *[[Mto Ruiga (Iringa)]] *[[Mto Ruiga (Kagera)]] *[[Mto Ruipa]] *[[Mto Ruisenya]] *[[Mto Ruiza]] *[[Mto Rukakaine]] *[[Mto Rukarakare]] *[[Mto Rukono]] *[[Mto Rumakali]] *[[Mto Rumbira]] *[[Mto Rumpungwe]] *[[Mto Runga]] *[[Mto Rungusa]] *[[Mto Rungwa]] *[[Mto Runkhana]] *[[Mto Runone]] *[[Mto Rusange]] *[[Mto Rushosho]] *[[Mto Rushwa]] *[[Mto Rusuno]] *[[Mto Rutukira]] *[[Mto Rutungu]] *[[Ruvu (Pangani)|Mto Ruvu (Pangani)]] *[[Ruvu (Pwani)|Mto Ruvu (Pwani)]] *[[Mto Ruvuma]] *[[Mto Ruvumo]] *[[Mto Ruwana]] *[[Mto Ruwawasi]] *[[Mto Ruwiti]] *[[Mto Ruwocha]] *[[Mto Rwangeni]] *[[Mto Rwitamanumi]] == S == *[[Mto Sabu]] *[[Mto Saeni]] *[[Mto Sagana (Tanzania)|Mto Sagana]] *[[Mto Saisi|Mto Saisi]] *[[Mto Saja]] *[[Mto Sakawa]] *[[Mto Salawuzinga]] *[[Mto Salgamida]] *[[Mto Sambala]] *[[Mto Samu]] *[[Mto Sandamu]] *[[Mto Sandayi]] *[[Mto Sanga]] *[[Mto Sangwana]] *[[Mto Sanje]] *[[Mto Sanya]] *[[Mto Sanza]] *[[Mto Sasawara]] *[[Mto Sasi (Dodoma)]] *[[Mto Sasi (Mwanza)]] *[[Mto Saso]] *[[Mto Saunyi]] *[[Mto Schui]] *[[Mto Seassambu]] *[[Mto Segera]] *[[Mto Segese]] *[[Mto Sekihemba]] *[[Mto Sele]] *[[Mto Selian]] *[[Mto Selikod]] *[[Mto Semberia]] *[[Mto Semdoe]] *[[Mto Semerero]] *[[Mto Semu]] *[[Mto Senane]] *[[Mto Senene]] *[[Mto Sengambi]] *[[Mto Sero]] *[[Mto Serofu]] *[[Mto Seronera]] *[[Mto Setchet]] *[[Mto Seya (Tanzania)|Mto Seya]] *[[Mto Shama]] *[[Mto Shanga]] *[[Mto Shangwe]] *[[Mto Shia]] *[[Mto Shindimbe]] *[[Mto Shiperenge]] *[[Mto Shipingue]] *[[Mto Shongo]] *[[Mto Shuze]] *[[Mto Sibiti]] *[[Mto Sibungu]] *[[Mto Sidiogi]] *[[Mto Sifufume]] *[[Mto Sigi]] *[[Mto Sikela]] *[[Mto Siki]] *[[Mto Simba Uranga Mouth]] *[[Mto Simbo]] *[[Mto Simeni]] *[[Mto Simiyu]] *[[Mto Sindadehu]] *[[Mto Singa (Tanzania)|Mto Singa]] *[[Mto Sinja Ndare]] *[[Mto Sinya Ndare]] *[[Mto Sinza]] *[[Mto Sipa (Songwe)]] *[[Mto Sipa (Tabora)]] *[[Mto Sirwa]] *[[Mto Siu]] *[[Mto Sivola]] *[[Mto Sofi]] *[[Mto Soja]] *[[Mto Sokota]] *[[Mto Sola (Dodoma)]] *[[Mto Sola (Simiyu)]] *[[Mto Somani]] *[[Mto Sombuessi]] *[[Mto Sombwe]] *[[Mto Songora]] *[[Mto Songwe (Mbeya)]] *[[Mto Songwe (Songwe)]] *[[Mto Sote]] *[[Mto Ssimba Uranga]] *[[Mto Ssuninga]] *[[Mto Suba]] *[[Mto Suguta (Tanzania)|Mto Suguta]] *[[Mto Sugutu]] *[[Mto Sukwe]] *[[Mto Sumbadsi]] *[[Mto Sume]] *[[Mto Sumuji]] *[[Mto Sunga]] *[[Mto Sungemero]] *[[Mto Susu]] *[[Mto Susuma]] *[[Mto Swakala]] *[[Mto Syankala]] == T == *[[Mto Tagata]] *[[Mto Talaliza]] *[[Mto Talu]] *[[Mto Tamano]] *[[Mto Tambi]] *[[Mto Tame]] *[[Mto Tami]] *[[Mto Tandu]] *[[Mto Tangeri]] *[[Mto Tani]] *[[Mto Tarangire]] *[[Mto Tarime]] *[[Mto Tarogo]] *[[Mto Taukwera]] *[[Mto Techimba]] *[[Mto Tegeta]] *[[Mto Tengeru]] *[[Mto Themi]] *[[Mto Tigiti]] *[[Mto Tika]] *[[Mto Tinga]] *[[Mto Tobo]] *[[Mto Tobwe]] *[[Mto Tuferu]] *[[Mto Tulia]] *[[Mto Tumba]] *[[Mto Tumbura]] *[[Mto Tumbwatho]] *[[Mto Tumwisi]] *[[Mto Tunge]] *[[Mto Tungu (Tanzania)|Mto Tungu]] == U == *[[Mto Ubungo]] *[[Mto Uchira]] *[[Mto Ufana]] *[[Mto Ugamo]] *[[Mto Ugogo]] *[[Mto Ujagaja]] *[[Mto Ukaja]] *[[Mto Ukambe]] *[[Mto Ukinduni]] *[[Mto Ukooni]] *[[Mto Ulala]] *[[Mto Ulanga]] *[[Mto Ulangala]] *[[Mto Ulinga]] *[[Mto Ulio]] *[[Mto Ulondo]] *[[Mto Umba]] *[[Mto Umbwe]] *[[Mto Umira]] *[[Mto Umo]] *[[Mto Una]] *[[Mto Ungoni]] *[[Mto Upemba]] *[[Mto Upepo]] *[[Mto Upugala]] *[[Mto Urungu]] *[[Mto Usa]] *[[Mto Usigaga]] *[[Mto Usigwa]] *[[Mto Utamdi]] *[[Mto Utinta]] *[[Mto Utowe]] *[[Mto Uvumba]] *[[Mto Uwindi (Kigoma)|Mto Uwindi]] == V == *[[Mto Verimera]] *[[Mto Visuvisu]] *[[Mto Vogel]] *[[Mto Vudce]] *[[Mto Vuga]] *[[Mto Vunda]] *[[Mto Vunguvungu]] *[[Mto Vuruni]] *[[Mto Vwawa]] == W == *[[Mto wa Maji]] *[[Mto Wa'ang Thlati]] *[[Mto Wago]] *[[Mto Waja]] *[[Mto Wakapamba]] *[[Mto Wakatende]] *[[Mto Wala]] *[[Mto Walajulu]] *[[Mto Walige]] *[[Mto Wamba]] *[[Mto Wami]] *[[Mto Wandare]] *[[Mto Wangagema]] *[[Mto Waramu]] *[[Mto Washi]] *[[Mto Watuni]] *[[Mto Waturumani]] *[[Mto Wegele]] *[[Mto Wembere]] *[[Mto Werera]] *[[Mto Weru Weru]] *[[Mto West]] *[[Mto Wiango]] *[[Mto Wihungu]] *[[Mto Wimba]] *[[Mto Wona]] *[[Mto Wouli]] *[[Mto Wuku]] *[[Mto Wulua]] *[[Mto Wundu]] *[[Mto Wyi]] *[[Mto Wysila]] == Y == *[[Mto Yabo]] *[[Mto Yaeda]] *[[Mto Yakaoga]] *[[Mto Yamatai]] *[[Mto Yankupi]] *[[Mto Yantinde]] *[[Mto Yasamambi]] *[[Mto Yere Awak]] *[[Mto Yeye]] *[[Mto Yovi]] *[[Mto Yuli]] *[[Mto Yumea]] == Z == *[[Mto Zalala]] *[[Mto Zama]] *[[Mto Zambi]] *[[Mto Zanga]] *[[Mto Zema]] *[[Mto Ziam]] *[[Mto Zibwe]] *[[Mto Zimbire]] *[[Mto Zinga]] *[[Mto Zingwe Zingwe]] *[[Mto Zira]] *[[Mto Ziwafa]] *[[Mto Zongoa]] *[[Mto Zuba]] ==Viungo vya nje== * www.fao.org/docrep/005/t0473e/T0473E09.htm Uvuvi wa maji baridi nchini Tanzania * https://books.google.com/books?isbn=9251029830 Uvuvi wa maji baridi nchini Tanzania * https://books.google.com/books?isbn=2831701856 Semina kuhusu maeneo ya madimbwi nchini Tanzania {{Mito ya Tanzania}} {{Hoja Kuhusu Tanzania}} {{Africa topic|Orodha ya mito ya}} [[Category:Mito ya Tanzania]] [[Jamii:Mito ya Afrika|T]] [[Jamii:Orodha za kijiografia]] ra3sbvx9t7glquocjyfq2ia94rmcf9t 1581102 1581101 2026-07-22T10:53:36Z Riccardo Riccioni 452 /* Beseni la mto Zambezi */ 1581102 wikitext text/x-wiki '''Orodha ya mito nchini Tanzania''' inaitaja zaidi ya 2,000, lakini hiyo ni baadhi tu. Imepangwa kwa taratibu mbalimbali kama ifuatavyo: # kadiri inavyoelekeza [[maji]] yake katika [[Bahari ya Hindi]] [[mashariki]] mwa nchi ama moja kwa moja ama kwa kuchangia [[Mto Zambezi]] kupitia [[Ziwa Nyasa]], lakini kuna pia mito michache inayochangia [[Bahari ya Kati]] kupitia [[Ziwa Viktoria]] na [[mto Naili]], na mingine tena [[Bahari Atlantiki]] kupitia [[Ziwa Tanganyika]], huku mingine inaishia katika [[mabonde]] nchini kama la [[Ziwa Rukwa]]; # kadiri ya [[Mikoa ya Tanzania|mikoa]] inapopatikana; # kadiri ya [[alfabeti]]. ==Kadiri ya beseni== ===Pwani ya mashariki ya Tanzania=== *[[Beseni]] la [[Mto Umba]] *Beseni la [[Mto Sigi]] *Beseni la [[Mto Pangani]] **[[Mto Kolungazao]] **[[Mto Saunyi]] **[[Mto Luengera]] **[[Mto Mkomazi]] **[[Lambo]] la [[Nyumba ya Mungu]] ***[[Mto Kikuletwa]] ****[[Mto Mwanga]] ****[[Mto Sanya]] ****[[Mto Weruweru]] *****[[Mto Kikafu]] *****[[Mto Waramu]] ****[[Mto Usa]] ****[[Mto Themi]] *****[[Mto Ngarenaro]] ***[[Mto Jipe Ruvu]] ****[[Mto Deho]] ****[[Mto Rau]] *****[[Ziwa Jipe]] ******[[Mto Lumi]] *beseni la [[Mto Msangasi]] *beseni la [[Mto Migasi]] *beseni la [[Mto Wami]] **[[Mto Lukigura]] **[[Mto Kiseru]] **[[Mto Mkundi]] **[[Mto Tani]] **[[Mto Mkata]] ***[[Mto Mkondoa]] ***[[Mto Miyombo]] *beseni la [[Ruvu (Pwani)]] **[[Mto Mkombezi]] **[[Mto Mbiki]] **[[Mto Musa]] **[[Mto Ngerengere]] **[[Mto Mgeta]] *beseni la [[Mto Rufiji]] **[[Mto Lungonya]] **[[Ruaha Mkuu]] ***[[Mto Lukosi]] ***[[Mto Mbungu]] ***[[Mto Kizigo]] ****[[Mto Njombe]] ***[[Ruaha Mdogo]] ***[[Mto Kimbi]] ***[[Mto Mbarali]] ***[[Mto Mlomboji]] ***[[Mto Kimani]] ***[[Mto Ipera]] **[[Mto Luwegu]] **[[Mto Ulanga]] (Kilombero) ***[[Kihansi Dam|Kihansi]] ***[[Mto Luhombero]] ***[[Mto Msolwa]] ***[[Mto Ruipa]] ***[[Mto Mnyera]] ****[[Mto Ruhudji]] *beseni la [[Mto Matandu]] *beseni la [[Mto Mavuji]] *beseni la [[Mto Mbwemburu]] *beseni la [[Mto Lukuledi]] *beseni la [[Mto Ruvuma]] **[[Mto Lukwika]] **[[Mto Muhuwezi]] **[[Mto Msinejewe]] **[[Mto Lukumbule]] **[[Mto Msangesi]] **[[Mto Njuga]] ===Beseni la mto Zambezi=== *[[Ziwa Nyasa]] **[[Mto Miche]] **[[Mto Ruhuhu]] **[[Mto Songwe (Mbeya)]] ===Beseni la mto Nile=== *[[Ziwa Viktoria]] **[[Mto Mori]] **[[Mto Mara]] **[[Mto Ruwana]] **[[Mto Simiyu]] **[[Mto Isanga]] **[[Mto Kagera]] ===Beseni la mto Kongo=== *[[Ziwa Tanganyika]] **[[Mto Malagarasi]] **[[Mto Rufugu]] **[[Mto Luegele]] **[[Mto Luega]] **[[Mto Msenguse]] **[[Mto Ifume]] **[[Mto Luamfi]] **[[Mto Loasi]] **[[Mto Kalambo]] ===Mabeseni ya ndani=== *beseni la [[ziwa Burunge]] **[[Mto Tarangire]] *beseni la [[ziwa Eyasi]] **[[Mto Sibiti]] *beseni la [[ziwa Manyara]] *beseni la [[ziwa Natron]] **[[Mto Peninji]] *beseni la [[ziwa Rukwa]] **[[Mto Kavuu]] **[[Mto Rungwa]] **[[Mto Zira]] ***[[Mto Songwe]] **[[Mto Momba]] ***[[Mto Saisi]] *beseni la [[ziwa Sulunga]] **[[Mto Bubu]] **[[Mto Mponde (Singida)|Mto Mponde]] ==Kwa mpangilio wa mikoa== *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Arusha|Arusha]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam|Dar es Salaam]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Dodoma|Dodoma]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Geita|Geita]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Iringa|Iringa]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Kagera|Kagera]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Katavi|Katavi]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Kigoma|Kigoma]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Kilimanjaro|Kilimanjaro]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Lindi|Lindi]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Manyara|Manyara]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Mara|Mara]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Mbeya|Mbeya]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Morogoro|Morogoro]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Mtwara|Mtwara]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Mwanza|Mwanza]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Njombe|Njombe]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Pemba Kaskazini|Pemba Kaskazini]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Pemba Kusini|Pemba Kusini]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Pwani|Pwani]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Rukwa|Rukwa]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Ruvuma|Ruvuma]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Shinyanga|Shinyanga]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Simiyu|Simiyu]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Singida|Singida]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Songwe|Songwe]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Tabora|Tabora]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Tanga|Tanga]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Unguja Kaskazini|Unguja Kaskazini]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Unguja Mjini Magharibi|Unguja Mjini Magharibi]] *[[Orodha ya mito ya mkoa wa Unguja Kusini|Unguja Kusini]] ==Kwa utaratibu wa [[alfabeti]]== Baadhi ya mito huenda ikaorodheshwa mara mbili kwa [[tahajia]] tofauti kidogo. {{compact ToC|side=yes|top=yes|num=yes}} *[[Charhiet Rapids]] *[[Kijito Nyama]] *[[Mbasi Creek]] *[[Mpanda Rapids]] *[[Sunda Rapids]] == A == *[[Mto Ailolu]] *[[Mto Alanakuru]] *[[Mto Alimsudi]] *[[Mto Amazee]] *[[Mto Angai]] *[[Mto Angilera]] *[[Mto Arash]] *[[Mto Araya]] *[[Mto Ardai]] == B == *[[Mto Badi]] *[[Mto Baghara]] *[[Mto Bamba]] *[[Mto Bandarini]] *[[Mto Banoro]] *[[Mto Barai]] *[[Mto Bariadi]] *[[Mto Barikiwa]] *[[Mto Basua]] *[[Mto Beige]] *[[Mto Beledi]] *[[Mto Bigasha]] *[[Mto Bihawana]] *[[Mto Binotu]] *[[Mto Binugenuge]] *[[Mto Bissianda]] *[[Mto Bizi]] *[[Mto Bokon]] *[[Mto Bokwa]] *[[Mto Boles]] *[[Mto Bologonja]] *[[Mto Bololedi]] *[[Mto Bolonaibor]] *[[Mto Bombili]] *[[Mto Bombo]] *[[Mto Boruma]] *[[Mto Bubu]] *[[Mto Bubuli]] *[[Mto Bufu]] *[[Mto Bugala]] *[[Mto Buhusho]] *[[Mto Bukaro]] *[[Mto Bukura]] *[[Mto Bulolambeshi]] *[[Mto Bulu]] *[[Mto Bumba]] *[[Mto Bungu]] *[[Mto Buramba]] *[[Mto Burara]] *[[Mto Buri]] *[[Mto Burka]] *[[Mto Busi]] *[[Mto Butu]] *[[Mto Bwakira]] *[[Mto Bwarkasani]] *[[Mto Bwiga]] == CH == *[[Mto Chadulu]] *[[Mto Chai]] *[[Mto Chai Kidogo]] *[[Mto Chalioni]] *[[Mto Chamaizi]] *[[Mto Chambua]] *[[Mto Chamlinde]] *[[Mto Chana]] *[[Mto Chandegi]] *[[Mto Chanso]] *[[Mto Charushaire]] *[[Mto Chatota]] *[[Mto Chawisi]] *[[Mto Cheli]] *[[Mto Chelwe]] *[[Mto Chemezi]] *[[Mto Chemisinga]] *[[Mto Chezo]] *[[Mto Chigage]] *[[Mto Chijeye]] *[[Mto Chilangwa]] *[[Mto Chilemelembwi]] *[[Mto Chimala]] *[[Mto Chimbo]] *[[Mto Chinguaduli]] *[[Mto Chingwelu]] *[[Mto Chipoka]] *[[Mto Chiranda]] *[[Mto Chiruruma]] *[[Mto Chitoboko]] *[[Mto Chivi]] *[[Mto Chiwa-Chiwa]] *[[Mto Chiwanda]] *[[Mto Chiziku]] *[[Mto Chogera]] *[[Mto Chogoali]] *[[Mto Chombe]] *[[Mto Chombohi]] *[[Mto Chona]] *[[Mto Chula]] *[[Mto Chuma]] *[[Mto Chumbuni]] == D == *[[Mto Dalai]] *[[Mto Damarirder]] *[[Mto Danduhu]] *[[Mto Danged]] *[[Mto Dawarra]] *[[Mto Deho]] *[[Mto Dete]] *[[Mto Diadia]] *[[Mto Diburuma]] *[[Mto Dirim]] *[[Mto Diwale]] *[[Mto Dodwe]] *[[Mto Dogomi]] *[[Mto Dongobesh]] *[[Mto Dugahi]] *[[Mto Dugurajk]] *[[Mto Duma]] *[[Mto Dumdida]] *[[Mto Dungoshilo]] == E == *[[Mto Eiliatia]] *[[Mto Eir Mdogo]] *[[Mto Eir Mkubwa]] *[[Mto Elatia]] *[[Mto Emugur Berek]] *[[Mto Endabec Ayat]] *[[Mto Enda-dubu]] *[[Mto Endagak]] *[[Mto Endagulda]] *[[Mto Endalui]] *[[Mto Endamanang]] *[[Mto Endamasakt]] *[[Mto Endamodia]] *[[Mto Endamtke]] *[[Mto Endanachan]] *[[Mto Endanahai]] *[[Mto Endanok]] *[[Mto Endasareda]] *[[Mto Engare Longai]] *[[Mto Engare Naibor]] *[[Mto Engare Nairobi Kaskazini]] *[[Mto Engare Nairobi Kusini]] *[[Mto Engare Nanyuki]] *[[Mto Engare Olmotoni]] *[[Mto Engare Rongai]] *[[Mto Engare Ssara]] *[[Mto Engedyu Nyiro]] *[[Mto Engosomit]] *[[Mto Enkoisesia]] == F == *[[Mto Farua]] *[[Mto Filongo]] *[[Mto Foro]] *[[Mto Fua]] *[[Mto Fufu]] *[[Mto Fuga]] *[[Mto Fukulwa]] *[[Mto Funga]] *[[Mto Fungu]] *[[Mto Funsuka]] *[[Mto Funzungwa]] == G == *[[Mto Gaboti]] *[[Mto Gaga]] *[[Mto Gailolet]] *[[Mto Gambalenga]] *[[Mto Gandajega]] *[[Mto Garamashi]] *[[Mto Gariburijand]] *[[Mto Gedeyeya]] *[[Mto Genda]] *[[Mto Geragua]] *[[Mto Ghabos]] *[[Mto Gichami]] *[[Mto Gidabiyunga]] *[[Mto Gidamunda]] *[[Mto Gindigindi]] *[[Mto Girautja]] *[[Mto Gobeneko]] *[[Mto Goma]] *[[Mto Gombe (Kigoma)]] *[[Mto Gombe (Singida)]] *[[Mto Gombo]] *[[Mto Gonda]] *[[Mto Gossuwa]] *[[Mto Gudama]] *[[Mto Gumba]] *[[Mto Gurumeti]] *[[Mto Guya]] *[[Mto Gwaraid]] *[[Mto Gwino]] *[[Mto Gwiri]] == H == *[[Mto Hagafiro]] *[[Mto Haidarer]] *[[Mto Haisi]] *[[Mto Halili]] *[[Mto Hanga]] *[[Mto Hasi]] *[[Mto Hawshan]] *[[Mto Hembwesa]] *[[Mto Himo]] *[[Mto Hinda]] *[[Mto Hoatziga]] *[[Mto Horobo]] *[[Mto Hundagi]] == I == *[[Mto Ibindi]] *[[Mto Ibiso]] *[[Mto Ibulio]] *[[Mto Ibumbu]] *[[Mto Ibuti]] *[[Mto Ibwa]] *[[Mto Ichuankima]] *[[Mto Idaho]] *[[Mto Idete (Dodoma)]] *[[Mto Idete (Iringa)]] *[[Mto Idete (Morogoro)]] *[[Mto Ididi]] *[[Mto Idinindi]] *[[Mto Idodi]] *[[Mto Ifakara]] *[[Mto Ifuenga]] *[[Mto Ifume]] *[[Mto Igalamu]] *[[Mto Igawa]] *[[Mto Igogo]] *[[Mto Igogwe]] *[[Mto Igole]] *[[Mto Igombe]] *[[Mto Igongo]] *[[Mto Igugu]] *[[Mto Igulya]] *[[Mto Iguruh'mo]] *[[Mto Ihanga]] *[[Mto Ihelembe]] *[[Mto Ihimbwa]] *[[Mto Ihonge]] *[[Mto Ihongolero]] *[[Mto Ikaka]] *[[Mto Ikamba]] *[[Mto Ikariro]] *[[Mto Ikonka]] *[[Mto Ikorta]] *[[Mto Ikoso]] *[[Mto Ikuishi Oibor]] *[[Mto Ikuka]] *[[Mto Ikulala]] *[[Mto Ikumbi]] *[[Mto Ilaso]] *[[Mto Ildumaro]] *[[Mto Illongu]] *[[Mto Ilole (Dodoma)]] *[[Mto Ilole (Katavi)]] *[[Mto Ingoisesia]] *[[Mto Ipande]] *[[Mto Ipatagwa]] *[[Mto Ipati]] *[[Mto Ipera]] *[[Mto Ipera]] *[[Mto Ipeta]] *[[Mto Ipeti]] *[[Mto Ipigo]] *[[Mto Ipogoro]] *[[Mto Ipwaga]] *[[Mto Irambi]] *[[Mto Irambokoma]] *[[Mto Iredet]] *[[Mto Isaka]] *[[Mto Isanga]] *[[Mto Isela]] *[[Mto Isenga]] *[[Mto Ishika]] *[[Mto Ishume]] *[[Mto Isisi]] *[[Mto Isomia]] *[[Mto Issaua]] *[[Mto Itako]] *[[Mto Itambo]] *[[Mto Itare (Mara)|Mto Itare]] *[[Mto Itela]] *[[Mto Itembi]] *[[Mto Iteme]] *[[Mto Itemera]] *[[Mto Itete]] *[[Mto Itimba]] *[[Mto Itinde]] *[[Mto Ititi]] *[[Mto Itoa]] *[[Mto Itumba]] *[[Mto Iungwila]] *[[Mto Ivimbi]] *[[Mto Iyuyu]] *[[Mto Izu]] == J == *[[Mto Jakabaga]] *[[Mto Jakulu]] *[[Mto Ja-Makani]] *[[Mto Jamakandu]] *[[Mto Jambangeme]] *[[Mto Jamono]] *[[Mto Ja-Ngombe]] *[[Mto Jansoel]] *[[Mto Jejita]] *[[Mto Jemakunya]] *[[Mto Jigulu]] *[[Mto Jingwe]] *[[Mto Jipe Ruvu]] *[[Mto Jumbamandewa]] *[[Mto Jungumi]] == K == *[[Mto Kabagendere]] *[[Mto Kabahelele]] *[[Mto Kabale]] *[[Mto Kabenga]] *[[Mto Kabesi]] *[[Mto Kabingo]] *[[Mto Kaburi]] *[[Mto Kafisia]] *[[Mto Kafufu]] *[[Mto Kafunga]] *[[Mto Kafunso]] *[[Mto Kafunzo]] *[[Mto Kaga]] *[[Mto Kagaga]] *[[Mto Kagenda]] *[[Mto Kagera]] *[[Mto Kagoji]] *[[Mto Kagugwe]] *[[Mto Kahambwe]] *[[Mto Kahogo]] *[[Mto Kahumo]] *[[Mto Kaina]] *[[Mto Kairezi]] *[[Mto Kakilo]] *[[Mto Kakindu]] *[[Mto Kakutamba]] *[[Mto Kalambo]] *[[Mto Kalongwe]] *[[Mto Kalosi]] *[[Mto Kalulu]] *[[Mto Kalungu (Kigoma)]] *[[Mto Kalungu (Songwe)]] *[[Mto Kamanga (Arusha)]] *[[Mto Kamanga (Kigoma)]] *[[Mto Kamanyere]] *[[Mto Kamarungu]] *[[Mto Kamawe]] *[[Mto Kamba]] *[[Mto Kambaga]] *[[Mto Kambala]] *[[Mto Kamila]] *[[Mto Kampisa]] *[[Mto Kamyare]] *[[Mto Kana]] *[[Mto Kandasikiri]] *[[Mto Kandavi]] *[[Mto Kanengi]] *[[Mto Kangala]] *[[Mto Kanki]] *[[Mto Kansogo]] *[[Mto Kanyamkochola]] *[[Mto Kanyinamashenda]] *[[Mto Kanyonza]] *[[Mto Kaparamsembe]] *[[Mto Kapatu]] *[[Mto Karanga (Kilimanjaro)]] *[[Mto Karanga (Manyara)]] *[[Mto Kargo]] *[[Mto Karuto]] *[[Mto Kasagwi]] *[[Mto Kasaka]] *[[Mto Kasanga (Dodoma)]] *[[Mto Kasanga (Mbeya)]] *[[Mto Kasanga Kaskazini]] *[[Mto Kasangesi]] *[[Mto Kasango]] *[[Mto Kaseke]] *[[Mto Kasenga]] *[[Mto Kaseria]] *[[Mto Kashalala]] *[[Mto Kashambia]] *[[Mto Kashasha]] *[[Mto Kashiangu]] *[[Mto Kasimani]] *[[Mto Kasinde]] *[[Mto Kasisa]] *[[Mto Kasongeye]] *[[Mto Kassemue]] *[[Mto Katahoka]] *[[Mto Katanta]] *[[Mto Katende]] *[[Mto Katengera]] *[[Mto Katimba (Kigoma)]] *[[Mto Katimba (Rukwa)]] *[[Mto Katipindi]] *[[Mto Katobala]] *[[Mto Katoma]] *[[Mto Katuma]] *[[Mto Katumbiki]] *[[Mto Kausinse]] *[[Mto Kavahesi]] *[[Mto Kavuu]] *[[Mto Kawa]] *[[Mto Kawandi]] *[[Mto Kawankara]] *[[Mto Kawashingiria]] *[[Mto Kayonza]] *[[Mto Kazinga]] *[[Mto Kehengere]] *[[Mto Kekese]] *[[Mto Kelema]] *[[Mto Kendabi]] *[[Mto Keswa]] *[[Mto Keta]] *[[Mto Keyeyeya]] *[[Mto Khonto]] *[[Mto Kiabati]] *[[Mto Kianga]] *[[Mto Kiassi Mouth]] *[[Mto Kibedya]] *[[Mto Kibengi]] *[[Mto Kiberu]] *[[Mto Kibirigu]] *[[Mto Kiboko]] *[[Mto Kibondo]] *[[Mto Kibonji]] *[[Mto Kibubu]] *[[Mto Kichonda]] *[[Mto Kidabaga]] *[[Mto Kidalu]] *[[Mto Kidete]] *[[Mto Kidobwe]] *[[Mto Kiegea]] *[[Mto Kifinuka]] *[[Mto Kifomo]] *[[Mto Kigando]] *[[Mto Kigarie]] *[[Mto Kigeri]] *[[Mto Kigogo]] *[[Mto Kigosi]] *[[Mto Kigozi]] *[[Mto Kigugu]] *[[Mto Kigwana]] *[[Mto Kigwe]] *[[Mto Kihambwe]] *[[Mto Kihanzi]] *[[Mto Kihatu]] *[[Mto Kihete]] *[[Mto Kihue]] *[[Mto Kihuhwi]] *[[Mto Kijenge]] *[[Mto Kikafu]] *[[Mto Kikalelwa]] *[[Mto Kikalo]] *[[Mto Kikamba]] *[[Mto Kikandi]] *[[Mto Kikhando]] *[[Mto Kikole (Dodoma)]] *[[Mto Kikole (Singida)]] *[[Mto Kikolio]] *[[Mto Kikombo]] *[[Mto Kikonga]] *[[Mto Kikongi]] *[[Mto Kikuletwa]] *[[Mto Kikuletwa]] *[[Mto Kikunja Mouth]] *[[Mto Kikunja]] *[[Mto Kikusi]] *[[Mto Kikuyu (Dodoma)]] *[[Mto Kikuyu (Iringa)]] *[[Mto Kilagasa]] *[[Mto Kilakala]] *[[Mto Kilambanga]] *[[Mto Kilangila]] *[[Mto Kilemba]] *[[Mto Kilimi]] *[[Mto Kilindi]] *[[Mto Kilisi]] *[[Mto Kilombero]] *[[Mto Kilungwe]] *[[Mto Kimalawenga]] *[[Mto Kimamba]] *[[Mto Kimanga]] *[[Mto Kimani]] *[[Mto Kimbawala]] *[[Mto Kimbi]] *[[Mto Kimbwe]] *[[Mto Kinanura]] *[[Mto Kindamaliga]] *[[Mto Kinduri]] *[[Mto Kinekungu]] *[[Mto Kingori]] *[[Mto Kinoka]] *[[Mto Kinswagi]] *[[Mto Kinungai]] *[[Mto Kinya]] *[[Mto Kinyanguku]] *[[Mto Kinyasungwe]] *[[Mto Kinyasungwe Mdogo]] *[[Mto Kinyenyele]] *[[Mto Kiomboni Mouth]] *[[Mto Kipaka]] *[[Mto Kipamba]] *[[Mto Kipanda]] *[[Mto Kipanga]] *[[Mto Kipange]] *[[Mto Kiperere]] *[[Mto Kipizi]] *[[Mto Kipoke]] *[[Mto Kipule]] *[[Mto Kirama]] *[[Mto Kirangose]] *[[Mto Kirenga]] *[[Mto Kirera]] *[[Mto Kiriama]] *[[Mto Kirimeri]] *[[Mto Kirindi]] *[[Mto Kironda]] *[[Mto Kirongo]] *[[Mto Kirumba]] *[[Mto Kiruruma]] *[[Mto Kirurumo]] *[[Mto Kisaji]] *[[Mto Kisaki]] *[[Mto Kisama]] *[[Mto Kisangara]] *[[Mto Kisangata]] *[[Mto Kisaruko]] *[[Mto Kiseru]] *[[Mto Kisesse]] *[[Mto Kishanda]] *[[Mto Kishuro]] *[[Mto Kisiaro]] *[[Mto Kisigo]] *[[Mto Kisima]] *[[Mto Kisimani]] *[[Mto Kisimba]] *[[Mto Kisimiri]] *[[Mto Kisisi]] *[[Mto Kisitu]] *[[Mto Kisiwani]] *[[Mto Kisolwa]] *[[Mto Kisonga]] *[[Mto Kissere]] *[[Mto Kisuka]] *[[Mto Kisukwani]] *[[Mto Kisutu]] *[[Mto Kiswaga]] *[[Mto Kitalawe]] *[[Mto Kitama]] *[[Mto Kitandawala]] *[[Mto Kitapibi]] *[[Mto Kitauti]] *[[Mto Kitenden]] *[[Mto Kitete]] *[[Mto Kitiangare]] *[[Mto Kitindua]] *[[Mto Kitingi]] *[[Mto Kitiwaka]] *[[Mto Kitonga]] *[[Mto Kitopa]] *[[Mto Kitope]] *[[Mto Kivishini]] *[[Mto Kivomila]] *[[Mto Kiwa Kiwa]] *[[Mto Kiwanga]] *[[Mto Kiweya]] *[[Mto Kiwira]] *[[Mto Kiyoka]] *[[Mto Kizigo]] *[[Mto Kizunguli]] *[[Mto Kladeta]] *[[Mto Kokindu]] *[[Mto Kolongo]] *[[Mto Koluguzao]] *[[Mto Kolungazao]] *[[Mto Komahola]] *[[Mto Kombe]] *[[Mto Komboni]] *[[Mto Kondoa]] *[[Mto Kongwa]] *[[Mto Kopeke]] *[[Mto Kopoli]] *[[Mto Koreni]] *[[Mto Kotiantie]] *[[Mto Kou]] *[[Mto Krombona]] *[[Mto Kukiogo]] *[[Mto Kuku (Rukwa)]] *[[Mto Kuku (Singida)]] *[[Mto Kulaa]] *[[Mto Kuli]] *[[Mto Kuma]] *[[Mto Kumuka]] *[[Mto Kuna]] *[[Mto Kundugu]] *[[Mto Kunga]] *[[Mto Kunganiro]] *[[Mto Kunilakongi]] *[[Mto Kunze]] *[[Mto Kurufa]] *[[Mto Kwai]] *[[Mto Kwale (Singida)]] *[[Mto Kwale (Tanga)]] *[[Mto Kwalukonge]] *[[Mto Kwamatumba]] *[[Mto Kwamtare]] *[[Mto Kwangula]] *[[Mto Kware Magharibi]] *[[Mto East Kware|Mto Kware Mashariki]] *[[Mto Kwawa]] *[[Mto Kwekuyu]] *[[Mto Kwisaka]] *[[Mto Kwukmu]] *[[Mto Kyabale]] *[[Mto Kyarano]] == L == *[[Mto Lagossa]] *[[Mto Lambo (Kilimanjaro)]] *[[Mto Lambo (Pwani)]] *[[Mto Landarit]] *[[Mto Langangulu]] *[[Mto Leborosene]] *[[Mto Leinet]] *[[Mto Leketindi]] *[[Mto Leleigoni]] *[[Mto Lelessuta]] *[[Mto Lemanda]] *[[Mto Lembeni]] *[[Mto Lembolyo]] *[[Mto Lenakuru]] *[[Mto Leseleda]] *[[Mto Liahamili]] *[[Mto Liawana]] *[[Mto Libula]] *[[Mto Lidete (Morogoro)]] *[[Mto Lidete (Rufiji)]] *[[Mto Liembele]] *[[Mto Ligenye]] *[[Mto Ligombe]] *[[Mto Ligunga (Lindi)]] *[[Mto Ligunga (Ruvuma)]] *[[Mto Lihamo]] *[[Mto Lihangwa]] *[[Mto Lihonja]] *[[Mto Lihutu]] *[[Mto Likawa]] *[[Mto Likombora]] *[[Mto Likonde]] *[[Mto Likumbi]] *[[Mto Likuyu]] *[[Mto Lilehangule]] *[[Mto Lilondi]] *[[Mto Lima]] *[[Mto Limba Limba]] *[[Mto Lindi]] *[[Mto Lingenyeni]] *[[Mto Linolo]] *[[Mto Lipinda]] *[[Mto Lipuyu]] *[[Mto Lirombe]] *[[Mto Lisinjiri]] *[[Mto Litapwasi]] *[[Mto Litete]] *[[Mto Litoa]] *[[Mto Litopanyondo]] *[[Mto Liuni]] *[[Mto Liwale]] *[[Mto Liwale Makubwa]] *[[Mto Liwawa]] *[[Mto Liwawi]] *[[Mto Liwetia]] *[[Mto Loasi]] *[[Mto Lofia]] *[[Mto Loldiloi]] *[[Mto Lolgarien]] *[[Mto Lolmagantile]] *[[Mto Londan]] *[[Mto Londaner]] *[[Mto Londo]] *[[Mto Longa]] *[[Mto Longishu]] *[[Mto Lorakale]] *[[Mto Loraroshi]] *[[Mto Losayai]] *[[Mto Luaga]] *[[Mto Luaha]] *[[Mto Luamfi]] *[[Mto Luana]] *[[Mto Luanga]] *[[Mto Lubalisi]] *[[Mto Lubangalala]] *[[Mto Lubasazi]] *[[Mto Lubi]] *[[Mto Lubugwe]] *[[Mto Luchemo]] *[[Mto Ludewa]] *[[Mto Luega]] *[[Mto Luegele]] *[[Mto Luelu]] *[[Mto Luengera]] *[[Mto Lufile]] *[[Mto Lufilisi]] *[[Mto Lufirio]] *[[Mto Lufubu]] *[[Mto Lufugwa]] *[[Mto Lufundo]] *[[Mto Lugalawa]] *[[Mto Lugonezi]] *[[Mto Lugufu]] *[[Mto Lugugu]] *[[Mto Lugungwisi]] *[[Mto Luhanga]] *[[Mto Luhangazi]] *[[Mto Luhekea]] *[[Mto Luhembe]] *[[Mto Luhenei]] *[[Mto Luhimba]] *[[Mto Luhira (Rufiji)]] *[[Mto Luhira (Ruvuma)]] *[[Mto Luhirea]] *[[Mto Luhombero]] *[[Mto Luhoroto]] *[[Mto Luhumuka]] *[[Mto Luhute]] *[[Mto Luiche (Kigoma)]] *[[Mto Luiche (Rukwa)]] *[[Mto Luiga]] *[[Mto Luika]] *[[Mto Luinga]] *[[Mto Luipaki]] *[[Mto Lukale]] *[[Mto Lukali]] *[[Mto Lukandi]] *[[Mto Lukanga]] *[[Mto Lukangago]] *[[Mto Lukarasi]] *[[Mto Lukigura]] *[[Mto Lukilukuru]] *[[Mto Lukima]] *[[Mto Lukimwa]] *[[Mto Lukonde]] *[[Mto Lukonge]] *[[Mto Lukose]] *[[Mto Lukosi]] *[[Mto Lukowe]] *[[Mto Lukulasi]] *[[Mto Lukuledi]] *[[Mto Lukuliro]] *[[Mto Lukumbule]] *[[Mto Lukusu]] *[[Mto Lukwamba]] *[[Mto Lukwati]] *[[Mto Lukwika]] *[[Mto Lulindi]] *[[Mto Lulongwe]] *[[Mto Luma]] *[[Mto Lumba]] *[[Mto Lumbwa]] *[[Mto Lumbye]] *[[Mto Lumecha]] *[[Mto Lumene]] *[[Mto Lumeno]] *[[Mto Lumesule]] *[[Mto Lumi]] *[[Mto Lumuma]] *[[Mto Lumumwu]] *[[Mto Lunagara]] *[[Mto Lungombe]] *[[Mto Lungonya]] *[[Mto Lungu]] *[[Mto Lungumba]] *[[Mto Lunyere]] *[[Mto Lupa]] *[[Mto Lupali]] *[[Mto Lupambo]] *[[Mto Lupato]] *[[Mto Luri]] *[[Mto Lusali]] *[[Mto Lusesa]] *[[Mto Lusili]] *[[Mto Lusilukulu]] *[[Mto Lusongwe]] *[[Mto Luswiswi]] *[[Mto Lutembo]] *[[Mto Lutuka]] *[[Mto Lutungo]] *[[Mto Luula]] *[[Mto Luvilwa]] *[[Mto Luwalisi]] *[[Mto Luwanda]] *[[Mto Luwega]] *[[Mto Luwegu]] *[[Mto Luweli]] *[[Mto Luwesu]] *[[Mto Luwigu]] *[[Mto Luwila]] *[[Mto Luwoyoyo]] *[[Mto Luyangala]] *[[Mto Lwengera]] == M == *[[Mto Mabere]] *[[Mto Mabigiri]] *[[Mto Mabonwe]] *[[Mto Mabubi]] *[[Mto Machawa]] *[[Mto Madaba]] *[[Mto Madawi]] *[[Mto Madugure]] *[[Mto Madukwa]] *[[Mto Maduma (Dodoma)]] *[[Mto Maduma (Singida)]] *[[Mto Mafugusa (Dodoma)]] *[[Mto Mafugusa (Morogoro)]] *[[Mto Mafundu]] *[[Mto Mafunzi]] *[[Mto Magamba]] *[[Mto Maganga]] *[[Mto Magara]] *[[Mto Magarata]] *[[Mto Magdireshu]] *[[Mto Maghang]] *[[Mto Magogo (Katavi)|Mto Magogo]] *[[Mto Magogo (Mwanza)|Mto Magogo]] *[[Mto Magogo (Shinyanga)|Mto Magogo]] *[[Mto Magole]] *[[Mto Magome]] *[[Mto Magungo]] *[[Mto Mahandasi]] *[[Mto Mahato]] *[[Mto Mahenela]] *[[Mto Maheta]] *[[Mto Mahiwa]] *[[Mto Mahuru]] *[[Mto Majawanga]] *[[Mto Majenjeula]] *[[Mto Maji Mekundu]] *[[Mto Majidengwa]] *[[Mto Majimahuhu]] *[[Mto Makagera]] *[[Mto Makamba]] *[[Mto Makambe]] *[[Mto Makare]] *[[Mto Makasumbi]] *[[Mto Makawila]] *[[Mto Makigogo]] *[[Mto Makinba]] *[[Mto Makingi]] *[[Mto Makiwo]] *[[Mto Makoja]] *[[Mto Makonda]] *[[Mto Makongodera]] *[[Mto Makulamula]] *[[Mto Makulwa]] *[[Mto Makunga]] *[[Mto Makungo]] *[[Mto Makunguwiro]] *[[Mto Malagarasi]] *[[Mto Malala]] *[[Mto Malale]] *[[Mto Malambo (Katavi)]] *[[Mto Malambo (Arusha)]] *[[Mto Malangali]] *[[Mto Malangwe]] *[[Mto Malelya]] *[[Mto Malembo]] *[[Mto Malengya]] *[[Mto Malepeta]] *[[Mto Malessa]] *[[Mto Malimba]] *[[Mto Mambeni]] *[[Mto Mambi (Mbeya)]] *[[Mto Mambi (Mtwara)]] *[[Mto Mambinda]] *[[Mto Mambizi]] *[[Mto Mambo]] *[[Mto Manchera]] *[[Mto Manda (Katavi)]] *[[Mto Manda (Rukwa)]] *[[Mto Mandahaa]] *[[Mto Mandima]] *[[Mto Mandowa]] *[[Mto Manga]] *[[Mto Mangali]] *[[Mto Mangasini]] *[[Mto Mangata]] *[[Mto Mango]] *[[Mto Mangwa (Tanzania)|Mto Mangwa]] *[[Mto Maniere]] *[[Mto Manje]] *[[Mto Manonga]] *[[Mto Manyema]] *[[Mto Manyo]] *[[Mto Manyoa]] *[[Mto Maoungulu]] *[[Mto Mapembe]] *[[Mto Mapiringa]] *[[Mto Mara]] *[[Mto Marakara]] *[[Mto Marba]] *[[Mto Marengamadu]] *[[Mto Mario]] *[[Mto Marithi]] *[[Mto Marue]] *[[Mto Masala]] *[[Mto Masamaki]] *[[Mto Masanwa]] *[[Mto Masena]] *[[Mto Mashima]] *[[Mto Masimba]] *[[Mto Masinde]] *[[Mto Masiriwa]] *[[Mto Masungwe]] *[[Mto Maswala]] *[[Mto Mata]] *[[Mto Matalalu]] *[[Mto Matandu]] *[[Mto Matanga]] *[[Mto Matapua]] *[[Mto Matapwende]] *[[Mto Matauka]] *[[Mto Matembe]] *[[Mto Matete]] *[[Mto Matisi]] *[[Mto Matiuku]] *[[Mto Matugonewetu]] *[[Mto Matuli]] *[[Mto Matumbire]] *[[Mto Matunda]] *[[Mto Mavuji]] *[[Mto Mawa]] *[[Mto Mawate]] *[[Mto Mawe]] *[[Mto Maweli]] *[[Mto Maweni]] *[[Mto Mawera]] *[[Mto Mawina]] *[[Mto Mayaha]] *[[Mto Mayaka]] *[[Mto Mayamasi]] *[[Mto Mazingara]] *[[Mto Mbahwa]] *[[Mto Mbaka]] *[[Mto Mbakana]] *[[Mto Mbala]] *[[Mto Mbalageti]] *[[Mto Mbalamu]] *[[Mto Mbalanga]] *[[Mto Mbalizi]] *[[Mto Mbalu]] *[[Mto Mbangala]] *[[Mto Mbangi]] *[[Mto Mbanja]] *[[Mto Mbara]] *[[Mto Mbarahindi]] *[[Mto Mbarali]] *[[Mto Mbarangandu]] *[[Mto Mbarwa]] *[[Mto Mbawazi]] *[[Mto Mbegea]] *[[Mto Mbele]] *[[Mto Mbembe]] *[[Mto Mberewere]] *[[Mto Mbezi]] *[[Mto Mbiki]] *[[Mto Mbilwa]] *[[Mto Mbinga]] *[[Mto Mbiriri (Kilimanjaro)]] *[[Mto Mbiriri (Mbeya)]] *[[Mto Mbogo]] *[[Mto Mbondo]] *[[Mto Mbonja]] *[[Mto Mbono]] *[[Mto Mborohadi]] *[[Mto Mbowu]] *[[Mto Mbungu]] *[[Mto Mbunguti]] *[[Mto Mbuo]] *[[Mto Mbusi]] *[[Mto Mbuyajira]] *[[Mto Mbwemburu]] *[[Mto Mchanga]] *[[Mto Mchilipa]] *[[Mto Mchuchuma]] *[[Mto Mdanda]] *[[Mto Mdonja]] *[[Mto Mdyosi]] *[[Mto Mehariwa]] *[[Mto Meketu]] *[[Mto Melela]] *[[Mto Merui]] *[[Mto Merule]] *[[Mto Meta]] *[[Mto Mfafia]] *[[Mto Mfinga]] *[[Mto Mfukwe]] *[[Mto Mfulsi]] *[[Mto Mfumbu]] *[[Mto Mfuwazi]] *[[Mto Mfwalsi]] *[[Mto Mfwiro]] *[[Mto Mfwisi]] *[[Mto Mgambira]] *[[Mto Mgarangara]] *[[Mto Mgata]] *[[Mto Mgawile]] *[[Mto Mgega]] *[[Mto Mgela]] *[[Mto Mgera]] *[[Mto Mgeta]] *[[Mto Mgigawa]] *[[Mto Mgimbo]] *[[Mto Mglumi]] *[[Mto Mgobe]] *[[Mto Mgogo]] *[[Mto Mgomba]] *[[Mto Mgombani]] *[[Mto Mgonia]] *[[Mto Mgonya]] *[[Mto Mgugudsi]] *[[Mto Mgulungulu]] *[[Mto Mgungusi]] *[[Mto Mgunje]] *[[Mto Mhala]] *[[Mto Mhangahanga]] *[[Mto Mhangasi (Morogoro)]] *[[Mto Mhangasi (Ruvuma)]] *[[Mto Mhimbasi]] *[[Mto Mholo]] *[[Mto Mhongo]] *[[Mto Mhuko]] *[[Mto Mhula]] *[[Mto Mhungu]] *[[Mto Mhwala]] *[[Mto Midaho]] *[[Mto Midiho]] *[[Mto Miesi]] *[[Mto Migasi]] *[[Mto Migogo]] *[[Mto Mihangalaya]] *[[Mto Mihatu]] *[[Mto Mihindo]] *[[Mto Mihoga]] *[[Mto Mihumo]] *[[Mto Mikwa]] *[[Mto Mikwale]] *[[Mto Mikwayuni]] *[[Mto Milaka]] *[[Mto Milala]] *[[Mto Milanda]] *[[Mto Milango]] *[[Mto Milembe]] *[[Mto Milola]] *[[Mto Mimbi]] *[[Mto Mingoti]] *[[Mto Minyanda]] *[[Mto Minyonyoni]] *[[Mto Mirahi]] *[[Mto Miranda]] *[[Mto Mironge]] *[[Mto Mironji]] *[[Mto Misasati]] *[[Mto Misunga]] *[[Mto Mitawa]] *[[Mto Mitesa]] *[[Mto Mitondo (Lindi)]] *[[Mto Mitondo (Morogoro)]] *[[Mto Mitumbati]] *[[Mto Mituru]] *[[Mto Miwasi]] *[[Mto Miyombo]] *[[Mto Mjembe]] *[[Mto Mjomwio]] *[[Mto Mjonga]] *[[Mto Mjura]] *[[Mto Mkalamu]] *[[Mto Mkana]] *[[Mto Mkanga]] *[[Mto Mkata (Lindi)|Mto Mkata]] *[[Mto Mkata (Morogoro)|Mto Mkata]] *[[Mto Mkavio]] *[[Mto Mkingasi]] *[[Mto Mkingi]] *[[Mto Mkinke]] *[[Mto Mkiwa]] *[[Mto Mkofwe]] *[[Mto Mkoji]] *[[Mto Mkoleko]] *[[Mto Mkolo]] *[[Mto Mkomazi]] *[[Mto Mkombe (Rukwa)|Mto Mkombe]] *[[Mto Mkombe (Tabora)|Mto Mkombe]] *[[Mto Mkombesi]] *[[Mto Mkombezi]] *[[Mto Mkomero]] *[[Mto Mkondadye]] *[[Mto Mkondoa]] *[[Mto Mkongoleko]] *[[Mto Mkongore]] *[[Mto Mkoo]] *[[Mto Mkorka]] *[[Mto Mkowangero]] *[[Mto Mkuju]] *[[Mto Mkujuni]] *[[Mto Mkuku]] *[[Mto Mkukwe]] *[[Mto Mkulumusi]] *[[Mto Mkulumuzi]] *[[Mto Mkulyo]] *[[Mto Mkummkum]] *[[Mto Mkundi (Dodoma)]] *[[Mto Mkundi (Morogoro)]] *[[Mto Mkundi (Mtwara)]] *[[Mto Mkungo]] *[[Mto Mkupehi]] *[[Mto Mkurusi (Tabora)]] *[[Mto Mkurusi (Ruvuma)]] *[[Mto Mkusa]] *[[Mto Mkusi]] *[[Mto Mkusu]] *[[Mto Mkuu]] *[[Mto Mkuva]] *[[Mto Mkuzi]] *[[Mto Mkwasi]] *[[Mto Mkwenya]] *[[Mto Mlaga]] *[[Mto Mlandasi]] *[[Mto Mlandizi]] *[[Mto Mlanga]] *[[Mto Mlawi]] *[[Mto Mlemwa]] *[[Mto Mlera]] *[[Mto Mligaji]] *[[Mto Mlinyi]] *[[Mto Mloa]] *[[Mto Mloda]] *[[Mto Mlombea]] *[[Mto Mlomboje]] *[[Mto Mlomboji]] *[[Mto Mlombwe]] *[[Mto Mlongosi]] *[[Mto Mloui]] *[[Mto Mlowa]] *[[Mto Mlowezi]] *[[Mto Mlowoka]] *[[Mto Mlumbi]] *[[Mto Mlungiro]] *[[Mto Mlungu]] *[[Mto Mlungui]] *[[Mto Mluzu]] *[[Mto Mmoga]] *[[Mto Mnero]] *[[Mto Mngazi]] *[[Mto Mnguvia]] *[[Mto Mnyera]] *[[Mto Mnyongoo]] *[[Mto Mnyusi]] *[[Mto Moame]] *[[Mto Mobokoi]] *[[Mto Mohambwe]] *[[Mto Mohazima]] *[[Mto Mohoro]] *[[Mto Mohwazi]] *[[Mto Moinik]] *[[Mto Mokumira]] *[[Mto Mokungwe]] *[[Mto Molila]] *[[Mto Momba]] *[[Mto Mombalazi]] *[[Mto Mombo]] *[[Mto Monga (Rukwa)|Mto Monga]] *[[Mto Mongo]] *[[Mto Mongomwankima]] *[[Mto Monokore]] *[[Mto Morera]] *[[Mto Mori]] *[[Mto Morogoro]] *[[Mto Mosi]] *[[Mto Motale]] *[[Mto Motonto]] *[[Mto Mowe]] *[[Mto Moyowosi]] *[[Mto Mpanda (Katavi)]] *[[Mto Mpanda (Rukwa)]] *[[Mto Mpandwe]] *[[Mto Mpanga (Morogoro)]] *[[Mto Mpanga (Njombe)]] *[[Mto Mpangali]] *[[Mto Mpanyura]] *[[Mto Mpasa]] *[[Mto Mpemba]] *[[Mto Mpembe]] *[[Mto Mpemvi]] *[[Mto Mpengere]] *[[Mto Mpepo]] *[[Mto Mpera]] *[[Mto Mpiji]] *[[Mto Mpingo]] *[[Mto Mpira]] *[[Mto Mponde]] *[[Mto Mporo]] *[[Mto Mpuma]] *[[Mto Mpura]] *[[Mto Mpuruli]] *[[Mto Mrambo]] *[[Mto Mrugaruga]] *[[Mto Msaadya]] *[[Mto Msagelela]] *[[Mto Msaginya]] *[[Mto Msaju]] *[[Mto Msambia]] *[[Mto Msana]] *[[Mto Msanga]] *[[Mto Msangai]] *[[Mto Msangasi]] *[[Mto Msangesi]] *[[Mto Msango]] *[[Mto Msanyila]] *[[Mto Msasi]] *[[Mto Msauesi]] *[[Mto Msavesi]] *[[Mto Msefwe]] *[[Mto Msega]] *[[Mto Msegere]] *[[Mto Msemembo]] *[[Mto Msenguse]] *[[Mto Msenguzi]] *[[Mto Msenjesi Ndogo]] *[[Mto Msesule]] *[[Mto Mseta]] *[[Mto Msima]] *[[Mto Msimba]] *[[Mto Msimbazi (Dar es Salaam)|Mto Msimbazi]] *[[Mto Msimbazi (Tanga)|Mto Msimbazi]] *[[Mto Msinejewe]] *[[Mto Msinga]] *[[Mto Msingazi]] *[[Mto Msiri]] *[[Mto Msisi (Dodoma)]] *[[Mto Msisi (Singida)]] *[[Mto Mslezy]] *[[Mto Mslhasi]] *[[Mto Msobwe]] *[[Mto Msola]] *[[Mto Msolwa (Morogoro)]] *[[Mto Msolwa (Ruvuma)]] *[[Mto Msoro]] *[[Mto Msorsa]] *[[Mto Little Msowero|Mto Msowero Mdogo]] *[[Mto Mssala Mouth]] *[[Mto Mssingwi]] *[[Mto Msua (Pwani)]] *[[Mto Msua (Singida)]] *[[Mto Msuguluda]] *[[Mto Msumbiji]] *[[Mto Msumbisi]] *[[Mto Mswero]] *[[Mto Mswiswi]] *[[Mto Mtaga]] *[[Mto Mtakuja]] *[[Mto Mtamba]] *[[Mto Mtambo]] *[[Mto Mtandasi]] *[[Mto Mtega]] *[[Mto Mtembwa]] *[[Mto Mteri]] *[[Mto Mtetesi]] *[[Mto Mtimbira]] *[[Mto Mtimbiri]] *[[Mto Mtindiri]] *[[Mto Mtiro]] *[[Mto Mtisi]] *[[Mto Mtolela]] *[[Mto Mtonga]] *[[Mto Mtoni]] *[[Mto Mtopesi]] *[[Mto Mtoro]] *[[Mto Mtozi]] *[[Mto Mtsatsavi]] *[[Mto Mtshinyiri]] *[[Mto Mtshwege]] *[[Mto Mtua]] *[[Mto Mtuka]] *[[Mto Mtukano]] *[[Mto Mtumbe]] *[[Mto Mtumbei]] *[[Mto Mtumbu]] *[[Mto Mtundu]] *[[Mto Muakatete]] *[[Mto Mubulungu]] *[[Mto Mue]] *[[Mto Muengo]] *[[Mto Mugala]] *[[Mto Mugaye]] *[[Mto Mugengi]] *[[Mto Mugera]] *[[Mto Mugewe]] *[[Mto Mugoro]] *[[Mto Mugozi]] *[[Mto Mugubia]] *[[Mto Mugunga]] *[[Mto Muguti]] *[[Mto Mugwisi]] *[[Mto Muhama]] *[[Mto Muhanga]] *[[Mto Muhangasi]] *[[Mto Muhesi]] *[[Mto Muhinje]] *[[Mto Muhiri]] *[[Mto Muhongo]] *[[Mto Muhungutu]] *[[Mto Muhuwesi]] *[[Mto Muhuwezi]] *[[Mto Muipa]] *[[Mto Muira]] *[[Mto Muirisha]] *[[Mto Muisi]] *[[Mto Mujitu]] *[[Mto Muka]] *[[Mto Mukana]] *[[Mto Mukangazi]] *[[Mto Mukarasi]] *[[Mto Mukauka]] *[[Mu Kidimba|Mto Mu Kidimba]] *[[Mu Kigogo|Mto Mu Kigogo]] *[[Mu Kinyangona|Mto Mu Kinyangona]] *[[Mto Mukugwa]] *[[Mto Mulagia]] *[[Mto Mulalakuwa]] *[[Mto Mulale]] *[[Mto Mulangarasi]] *[[Mto Mulasi]] *[[Mto Mulo]] *[[Mto Mumbara]] *[[Mto Munanka]] *[[Mto Munga (Iringa)]] *[[Mto Munga (Morogoro)]] *[[Mto Mungako]] *[[Mto Munga Mawe]] *[[Mto Mungamkuru]] *[[Mto Munge]] *[[Mto Mungu (Tanzania)|Mto Mungu]] *[[Mto Mungushi]] *[[Mto Munimbira]] *[[Mto Munjiti]] *[[Mto Munkinka]] *[[Mto Munsu]] *[[Mto Munya]] *[[Mto Munyangwa]] *[[Mto Munyu]] *[[Mto Mupindi]] *[[Mto Murembwi]] *[[Mto Muriani]] *[[Mto Murishunda]] *[[Mto Muronzi]] *[[Mu Ruhamba|Mto Mu Ruhamba]] *[[Mto Murunjoeda]] *[[Mto Murusenye]] *[[Mto Musa (Ruvu)]] *[[Mto Musa (Singida)]] *[[Mto Musangairo]] *[[Mto Muse (Njombe)|Mto Muse]] *[[Mto Muse (Rukwa)]] *[[Mto Musihasi]] *[[Mto Musipisi]] *[[Mto Muswima]] *[[Mto Mutimtali]] *[[Mto Muttoro]] *[[Mto Mutumnadi]] *[[Mto Muvraini]] *[[Mto Muyawo]] *[[Mto Muzi]] *[[Mto Mvavi]] *[[Mto Mvomero]] *[[Mto Mvudu]] *[[Mto Mvuha]] *[[Mto Mvumi]] *[[Mto Mvunwa]] *[[Mto Mwabagange]] *[[Mto Mwadii]] *[[Mto Mwahundia]] *[[Mto Mwajikali]] *[[Mto Mwakidagemba]] *[[Mto Mwalisi]] *[[Mto Mwambalia]] *[[Mto Mwambesi]] *[[Mto Mwamhule]] *[[Mto Mwanakombo]] *[[Mto Mwandugolinda]] *[[Mto Mwanga]] *[[Mto Mwangeke]] *[[Mto Mwangulu]] *[[Mto Mwanhoro]] *[[Mto Mwanikuwa]] *[[Mto Mwankala]] *[[Mto Mwanyanganga]] *[[Mto Mwanyenzi]] *[[Mto Mware]] *[[Mto Mwaru]] *[[Mto Mwashabibiti]] *[[Mto Mwashagi]] *[[Mto Mwashigera]] *[[Mto Mwasis]] *[[Mto Mwatesi]] *[[Mto Mwati]] *[[Mto Mwatisi]] *[[Mto Mwega]] *[[Mto Mwelizi]] *[[Mto Mwenge]] *[[Mto Mweruzi]] *[[Mto Mwetsa]] *[[Mto Mwetsi]] *[[Mto Mwhigiti]] *[[Mto Mwigombo]] *[[Mto Mwigulu]] *[[Mto Mwili]] *[[Mto Mwimbi]] *[[Mto Mwisa]] *[[Mto Mwiti]] *[[Mto Mwnyamaji]] *[[Mto Mwnyinyi]] *[[Mto Mwunekese]] *[[Mto Myaani]] *[[Mto Myavisi]] *[[Mto Mzambiazi]] *[[Mto Mzelezi]] *[[Mto Mziha]] *[[Mto Mzimui]] *[[Mto Mzinga]] *[[Mto Mzingi]] *[[Mto Mzukune]] *[[Mto Mzuzuma]] == N == *[[Mto Nachihungo]] *[[Mto Nadare]] *[[Mto Nadari]] *[[Mto Nahatu]] *[[Mto Naiperra]] *[[Mto Nairobo]] *[[Mto Naitimitim]] *[[Mto Nakambalala]] *[[Mto Nakangi]] *[[Mto Nakarara]] *[[Mto Nakaronji]] *[[Mto Nakarsonde]] *[[Mto Nakawale (Lindi)]] *[[Mto Nakawale (Ruvuma)]] *[[Mto Nakikona]] *[[Mto Nakiu]] *[[Mto Nakiwacho]] *[[Mto Namahoka]] *[[Mto Namakala]] *[[Mto Namakonga]] *[[Mto Namakungu]] *[[Mto Namamba]] *[[Mto Namanga]] *[[Mto Namatete]] *[[Mto Namawa]] *[[Mto Namawala]] *[[Mto Namba]] *[[Mto Nambala]] *[[Mto Nambalapi]] *[[Mto Nambango]] *[[Mto Nambungu]] *[[Mto Nambwa]] *[[Mto Nambwala]] *[[Mto Namgaru]] *[[Mto Namigongo]] *[[Mto Namikoreko]] *[[Mto Namingunde]] *[[Mto Namino]] *[[Mto Namitambo]] *[[Mto Namkonga]] *[[Mto Namo Sichu]] *[[Mto Nampembe]] *[[Mto Nampunga]] *[[Mto Nanga (Kilimanjaro)]] *[[Mto Nanga (Tabora)]] *[[Mto Nangano]] *[[Mto Nangira]] *[[Mto Nangoka]] *[[Mto Nangongora]] *[[Mto Nangonondo]] *[[Mto Nangorombwe]] *[[Mto Nangura]] *[[Mto Nanungu]] *[[Mto Nanyaga]] *[[Mto Nanyasi]] *[[Mto Nanyelesia]] *[[Mto Nanyiki]] *[[Mto Nanyumbu]] *[[Mto Nanyungu]] *[[Mto Nariaroni]] *[[Mto Narok]] *[[Mto Naru Muru]] *[[Mto Narungombe]] *[[Mto Narusi]] *[[Mto Nassoro]] *[[Mto Nayabat]] *[[Mto Naylwambu]] *[[Mto Nbuchi]] *[[Mto Nchiriria]] *[[Mto Ndala]] *[[Mto Ndaloteji]] *[[Mto Ndasho]] *[[Mto Ndemabolia]] *[[Mto Ndemba]] *[[Mto Ndembera]] *[[Mto Ndembo]] *[[Mto Ndilila]] *[[Mto Ndishi]] *[[Mto Ndoba]] *[[Mto Ndoha]] *[[Mto Ndoleleji]] *[[Mto Ndoyo]] *[[Mto Nduati]] *[[Mto Ndudumo]] *[[Mto Ndumbi]] *[[Mto Ndunyunyungu]] *[[Mto Nduruma]] *[[Mto Ndurumo (Tanzania)|Mto Ndurumo]] *[[Mto Ndwagasa]] *[[Mto Negezi]] *[[Mto Neroko]] *[[Mto Ngabora]] *[[Mto Ngaka]] *[[Mto Ngalanda]] *[[Mto Ngamuriagi]] *[[Mto Ngandi]] *[[Mto Nganga]] *[[Mto Ngangata]] *[[Mto Ngano]] *[[Mto Nganowe]] *[[Mto Ngarenaro]] *[[Mto Ngasamo]] *[[Mto Ngasara]] *[[Mto Ngasaro]] *[[Mto Ngaserai]] *[[Mto Ngemambili]] *[[Mto Ngende]] *[[Mto Ngerengere]] *[[Mto Nghuru]] *[[Mto Ngluwa]] *[[Mto Ngnonghole]] *[[Mto Ngofi]] *[[Mto Ngoiyawiawi]] *[[Mto Ngolai]] *[[Mto Ngombe]] *[[Mto Ngombesi]] *[[Mto Ngongwa]] *[[Mto Ngono]] *[[Mto Ngunguta]] *[[Mto Ngunja]] *[[Mto Ngurumahiga]] *[[Mto Nguruo ya Komani]] *[[Mto Nguye]] *[[Mto Nhende]] *[[Mto Nhera]] *[[Mto Nhumbu]] *[[Mto Nhungumalo]] *[[Mto Niagama]] *[[Mto Niamba]] *[[Mto Niarawasi]] *[[Mto Niensi]] *[[Mto Nikonga]] *[[Mto Nililirwa]] *[[Mto Ninolo]] *[[Mto Niro]] *[[Mto Njakapembe]] *[[Mto Njalila]] *[[Mto Njamkala]] *[[Mto Njawala]] *[[Mto Njegea]] *[[Mto Njenje]] *[[Mto Njoka]] *[[Mto Njombe]] *[[Mto Njombe]] *[[Mto Njuga]] *[[Mto Njugilo]] *[[Mto Njungwe]] *[[Mto Nkalangali]] *[[Mto Nkanka]] *[[Mto Nkanzu]] *[[Mto Nkima]] *[[Mto Nkindo]] *[[Mto Nkiwe]] *[[Mto Nkole]] *[[Mto Nkololue]] *[[Mto Nkolongo]] *[[Mto Nkonjigwe]] *[[Mto Nkuku]] *[[Mto Nkululu]] *[[Mto Nkumba]] *[[Mto Nkussa]] *[[Mto Nkwarani]] *[[Mto Nongwa]] *[[Mto Nsalamba]] *[[Mto Nsanga]] *[[Mto Nsengesi]] *[[Mto Nsingula]] *[[Mto Nsoga]] *[[Mto Nsolwa]] *[[Mto Nsunda]] *[[Mto Ntandamanga]] *[[Mto Ntangano]] *[[Mto Ntembwe]] *[[Mto Ntikangwa]] *[[Mto Ntoba]] *[[Mto Ntondo]] *[[Mto Numba]] *[[Mto Numbanumba]] *[[Mto Nuogomo]] *[[Mto Nyabalegi]] *[[Mto Nyabangi]] *[[Mto Nyabikuna]] *[[Mto Nyabu]] *[[Mto Nyabujera]] *[[Mto Nyabulela]] *[[Mto Nyaburongo]] *[[Mto Nyabuyumbu]] *[[Mto Nyahira]] *[[Mto Nyahua]] *[[Mto Nyahuma]] *[[Mto Nyakabindi]] *[[Mto Nyakabwera]] *[[Mto Nyakagera]] *[[Mto Nyakagere]] *[[Mto Nyakarenzi]] *[[Mto Nyakasangwe]] *[[Mto Nyakichabo]] *[[Mto Nyakihanga]] *[[Mto Nyakikuku]] *[[Mto Nyakitambi]] *[[Mto Nyakukutu]] *[[Mto Nyakychabo]] *[[Mto Nyalama]] *[[Mto Nyalwambu]] *[[Mto Nyalwe]] *[[Mto Nyama]] *[[Mto Nyamabare]] *[[Mto Nyamagonga]] *[[Mto Nyamanzi]] *[[Mto Nyamasenga]] *[[Mto Nyamazama]] *[[Mto Nyambeho]] *[[Mto Nyamburo]] *[[Mto Nyamguni]] *[[Mto Nyamilowe]] *[[Mto Nyamironge]] *[[Mto Nyamiruma]] *[[Mto Nyamufaliza]] *[[Mto Nyamuni]] *[[Mto Nyamutogota]] *[[Mto Nyamuzi]] *[[Mto Nyamwago]] *[[Mto Nyamweta]] *[[Mto Nyamzovu]] *[[Mto Nyanama]] *[[Mto Nyandiga]] *[[Mto Nyangalala]] *[[Mto Nyangao]] *[[Mto Nyangoma]] *[[Mto Nyangombe]] *[[Mto Nyansoni]] *[[Mto Nyantari]] *[[Mto Nyanuya]] *[[Mto Nyanzilwa]] *[[Mto Nyarambugu]] *[[Mto Nyarua]] *[[Mto Nyarukangele]] *[[Mto Nyarusange]] *[[Mto Nyasaunga]] *[[Mto Nyatwambu]] *[[Mto Nyaviumbu]] *[[Mto Nyawagaga]] *[[Mto Nyekwa]] *[[Mto Nyera]] *[[Mto Nyilabi]] *[[Mto Nyonga]] *[[Mto Nyumbanitu]] *[[Mto Nyunayungu]] *[[Mto Nyungue]] *[[Mto Nzanza]] *[[Mto Nzasaulu]] *[[Mto Nzeha]] *[[Mto Nzingwa]] *[[Mto Nzubuka]] == O == *[[Mto Ofyana]] *[[Mto Oirata Lembirara]] *[[Mto Olando]] *[[Mto Olare]] *[[Mto Olbobogni]] *[[Mto Oldisari]] *[[Mto Oldogom]] *[[Mto Olduwai]] *[[Mto Olgedyu]] *[[Mto Olkeju Lengarashi]] *[[Mto Olkeju Lentirpe]] *[[Mto Oloibor Senye]] *[[Mto Oltukai]] *[[Mto Ombitarama]] *[[Mto Omukafinzi]] *[[Mto Omukafunda]] *[[Mto Omukafunjo]] *[[Mto Omukagoye]] *[[Mto Omukashasha]] *[[Mto Omukishalala]] *[[Mto Omukishanda]] *[[Mto Omurushasha]] *[[Mto Omutubilizi]] *[[Mto Omwibare]] *[[Mto Orangi]] == P == *[[Mto Paji]] *[[Mto Pamba]] *[[Mto Pambara]] *[[Mto Panda]] *[[Mto Pangani]] *[[Mto Pangarawe]] *[[Mto Pangeni]] *[[Mto Peninji]] *[[Mto Pindiro]] *[[Mto Piti]] *[[Mto Pitu]] *[[Mto Poroma]] *[[Mto Punda]] == R == *[[Mto Ramadi]] *[[Mto Rambasi]] *[[Mto Rau]] *[[Mto Rhududu]] *[[Mto Ripera]] *[[Mto River]] *[[Mto River-Diwani]] *[[Mto River-Masika]] *[[Mto River-Mazizini]] *[[Mto River-Moshibar]] *[[Mto River-Quarter]] *[[Mto Roata]] *[[Mto Robunk]] *[[Mto Roke]] *[[Mto Romanyo]] *[[Mto Rongai (Arusha)]] *[[Mto Rongai (Kilimanjaro)]] *[[Mto Ruaha Mdogo]] *[[Ruaha Mkuu|Mto Ruaha Mkuu]] *[[Mto Ruaka]] *[[Mto Ruako]] *[[Mto Ruamugango]] *[[Mto Ruanda (Mbeya)]] *[[Mto Ruanda (Mtwara)]] *[[Mto Ruanguyu]] *[[Mto Rubira]] *[[Mto Ruboroga]] *[[Mto Ruboronga]] *[[Mto Rubumba]] *[[Mto Ruchenche]] *[[Mto Ruchugi]] *[[Mto Rudete]] *[[Mto Ruembe]] *[[Mto Ruengu]] *[[Mto Rufiji]] *[[Mto Rufiri]] *[[Mto Rufugu]] *[[Mto Rufuka]] *[[Mto Rugalegi]] *[[Mto Rugufu]] *[[Mto Ruhanga]] *[[Mto Ruhita]] *[[Mto Ruhoi]] *[[Mto Ruhudji]] *[[Mto Ruhuhu]] *[[Mto Ruhuu]] *[[Mto Ruiga (Iringa)]] *[[Mto Ruiga (Kagera)]] *[[Mto Ruipa]] *[[Mto Ruisenya]] *[[Mto Ruiza]] *[[Mto Rukakaine]] *[[Mto Rukarakare]] *[[Mto Rukono]] *[[Mto Rumakali]] *[[Mto Rumbira]] *[[Mto Rumpungwe]] *[[Mto Runga]] *[[Mto Rungusa]] *[[Mto Rungwa]] *[[Mto Runkhana]] *[[Mto Runone]] *[[Mto Rusange]] *[[Mto Rushosho]] *[[Mto Rushwa]] *[[Mto Rusuno]] *[[Mto Rutukira]] *[[Mto Rutungu]] *[[Ruvu (Pangani)|Mto Ruvu (Pangani)]] *[[Ruvu (Pwani)|Mto Ruvu (Pwani)]] *[[Mto Ruvuma]] *[[Mto Ruvumo]] *[[Mto Ruwana]] *[[Mto Ruwawasi]] *[[Mto Ruwiti]] *[[Mto Ruwocha]] *[[Mto Rwangeni]] *[[Mto Rwitamanumi]] == S == *[[Mto Sabu]] *[[Mto Saeni]] *[[Mto Sagana (Tanzania)|Mto Sagana]] *[[Mto Saisi|Mto Saisi]] *[[Mto Saja]] *[[Mto Sakawa]] *[[Mto Salawuzinga]] *[[Mto Salgamida]] *[[Mto Sambala]] *[[Mto Samu]] *[[Mto Sandamu]] *[[Mto Sandayi]] *[[Mto Sanga]] *[[Mto Sangwana]] *[[Mto Sanje]] *[[Mto Sanya]] *[[Mto Sanza]] *[[Mto Sasawara]] *[[Mto Sasi (Dodoma)]] *[[Mto Sasi (Mwanza)]] *[[Mto Saso]] *[[Mto Saunyi]] *[[Mto Schui]] *[[Mto Seassambu]] *[[Mto Segera]] *[[Mto Segese]] *[[Mto Sekihemba]] *[[Mto Sele]] *[[Mto Selian]] *[[Mto Selikod]] *[[Mto Semberia]] *[[Mto Semdoe]] *[[Mto Semerero]] *[[Mto Semu]] *[[Mto Senane]] *[[Mto Senene]] *[[Mto Sengambi]] *[[Mto Sero]] *[[Mto Serofu]] *[[Mto Seronera]] *[[Mto Setchet]] *[[Mto Seya (Tanzania)|Mto Seya]] *[[Mto Shama]] *[[Mto Shanga]] *[[Mto Shangwe]] *[[Mto Shia]] *[[Mto Shindimbe]] *[[Mto Shiperenge]] *[[Mto Shipingue]] *[[Mto Shongo]] *[[Mto Shuze]] *[[Mto Sibiti]] *[[Mto Sibungu]] *[[Mto Sidiogi]] *[[Mto Sifufume]] *[[Mto Sigi]] *[[Mto Sikela]] *[[Mto Siki]] *[[Mto Simba Uranga Mouth]] *[[Mto Simbo]] *[[Mto Simeni]] *[[Mto Simiyu]] *[[Mto Sindadehu]] *[[Mto Singa (Tanzania)|Mto Singa]] *[[Mto Sinja Ndare]] *[[Mto Sinya Ndare]] *[[Mto Sinza]] *[[Mto Sipa (Songwe)]] *[[Mto Sipa (Tabora)]] *[[Mto Sirwa]] *[[Mto Siu]] *[[Mto Sivola]] *[[Mto Sofi]] *[[Mto Soja]] *[[Mto Sokota]] *[[Mto Sola (Dodoma)]] *[[Mto Sola (Simiyu)]] *[[Mto Somani]] *[[Mto Sombuessi]] *[[Mto Sombwe]] *[[Mto Songora]] *[[Mto Songwe (Mbeya)]] *[[Mto Songwe (Songwe)]] *[[Mto Sote]] *[[Mto Ssimba Uranga]] *[[Mto Ssuninga]] *[[Mto Suba]] *[[Mto Suguta (Tanzania)|Mto Suguta]] *[[Mto Sugutu]] *[[Mto Sukwe]] *[[Mto Sumbadsi]] *[[Mto Sume]] *[[Mto Sumuji]] *[[Mto Sunga]] *[[Mto Sungemero]] *[[Mto Susu]] *[[Mto Susuma]] *[[Mto Swakala]] *[[Mto Syankala]] == T == *[[Mto Tagata]] *[[Mto Talaliza]] *[[Mto Talu]] *[[Mto Tamano]] *[[Mto Tambi]] *[[Mto Tame]] *[[Mto Tami]] *[[Mto Tandu]] *[[Mto Tangeri]] *[[Mto Tani]] *[[Mto Tarangire]] *[[Mto Tarime]] *[[Mto Tarogo]] *[[Mto Taukwera]] *[[Mto Techimba]] *[[Mto Tegeta]] *[[Mto Tengeru]] *[[Mto Themi]] *[[Mto Tigiti]] *[[Mto Tika]] *[[Mto Tinga]] *[[Mto Tobo]] *[[Mto Tobwe]] *[[Mto Tuferu]] *[[Mto Tulia]] *[[Mto Tumba]] *[[Mto Tumbura]] *[[Mto Tumbwatho]] *[[Mto Tumwisi]] *[[Mto Tunge]] *[[Mto Tungu (Tanzania)|Mto Tungu]] == U == *[[Mto Ubungo]] *[[Mto Uchira]] *[[Mto Ufana]] *[[Mto Ugamo]] *[[Mto Ugogo]] *[[Mto Ujagaja]] *[[Mto Ukaja]] *[[Mto Ukambe]] *[[Mto Ukinduni]] *[[Mto Ukooni]] *[[Mto Ulala]] *[[Mto Ulanga]] *[[Mto Ulangala]] *[[Mto Ulinga]] *[[Mto Ulio]] *[[Mto Ulondo]] *[[Mto Umba]] *[[Mto Umbwe]] *[[Mto Umira]] *[[Mto Umo]] *[[Mto Una]] *[[Mto Ungoni]] *[[Mto Upemba]] *[[Mto Upepo]] *[[Mto Upugala]] *[[Mto Urungu]] *[[Mto Usa]] *[[Mto Usigaga]] *[[Mto Usigwa]] *[[Mto Utamdi]] *[[Mto Utinta]] *[[Mto Utowe]] *[[Mto Uvumba]] *[[Mto Uwindi (Kigoma)|Mto Uwindi]] == V == *[[Mto Verimera]] *[[Mto Visuvisu]] *[[Mto Vogel]] *[[Mto Vudce]] *[[Mto Vuga]] *[[Mto Vunda]] *[[Mto Vunguvungu]] *[[Mto Vuruni]] *[[Mto Vwawa]] == W == *[[Mto wa Maji]] *[[Mto Wa'ang Thlati]] *[[Mto Wago]] *[[Mto Waja]] *[[Mto Wakapamba]] *[[Mto Wakatende]] *[[Mto Wala]] *[[Mto Walajulu]] *[[Mto Walige]] *[[Mto Wamba]] *[[Mto Wami]] *[[Mto Wandare]] *[[Mto Wangagema]] *[[Mto Waramu]] *[[Mto Washi]] *[[Mto Watuni]] *[[Mto Waturumani]] *[[Mto Wegele]] *[[Mto Wembere]] *[[Mto Werera]] *[[Mto Weru Weru]] *[[Mto West]] *[[Mto Wiango]] *[[Mto Wihungu]] *[[Mto Wimba]] *[[Mto Wona]] *[[Mto Wouli]] *[[Mto Wuku]] *[[Mto Wulua]] *[[Mto Wundu]] *[[Mto Wyi]] *[[Mto Wysila]] == Y == *[[Mto Yabo]] *[[Mto Yaeda]] *[[Mto Yakaoga]] *[[Mto Yamatai]] *[[Mto Yankupi]] *[[Mto Yantinde]] *[[Mto Yasamambi]] *[[Mto Yere Awak]] *[[Mto Yeye]] *[[Mto Yovi]] *[[Mto Yuli]] *[[Mto Yumea]] == Z == *[[Mto Zalala]] *[[Mto Zama]] *[[Mto Zambi]] *[[Mto Zanga]] *[[Mto Zema]] *[[Mto Ziam]] *[[Mto Zibwe]] *[[Mto Zimbire]] *[[Mto Zinga]] *[[Mto Zingwe Zingwe]] *[[Mto Zira]] *[[Mto Ziwafa]] *[[Mto Zongoa]] *[[Mto Zuba]] ==Viungo vya nje== * www.fao.org/docrep/005/t0473e/T0473E09.htm Uvuvi wa maji baridi nchini Tanzania * https://books.google.com/books?isbn=9251029830 Uvuvi wa maji baridi nchini Tanzania * https://books.google.com/books?isbn=2831701856 Semina kuhusu maeneo ya madimbwi nchini Tanzania {{Mito ya Tanzania}} {{Hoja Kuhusu Tanzania}} {{Africa topic|Orodha ya mito ya}} [[Category:Mito ya Tanzania]] [[Jamii:Mito ya Afrika|T]] [[Jamii:Orodha za kijiografia]] gvym3n7go0sy39jhcwna6a6dy4ctdi8 Majadiliano ya mtumiaji:Olimasy 3 89634 1580872 1579304 2026-07-21T05:47:16Z MediaWiki message delivery 17311 /* Tech News: 2026-30 */ mjadala mpya 1580872 wikitext text/x-wiki {{karibu}} == Ukurasa wa Mathias E. Mnyampala == Habari, nimesahihisha ukurasa kama ulivyouliza. Nimeona bora kufuta matini yanayolingana na tafsiri ya kompyuta. Ni kweli nimejaribu kuongeza ukurasa huo wa Kiswahili kwa kutumia matini ya ukurasa wa Kiingereza ulio mrefu zaidi. Kama haipendezi basi ! Wassalaam ! --'''[[Mtumiaji:Goma999|Goma999]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Goma999|majadiliano]])''' 17:44, 3 Januari 2024 (UTC) Goma999 == Mambo yako! == Salaam teeele!<br> Pole na shida zangu,.<br> Nimeona nikusalimu bwana Injinia!<br> --[[User:Muddyb|<font color="blue"><sub>'''Muddyb Mwanaharakati'''</sub></font>]]</span> <font face="Comic sans">[[User talk:Muddyb Blast Producer|<font color="black"><sup>'''Longa'''</sup></font>]] 19:32, 19 Mei 2018 (UTC) == Ahahah asante kwa shida zako == Salam..mimi mzima kabisa hofu kwako '''[[Mtumiaji:Olimasy|oba21.on]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Olimasy#top|majadiliano]])''' 14:18, 20 Mei 2018 (UTC) == Salam.. == Salam zako zimenifikia nikia nimejaa teleee Kwako vipi khariii '''[[Mtumiaji:Olimasy|oba21.on]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Olimasy#top|majadiliano]])''' 14:20, 5 Oktoba 2018 (UTC) == MAMBO YANGU == salam zimenifikia, zimetufikia, tumesalimika. shida zetu ndio zinakupa shida pole sana. nikutakie ujenzi mwema wa jamii yako. asante! ==[[Watu wazima]]== HAbari, naona makala hii. TAfadhali ukumbuke makala za wikipedia si vyanzo au marejeo yanayokubalika. Hakuna tatizo ukichukua habari zako pale enwiki pamoja na marejeo yanayotajwa pale. Lakini hatuwezi kutaja makala ya wikipedia kama chanzo. '''[[Mtumiaji:Kipala|Kipala]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Kipala|majadiliano]])''' 06:52, 7 Desemba 2019 (UTC) ==Tangazo== Habari ndugu Mwanawikipedia!<br><br>Mimi ni mwezeshaji wa mradi uitwao [https://sw.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Mwongozo_wa_Kimataifa_wa_Mwenendo_na_Maadili_(Universal_Code_of_Conduct)&article_action=watch#Utangulizi_kuhusu_Mwongozo_Wa_Kimataifa_Wa_Nidhamu_Na_Maadili Mwongozo Wa Kimataifa Wa Mwenendo Na Maadili]. Ni mradi mchanga/mpya ambao Shirika la Wikimedia Foundation linanuia kuuanzisha endapo wadau wataona ni mradi unaofaa. Nakukaribisha usome mwongozo huo na kisha utoe maoni yako kwa kujibu maswali yote au baadhi yake kwa yale utakayopenda kuyatolea maoni [https://sw.m.wikipedia.org/wiki/Majadiliano_ya_Wikipedia:Mwongozo_wa_Kimataifa_wa_Mwenendo_na_Maadili_(Universal_Code_of_Conduct)#Maswali_ya_Wikimedia_Foundation HAPA]<br><br>'''<big>Taarifa zaidi kuhusu Mwongozo wa Kimataifa wa Nidhamu na Mwenendo</big>'''<br><br> Shirika la Wikimedia Foundation lina mpango wa kuanzisha [https://sw.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Mwongozo_wa_Kimataifa_wa_Mwenendo_na_Maadili_(Universal_Code_of_Conduct)&article_action=watch#Utangulizi_kuhusu_Mwongozo_Wa_Kimataifa_Wa_Nidhamu_Na_Maadili Mwongozo Wa Kimataifa Wa Mwenendo Na Maadili]. Lengo la mwongozo huo ni kujaribu kuainisha vitu vya msingi vinavyopatikana katika miongozo midogo midogo iliyopo tayari katika kila jamii husika (mfano Jumuiya yetu hii ya wahariri wa Wikipedia ya Kiswahili). Lengo hasa la mwongozo huu ni kutengeneza mazingira ambayo wanawikipedia wote duniani watakuwa na uelewa wa pamoja juu ya vitu vya msingi kuhusu nini kinakubalika na kipi hakikubaliki wakati wa uchangiaji (uhariri) wa Wikipedia na pale wanawikipedia wanapowasiliana kwenye Wikipedia au ana kwa ana katika warsha na mikutano ya Wanawikipedia. Wazo hilo limekuja baada kukithiri kwa baadhi ya Wanawikimedia kukumbana kufanyiwa unyanyasaji wa kitabia (mfano matusi, kuitana majina yasiyofaa, kutishiana n.k) na Wanawikimedia wenzao, hivyo kuwakatisha tamaa ya kuendelea kuchangia katika miradi ya Wikimedia.Hivyo, wewe kama mdau muhimu katika miradi ya Wikimedia Foundation, unakaribishwa ku [https://sw.m.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Mwongozo_wa_Kimataifa_wa_Mwenendo_na_Maadili_(Universal_Code_of_Conduct) soma zaidi kuhusu mwongozo huo Hapa]na baada ya kuusoma mwongozo huo unaweza ku [https://sw.m.wikipedia.org/wiki/Majadiliano_ya_Wikipedia:Mwongozo_wa_Kimataifa_wa_Mwenendo_na_Maadili_(Universal_Code_of_Conduct)#Maswali_ya_Wikimedia_Foundation toa maoni yako Hapa kabla ya tar 15 April 2020.]<br><br>'''<big>Mwaliko wa kujiunga na kundi la Wahariri wa Wikipedia</big>''' <br><br> Nakukaribisha ujiunge na kundi la Wahariri wa Wikipedia kutoka Dar es Salaam ili tuweze kujadiliana na kubadilishana uzoefu na mambo kadha wa kadha kuhusu Uhariri wa Wikipedia. Iwapo utapenda kujiunga, usisite kuwasiliana nasi kupitia '''wikitzagroup@gmail.com''', na kwa taarifa zaidi kuhusu kundi la Wahariri wa Wikipedia wa hapa Dar es Salaam na Tanzania kwa ujumla na miradi waliyoitekeleza tayari, unaweza tembelea hapa ukurasa wao wa meta uitwao [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Tanzania Wikimedia Community User Group Tanzania] au pia katika Facebook kwa jila la [https://www.facebook.com/Wikimediatz/ Wikimedia Tanzania].<br><br> Ndimi '''[[Mtumiaji:AMtavangu (WMF)|AMtavangu (WMF)]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AMtavangu (WMF)|majadiliano]])''' 22:47, 5 Aprili 2020 (UTC) == Mwaliko wa kutoa maoni yako kuhusu ''Mwongozo wa Kimataifa wa Mwenendo na Nidhamu'' == Habari ndugu Mwanawikipedia!<br><br>[[User:AMtavangu (WMF)|Mimi]] ni mwezeshaji wa mradi uitwao [https://sw.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Mwongozo_wa_Kimataifa_wa_Mwenendo_na_Maadili_(Universal_Code_of_Conduct)&article_action=watch#Utangulizi_kuhusu_Mwongozo_Wa_Kimataifa_Wa_Nidhamu_Na_Maadili Mwongozo wa Kimataifa wa Mwenendo na Maadili]. Ni mradi mchanga/mpya ambao Shirika la Wikimedia Foundation linanuia kuuanzisha endapo wadau wataona ni mradi unaofaa na kuunga mkono wazo hilo. Nakukaribisha usome mwongozo huo na kisha utoe maoni yako kwa kujibu maswali yote au baadhi yake kwa yale utakayopenda kuyatolea maoni [https://sw.m.wikipedia.org/wiki/Majadiliano_ya_Wikipedia:Mwongozo_wa_Kimataifa_wa_Mwenendo_na_Maadili_(Universal_Code_of_Conduct)#Maswali_ya_Wikimedia_Foundation ''HAPA'']<br><br>'''<big>Taarifa zaidi kuhusu Mwongozo wa Kimataifa wa Nidhamu na Mwenendo</big>'''<br><br> Shirika la Wikimedia Foundation lina mpango wa kuanzisha [https://sw.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Mwongozo_wa_Kimataifa_wa_Mwenendo_na_Maadili_(Universal_Code_of_Conduct)&article_action=watch#Utangulizi_kuhusu_Mwongozo_Wa_Kimataifa_Wa_Nidhamu_Na_Maadili Mwongozo wa Kimataifa wa Mwenendo na Maadili]. Lengo la mwongozo huo ni kujaribu kuoanisha vitu vya msingi vya kimwongozo vinavyopatikana katika miongozo midogo midogo iliyopo tayari katika kila jamii husika (mfano katika Jumuiya yetu hii ya wahariri wa Wikipedia ya Kiswahili). Lengo hasa la mwongozo huu ni kujaribu kutengeneza mazingira ambayo wanawikipedia wote duniani watakuwa na uelewa wa pamoja juu ya vitu vya msingi kuhusu nini kinakubalika na kipi hakikubaliki wakati wa uchangiaji (uhariri) au utumiaji wa Wikipedia, na pia pale wanawikipedia wanapowasiliana ndani ya tovuti ya Wikipedia yenyewe au wanapokutana ana kwa ana katika warsha na mikutano mbalimbali ya Wanawikipedia. Wazo hilo limekuja baada kutokea kwa baadhi ya matukio kwa baadhi ya Wanawikimedia anbapo katika tafiti iliyofanywa mwaka 2015 , ilionekana baadhi ya Wanawikimedia walikuwa wakikumbana na unyanyasaji wa kitabia (mfano matusi, kuitana majina yasiyofaa, kutishiana n.k) na Wanawikimedia wenzao, hivyo kuwakatisha tamaa ya kuendelea kuchangia katika miradi ya Wikimedia.Wewe kama mdau muhimu katika miradi ya Wikimedia Foundation, unakaribishwa ku [https://sw.m.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Mwongozo_wa_Kimataifa_wa_Mwenendo_na_Maadili_(Universal_Code_of_Conduct) soma zaidi kuhusu mwongozo huo]na unaweza ku [https://sw.m.wikipedia.org/wiki/Majadiliano_ya_Wikipedia:Mwongozo_wa_Kimataifa_wa_Mwenendo_na_Maadili_(Universal_Code_of_Conduct)#Maswali_ya_Wikimedia_Foundation toa maoni yako Hapa kabla ya tar 29th April 2020.]<br><br>'''<big>Mwaliko wa kujiunga na kundi la Wahariri wa Wikipedia</big>''' <br><br> Nakukaribisha ujiunge na kundi la Wahariri wa Wikipedia kutoka Tanzania (Dar es Salaam) ili tuweze kujadiliana na kubadilishana mawazo, uzoefu na mambo kadha wa kadha kuhusu Uhariri wa Wikipedia na miradi mingine yake ya Wikimedia Foundation. Iwapo utapenda kujiunga, usisite kuwasiliana nasi kupitia '''wikitzagroup@gmail.com''', na kwa taarifa zaidi kuhusu kundi la Wahariri wa Wikipedia wa hapa Dar es Salaam na Tanzania kwa ujumla kuhusu miradi waliyoifanya tayari, unaweza tembelea hapa ukurasa wao wa meta uitwao [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Tanzania Wikimedia Community User Group Tanzania] au pia katika Facebook kwa jila la [https://www.facebook.com/Wikimediatz/ Wikimedia Tanzania].<br><br> Ndimi [[User:AMtavangu (WMF)|Mtavangu]]19:09, 18 Aprili 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:AMtavangu (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:AMtavangu_(WMF)/Massmessaging_test&oldid=19994514 --> == Uteuzi kuwa mkabidhi == Salaam! Ulipendekezwa na kukubaliwa kupata haki za mkabidhi. Je, uko tayari kupokea uteuzi huu na kushiriki katika kazi mara kwa mara kama jinsi ilivyoelezwa katika ukurasa wa wakabidhi? Tunaomba jibu lako kwa baruapepe katika wiki hii. Tumia zana za Wikipedia kutuma barua pepe. --[[User:Muddyb|<font color="blue"><sub>''''Muddyb Mwanaharakati''''</sub></font>]]</span> <font face="Comic Sans MS">[[User talk:Muddyb Blast Producer|<font color="black"><sup>''''Longa''''</sup></font>]] 07:45, 13 Septemba 2020 (UTC) Ujumbe wako umenipata vema kabisa nita jibu mara tuu nikiwa naweza kufikia kompyuta yangu '''[[Mtumiaji:Olimasy|Olimasy]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Olimasy#top|majadiliano]])''' 08:15, 13 Septemba 2020 (UTC) ==Kukaribisha watumiaji wapya== Ndugu, hongera kwa kuanza kazi, ila kigezo cha kumkaribisha mtu kinatakiwa katika ukurasa wake wa mawasiliano, si ule wa mtumiaji. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 10:40, 3 Oktoba 2020 (UTC) Asante Ndugu, nitazingatia. '''[[Mtumiaji:Olimasy|Olimasy]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Olimasy#top|majadiliano]])''' 12:35, 3 Oktoba 2020 (UTC) == [[Salzburg]] [[Austria]] [[Vienna]] == Hey Bro, thank you for helping to work at the article of Salzburg. If you want we could work together at some more articles about Austria in the Kiswahili languaged Wikipedia. I am learning Kiswahili right now Bro but I am still in the starter level, unfortunately, because I do not have a lot of possobilities to learn Kiswahili in Austria, but I know Austria very well and we could work together, I have knowledge about the country, you have language knowdledge Kiswahili. Have you been to Austria yet? Or was it a just random that you have found the article Salzburg? Alex [[Maalum:Michango/84.174.183.93|84.174.183.93]] 16:29, 28 Novemba 2020 (UTC) Hello Alex, i would like to work together since its now my responsibility to make sure what comes into swahili wikipedia it is in a means that it suit swahili comunity and others as well, I have never been in Austria but till now i do have bunch of friends from there who are striving in swahili language like you. I would like to say that now you have an oppotunity to learn Swahili language as you wishe. Karibu sana. '''[[Mtumiaji:Olimasy|Olimasy]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Olimasy#top|majadiliano]])''' 07:08, 29 Novemba 2020 (UTC) * Hey, sorry for a slow resonse. I d like to crate or work on some more Kiswahili Wikipedia articles about european countries, states, cities, transport and so on. I would do this about topics that I know, translate by Google, than you could check for grammar typos because google translations don t work out well many times and so we could do it together? Can you send me an e mail directly please to alexvie111987@gmail.com ? Than you can reach me sooner and easier and we could discuss about Kiswahili Wikipedia Articels? * And by the way if you know some Kiswahili native speakers in Vienna, Frankfurt or Hamburg would you help me to find somebody for language exchange Kiswahili - German, German - Kiswahili? I have started learning Kiswahili at the adult education center, but because of Covid19, any lessons have been cancelled and I am so unhappy because I wanna learn Kiswahili but I cant :( Alex [[Maalum:Michango/84.174.183.93|84.174.183.93]] 01:47, 8 Desemba 2020 (UTC) .Again hello Alex, thank you for leaving a contact for me i wall contact you soon. thank you '''[[Mtumiaji:Olimasy|Olimasy]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Olimasy#top|majadiliano]])''' 05:26, 8 Desemba 2020 (UTC) ==Tuzo la uhariri== [[Image:Original Barnstar Hires.png|100px|right]] Ninakukabidhi '''Tuzo ya Uhariri ya Wikipedia''' kwa juhudi zako za kutupatia orodha ya Wabunge wa Tanzania wa 2020! '''[[Mtumiaji:Kipala|Kipala]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Kipala|majadiliano]])''' 17:58, 7 Desemba 2020 (UTC) . Asante sana Ngugu Kipala, na mimi naipokea kwa heshima kubwa na tahadhima, na naahidi kuendeleza juhudi. '''[[Mtumiaji:Olimasy|Olimasy]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Olimasy#top|majadiliano]])''' 05:29, 8 Desemba 2020 (UTC) ==Matangazo ya Kivietnam== Ulimwandikia [[Majadiliano ya mtumiaji:Tylekeoso]] salamu nzuri. Alijaza ukurasa wake kwa matini ya Kivietnam. Hao tumeshaona mara nyingi. Unaweza kuweka yaliyomo katika google translate Kivietnam-Kiingereza utaona ni matangazo ya kibiashara tu. Riccardo na mimi tumezoea kufuta kurasa hizi moja kwa moja na kuzuia akaunti za wachangiaji. Hao si watu waliokosa kupeleka habari kwetu; nadhani ni programu zinazotafuta nafasi kwenye intaneti kusambaza matangazo ya kibiashara. Sijafuatalia sijui kama programu zimewekwa hasa kutushambulia sisi lakini nahisi wanajaribu kote duniani. Kwa hiyo usisite kufuta na kubana. '''[[Mtumiaji:Kipala|Kipala]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Kipala|majadiliano]])''' 11:30, 8 Desemba 2020 (UTC) .Asante kwataarifa, binafsi nilifikiri ni mtumiaji tuu mwenzetu maana nimeona amekaribishwa vizuri kabisa. .Sambamba na hilo kuna huyu mtumiaji anaitwa Alex kutoka Autria nimeona makala zake chache anatumia google translator moja kwa moja nakupakia matini kwenye swwiki nilivo mfuatilia anasema anajifunza kiswahili, sasa nafikiri kumtafutia mbadala wa kukutana na wewe inawezekana? '''[[Mtumiaji:Olimasy|Olimasy]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Olimasy#top|majadiliano]])''' 11:52, 8 Desemba 2020 (UTC) ::Alex gani? '''[[Mtumiaji:Kipala|Kipala]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Kipala|majadiliano]])''' 12:50, 8 Desemba 2020 (UTC) ːːHana username ila anahalili sana miji ya Austria na ujerumani alihalili makala hii [https://sw.wikipedia.org/wiki/Salzburg hapa]. '''[[Mtumiaji:Olimasy|Olimasy]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Olimasy#top|majadiliano]])''' 12:57, 8 Desemba 2020 (UTC) ==Salamu za Karibu== Habari naona umeweka salamu ya karibu kwenye ukurasa wa [[Wapangwa Watu Weupe (Vipindi vya Runinga)‎]] ambayo si ukurasa wa mtumiaji. Nadhani ulikuwa umechoka, Tuelewane sanduku hilo linaingia pekee kurasa za majidiliano ya watumiaji, si makala. '''[[Mtumiaji:Kipala|Kipala]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Kipala|majadiliano]])''' 06:49, 14 Desemba 2020 (UTC) Asante, '''[[Mtumiaji:Olimasy|Olimasy]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Olimasy#top|majadiliano]])''' 08:58, 14 Desemba 2020 (UTC) == Reminder to sign the confidentiality agreement == Hi, as outlined in [[:m:Stewards/Elections_2021/Guidelines#Sign_the_confidentiality_agreement|the guidelines for the Steward Election]], all candidates must sign the [[:m:Access to nonpublic personal data policy|confidentiality agreement for nonpublic information]] before 5 February, or you will be disqualified. For instructions, see [[:m:Confidentiality agreement for nonpublic information/How to sign]]. Best, '''[[Mtumiaji:Tks4Fish|Tks4Fish]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Tks4Fish|majadiliano]])''' 18:37, 1 Februari 2021 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:19, 4 Januari 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(7)&oldid=22532681 --> ==[[Laverne cox]]== Naomba uifute. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 08:27, 11 Februari 2022 (UTC) Nimefuta --'''[[Mtumiaji:Olimasy|Olimasy]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Olimasy#top|majadiliano]])''' == Have you voted in the UCoC enforcement guidelines ratification? == Hi! {{ping|User:Olimasy}} The ratification voting process for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|revised enforcement guidelines]] of the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] (UCoC) is now open! '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting|Voting commenced on SecurePoll]]''' on 7 March 2022 and will conclude on 21 March 2022. Please [[m:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voter information|read more on the voter information and eligibility details]]. Please vote and encourage other editors of Swahili Wikipedia to also vote. Regards, '''[[Mtumiaji:Zuz (WMF)|Zuz (WMF)]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Zuz (WMF)|majadiliano]])''' 12:04, 11 Machi 2022 (UTC) == Event Registration Tool: Demo and Invitation to Test == Hello Subscribers! [[metawiki:Campaigns/Foundation Product Team|'''The Campaigns Product  Team''']] from the Wikimedia Foundation will be hosting two office hours to  demo the new [[metawiki:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Registration|'''Event Registration Tool''']], and train organizers how to  use it. In these office hours, you will learn how to: * Create an event page in the new event namespace (as an event organizer) * Enable registration on your event page (as an event organizer) * Collect data on who registered for your event (as an event organizer) * Register for an event on the event page (as an event participant) You can attend one office hour or both, depending on your availability on the following dates: * Session 1: '''Thursday, July 21, 2022 at 5:00 PM UTC''' * Session 2: '''Saturday, July 23, 2022 at 12:00 PM UTC''' These events will be multilingual, with live interpretations in '''Arabic''', '''English''', '''French''', '''Italian''', and '''Portuguese''', and '''Swahili'''. Note that Portuguese will be available on the 21st, but not the 23rd. We strongly encourage you to join and share your feedback on the tool. Your feedback will help us improve the tool so that Wikimedians can have a better event experience. To register, please reply to this email or [[metawiki:Campaigns/Foundation Programs Team/Office Hours/2022 07|'''''sign-up to our page''''']], by adding your signature. Thank you! <nowiki>~~~~</nowiki> '''[[Mtumiaji:IBrazal (WMF)|IBrazal (WMF)]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:IBrazal (WMF)|majadiliano]])''' 06:13, 18 Julai 2022 (UTC) == Campaign Product Team Office Hour - July 21, 2022 == Hello '''Campaign Product Newsletter''' subscribers! The [[m:Campaigns/Foundation Product Team|'''Campaign Product Team''']] will be having an office hour today, '''July 21, 2022 at 17:00 UTC''' via '''Zoom''' to demo the first release of the [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|'''Event Registration Tool''']]. You may join the office hour using this [https://wikimedia.zoom.us/j/83538569035 '''meeting link''']. We look forward to your participation. Thank you. Best, The [[m:Campaigns/Foundation Product Team|'''Campaign Product Team''']] '''[[Mtumiaji:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:MediaWiki message delivery|majadiliano]])''' 14:46, 21 Julai 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:IBrazal (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Campaigns/Foundation_Product_Team/Subscribers&oldid=23512297 --> == Campaigns Product Update #4 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello '''Campaigns Product Newsletter''' subscribers! We are excited to share our updates: *<div style = "text-align:left; color: #192980; font-size: 1em;>'''Event Registration v0'''</div> :We have successfully launched '''Event Registration tool V0''' on beta cluster and collected feedback from the first batch of testers. This tool is part of a more comprehensive organizing solution, the '''Event Center''', which hopes to support movement organizers. Through this registration solution, organizers can collect useful data on campaign participants and their needs while respecting participant privacy. :'''Testing update'''. In our first round of feedback collection, testers were composed of different types of organizers around the movement with a language focus on Arabic, French, English, and Swahili communities. Most of the testers successfully created their test event registrations and signed up for a test event registration created by other organizers. '''''Simple''''', '''''easy to use''''', and '''''aids in managing event participants''''' were the common feedback we received from first-time users. In contrast, access and proper localization of the tool were the points for improvement identified. We are working on V1, which will include '''communication support''' and integration with the [https://outreachdashboard.wmflabs.org/ '''Programs and Event Dashboard''']. This will be released on Meta-Wiki soon. We hope to address accessibility during this launch and improve localization problems once the tool has been deployed in local wikiprojects. :[https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org/wiki/Main_Page ''The tool is still available for testing on the beta cluster'']. Feel free to leave feedback on our project talk page or this [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSe53MNV9CKVBAF3SV2q97baufizH7b_2QJ47H1w0Upvoh4QFQ/viewform form]. *<div style = "text-align:left; color: #192980; font-size: 1em;>'''Organizer Lab'''</div> Looking for a way to learn how to effectively organize around sustainability? Join the beta version of the Organizer Lab on WikiLearn to understand how to effectively organize a global campaign around sustainability and climate change! Applications are open from '''September 22 - October 19, 2022'''. The Organizer Lab will be a '''9-week online learning experience from the end of October until mid December''' that prepares participants to obtain knowledge about the topics that they wish to create, a call to action for strategic knowledge gaps, as well as more generalized Wikimedia organizing and campaign/event design skills. :[[m:Campaigns/Organizer_Lab|'''Read more about the program''']]! <br> '''What's Next''': *'''Organizer Lab Information Session'''. We invite you to join our information session for the Organizer Lab on [https://zonestamp.toolforge.org/1664546421 '''September 30, 2022 at 14:00 UTC'''] via '''Zoom'''. [https://wikimedia.zoom.us/j/89032870014 ''Join this session!'']<br> *'''Organizer User Rights'''. We are reaching out to a pool of administrators from Arabic, French and Swahili communities to collect feedback on what is the best way to define organizer user rights, what privileges to give to community organizers, and what are the limitations of these privileges. Feel free to reach out to our [[m:Campaigns/Foundation Product Team|product ambassadors]] or send an email to '''ibrazal-ctr@wikimedia.org''' if you are interested to be part of these conversations. <br> ---- '''Community Feedback''': <center>''"Participants have been always asking the organizers are asked by participants whether they are registered, now participants will just look directly if they are registered, Thank you for creating the system"'' <br> - French Organizer <br><br> ''“I think that the platform will facilitate the process of promoting events and searching for participants”''<br> - Arabic Organizer </center><br> ---- <br> Thank you! '''The Campaigns Product Team''' </div> '''[[Mtumiaji:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:MediaWiki message delivery|majadiliano]])''' 06:30, 21 Septemba 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:IBrazal (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Campaigns/Foundation_Product_Team/Subscribers&oldid=23684552 --> == Campaigns Product Team Office Hour - December 2022 == Hello '''Campaigns Product Newsletter''' subscribers! The [[m:Campaigns/Foundation Product Team|Wikimedia Foundation Campaigns Team]] invites you to join our upcoming office hours. In each session, we will introduce V1 of [[m:Event Center/Registration|'''Event Registration Tool''']], so you can begin '''using it for real events on Meta-wiki'''. <br> In V1, the following new features will be includedː * Support for the organizer to specify an event timezone * Automatic confirmation emails after participants have registered * Private registration: the option for participants to register and only display their registered username to organizers of the event and we will teach you how you can use it yourself. <br> <u>'''Office Hour Sessions''':</u> * '''1st Session''': '''December 5, 2022''' @ '''18:00 UTC''' via [https://wikimedia.zoom.us/j/87853269514 Zoom] * '''2nd Session''': '''December 10, 2022''' @ '''12:00 UTC''' via [https://wikimedia.zoom.us/j/87853269514 Zoom] :[[m:Campaigns/Foundation Programs Team/Office Hours/2022 12|'''''Join us and share your thoughts on these developments!''''']] <br> These office hours will be multilingual, with live interpretations in Arabic, English, French, and Swahili. Email us @ ''ibrazal-ctr@wikimedia.org'' or [[m:Campaigns/Foundation Programs Team/Office Hours/2022 12|'''sign-up here''']] if you want to receive a reminder for this meeting. <br><br> Thank you. '''The Campaigns Product Team''' <!-- Message sent by User:IBrazal (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Campaigns/Foundation_Product_Team/Subscribers&oldid=24091515 --> == Organizer Tools Office Hours & Event Discovery Project == ('''[[m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Update 5/fr|Lire ce message en français]])'''; ('''[[m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Update 5/es|Ver este mensaje en español]]'''); ('''[[m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Update 5/sw|Angalia ujumbe huu kwa Kiswahili]]'''); ('''[[m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Update 5/ar|إقرأ هذه الرسالة بالعربي]]''') <small> {{int:please-translate}} </small>. [[m:Campaigns/Foundation_Product_Team|The Campaigns team]] at the Wikimedia Foundation has some updates to share with you, which are: We invite you to attend our upcoming community office hours to learn about organizer tools, including the [[m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Registration|Event registration tool]] (which has [[m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Registration#September 18, 2023: October office hours & upcoming features|new and upcoming features]]). '''The office hours are on the following dates, and you can join one or both of them:''' *'''Saturday, October 7 at 12:00 UTC''' ('''[[m:Event:Organizer Tools Office Hour 5/Session A|Register here]]''') **Languages available: Arabic, English, French, Swahili *'''Tuesday, October 10 at 18:00 UTC''' ('''[[m:Event:Organizer Tools Office Hour 5/Session B|Register here]]'''). **Languages available: Arabic, English, French, Portuguese, Spanish, Swahili '''We have launched a new project: [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Event Discovery|Event Discovery]]'''. This project aims to make it easier for editors to learn about campaign events. '''We need your help to understand how you would like to discover events on the wikis, so that we can create a useful solution. Please share your feedback on our [[m:Talk:Campaigns/Foundation Product Team/Event Discovery|project talk page]]'''. ; Thank you, and we hope to see you at the upcoming office hours! [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 19:54, 24 Septemba 2023 (UTC) <small>You are receiving this message because you subscribed to this [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Subscribers|list]]</small> <!-- Message sent by User:EUwandu-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Campaigns/Foundation_Product_Team/Subscribers&oldid=25632558 --> == Translation notification: Wikimedia Foundation Board of Trustees == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr">This page contains outdated information. Please assist in updating the page to prevent confusion.</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 04:48, 19 Aprili 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Fundraising/Translation == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Fundraising/Translation|Fundraising/Translation]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Fundraising%2FTranslation&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 14:11, 25 Aprili 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Ukumbusho kuhusu kupiga kura sasa ili kuchagua washiriki wa U4C ya awamu ya kwanza == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|Unaweza kupata ujumbe huu ukiwa umetafsiriwa katika lugha za ziada kwenye Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Ndugu Mwanawikimedia, Unapokea ujumbe huu kwa sababu hapo kabla uliwahi kushiriki katika mchakato wa UCoC. Huu ni ukumbusho kwamba kipindi cha kupiga kura kwa Kamati ya Kuratibu Mwongozo wa Kimataifa wa Mwenendo na Maadili (U4C) kitamalizika tarehe 9 Mei 2024. Soma maelezo kwenye [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|ukurasa wa kupiga kura kwenye Meta- wiki]] ili kupata maelezo zaidi kuhusu upigaji kura na ustahiki wa mpiga kura. Kamati ya Kuratibu Mwongozo wa Kimataifa wa Mwenendo na Maadili (U4C) ni kikundi cha kimataifa kilichojitolea kutoa utekelezaji sawa na thabiti wa UCoC. Wanajamii walialikwa kutuma maombi yao kwa U4C. Kwa maelezo zaidi na majukumu ya U4C, tafadhali [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|pitia Mkataba wa U4C]]. Tafadhali washirikishe ujumbe wanajumuiya wenzako ili nao waweze kushiriki. Kwa niaba ya timu ya mradi wa UCoC,<section end="announcement-content" /> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 22:54, 2 Mei 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_3&oldid=26721208 --> == Translation notification: Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2024%2FAnnouncement+%E2%80%93+results&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The deadline for translating this page is 2024-05-17. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 05:16, 10 Mei 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM) == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Community+Affairs+Committee%2FProcedure+for+Sibling+Project+Lifecycle%2FInvitation+for+feedback+%28MM%29&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is high. The deadline for translating this page is 2024-05-22. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 16:38, 21 Mei 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wikimedia Foundation Board of Trustees == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 05:15, 27 Mei 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Template:Movement Charter draft == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Template:Movement Charter draft|Template:Movement Charter draft]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AMovement+Charter+draft&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is high. The deadline for translating this page is 2024-06-11. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 02:41, 8 Juni 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> : done '''[[Mtumiaji:Olimasy|Olimasy]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Olimasy#top|majadiliano]])''' 08:30, 8 Juni 2024 (UTC) == Translation notification: Movement Charter == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Movement Charter|Movement Charter]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is high. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 05:31, 12 Juni 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wikimedia LGBT+/Portal == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimedia LGBT+/Portal|Wikimedia LGBT+/Portal]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+LGBT%2B%2FPortal&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 10:03, 30 Juni 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wikimedia Foundation elections/2024/Voter eligibility guidelines == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2024/Voter eligibility guidelines|Wikimedia Foundation elections/2024/Voter eligibility guidelines]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FVoter+eligibility+guidelines&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is high. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 04:43, 2 Julai 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Strategy == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Strategy|Strategy]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Strategy&language=sw&action=page translate to Kiswahili] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 14:27, 7 Julai 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MrBenjo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Meta:Shortcut == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Meta:Shortcut|Meta:Shortcut]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3AShortcut&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 15:31, 7 Julai 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MrBenjo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wikimedia and Libraries User Group == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimedia and Libraries User Group|Wikimedia and Libraries User Group]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+and+Libraries+User+Group&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 16:04, 7 Julai 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MrBenjo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wikimedia and Libraries User Group/Mission and goals == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimedia and Libraries User Group/Mission and goals|Wikimedia and Libraries User Group/Mission and goals]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+and+Libraries+User+Group%2FMission+and+goals&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 09:20, 8 Julai 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MrBenjo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wiki Loves Women/SheSaid/SheSaid 2024 == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Wiki Loves Women/SheSaid/SheSaid 2024|Wiki Loves Women/SheSaid/SheSaid 2024]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Loves+Women%2FSheSaid%2FSheSaid+2024&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 09:56, 8 Julai 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MrBenjo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: WMDE Technical Wishes/Sub-referencing == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|WMDE Technical Wishes/Sub-referencing]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WMDE+Technical+Wishes%2FSub-referencing&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr">The sub-referencing feature is planned to be implemented until the end of 2024 on various wikis. Therefore, it would be great to have information about the feature ready in multiple languages.</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 20:36, 8 Agosti 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MrBenjo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: User:Johannes Richter (WMDE)/Sub-referencing == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:User:Johannes Richter (WMDE)/Sub-referencing|User:Johannes Richter (WMDE)/Sub-referencing]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-User%3AJohannes+Richter+%28WMDE%29%2FSub-referencing&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. The deadline for translating this page is 2024-08-19. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Dear translators, Wikimedia Deutschland is currently developing a new feature for referencing ([[WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]). Development will still take a while, but we'll send an announcement to the global communities soon, in order to let them know in advance and ask for feedback. Thanks for helping us translate this mass message!</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 12:01, 9 Agosti 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Johannnes89@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Meta:What Meta is not == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Meta:What Meta is not|Meta:What Meta is not]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3AWhat+Meta+is+not&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Meta-Wiki guideline page</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 14:03, 15 Agosti 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MrBenjo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Meta:Administrators/Removal (inactivity) == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Meta:Administrators/Removal (inactivity)|Meta:Administrators/Removal (inactivity)]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3AAdministrators%2FRemoval+%28inactivity%29&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 06:37, 18 Agosti 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Template:Blue button == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Template:Blue button|Template:Blue button]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ABlue+button&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 10:12, 18 Agosti 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Template:User groups == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Template:User groups|Template:User groups]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AUser+groups&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 11:59, 18 Agosti 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Template:Guideline == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Template:Guideline|Template:Guideline]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AGuideline&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 01:32, 19 Agosti 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Keeping events safe == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Keeping events safe|Keeping events safe]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Keeping+events+safe&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 03:18, 19 Agosti 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety|Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation%2FLegal%2FCommunity+Resilience+and+Sustainability%2FTrust+and+Safety&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 05:39, 19 Agosti 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wikimedia Argentina == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili na Kiingereza on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimedia Argentina|Wikimedia Argentina]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Argentina&language=sw&action=page translate to Kiswahili] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Argentina&language=en&action=page translate to Kiingereza] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 07:09, 20 Agosti 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Amical Wikimedia == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Amical Wikimedia|Amical Wikimedia]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Amical+Wikimedia&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 04:59, 22 Agosti 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Ombuds commission == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Ombuds commission|Ombuds commission]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ombuds+commission&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 02:29, 23 Agosti 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: WikiGap == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:WikiGap|WikiGap]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WikiGap&language=sw&action=page translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 06:27, 23 Agosti 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Steward requests/Global/block-header == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Steward requests/Global/block-header|Steward requests/Global/block-header]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Steward+requests%2FGlobal%2Fblock-header&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Contains information on how to appeal global blocks.</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 12:50, 25 Septemba 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Changing username == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Changing username|Changing username]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Changing+username&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 10:49, 27 Oktoba 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wiktionary == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Wiktionary|Wiktionary]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiktionary&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 11:52, 13 Desemba 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Ombuds commission/2019/CU Global Procedure on information disclosure == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Ombuds commission/2019/CU Global Procedure on information disclosure|Ombuds commission/2019/CU Global Procedure on information disclosure]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ombuds+commission%2F2019%2FCU+Global+Procedure+on+information+disclosure&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 12:29, 22 Desemba 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MdsShakil@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Deoband Community Wikimedia/News == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Deoband Community Wikimedia/News|Deoband Community Wikimedia/News]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Deoband+Community+Wikimedia%2FNews&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 17:33, 27 Desemba 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Aafi (DCW)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Template:Policy-cross-project == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Template:Policy-cross-project|Template:Policy-cross-project]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3APolicy-cross-project&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 09:12, 30 Desemba 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs|Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Annual+Plan%2F2024-2025%2FProduct+%26+Technology+OKRs&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 08:07, 26 Januari 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Tungependa kusikia kuhusu uzoefu wako kuhusu Akaunti za Muda == <section begin="body"/> [[File:Temporary Accounts - first edit popup.png|thumb]] '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_e2MNLeWJU89pNTo Utafiti huu hautachukua zaidi ya dakika 5 kukamilisha.]''' Timu ya Trust & Safety Product hivi karibuni iliunda [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|akaunti za muda]] zinapatikana kwenye miradi ya wiki 12. Kuna mipango ya kupanua hili kwa seti kubwa ya miradi ya wiki katika wiki na miezi ijayo, kisha kufuata mchakato wa kutekeleza kikamilifu baadaye mwaka huu. Ushiriki wako katika utafiti huu utakuwa na manufaa makubwa katika kutusaidia kuelewa jinsi Akaunti za Muda zinavyofanya kazi na kile tunachoweza kuboresha mbele. Sera ya faragha ya utafiti huu inaweza kuonwa [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Temp_Accounts_Minor_Pilots_Survey_Privacy_Statement|kupitia kiungo hiki]]. Kwa kumaliza utafiti huu, unakubali masharti yaliyoainishwa katika sera ya faragha. Asante!<section end="body"/> [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|<span class="signature-talk">majadiliano</span>]]) 02:50, 27 Februari 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/8&oldid=28315571 --> == Translation notification: Help:Unified login == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Help:Unified login|Help:Unified login]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3AUnified+login&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 06:05, 23 Machi 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Help:Two-factor authentication == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Help:Two-factor authentication|Help:Two-factor authentication]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 23:50, 3 Aprili 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Tech/News == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Tech/News|Tech/News]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FNews&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 01:30, 13 Aprili 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2F2025%2FVoter+information&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The deadline for translating this page is 2025-04-25. <div lang="en" class="mw-content-ltr">--- Hello, and thank you for the work you do. '''[https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=Centralnotice-tgroup-UCoC_AR_2025_cookie&amp;filter=%21translated&amp;action=translate We request you also translate these two sentences.]''' There are more details below. There is an ongoing community vote - the voter information is in the page linked for translation above. We would appreciate your help to [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=Centralnotice-tgroup-UCoC_AR_2025_cookie&amp;filter=%21translated&amp;action=translate translate the two sentence CentralNotice banner], as a priority. If you can also translate the voter information page, I know the folks working on this - including the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) group - would be highly appreciative. ~ In cooperation with the U4C</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 15:30, 23 Aprili 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: User:Keegan (WMF)/EGCharter closing == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:User:Keegan (WMF)/EGCharter closing|User:Keegan (WMF)/EGCharter closing]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-User%3AKeegan+%28WMF%29%2FEGCharter+closing&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. The deadline for translating this page is 2025-04-29. <div lang="en" class="mw-content-ltr">If you have some time to translate this message that will be sent to the communities prior to the close of the vote, it would be of great benefit.</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 03:18, 26 Aprili 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Call for candidates == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Call for candidates|Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Call for candidates]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2025%2FCall+for+candidates&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is high. The deadline for translating this page is 2025-05-15. <div lang="en" class="mw-content-ltr">I'm sorry for the short notice, details for the election came together at the last minute.</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 18:53, 14 Mei 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025 == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2025&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr">This is the information page of 2025 U4C election. Please help with translation; your contributions will be greatly appreciated.</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 15:09, 19 Mei 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] is finalizing work needed to roll out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on large Wikipedias later this month. The team has worked with stewards and other users with extended rights to predict and address many use cases that may arise on larger wikis, so that community members can continue to effectively moderate and patrol temporary accounts. This will be the second of three phases of deployment – the last one will take place in September at the earliest. For more information about the recent developments on the project, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|see this update]]. If you have any comments or questions, write on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|talk page]], and [[m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|join a CEE Catch Up]] this Tuesday. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist expiry|watchlist expiry]] feature allows editors to watch pages for a limited period of time. After that period, the page is automatically removed from your watchlist. Starting this week, you can set a preference for the default period of time to watch pages. The [[Special:Preferences#mw-prefsection-watchlist-pageswatchlist|preferences]] also allow you to set different default watch periods for editing existing pages, pages you create, and when using rollback. [https://phabricator.wikimedia.org/T265716] [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages will change at almost all Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|some]] have already received this design change, [[phab:T379264|a few]] will get these changes later). You can read details about the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). [https://phabricator.wikimedia.org/T319146][https://phabricator.wikimedia.org/T392121] * Users with specific extended rights (including administrators, bureaucrats, checkusers, oversighters, and stewards) can now have IP addresses of all temporary accounts [[phab:T358853|revealed automatically]] during time-limited periods where they need to combat high-speed account-hopping vandalism. This feature was requested by stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T386492] * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to several more Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * AbuseFilter editors active on Meta-Wiki and large Wikipedias are kindly asked to update AbuseFilter to make it compatible with temporary accounts. A link to the instructions and the private lists of filters needing verification are [[phab:T369611|available on Phabricator]]. * Lua modules now have access to the name of a page's associated thumbnail image, and on [https://gerrit.wikimedia.org/g/operations/mediawiki-config/+/2e4ab14aa15bb95568f9c07dd777065901eb2126/wmf-config/InitialiseSettings.php#10849 some wikis] to the WikiProject assessment information. This is possible using two new properties on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#added-by-extensions|mw.title objects]], named <code dir=ltr>pageImage</code> and <code dir=ltr>pageAssessments</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T131911][https://phabricator.wikimedia.org/T380122] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:17, 10 Juni 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28846858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * You can [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/359761?lang=en nominate your favorite tools] for the sixth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award]]. Nominations are anonymous and will be open until June 25. You can re-use the survey to nominate multiple tools. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.6|MediaWiki]] '''In depth''' * Foundation staff and technical volunteers use Wikimedia APIs to build the tools, applications, features, and integrations that enhance user experiences. Over the coming years, the MediaWiki Interfaces team will be investing in Wikimedia web (HTTP) APIs to better serve technical volunteer needs and protect Wikimedia infrastructure from potential abuse. You can [https://techblog.wikimedia.org/2025/06/12/apis-as-a-product-investing-in-the-current-and-next-generation-of-technical-contributors/ read more about their plans to evolve the APIs in this Techblog post]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:39, 16 Juni 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to the third and last batch of Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] '''Updates for editors''' * Last week, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] were rolled out on Czech, Korean, and Turkish Wikipedias. This and next week, deployments on larger Wikipedias will follow. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. [https://phabricator.wikimedia.org/T340001] * Later this week, the Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to all Wikipedias (except English Wikipedia). This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. This feature was previously available as an A/B test. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/multi_check_ab_test_report_final.html#summary-of-results The test shows] that users who are shown multiple checks are 1.3 times more likely to add a reference to their edit, and their edit is less likely to be reverted (-34.7%). [https://phabricator.wikimedia.org/T395519] * A few pages need to be renamed due to software updates and to match more recent Unicode standards. All of these changes are related to title-casing changes. Approximately 71 pages and 3 files will be renamed, across 15 wikis; the complete list is in [[phab:T396903|the task]]. The developers will rename these pages next week, and they will fix redirects and embedded file links a few minutes later via a system settings update. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused pages to scroll upwards when text near the top was selected. [https://phabricator.wikimedia.org/T364023] '''Updates for technical contributors''' * Editors can now use Lua modules to filter and transform tabular data for use with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Extension:Chart]]. This can be used for things like selecting a subset of rows or columns from the source data, converting between units, statistical processing, and many other useful transformations. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Transforms|Information on how to use transforms is available]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates] * The <code dir=ltr>all_links</code> variable in [[Special:AbuseFilter|AbuseFilter]] is now renamed to <code dir=ltr>new_links</code> for consistency with other variables. Old usages will still continue to work. [https://phabricator.wikimedia.org/T391811] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.7|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/34|Growth newsletter]] is available. It includes: the recent updates for the "Add a Link" Task, two new Newcomer Engagement Features, and updates to Community Configuration. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:21, 23 Juni 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|Deployment information page]]. '''Updates for editors''' * AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user's IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. [https://phabricator.wikimedia.org/T354599] * Hidden content that is within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Collapsible elements|collapsible parts of wikipages]] will now be revealed when someone searches the page using the web browser's "Find in page" function (Ctrl+F or ⌘F) in supporting browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T327893][https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTML/Reference/Global_attributes/hidden#browser_compatibility] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature, called [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|Favourite Templates]], will be deployed later this week on all projects (except English Wikipedia, which will receive the feature next week), following a piloting phase on Polish and Arabic Wikipedia, and Italian and English Wikisource. The feature will provide a better way for new and experienced contributors to recall and discover templates via the template dialog, by allowing users to put templates on a special "favourite list". The feature works with both the visual editor and the wikitext editor. The feature is a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|community wishlist focus area]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused some Notifications to be sent multiple times. [https://phabricator.wikimedia.org/T397103] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.8|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:41, 30 Juni 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28917415 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] have been rolled out on 18 large and medium-sized Wikipedias, including German, Japanese, French, and Chinese. Now, about 1/3 of all logged-out activity across wikis is coming from temporary accounts. Users involved in patrolling may be interested in two new documentation pages: [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Access to IP|Access to IP]], explaining everything related to access to temporary account IP addresses, and [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Repository|Repository]] with a list of new gadgets and user scripts. '''Updates for editors''' * Anyone can play an experimental new game, [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|WikiRun]], that lets you race through Wikipedia by clicking from one article to another, aiming to reach a target page in as few steps and in as little time as possible. The project's goal is to explore new ways of engaging readers. [https://wikirun-game.toolforge.org/ Try playing the game] and let the team know what you think [[mw:Talk:New Engagement Experiments/WikiRun|on the talk page]]. * Users of the Wikipedia Android app in some languages can now play the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|trivia game]]. ''Which came first?'' is a simple history game where you guess which of two events happened earlier on today's date. It was previously available as an A/B test. It is now available to all users in English, German, French, Spanish, Portuguese, Russian, Arabic, Turkish, and Chinese. The goal of the feature is to help engage with new generations of readers. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22] * Users of the iOS Wikipedia App in some languages may see a new tabbed browsing feature that enables you to open multiple tabs while reading. This feature makes it easier to explore related topics and switch between articles. The A/B test is currently running in Arabic, English, and Japanese in selected regions. More details are available on the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|Tabbed Browsing project page]]. * Bureaucrats on Wikimedia wikis can now use [[{{#special:VerifyOATHForUser}}]] to check if users have enabled [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T265726] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed later this week to all Wikimedia projects: a [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|template category browser]] will be introduced to assist users in finding templates to put in their “favourite” list. The browser will allow users to browse a list of templates which have been organised into a given category tree. The feature has been requested by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Select templates by categories|through the Community Wishlist]]. * It is now possible to access watchlist preferences from the watchlist page. Also the redundant button to edit the watchlist has been removed. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Watchlist] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of [[mw:MediaWiki_1.44|MediaWiki 1.44]] there is now a unified built-in Notifications system that makes it easier for developers to send, manage, and customize notifications. Check out the updated documentation at [[mw:Manual:Notifications|Manual:Notifications]], information about migration in [[phab:T388663|T388663]] and details on deprecated hooks in [[phab:T389624|T389624]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.9|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|WikidataCon 2025]], the conference dedicated to Wikidata is now open for [https://pretalx.com/wikidatacon-2025/cfp session proposals] and for [[d:Special:RegisterForEvent/1340|registration]]. This year's event will be held online from October 31 – November 02 and will explore on the theme of "Connecting People through Linked Open Data". '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:06, 8 Julai 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28930584 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Featured templates|Featured templates]], a new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed this week to all Wikimedia projects: With this feature, editors will be able to quickly access a list of templates that are likely to be useful. These templates will be displayed in a list, under the "featured" tab of the template discovery interface. Administrators can define the list via the Community Configuration interface. The feature fulfills a request by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Easy access Templates|through the Community Wishlist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367428][https://phabricator.wikimedia.org/T392896] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the request to add Malayalam fonts in the [[oldWikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|Wikisource Book Export Tool]] was resolved and now, the rendering of Malayalam letters in exported Wikisource books are accurate. [https://phabricator.wikimedia.org/T374457] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * Developers, designers, and all Wikimedians are invited to [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/7953/ submit a project idea] for the Wikimania Hackathon 2025. Read [https://diff.wikimedia.org/2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/ this Diff blog post] for more details. '''Meetings and events''' * [[m:WikiIndaba conference 2025|WikiIndaba 2025]] scholarship application and program submission is open until 23:59 GMT on July 20. WikiIndaba is a regional conference for African Wikimedians both on the continent and in the diaspora to unite and grow together. Submit [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdJTv68R1OPASXXDfpIl8EWiMLTM-TDwh6_5gNVvFuWccFZ2Q/viewform your scholarship application] and [https://ee.kobotoolbox.org/x/BI3omIfH program proposal] now! * [https://br.wikimedia.org/wiki/WikiCon_Brasil_2025 WikiCon Brasil 2025] will take place on July 19-20 in Salvador, Bahia, Brazil. The Brazilian community members are encouraged to register and attend! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:10, 14 Julai 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28980963 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Translation Suggestions feature in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation tool]] now has another level of article filters added to the "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=fi#/ ... More]" category. Translators who use the Suggestions feature can now select and receive article suggestions that are customized to geographical locations of their interest using the new "{{int:Cx-sx-suggestions-filters-tab-regions}}" filter. [https://phabricator.wikimedia.org/T113257] * Administrators can now limit "Add a Link" to newcomers. The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|"Add a Link"]] Structured Task [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test & "Add a Link" Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 & 1.2.16)|helps new account holders start editing]], but some communities have requested the ability to restrict it to its intended audience: newcomers. Administrators can configure this setting within the [[Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|Community Configuration]] feature. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For AbuseFilter editors on [[phab:T392144|some wikis]], it is now possible to filter edits based on the RevertRisk score of the edit being attempted. It is only populated if the action being evaluated is an edit. For more information, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ORES/AbuseFilter variables#What variables are available for use|ORES/AbuseFilter variables]] documentation. * The [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] wikis have [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/YDABPV75LADRQCXMJAFWUP256N4EQ25B/|been moved]] from <code dir=ltr>beta.wmflabs.org</code> to <code dir=ltr>beta.wmcloud.org</code>. Users may need to update URLs in any tools, or in their password managers. Any related issues can be [[phab:T289318|reported in the task]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.11|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[m:Special:MyLanguage/WikiCite 2025|WikiCite 2025]] will take place from 29–31 August, both online and in-person in Bern, Switzerland. The event's goals are to reconnect communities, institutions, and individuals working with open citations, bibliographic data, and the Wikidata/Wikibase ecosystem. Registration is open and the call for proposals will be announced soon. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/message/KQZUG3ETKLBWPBYSB2YAWZIRPWHS24TG/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:43, 21 Julai 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29005283 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Community Tech team will be focusing on wishes related to Watchlists and Recent Changes pages, over the next few months. They are looking for feedback. Please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|read the latest update]], and if you have ideas, please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|submit a wish]] on the topic. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Commons community has decided to block [[:mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|cross-wiki uploads]] to Wikimedia Commons, for all users without autoconfirmed rights on that wiki, starting on August 16. This is because of [[:c:Commons:Cross-wiki media upload tool/History|widespread problems]] related to files that are uploaded by newcomers. Users who are affected by this will get an error message with a link to the less restrictive UploadWizard on Commons. Please help translating the [[:c:Special:MyLanguage/MediaWiki:Abusefilter-disallowed-cross-wiki-upload|message]] or give feedback on the message text. Please also update your local help pages to explain this restriction. [https://phabricator.wikimedia.org/T370598] * On wikis with temporary accounts enabled and Meta-Wiki, administrators may now set up a footer for the Special:Contributions pages of temporary accounts, similar to those which can be shown on IP and user-account pages. They may do it by creating the page named <code dir=ltr>MediaWiki:Sp-contributions-footer-temp</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T398347] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KFEFVG/ Temporary Accounts: Enhancing privacy for our unregistered editors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TVCVAB/ Building a Sustainable Future for Wikimedia Contributors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/WTRQCJ/ A dozen visions for wikitext!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/8YKKP9/ Coordinate Across Stakeholders with the Product and Technology Advisory Council] * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2025|MediaWiki Users and Developers Conference, Fall 2025]] will be held 28–30 October 2025 in Hanover, Germany. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:27, 29 Julai 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29051727 --> == Translation notification: Incident Reporting System == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta. The page [[:metawikipedia:Incident Reporting System|Incident Reporting System]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Incident+Reporting+System&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 03:53, 2 Agosti 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors can now enable the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info card]]. This feature adds an icon next to usernames on history pages and similar user-contribution log pages. When you tap or click on the icon, it displays data related to that user account such as the number of edits, reverted edits, blocks, and more. It's part of a broader project to make it easier for moderators to evaluate account trustworthiness. The feature can be enabled in [[testwiki:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|your global preferences]], and later this week it will be available in local preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T386439] * Everybody is invited to share comments on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative Contributions]], a project recently launched by the [[m:Special:MyLanguage/Connection Team|Connection team]]. The project aims to create a new way to display the impact of collaborative editing activities (such as edit-a-thons, backlog drives, and WikiProjects) on the wikis. Post your comments on the [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378035] * Administrators can now define the default block duration for temporary accounts. To do that, they need to create a page named <code dir=ltr>MediaWiki:Ipb-default-expiry-temporary-account</code> and use a value defined in <code dir=ltr>MediaWiki:Ipboptions</code>. This allows administrators to easily block temporary accounts for 90 days, which is functionally equivalent to an indefinite block. The advantage of this solution is that it does not clutter Special:BlockList. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block and unblock#Default block duration options|More documentation]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T398626] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Gadgets can now include <code dir=ltr>.vue</code> files. This makes it easier to develop modern user interfaces using [[mw:Vue.js|Vue.js]], in particular using [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the official design system of Wikimedia. [[wmdoc:codex/latest/icons/overview.html|Codex icons]] can be loaded through the gadget definition. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Pages|The documentation]] has examples. For user scripts that use Vue.js, an [[mw:API:CodexIcons|API module]] now exists to load Codex icons. [https://phabricator.wikimedia.org/T340460][https://phabricator.wikimedia.org/T311099] * Module developers can now use a [[mw:Help:Extension:Translate/Message Bundles/Lua reference|Lua interface]] to simplify the preparation of Lua modules for translation on Meta-Wiki. This improvement makes it easier for translators to find and edit module strings without dealing with raw Lua code. It helps prevent mistakes that could break the module during translation. Module developers and translators are invited to [[commons:File:Translatable modules video demo July 2025.webm|watch the demo video]], read more about [[mw:Special:MyLanguage/Translatable modules|translatable modules]] to understand how it works, refer to Meta-Wiki's [[m:Module:User Wikimedia project|Module:User Wikimedia project]] for example usage, and [[mw:Talk:Translatable modules|share their feedback]] on how well it addresses the challenges in their workflow. The interface still has some performance issues, so it should not be used in widely used modules yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T359918] * Developers of external tools that connect to Wikimedia pages must set a user-agent that complies with [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|the user-agent policy]]. This policy will start to be more strongly enforced in August because of external crawlers that are [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|overusing]] Wikimedia's resources. Tools that are hosted on Wikimedia's Toolforge or Cloud VPS will not be affected by this for now, but should still set a user-agent. [[phab:T400119|More technical details are available]], and related questions are welcome in that task. * Parsoid Read Views is going to be rolling out to some smaller Wikipedias over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyages and Wiktionaries to Parsoid Read Views. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/profile/7694/] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.13|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/GEH9DH/ Wikimedia’s knowledge infrastructure in a changing internet: Establishing sustainable pathways for content reuse] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/7ELN9Q/ Wikifunctions is coming soon to a wiki near you!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/ZMGVJV/ Shaping the Future of Wikipedia’s Reader Experience] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KCKTFZ/ Making Wikipedia More Readable: What Comes Next] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 03:41, 5 Agosti 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29083927 --> == Wito wa kupiga kura kwa ajili ya [[Mtumiaji:Justine Msechu]] - awe msimamizi wa kusano == Ndugu @[[Mtumiaji:Olimasy|Olimasy]], unaombwa kupiga kura juu ya kumpatia uwezo wa ukabidhi/usimamizi wa kusano katika ukurasa wa [[Wikipedia:Wakabidhi#Msimaizi wa KUSANO - Mtumiaji:Justine Msechu]]. [[User:Muddyb|<font color="blue"><sub>'''Muddyb'''</sub></font>]]<font face="Verdana">[[User talk:Muddyb|<font color="gray"><sup>'''Longa'''</sup></font>]]</font> 08:01, 7 Agosti 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The WikiEditor toolbar now includes [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|its keyboard shortcuts]] in the tooltips for its buttons. This will help to improve the discoverability of this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T400583] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] published a set of [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|proposed experiments]] the Wikimedia Foundation can try to improve communication with community. Feedback on the proposals are welcomed until August 22 on [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|this talk page]]. * The search bar on the Minerva skin (mobile) has been updated to use the same type-ahead search component that is used on the Vector 2022 skin. There are no changes in search functionality but there are minor visual changes. Specifically, the close-search button has been changed from an "X" to a back arrow. This helps to distinguish it from the other "X" button that is used to clear any text. [https://phabricator.wikimedia.org/T393944] * Editors on some wikis will see a new toggle for "Group results by page" on watchlist, related changes, and recent changes pages. This is [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment|an A/B experiment]] that is planned to start on August 11, and will run for 3–6 weeks on the Bengali, Chinese, Czech, French, Greek, Portuguese, and Urdu Wikipedias. The experiment will examine how making this feature more discoverable might affect editors' ability to find the edits they are looking for. [https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The multiwiki datasets of [[:wikt:en:Module:Unicode data|Unicode data]] have been moved to [[c:Category:Unicode Module Datasets|Category:Unicode Module Datasets]] on Wikimedia Commons, to follow the idea of "One common data source, multiple local wikis". Most wikis have been updated to use the Commons version. You can ask questions at [[c:Category talk:Unicode Module Datasets|the talkpage]]. [https://en.wiktionary.org/wiki/Module_talk:Unicode_data#Data_from_commons] * Lua code can add warnings when something is wrong, by using the <code dir=ltr>mw.addWarning()</code> function. It is now possible to add more than one warning, instead of new warnings replacing old ones. If you maintain a Lua module that used warnings, you should check it still works as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T398390] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:30, 11 Agosti 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29106516 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later this week, people who are logged-in and have the "[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] enabled will gain the ability to "Thank" individual comments directly from talk pages, rather than needing to navigate to page history. [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|Learn more about this feature]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400849] * An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki on 12 August and on English Wikipedia 14 August for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September. [https://phabricator.wikimedia.org/T395716] * An A/A test to measure the baseline for reader retention was launched 12 August using [[wikitech:Experimentation Lab|Experimentation Lab]]. This measures the percentage of users who revisit a wiki after their initial visit over a 14-day period. No visual changes are expected. The experiment will run through 31 August. [https://phabricator.wikimedia.org/T399227] * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q34057|Tagalog]] ([[s:tl:|<code>s:tl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T388639] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[s:mad:|<code>s:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T391747] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3450749|Rakhine]] ([[w:rki:|<code>w:rki:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T392490] ** a {{int:project-localized-name-group-wikibooks/en}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[b:min:|<code>b:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T395452] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q7598268|Standard Moroccan Amazigh]] ([[wikt:zgh:|<code>wikt:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T399684] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:46}} community-submitted {{PLURAL:46|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:39, 19 Agosti 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29127690 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. For example: <code>width: fit-content</code>; <code>ruby-align</code>; relative units such as <code>lh</code>; and custom strings in <code>list-style-type</code>. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271958][https://phabricator.wikimedia.org/T277755][https://phabricator.wikimedia.org/T293633][https://phabricator.wikimedia.org/T295088][https://phabricator.wikimedia.org/T326906][https://phabricator.wikimedia.org/T340057][https://phabricator.wikimedia.org/T360725][https://phabricator.wikimedia.org/T371809][https://phabricator.wikimedia.org/T375344][https://phabricator.wikimedia.org/T394619] * On large wikis, the default time period to display edits from, within the Special:RecentChanges page, has been changed from 7 days to 1 day. This is part of a performance improvement project. This should have no user-facing impact due to the quantity of edits on these wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T399455] * Administrators can now access the [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] page from the [[{{#special:CommunityConfiguration}}]] list page. This makes it easier to find. [https://phabricator.wikimedia.org/T393240] * Wikimedia Commons videos were not shown in the Videos tab in Google Search. The problem was investigated and reported to Google who have now fixed the issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T396168][https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/Wishes/Do_something_about_Google_%26_DuckDuckGo_search_not_indexing_media_files_and_categories_on_Commons] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[wikt:bew:|<code>wikt:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T402130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:39}} community-submitted {{PLURAL:39|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Two fields of the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Recentchanges table|recentchanges database table]] are being removed. <code>rc_new</code> and <code>rc_type</code> are being removed in favor of <code>rc_source</code>. Queries to these older fields will start to fail starting this week and developers should use <code>rc_source</code> instead. These older fields were deprecated over 10 years ago and should not be in use. This is part of work to improve the performance and stability of queries to the recentchanges table. [https://phabricator.wikimedia.org/T400696] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.16|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/July|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes: support for new languages in MediaWiki and translatewiki; the start of the Language Onboarding and Development project to help support the growth of new and small wikis; updates on research projects; and more. '''Meetings and events''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|Language Community Meeting]] is happening soon, August 29th at [https://zonestamp.toolforge.org/1756479600 15:00 UTC]. This week's meeting will cover: the Avro keyboard developers from Wikimedia Bangladesh, who were recently awarded a national award for their contributions to this keyboard; and other topics. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:13, 26 Agosti 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29175124 --> == Translation notification: Template:Affiliate recognition pause notice 2025 == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Template:Affiliate recognition pause notice 2025|Template:Affiliate recognition pause notice 2025]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AAffiliate+recognition+pause+notice+2025&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 15:33, 30 Agosti 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team wants to compile a list of templates, jargon terms, and policies used in edit summaries when a copyright violation is removed. This will help them identify the number of edits reverted due to copyright issues. We invite community members from the following Wikis to list these terms in [[Phab:T402601|T402601]], or to share their list with [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]]: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-plwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}. This project is open until September 9th 2025. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled for all Wikisources. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Connection Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the Deployment information page. [https://meta.wikimedia.org/wiki/CampaignEvents/Deployment_status#How_to_Request_the_CampaignEvents_Extension_for_your_wiki] * The lists in the footer of the editing interface, such as "Templates used on this page," will now be organized into columns when there is enough space. This enhancement minimizes scrolling when editing lengthy articles on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T401066] * On September 3rd, 2025 we will increase the sampling percentages of our [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment#Scope of the experiment|group by toggle experiment]] of the <code>Special:RecentChanges</code>, <code>Special:Watchlist</code>, and <code>Special:RelatedChanges</code> pages on the Chinese, French, and Portuguese Wikipedias to 100 percent, allowing more editors to be part of this experiment. This adjustment is intended to ensure we have sufficient data to make informed decisions when evaluating the experiment results. [https://phabricator.wikimedia.org/T402958][https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading on English Wikipedia beginning the week of September 22. The feature will be available on both desktop and mobile. All non-English wikis received this change in June and July. The goal is to make it easier for users to find articles. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.17|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions now has a new capability called "lightweight enumeration types", an enumeration type is simply a fixed set of values that's in the type's definition. This capability makes it quick and easy to define such a type, and allows for the reuse of values that are already present in Wikidata. Here is [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|a newsletter]] to learn more. * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|Readers Newsletter]] is now available. This edition includes: the formation of two new teams — Reader Growth and Reader Experience; insights into declining pageviews and account creations; highlights from the Wikimania Nairobi panel on improving the reading experience; upcoming experiments to engage new and existing readers; and more. '''Meetings and events''' * Spotlight on some Wikimania 2025 Sessions: ** Identifying AI-generated text by searching for ISBNs whose checksums fail: Mathias Schindler of WMDE [https://www.youtube.com/watch?v=Dw9o8Lsl974&t=15910s shared tools to help communities search for these]. ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TCHZKH/ La durabilité du mouvement Wikimedia face aux défis actuels et futurs]: This session explored how Wikimedia can stay a trusted source of knowledge in the age of generative AI, information overload, and disinformation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:51, 1 Septemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29196010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team is working on a new check: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|Paste check]]. This check informs newcomers who paste text into Wikipedia that the content might not be accepted. This check is an effort to increase the likelihood that the new content people are adding to Wikipedia is aligned with the Movement's commitment to offering information under a free content license. This check will soon be tested at a few wikis. If your community is interested in this test, please [[phab:T403680|tell us in this task]], or [[mw:Talk:Edit check|contact the team]]. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will be able to use a [[w:en:Lint (software)|linting tool]] to see errors or other potential problems in wikitext in real time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|help page for more information]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T381577] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] When browsing a wiki (like <code dir=ltr>en.wikipedia.org</code>), the software responds in one of two ways: a desktop page, or a redirect to a mobile version on an "m" domain (like <code dir=ltr>en.m.wikipedia.org</code>). Over the next three weeks, MediaWiki will start displaying the mobile version to mobile devices directly on the standard domain, without this redirect. This change does not affect existing m-dot URLs, or the "Desktop view" opt-out. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * When an edit changes the categories of a page, the changes to the category membership counts are now happening asynchronously. This improves the speed of saving edits, especially when moving many pages to or from the same category, and reduces the risk of site outages, but it means that the counts can show outdated information for a few minutes. [https://phabricator.wikimedia.org/T365303] * Edits on Wikidata to qualifiers (properties and values) and references (properties and values) in a Wikidata item statement will now not add entries to the RecentChanges or Watchlist pages on all other Wikis. This is a temporary change to improve performance while other solutions are created. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: Turn off (temporarily) Qualifiers and References Wikidata edits to the Recent Changes tables|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401286][https://phabricator.wikimedia.org/T400698] * Japanese-language wikis have had a major upgrade to the way that search works. The new search should generally give more accurate and more relevant search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T318269] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:15, 9 Septemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29238161 --> == Translation notification: Meta:Deletion policy == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Meta:Deletion policy|Meta:Deletion policy]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3ADeletion+policy&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 07:07, 15 Septemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * References lists that are made using the <code dir=ltr><nowiki><references/></nowiki></code> [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite#references-tag|tag]] will now automatically display with columns in Vector 2022 when readers are using its 'standard' settings for text-size and page-width. [https://phabricator.wikimedia.org/T334941] * Starting in the week of October 6, on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small wikis]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] that have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled, all autoconfirmed users will be able to use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] as an organizer. No changes will be made for [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|large wikis]] unless requested in Phabricator. This change is being made to make it easier for more people to use Event Registration, especially on wikis that are less likely to have policies related to the Event Organizer right. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|Learn more]]. * Users that search using regular expressions (regex) can now use additional features including: ** for the <code dir=ltr>intitle:</code> keyword: [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Metacharacters|metacharacters]] for start-of-line (<code dir=ltr>^</code>) and end-of-line (<code dir=ltr>$</code>) anchors [https://phabricator.wikimedia.org/T317599] ** for both <code dir=ltr>intitle:</code> and <code dir=ltr>insource:</code> keywords: shorthand [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Character_Classes|character classes]] for digits (<code dir=ltr>\d</code>), whitespace (<code dir=ltr>\s</code>), and word characters (<code dir=ltr>\w</code>); and [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Escape codes|escape codes]] for line feed (<code dir=ltr>\r</code>), newline (<code dir=ltr>\n</code>), tab (<code dir=ltr>\t</code>), and unicode (e.g. <code dir=ltr>\uHHHH</code>). [https://phabricator.wikimedia.org/T403212] * When you search for text that looks like an IP, the system will now show search results. It used to take you to the contributions for that IP instead of showing search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T306325] * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on September 24. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests which happen twice a year. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that affected users who used the page-tabs to switch from wikitext editing of a section into the visualeditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T401043] '''Updates for technical contributors''' * The MediaWiki Interfaces team is redesigning the Wikimedia REST API Sandbox with Codex. If you have feedback on improvements for the API documentation or what makes developer experiences smooth (or frustrating), you’re invited to [https://calendar.google.com/calendar/u/0/appointments/schedules/AcZssZ2aZzbXeQvjOF7gB1fJXiwAYemQjKf4sXNaRODPA7_obFyNBwkzNkoVCoTF-aeov89kIjXHbCQm join an upcoming discovery interview], or [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Developer Feedback/Wikimedia Web APIs|leave feedback onwiki]]. [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/C4FBAOA57PH6G5ORVMAUF5TGYBLZDU5Q/|Learn more]]. * Edits to Wikidata aliases (an alternative name for an item or a property) will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: More granular Alias tracking|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401288] * The new [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/ Unicode 17.0] version has been released. The [[:c:Category:Unicode Module Datasets|datasets on Commons]] for the [[:d:Q39301585|Module:Unicode data]] have been updated. Wikipedias that do not use the Commons datasets should either update their own data or switch to the Commons datasets. * Users of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] Structured Contents endpoints can now access [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ Parsed Tables]. The new Parsed Tables feature extracts and represents Wikipedia tables in structured JSON. This improves machine accessibility as part of the [https://enterprise.wikimedia.com/api/structured-contents/ Structured Contents initiative]. Structured Contents output is freely available through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/on-demand/#article-structured-contents-beta On-demand API], or through Wikimedia Cloud Services. * A [https://www.kaggle.com/datasets/wikimedia-foundation/english-wikipedia-people-dataset dataset of English Wikipedia biographical information] from [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has been published on Kaggle, for evaluation and research. This provides structured data from more than 1.5 million biographies, including birth and death dates, education, affiliations, careers, awards, and more (from a June 2024 snapshot). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.19|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|Scholarship applications]] for Wikimania 2026 in Paris, France, are open until October 31. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:08, 15 Septemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29263921 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 On September 24th at 15:00 UTC], all Wikimedia sites users will experience a brief read-only period due to a scheduled [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter server switchover]]. The Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team will redirect all traffic from one primary server to its backup. You can listen to the switchover using the [http://listen.hatnote.com/ "Listen to Wikipedia"] tool, where you will hear edits stop for a few minutes during the read-only phase, then resume. This twice-yearly datacenter server switchover ensures reliability by testing the backup datacenter, so that our sites can stay online even if the primary datacenter fails. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the process on the Diff blog]]. '''Updates for editors''' * Editors of [[f:Special:Mylanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12#Next round of Wiktionaries to receive embedded Wikifunctions calls|60 more Wiktionaries]] will soon be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them into their pages. A function takes one or more inputs and transforms them into a desired output, like adding numbers, converting miles to meters, calculating elapsed time, or declining a word into a case. They will join the other [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29#Wikifunctions available on 65 Wiktionaries|65 Wiktionary language editions]], which already have access to embedded Wikifunctions calls. Later this year, plans are in place to expand to more Wiktionaries and the Incubator. * A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Technical metadata of another page|parser function]] has been added: <code><nowiki>{{#contentmodel}}</nowiki></code>. Template editors and admins can use it to get the localized or canonical name of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|content model]] of a specific page. The function makes it easier to create and edit system messages, such as ''MediaWiki:editinginterface'', even when you switch types of pages, like wiki, JavaScript, CSS or JSON page. [https://phabricator.wikimedia.org/T328254] * Adding or editing a <code>DISPLAYTITLE</code> for an article using VisualEditor will no longer be broken. Editors who use VisualEditor mode to modify the <code><nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki></code> would no longer have the literal text "DISPLAYTITLE" or its localized variant added to their articles. A list of pages that may have been affected and might need cleanup is documented in [[phab:P83438|this ticket]]. * Beta users of the Wikipedia Android app can now try the redesigned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]], which replaces the Edits tab. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions users can now import many essential facts involving [[f:Special:MyLanguage/Z6011|geo-coordinates]], [[f:Special:MyLanguage/Z6010|quantities]] and [[f:Special:MyLanguage/Z6064|time]] values from Wikidata. This is made possible by the creation of Wikifunctions types for these values, which makes them available for use by functions in Wikifunctions. Learn more about how this works in [[c:File:ImportingWikidataDatatypesIntoWikifunctions.webm|this video]] and Wikifunctions' [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-01#News in Types I: Wikidata quantity|August 1 newsletter]] (for quantities) and [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-22#News in Types: Wikidata geo-coordinate|August 22 newsletter]] (for geo-coordinates). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:56, 22 Septemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29305556 --> == Translation notification: Wikimedia Foundation website == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation website|Wikimedia Foundation website]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+website&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 05:47, 29 Septemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A major software upgrade has been made to [[phab:|Phabricator]]. The update introduces performance improvements, a refreshed search interface, enhancements to Maniphest task search, updates to user profile pages and project workboards, new Herald automation features, as well as general text input, mobile experience improvements and more. [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/321/iterative_improvements_september_2025/] '''Updates for editors''' * The Community Tech team will release the new Community Wishlist extension on October 1, that will improve the way wishes will be submitted. The new extension will allow users to add tags to their wishes to better categorise them, and (in a future iteration) to filter them by status, tags and focus areas. It will also be possible to support individual wishes again, as requested by the community in many instances. The old system will be retired. There will be a brief period of downtime while the extension is deployed and wishes are migrated to the new system. You can read more about this [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|in the latest update]] or you can consult the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CommunityRequests|current documentation on MediaWiki]]. * As announced [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|on Diff blog]], the production trial of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha]] service for bot detection has begun. The trial is currently using hCaptcha to protect account creation on Chinese, Persian, Portuguese, Indonesian, Japanese, and Turkish Wikipedias, where it will replace our existing [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ConfirmEdit#FancyCaptcha|CAPTCHA]] (FancyCaptcha). The goal with the trial is to better block bots while also improving usability and accessibility for users who encounter CAPTCHA challenges. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|deployed]] to Wikimedia Commons. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. On Commons, anyone who is a registered user can use it as an event participant. To use it as an organizer, someone needs to have the [[c:Special:MyLanguage/Commons:Event organizers|event organizer right]]. * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to German Wikipedia. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|test the feature]] on testwiki or [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing on betawiki] as well. Please share your thoughts on [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Templates used in sub-references|using templates in sub-references]] or [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|volunteer to become a pilot wiki]]. * On wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|Mentorship]] system, communities can now opt experienced editors out of Mentorship through [[{{#special:CommunityConfiguration/Mentorship}}]]. Within this setting, communities may define thresholds, based on edit count and account age, to decide when an editor is considered experienced enough to no longer receive Mentorship. [https://phabricator.wikimedia.org/T403563] * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|Tone check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Tone language model for the following languages: Arabic, Czech, German, Hebrew, Indonesian, Dutch, Polish, Russian, Turkish, Chinese, Farsi, Italian, Norwegian, Romanian and Latvian. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/Tone_Check/Model_evaluation|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on October 3, which will be the start date of the test. * The rollout of [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|multiblocks]] had the side effect that non-active block logs may have been shown on {{#special:Contributions}} and on blocked users' user and user_talk pages. This issue will be fully resolved in a few days. As part of the fix, [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=sp-contributions-blocked-notice}} messages prefixed with <code>sp-contributions-blocked-notice</code>] will be removed and replaced with [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=blocked-notice-logextract}} those prefixed with <code>blocked-notice-logextract</code>] in a few weeks. Please help translate the new messages and update any local overrides if needed. * There was a bug with links added using visual editor if they included characters such as <code dir=ltr><nowiki>[ ] |</nowiki></code> after the fragment identifier (<code><nowiki>#</nowiki></code>). They were not encoded properly creating an incorrect link. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T404823] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikiquote/en}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[q:ms:|<code>q:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404698] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info Card]] now displays currently active global lock/blocks. [https://phabricator.wikimedia.org/T401128] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, editors using Lua modules will be able to use the <code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.title.newBatch|mw.title.newBatch]]</code> function to look up the existence of up to 25 pages at once, in a way that only increases the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions#Expensive parser functions|expensive function]] count once. * A new [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Unsupported Tools Working Group]] has been formed as part of ongoing efforts to collectively determine technical work priorities, similar to the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC). The working group will help prioritize and review requests for support of unmaintained extensions, gadgets, bots, and tools. For the first cycle, the group will be prioritizing an unsupported Wikimedia Commons tool. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:54, 29 Septemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29355230 --> ==Rangi nyekundu== Ndugu, usiogope rangi hiyo: inachochea utungaji wa makala na jamii mpya, kama hiyo ya wanasayansi wa Masedonia Kaskazini. Siku yoyote mimi au mwingine ataianzisha na mhusika ataonekana mara moja. Lakini ukiondoa jamii nyekundu, hata tukianzisha jamii hiyo mhusika huyo hatakumbukwa! Mimi nabana matumizi ya muda kwa kuanzisha mfululizo jamii nyingi zinazofanana, si mojamoja. Nadhani umenielewa. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 13:53, 5 Oktoba 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]] is a new Edit Check feature to help avoid and fight copyright violations. When editors paste text into an article, Paste Check prompts them to confirm the origin and licensing of the content. Starting Wednesday, 8 October, [[phab:T403680|22 wikis will test Paste Check]]. Paste Check will help new volunteers understand and follow the policies and guidelines necessary to make constructive contributions to Wikipedia projects. '''Updates for editors''' * Mobile devices will receive mobile articles directly on the standard domain (like <code>en.wikipedia.org</code>), instead of via a redirect to an "m" domain (like <code>en.m.wikipedia.org</code>). This change improves performance. This week it will be enabled on Wikipedias. The existing mobile URLs and the "Desktop view" opt-out remain available. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * New [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#creationdate and lasteditdate|date filters]], <code dir=ltr>creationdate:</code> and <code dir=ltr>lasteditdate:</code>, are now available in the wiki search engine. This allows users to filter search results by a page's first or last revision date. The filters support comparison operators (e.g. <code dir=ltr>>2024</code>) and relative dates (e.g. <code dir=ltr>today-1d</code>), making it easier to find recently updated content or pages within specific age ranges. [https://phabricator.wikimedia.org/T403593] * [[f:|Wikifunctions]] now supports rich text in embedded calls across the 150 wikis where it's enabled. To showcase this, the team created a [[f:Z26333|Latin declination table]] that Wiktionary editors can use to automatically generate noun forms, producing clear, formatted results — see an [[f:Wikifunctions:Embedded function calls/Wiktionary tables demonstration|example output]]. If you need any help or have any feedback, please [[f:Wikifunctions:Project chat|contact the Wikifunctions Team]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T397402] * An edit link will now appear inside the categories box on article pages for logged in users, which will directly launch the VisualEditor category dialog. [https://phabricator.wikimedia.org/T291691] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a problem downloading pdf files last week and that has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T405957] '''Updates for technical contributors''' * The field <code dir=ltr>rev_sha1</code> in the revision database table is being removed in favor of <code dir=ltr>content_sha1</code> in the content database table. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud@lists.wikimedia.org/thread/2D2M3SP4WHR6BXXKTZ2PBLZQYR3EGQVR/ the announcement] for more information. * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will roll out [[w:en:Light-on-dark color scheme|Dark Mode]] user interface on all Wikimedia sites on October 29, 2025. All anonymous users of Wikimedia sites will have the option to activate a color scheme that features light-colored text on a dark background. This is designed to provide a more comfortable reading experience, especially in low-light situations. Template authors and technical contributors are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|learn how to make pages ready for Dark mode]] and address any compatibility issues found in templates in their wiki before the enablement. Please contact the Web team for questions or any support on [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|this talk page]] before the enablement. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Starting on Monday, October 6, API endpoints under the <code>rest.php</code> path will be rerouted through a new internal API Gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:24, 6 Oktoba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29400897 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Last week, improvements to account security and two-factor authentication (2FA) features were enabled across all wikis. These changes include user interface improvements for [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity], the support of multiple 2FA methods via authenticator apps and portable security keys (previously users could only enable one method), and a new Recovery Codes module which facilitates fewer account lockouts due to lost two-factor apps and devices. As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project, work is continuing through the rest of 2025 on further user experience improvements, and support for passkeys as an alternate second factor. '''Updates for editors''' * Another part of the Account security project is making 2FA generally available to all users. Along with editors with advanced privileges, such as administrators and bureaucrats, 40% of editors now have access to 2FA. You can check if you have access at [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity]. Instructions for activation are on the linked page. The plan is to continue increasing availability if it is determined that the user support capabilities are able to support global usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T400579] * This week, users at wikis where talk page [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|Usability Improvements]] are already available by default (everywhere ''except'' the 12 wikis listed in [[phab:T379264|T379264]]) will gain the ability to Thank a comment directly from the talk page it appears on. Before this change, Thanking could only be done by visiting the revision history of the talk page. You can [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|learn more about this change]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366095] * Users who have not [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|verified their email address]] will soon be receiving monthly Notification reminders to do so. This is because users who have verified their email can more easily recover their account. These reminders will not be sent if the user is inactive or removes the unverified email from their account. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation][https://phabricator.wikimedia.org/T58074] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a fix was made for an occasional error with saving translated paragraphs in the Content Translation tool, and the related error messages are now easier to see. [https://phabricator.wikimedia.org/T376531] '''Updates for technical contributors''' * The Unsupported Tools Working Group has chosen [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] as the first tool for its pilot cycle. The group will explore ways to improve and sustain the tool over the coming months. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Learn more on Meta]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:00, 13 Oktoba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29434481 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * To optimize how user data is stored in our databases, the saved preferences of users who haven't logged in for over five years and have fewer than 100 edits will be cleared. When those users return, default settings will apply. [https://phabricator.wikimedia.org/T406724] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a broken link from the GlobalContributions interface message to the XTools GlobalContributions page which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406415] '''Updates for technical contributors''' * The work to reroute all traffic to API endpoints under the <code dir=ltr><nowiki>rest.php</nowiki></code> route through a common API gateway is now complete. If any issues are observed, please file a phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. * Edits to Wikidata references or qualifiers will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T401290] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:37, 20 Oktoba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29478670 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia iOS app has launched an A/B/C test of improvements made to the tabbed browsing feature for select regions and languages. The test, named “More dynamic tabs”, explores new tab experiences and includes “Did you know” and “Because you read” article recommendations. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|read more on the project page]]. * Autoconfirmed users on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the CampaignEvents extension can now use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue of flashing colors when holding or pressing the arrow keys under the dark mode settings in Vector 2022 has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T402285] '''Updates for technical contributors''' * The CampaignEvents extension will be deployed to all remaining wikis during the week of 17 November 2025. The extension currently includes three features: Event Registration, Collaboration List, and Invitation List. For this rollout, Invitation List will not be enabled on Wikifunctions and MediaWiki unless requested by those communities. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|Visit the deployment page to learn more]]. * The SwaggerUI-based REST sandbox experience is now live on all wiki projects. The sandbox can be accessed through the [[{{#special:RestSandbox}}]] page. Please report any issues to the MediaWiki Interfaces team board, or join the discussion on the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|project launch]] page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/6931/] * Transform endpoints with a trailing slash path in the MediaWiki REST API are now marked as deprecated. They will remain functional during this time, but removal is expected by the end of January 2026. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found and tested using the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?api=mw-extra&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. See the [[mw:API/Deprecation|MediaWiki REST API Deprecation]] page for more detailed information about the API deprecation policies and procedures. * A dedicated [[mw:API:REST API/Changelog|changelog now exists for the MediaWiki REST API]]. The changelog provides an overview of these changes, making it easier for developers to keep track of improvements and iterations. Announcements will also continue to flow through the standard communication channels, including Tech News and email distribution lists, but can now be more easily referenced from a central location. If you have feedback about the style, structure, or content of this changelog, please [[mw:API talk:REST API/Changelog|join the discussion]]. * Administrators can delete the tracking category which was previously added by the JsonConfig extension, as it is no longer used. See the categories linked from [[d:Q130635582#sitelinks-wikipedia|Q130635582]]. It is OK if there are still pages listed in the category as that is just a caching issue, and they will be automatically cleared out the next time each page is edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T378352] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:32, 27 Oktoba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29513638 --> == Translation notification: Template:AffCom == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Template:AffCom|Template:AffCom]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AAffCom&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 04:55, 30 Oktoba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958] * For users with "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools "{{int:Skin-action-addsection}}" or "{{int:Discussiontools-replybutton}}" widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778] * Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861] * Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318] '''Updates for technical contributors''' * Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as "Get shortened URL". There are 30 wikis that also install an older "ShortUrl" extension. The old extension will soon be removed. This means <code>/s/</code> URLs will not be advertised under article titles via HTML <code dir=ltr>class="title-shortlink"</code>. The <code>/s/</code> URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188] * On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board. * MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]] '''In depth''' * In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:35, 3 Novemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29552512 --> == Translation notification: Template:Cat main == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Template:Cat main|Template:Cat main]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ACat+main&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 06:12, 6 Novemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * Starting November 12, users will see a change in the [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|appearance of talk pages]] on [[Phab:T379264|some Wikipedias]]. Almost [[phab:T392121|all wikis]] have received this design change; [[phab:T409297|English Wikipedia]] will get these changes later. You can read more [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. Users can opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in "{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T379264] * MediaWiki can now display a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|page indicator]] automatically while a page is protected. This feature is disabled by default. It can be enabled by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|community request]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347] * Using the "{{int:showpreview}}" or "{{int:showdiff}}" buttons in the wikitext editor will now carry over certain URL parameters like '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' and '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]'. This update also fixes an issue where, if the browser crashed while previewing an edit to a single section, saving this edit could overwrite the entire page with just that section’s content. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097] * Wikivoyage wikis can use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|colored map markers in the article text]]. The text of these markers will now be shown in contrasting black or white color, instead of always being white. Local workarounds for the problem can be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454] * The Activity tab in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment] * The Reader Growth team is launching an experiment called "Image browsing" to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, will go live on English Wikipedia in the week of November 17 and will run for four weeks, affecting 0.05% of users on English wiki. The test launched on November 3 on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting up to 10% of users on those wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example the inability to lock accounts on mobile sites has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185] '''Updates for technical contributors''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open through 2025-11-28. * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT issuer field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]] has been changed to <code><nowiki>https://meta.wikimedia.org</nowiki></code>. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT subject field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] will soon change from <code><user id></code> to <code dir=ltr style="white-space:nowrap">mw:<identity type>:<user id></code>, where <code><identity type></code> is typically <code dir=ltr>CentralAuth:</code><!-- not a typo --> (for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]]) or <code dir=ltr style="white-space:nowrap">local:<wiki id></code> (for other wikis). This is to avoid conflicts between different user ID types, and to make OAuth 2 access tokens and the <code>sessionJwt</code> cookie more similar. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * MediaWiki's block messages ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) now support additional parameters indicating whether the user is blocked from editing their own user talk page <code><nowiki>$9</nowiki></code> or emailing other users <code><nowiki>$</nowiki><nowiki>10</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T285612] * A <code>REL1_45</code> branch for MediaWiki core and each of the extensions and skins in Wikimedia git has been created. This is the first step in the release process for MediaWiki 1.45.0, scheduled for late November 2025. If you are working on a critical bug fix or working on a new feature, you may need to take note of this change. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/] * The process for generating CirrusSearch dumps has been updated due to slowing performance. If you encounter any issues migrating to the replacement dumps, please contact the Search Platform Team for support. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:38, 10 Novemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29606150 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is experimenting with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later. The experiment is running on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias since the week of 10 November, and will begin on English Wikipedia the week of 17 November. * Users who can’t receive their email verification code during login can now get help by submitting a form on a new special page. This update is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. If your account has an email address, please make sure you still have access to it. When logging in from a new device or location without 2FA, you may be asked to enter a 6-digit code sent by email to finish logging in. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Learn more]]. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|<code>s:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, the Content Transform Team rolled out Parsoid as the default parser to many low-traffic Wikipedias and is preparing the next step to high traffic ones. This message is an invitation for you to opt-in to Parsoid, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation, and identify any issues you might encounter with your own workflow using bots, gadgets, or user scripts. Please, let us know through the ''"Report Visual Bug"'' link in the Tools sidebar or create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. * Unsupported Tools: Several issues with [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] have been fixed, including filename-related upload failures, black-video imports, and retry handling. AV1 support has also been added. Ongoing work focuses on backend stability, ffmpeg errors, subtitle imports, metadata handling, and playlist uploads. To track specific tasks, check the [[phab:tag/video2commons/|Phabricator board]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon happening in Milan, Italy from May 1–3, 2026. Registration will open in January 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are currently open], and will close on November 28, 2025. If you have any questions, please email <bdi lang="en" dir="ltr">hackathon@wikimedia.org</bdi>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:26, 17 Novemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29627455 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Wikimedia Search Team]] recreated the "DWIM" (Do What I Mean) gadget functionality server-side, for Russian and Hebrew Wikipedias. This feature adds cross-keyboard suggestions to the standard search-box suggestions. For example, searching for ''<span lang="und" dir="ltr">cxfcnmt</span>'' on Russian Wikipedia will now add suggestions for ''<span lang="ru" dir="ltr">счастье</span>'' ("happiness") that the user probably intended. They plan to enable this feature for other Russian and Hebrew wikis this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734] * Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have syntax highlighting available in [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]. This requires that the "{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}" preference be set. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] – the set of tools for coordinating events and other on-wiki collaborations has now been deployed to all Wikimedia wikis. A new feature known as [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]] to help organizers and participants see the impact of activities has also been added. Join the upcoming [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|learning session]] to see the new feature in action and share your feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug which stopped CodeReviewBot from working, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417] '''Updates for technical contributors''' * Users of Wikimedia API can join a usability study to help validate the new design of Wikimedia REST API sandboxes. Interested participants should fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 recruitment survey]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/] * The MediaWiki Interfaces team is deprecating XSLT stylesheets within the Action API. Support for <code dir=ltr>format=xml'''&xlst={stylesheet}'''</code> will be removed from Wikimedia projects by the end of November, 2025. In addition, it will soon be disabled by default in MediaWiki release versions: v1.43 (LTS), v1.44, and v1.45. Support for XSLT stylesheets will be fully removed from MediaWiki v1.46 (expected to release between April and May 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/] * The WDQS legacy endpoint ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) will be decommissioned at the end of December 2025, and finally closed down on 7th January 2026. After this date, users should expect requests to query.wikidata.org that require the full graph to fail or return invalid results if they are not rewritten to use SPARQL federation. The team encourages users to ensure that tools and workflows use the supported WDQS endpoints (<span dir=ltr><nowiki>https://query.wikidata.org/</nowiki></span> - Main graph or <span dir=ltr><nowiki>https://query-scholarly.wikidata.org/</nowiki></span> - Scholarly graph). For support with migrating use cases, please review the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Data Access]] and [[d:Wikidata:Request_a_query|Request a Query]] pages for details and assistance on alternative access methods. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:57, 24 Novemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29702226 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]]. * The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|<code>w:tok:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|<code>q:pcm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:58, 1 Desemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29732328 --> == Translation notification: Help:Two-factor authentication == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Help:Two-factor authentication|Help:Two-factor authentication]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 03:09, 6 Desemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions. '''Updates for editors''' * Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either <bdi lang="ka-Latn" dir="ltr">''bedniereba''</bdi> or <bdi lang="ka-Cyrl" dir="ltr">''бедниереба''</bdi> will now suggest the existing article about <bdi lang="ka" dir="ltr">ბედნიერება</bdi> ("happiness"). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development. * Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new "Edit full page" button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project. * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025. * A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281] '''Updates for technical contributors''' * Starting this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711] * Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/] * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:46, 8 Desemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29738112 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927] '''Updates for technical contributors''' * To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the <code dir=ltr>externallinks</code> table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:03, 15 Desemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29796010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-52</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W52"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324] * The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping "First Steps" in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546] '''Updates for technical contributors''' * Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute <code dir=ltr>data-mw="interface"</code> to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with <code dir=ltr>data-mw-interface=""</code>, to avoid potential conflicts with other <code dir=ltr>data-mw</code> attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W52"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:45, 22 Desemba 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29831856 --> == Kufutwa kwa Jamii:User tok-1 == Habari. Naomba kufahamu kwa nini [[:Jamii:User tok-1]] ilifutwa. Niliunda kwa muundo sawa na [[:Jamii:User sw-1]] na [[:Jamii:User en-1]]: <pre><nowiki>{{Commonscat|User tok-1}} [[Jamii:User tok]] </nowiki></pre> Asante. --'''[[Mtumiaji:Volvox|Volvox]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Volvox|majadiliano]])''' 19:31, 23 Desemba 2025 (UTC) :Kweli umekuwa mkali mno! Usipende kufuta kurasa kwa kuona tu kasoro. Afadhali uzirekebishe na kuelekeza mtumiaji. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 09:12, 24 Desemba 2025 (UTC) ::Amani babu @Riccardo, Kunahaja gani ya kuanzisha jamii ambazo hazina matumizi? nimeona nikawaida ya mwanzirishi kufanya hiki kitendo ambapo anaongeza mzigo tuu kwa wakabidhi. '''[[Mtumiaji:Olimasy|Olimasy]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Olimasy#top|majadiliano]])''' 21:05, 7 Januari 2026 (UTC) :::Mbona jamii hiyo ina kurasa mbili? Ndiyo matumizi! Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:44, 8 Januari 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:34, 12 Januari 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 --> == Translation notification: Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open|Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2FMessages%2FReview+open&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. The deadline for translating this page is 2026-01-19. <div lang="en" class="mw-content-ltr">This message will be sent to all the wikis to inform communities about their chance to participate in proposing changes to the Universal Code of Conduct. </div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 22:30, 14 Januari 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:30, 19 Januari 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:18, 26 Januari 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:44, 2 Februari 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:31, 9 Februari 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 --> == Translation notification: Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1 == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1|Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Loves+Ramadan+2026%2FList+of+Articles%2FCulture%2F1&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is low. The deadline for translating this page is 2026-02-28. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hello! We have a new page for translation: Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1. Thank you!</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 11:02, 15 Februari 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Julius 12345@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Global username policy == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Global username policy|Global username policy]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+username+policy&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. The deadline for translating this page is 2026-12-31. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hello! We have a new page for translation: Global username policy. Thank you very much!</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 14:25, 15 Februari 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Julius 12345@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:17, 16 Februari 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 --> == Translation notification: Event:Queer Women in Arts == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Event:Queer Women in Arts|Event:Queer Women in Arts]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Event%3AQueer+Women+in+Arts&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is high. The deadline for translating this page is 2026-02-28. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hello! We have a new page for translation: Event:Queer Women in Arts. Thanks!</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 19:11, 18 Februari 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Julius 12345@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:04, 23 Februari 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == Translation notification: Mission == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Mission|Mission]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Mission&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 02:15, 28 Februari 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:52, 2 Machi 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:53, 9 Machi 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:36, 16 Machi 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == Translation notification: Event:Wikipedia & Education User Group Showcase/March 2026 == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Event:Wikipedia & Education User Group Showcase/March 2026|Event:Wikipedia & Education User Group Showcase/March 2026]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Event%3AWikipedia+%26+Education+User+Group+Showcase%2FMarch+2026&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is high. The deadline for translating this page is 2026-03-21. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hi translators, The EduWiki Hub is seeking your support to help translate the Meta page for the EduWiki Knowledge Showcase (March 2026) into Portuguese, Spanish, French, Hindi, and Arabic The event will take place on 24 March 2026, and translations will help make it accessible to more communities. Thank you for your support. Kind regards, Barakat, for the EduWiki Hub.</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 12:56, 17 Machi 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:BAdegboye (EdWH)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:51, 23 Machi 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:26, 30 Machi 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:19, 6 Aprili 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:19, 13 Aprili 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:01, 20 Aprili 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:06, 27 Aprili 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:11, 28 Aprili 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472482 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:43, 4 Mei 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:20, 11 Mei 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == Translation notification: User:Keegan (WMF)/U4C eligible voter == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:User:Keegan (WMF)/U4C eligible voter|User:Keegan (WMF)/U4C eligible voter]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-User%3AKeegan+%28WMF%29%2FU4C+eligible+voter&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. The deadline for translating this page is 2026-05-19. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 00:28, 15 Mei 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:22, 18 Mei 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == Translation notification: Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2026/Vote now == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2026/Vote now|Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2026/Vote now]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2026%2FVote+now&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. The deadline for translating this page is 2026-05-26. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 21:17, 20 Mei 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> ==Demo== Ndugu, makala ulizoanzisha kama kielelezo hazina ubora hata kidogo. Mkifundisha hivi, tutapata kurasa za kapuni. Naomba muangalie vizuri. Amina kwenu! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 12:40, 23 Mei 2026 (UTC) :Tayari makala mbovu zimeshaanza kumiminika. Tafadhali, mwazuie haraka!!! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 12:43, 23 Mei 2026 (UTC) ::Sawa kabisa tutachukua hatua kuanzia leo, kulikua na tatizo kidogo wakati wa mafunzo umeme ulikatika kabla hatuja waeleza vyote '''[[Mtumiaji:Olimasy|Olimasy]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Olimasy#top|majadiliano]])''' 08:37, 25 Mei 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:52, 25 Mei 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:09, 1 Juni 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == Translation notification: Global locks == Hello Olimasy, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Kiswahili on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Global locks|Global locks]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+locks&language=sw&action=page&action_source=translation_notification translate to Kiswahili] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 01:45, 7 Juni 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:30, 8 Juni 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:49, 15 Juni 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13:05, 23 Juni 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11:48, 29 Juni 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''Updates for technical contributors''' * In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute. * The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13:57, 6 Julai 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:12, 13 Julai 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]]. * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation. '''Updates for technical contributors''' * On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 05:47, 21 Julai 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 --> kpnrxf6zo175lg6kbxfafyoeq6jkf2g Tundu Antiphas Mughwai Lissu 0 89650 1581199 1527582 2026-07-23T08:08:49Z ~2026-40916-10 91132 1581199 wikitext text/x-wiki [[Faili:Tundu A. M. Lissu.jpg|thumb|Tundu Lissu katika kipindi cha Kampeni za Urais, Dodoma 2015]] '''Tundu Lissu''' (jina la kuzaliwa '''Tundu Antiphas Mughwai Lissu'''; alizaliwa mkoani [[Mkoa wa Singida|Singida]], [[20 Januari]] [[1968]]) ni [[mwanasiasa]], [[wakili]], na [[mbunge]] wa zamani wa [[Tanzania]] ambaye kwa sasa ni Mwenyekiti <ref>https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/tundu-lissu-wins-chadema-chairman-position--4897518</ref> wa [[Chama cha Demokrasia na Maendeleo]] ([[CHADEMA]]) nchini [[Tanzania]]. Anajulikana kwa msimamo wake wa wazi dhidi ya [[rushwa]], ukiukwaji wa [[haki za binadamu]], na matumizi mabaya ya [[madaraka]]. Lissu aliwahi kuwa Mbunge wa [[Singida]] [[Mashariki]] kupitia chama cha upinzani cha [[Chadema]] na pia alikuwa [[Mwanasheria]] Mkuu wa chama hicho. Ametambulika kwa ukosoaji wake mkali dhidi ya [[serikali]], hali iliyomfanya kuwa mmoja wa [[mwanasiasa|wanasiasa]] mashuhuri na wenye ushawishi mkubwa katika [[siasa]] za upinzani nchini.<ref>https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/tundu-lissu-wins-chadema-chairman-position--4897518</ref> Mnamo Septemba 2017, Lissu alinusurika jaribio la mauaji baada ya kushambuliwa kwa risasi zaidi ya 16 mjini [[Dodoma]] — tukio lililoibua maswali mengi kuhusu usalama wa wanasiasa wa upinzani. Baada ya matibabu ya muda mrefu nchini [[Kenya]] na baadaye [[Ubelgiji]], Lissu alirejea Tanzania mwaka 2020 na kugombea urais kupitia [[Chadema]], ingawa hakushinda. Licha ya changamoto alizokumbana nazo, bado anahesabiwa kuwa sauti muhimu katika harakati za kudai demokrasia, utawala wa sheria, na haki za kiraia nchini Tanzania. ==Maisha== Tundu Lissu alizaliwa na wakulima. Alisoma Shule ya Sekondari Ilboru ya [[Arusha (mji)|Arusha]] na kuhitimu mwaka 1983, halafu alisomea sheria katika [[Chuo Kikuu cha Dar es Salaam]].<ref>[https://www.parliament.go.tz/administrations/432 Hon. Tundu Antiphas Mughwai Lissu] {{Wayback|url=https://www.parliament.go.tz/administrations/432 |date=20240812090114 }} Imeandaliwa Agosti 2024</ref> Alichaguliwa kuendelea kuwa [[mbunge]] wa [[jimbo]] la [[Singida|Singida Mashariki]] katika [[bunge]] la [[Jamhuri ya Muungano wa Tanzania]] katika [[uchaguzi]] wa [[mwaka]] 2015.<ref>[http://www.parliament.go.tz/index.php/administrations/432 Tovuti ya Bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania] {{Wayback|url=http://www.parliament.go.tz/index.php/administrations/432 |date=20170508112557 }}Imeandaliwa Mei 2017</ref> Tundu Lissu husifika kwa [[tabia]] yake kuikosoa [[serikali]] kwa kiasi kikubwa akitumia [[taarifa]] na [[takwimu]] nyingi. Kumekuwa na matatizo chungunzima yaliyowekwa wazi na mbunge huyu na alishawahi kusema hatanyamaza kuikosoa serikali, labda afe. Alisema hivyo kwa sababu mara kadhaa alikamatwa na [[polisi]] na kutiwa ndani hadi alipokubaliwa kuweka [[dhamana]]. Mnamo tarehe [[7 Septemba]] [[2017]] majira ya [[saa]] [[Saba (namba)|saba]] [[mchana]] alipigwa [[risasi]] 38, lakini 16 tu katika hizo ndizo zilizompata katika sehemu za [[Mkono|mkononi]], [[Miguu|miguuni]] na [[Tumbo|tumboni]].<ref>[http://www.bbc.com/swahili/habari-41187945 Habari ya Lissu katika] [[BBC]] mnamo 7 Septemba, 2017.</ref><ref>[http://www.mwananchi.co.tz/habari/-Tundu-Lissu-apigwa-risasi-Dodoma/1597578-4086284-db4rt/index.html Tundu Lissu apigwa risasi Dodoma] Gazeti la Mwananchi</ref> Tukio hilo lilitokea [[Nyumba|nyumbani]] kwake [[Dodoma]] Area D. Baada ya kupata [[matibabu]] ya awali, Lissu alisafirishwa hadi [[Jiji|jijini]] [[Nairobi]] kwa matibabu zaidi.<ref>[http://www.mwananchi.co.tz/habari/Lissu-apelekwa-Nairobi-kwa-matibabu--/1597578-4087160-i4vhcfz/index.html Lissu apelekwa] [[Nairobi]] kwa matibabu - Mwananchi mnamo 7-09-17.</ref> Baada ya hapo alisafirishwa hadi [[Ubelgiji]] alipoendelea kufanyiwa [[upasuaji]] hadi kufikia operesheni 22. Tukio hili limelaaniwa vikali na viongozi na watu mashuhuri mbalimbali nchini Tanzania, ikiwa ni pamoja na [[Rais]] [[John Magufuli]] aliyeandika kwa masikitiko katika [[ukurasa]] wake wa [[Twitter]] kwa kulaani tendo hilo lisilo la [[Binadamu|kibinadamu]].<ref>[https://twitter.com/MagufuliJP/status/905816916920594432 Nimepokea kwa masikitiko taarifa za Lissu] Rais John Pombe Magufuli mnamo 7-09-2017.</ref> [[Mwenyekiti]] wa [[CUF|Chama cha Wananchi CUF]] anayetambuliwa na [[vyombo vya dola]], [[Profesa]] [[Ibrahim Lipumba]], naye ameonesha kukerwa na tukio la kutandikwa risasi kwa Lissu. Kwa [[uchungu]], Lipumba amevitaka vyombo vya dola kuwatafuta wahusika wa tukio na wapelekwe katika vyombo vya [[sheria]] mara moja.<ref>[http://www.mwananchi.co.tz/habari/Lipumba-akerwa-Lissu-kupigwa-risasi/1597578-4087218-s63cc8/index.html Lipumba akerwa Lissu kupigwa risasi] - [[Gazeti]] la Mwananchi mnamo 07-09-2017.</ref> Hata hivyo, hakuna mtu aliyekamatwa kutokana na [[upelelezi]]. Lissu alikaa Ubelgiji kwa mayibabu lakini pia kwa wasiwasi kuhusu [[usalama]] wake nchini Tanzania hadi mwaka [[2020]] alirudi kwenye mwishoni mwa Julai ili agombee [[urais]]. Mnamo Januari 2023, Tundu Lissu alitangaza kuwa amerejea Tanzania baada ya miaka mitano ya uhamishoni nchini Ubelgiji.<ref>[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230123-tanzanie-l-opposant-tundu-lissu-annonce-son-retour-apr%C3%A8s-cinq-ans-d-exil www.rfi.fr]</ref> Mnamo Januari 2025, Chama kikuu cha upinzani nchini Tanzania kimemchagua Tundu Lissu kuwa kiongozi mpya kabla ya uchaguzi mkuu unaotarajiwa kufanyika mwezi Oktoba 2025, wakati ambapo kinakabiliwa na ongezeko la ukandamizaji wa kisiasa.<ref>{{Rejea tovuti|title=Mbowe akubali kushindwa Chadema, ampongeza Lissu|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/habari/siasa/mbowe-akubali-kushindwa-chadema-ampongeza-lissu-4897498|work=Mwananchi|date=2025-01-22|accessdate=2025-01-22|language=en}}</ref> Aprili 9, 2025, Lissu alikamatwa kwa tuhuma ya uhaini baada ya kudai mageuzi katika taratibu za uchaguzi mkuu ujao katika mkutano wa hadhara mjini Mbinga.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania's opposition leader Tundu Lissu arrested after rally|url=https://www.africanews.com/2025/04/10/tanzanias-opposition-leader-tundu-lissu-arrested-after-rally/|work=Africanews|date=2025-04-10|accessdate=2025-04-10|language=en}}</ref> ==Marejeo== {{marejeo}} [[Jamii:Bunge la Tanzania]] [[Jamii:Waliozaliwa 1968]] [[Jamii:Wanasiasa wa Tanzania]] [[Jamii:Watu walio hai]] 8ifezkcisl7tqa3bbxlah8n005h1ryz 1581214 1581199 2026-07-23T09:03:40Z ~2026-40916-10 91132 1581214 wikitext text/x-wiki [[Faili:Tundu A. M. Lissu.jpg|thumb|Tundu Lissu katika kipindi cha Kampeni za Urais, Dodoma 2015]] '''Tundu Lissu''' (jina la kuzaliwa '''Tundu Antiphas Mughwai Lissu'''; alizaliwa mkoani [[Mkoa wa Singida|Singida]], [[20 Januari]] [[1968]]) ni [[mwanasiasa]], [[wakili]], na [[mbunge]] wa zamani wa [[Tanzania]] ambaye kwa sasa ni Mwenyekiti <ref>https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/tundu-lissu-wins-chadema-chairman-position--4897518</ref> wa [[Chama cha Demokrasia na Maendeleo]] ([[CHADEMA]]) nchini [[Tanzania]]. Anajulikana kwa msimamo wake wa wazi dhidi ya [[rushwa]], ukiukwaji wa [[haki za binadamu]], na matumizi mabaya ya [[madaraka]]. Lissu aliwahi kuwa Mbunge wa [[Singida]] [[Mashariki]] kupitia chama cha upinzani cha [[Chadema]] na pia alikuwa [[Mwanasheria]] Mkuu wa chama hicho. Ametambulika kwa ukosoaji wake mkali dhidi ya [[serikali]], hali iliyomfanya kuwa mmoja wa [[mwanasiasa|wanasiasa]] mashuhuri na wenye ushawishi mkubwa katika [[siasa]] za upinzani nchini.<ref>https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/tundu-lissu-wins-chadema-chairman-position--4897518</ref> Mnamo Septemba 2017, Lissu alinusurika jaribio la mauaji baada ya kushambuliwa kwa risasi zaidi ya 16 mjini [[Dodoma]] — tukio lililoibua maswali mengi kuhusu usalama wa wanasiasa wa upinzani. Baada ya matibabu ya muda mrefu nchini [[Kenya]] na baadaye [[Ubelgiji]], Lissu alirejea Tanzania mwaka 2020 na kugombea urais kupitia [[Chadema]], ingawa hakushinda. Licha ya changamoto alizokumbana nazo, bado anahesabiwa kuwa sauti muhimu katika harakati za kudai demokrasia, utawala wa sheria, na haki za kiraia nchini Tanzania. ==Maisha== Tundu Lissu alizaliwa na wakulima. Alisoma Shule ya Sekondari Ilboru ya [[Arusha (mji)|Arusha]] na kuhitimu mwaka 1983, halafu alisomea sheria katika [[Chuo Kikuu cha Dar es Salaam]].<ref>[https://www.parliament.go.tz/administrations/432 Hon. Tundu Antiphas Mughwai Lissu] {{Wayback|url=https://www.parliament.go.tz/administrations/432 |date=20240812090114 }} Imeandaliwa Agosti 2024</ref> Alichaguliwa kuendelea kuwa [[mbunge]] wa [[jimbo]] la [[Singida|Singida Mashariki]] katika [[bunge]] la [[Jamhuri ya Muungano wa Tanzania]] katika [[uchaguzi]] wa [[mwaka]] 2015.<ref>[http://www.parliament.go.tz/index.php/administrations/432 Tovuti ya Bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania] {{Wayback|url=http://www.parliament.go.tz/index.php/administrations/432 |date=20170508112557 }}Imeandaliwa Mei 2017</ref> Tundu Lissu husifika kwa [[tabia]] yake kuikosoa [[serikali]] kwa kiasi kikubwa akitumia [[taarifa]] na [[takwimu]] nyingi. Kumekuwa na matatizo chungunzima yaliyowekwa wazi na mbunge huyu na alishawahi kusema hatanyamaza kuikosoa serikali, labda afe. Alisema hivyo kwa sababu mara kadhaa alikamatwa na [[polisi]] na kutiwa ndani hadi alipokubaliwa kuweka [[dhamana]]. Mnamo tarehe [[7 Septemba]] [[2017]] majira ya [[saa]] [[Saba (namba)|saba]] [[mchana]] alilegwa [[risasi]] 38, lakini 16 tu katika hizo ndizo zilizompata katika sehemu za [[mkono]], [[miguu]] na [[tumbo]].<ref>[http://www.bbc.com/swahili/habari-41187945 Habari ya Lissu katika] [[BBC]] mnamo 7 Septemba, 2017.</ref><ref>[http://www.mwananchi.co.tz/habari/-Tundu-Lissu-apigwa-risasi-Dodoma/1597578-4086284-db4rt/index.html Tundu Lissu apigwa risasi Dodoma] Gazeti la Mwananchi</ref> Tukio hilo lilitokea [[Nyumba|nyumbani]] kwake [[Dodoma]] Area D. Baada ya kupata [[matibabu]] ya awali, Lissu alisafirishwa hadi [[Jiji|jijini]] [[Nairobi]] kwa matibabu zaidi.<ref>[http://www.mwananchi.co.tz/habari/Lissu-apelekwa-Nairobi-kwa-matibabu--/1597578-4087160-i4vhcfz/index.html Lissu apelekwa] [[Nairobi]] kwa matibabu - Mwananchi mnamo 7-09-17.</ref> Baada ya hapo alisafirishwa hadi [[Ubelgiji]] alipoendelea kufanyiwa [[upasuaji]] hadi kufikia operesheni 22. Tukio hili limelaaniwa vikali na viongozi na watu mashughuri mbalimbali nchini Tanzania, ikiwa ni pamoja na [[Rais]] [[John Magufuli]] aliyeandika kwa masikitiko katika [[ukurasa]] wake wa [[Twitter]] kwa kulaani tendo hilo lisilo la [[Binadamu|kibinadamu]].<ref>[https://twitter.com/MagufuliJP/status/905816916920594432 Nimepokea kwa masikitiko taarifa za Lissu] Rais John Pombe Magufuli mnamo 7-09-2017.</ref> [[Mwenyekiti]] wa [[CUF|Chama cha Wananchi CUF]] anayetambuliwa na [[vyombo vya dola]], [[Profesa]] [[Ibrahim Lipumba]], naye ameonesha kukerwa na tukio la kutandikwa risasi kwa Lissu. Kwa [[uchungu]], Lipumba amevitaka vyombo vya dola kuwatafuta wahusika wa tukio na wapelekwe katika vyombo vya [[sheria]] mara moja.<ref>[http://www.mwananchi.co.tz/habari/Lipumba-akerwa-Lissu-kupigwa-risasi/1597578-4087218-s63cc8/index.html Lipumba akerwa Lissu kupigwa risasi] - [[Gazeti]] la Mwananchi mnamo 07-09-2017.</ref> Hata hivyo, hakuna mtu aliyekamatwa kutokana na [[upelelezi]]. Lissu alikaa Ubelgiji kwa matibabu, lakini, kwa wasiwasi kuhusu [[usalama]] wake nchini Tanzania Lisu alirudi mwishoni mwa mwaka [[2020|2020 July,]] ili agombee [[Urais]]. Mnamo Januari 2023, Tundu Lissu alitangaza kuwa amerejea Tanzania baada ya miaka mitano ya uhamishoni nchini Ubelgiji.<ref>[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230123-tanzanie-l-opposant-tundu-lissu-annonce-son-retour-apr%C3%A8s-cinq-ans-d-exil www.rfi.fr]</ref> Mnamo Januari 2025, Chama kikuu cha upinzani nchini Tanzania kilimchagua Tundu Lissu kuwa kiongozi mpya kabla ya uchaguzi mkuu uliotarajiwa kufanyika mwezi Oktoba 2025, wakati ambapo kinakabiliwa na ongezeko la ukandamizaji wa kisiasa.<ref>{{Rejea tovuti|title=Mbowe akubali kushindwa Chadema, ampongeza Lissu|url=https://www.mwananchi.co.tz/mw/habari/siasa/mbowe-akubali-kushindwa-chadema-ampongeza-lissu-4897498|work=Mwananchi|date=2025-01-22|accessdate=2025-01-22|language=en}}</ref> Aprili.9.2025, Lissu alikamatwa kwa tuhuma ya uhaini baada ya kudai mageuzi katika taratibu za uchaguzi mkuu katika mkutano wa hadhara mjini Mbinga akiongozwa na kaulimbiu yake ya "no reform no election".<ref>{{Rejea tovuti|title=Tanzania's opposition leader Tundu Lissu arrested after rally|url=https://www.africanews.com/2025/04/10/tanzanias-opposition-leader-tundu-lissu-arrested-after-rally/|work=Africanews|date=2025-04-10|accessdate=2025-04-10|language=en}}</ref> ==Marejeo== {{marejeo}} [[Jamii:Bunge la Tanzania]] [[Jamii:Waliozaliwa 1968]] [[Jamii:Wanasiasa wa Tanzania]] [[Jamii:Watu walio hai]] sn1q8luck38if1fql1q1zpqsb20utji Tezi za jasho 0 92473 1580870 1181719 2026-07-21T05:24:51Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:Hyperhidrosis_Treatment.jpg|Hyperhidrosis_Treatment.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Túrelio|Túrelio]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Tineye shows several hits long before upload date, no metadata on this 1580870 wikitext text/x-wiki '''Tezi za jasho''' ni miundo midogo ya [[ngozi]] inayozalisha [[jasho]] katika [[mwili]] wa [[binadamu]] na [[wanyama]] wengi. Tezi za jasho ni aina ya [[tezi]] zinazohusiana na au kutaja tezi ambazo hutengeneza vitu vyake kwa njia ya [[Mrija|mirija]] kufunguka kwenye [[epitheliamu]] badala ya moja kwa moja katika mkondo wa [[damu]]. {{mbegu-anatomia}} [[Jamii:Mwili]] sh1mkje1kgem0incd0ovv2nj9oe2i94 Ziwa Kitangiri 0 92537 1581156 1327261 2026-07-22T20:46:38Z Scourgezoned 66831 +picha 1581156 wikitext text/x-wiki [[picha:2025-03-06-00 00 2025-03-06-23 59 Sentinel-2 L2A True color.jpg|thumbnail|right|Ziwa Kitangiri tarehe 6 Machi 2025]] [[picha:Amphimelas2.jpg|thumbnail|right|200pax|Samaki huyu anaaminika kuvuliwa katika ziwa Kitangiri; picha yake inapatikana katika makumbusho ya London.]] '''Ziwa Kitangiri''' ni kati ya [[Ziwa|maziwa]] madogo ya [[Tanzania]]. Linapatikana katika [[mkoa wa Singida]], [[Iramba|wilaya ya Iramba]], [[tarafa]] za [[Shelui]] na [[Kisiriri]]. Shughuli zifanywazo katika ziwa hili ni [[uvuvi]] wa [[samaki]] wa aina mbalimbali kama vile: [[kambale]], [[kamongo]], [[perege]], [[nembe]] na [[ningu]]. Ziwa Kitangiri limekuwa chanzo kikubwa cha [[uchumi]] katika wilaya ya Iramba. Kuna [[Mnyama|wanyama]] wengine waishio humo kama vile [[Kiboko (mnyama)|kiboko]] n.k. Pia kuna [[Ndege (mnyama)|ndege]] wengi wa aina mbalimbali wazuri wa kuvutia; ndege hao ni: [[flamingo]], [[korongo]], [[ndegemwambu]] (bwana usafi), [[fongafonga]], [[Bata-maji|batamaji]], [[Bata Mzinga|batamzinga]] n.k. ==Tazama pia== *[[Orodha ya maziwa ya Tanzania]] ==Tanbihi== {{Reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{Maziwa ya Tanzania}} {{mbegu-jio-TZ}} [[Jamii:Mkoa wa Singida]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:wilaya ya Iramba]] ded3p5wjujsat4b7of06mw9246pe2n9 Eisleben 0 94347 1580998 1150587 2026-07-22T02:14:55Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580998 wikitext text/x-wiki [[Picha:Eisleben Markt.jpg|250px|thumb|Jumba la [[manisipaa]] na [[kanisa kuu]] la Eisleben]] [[Picha:Luthers Sterbehaus Eisleben.jpg|thumb|Martin Luther alifariki katika nyumba hii]] '''Eisleben''' ni [[mji]] katika [[Majimbo ya Ujerumani|jimbo]] la [[Saksonia-Anhalt]] nchini [[Ujerumani]]. Mji huu ni mashuhuri kama mahali pa kuzaliwa kwa [[Martin Luther]] na kwa hiyo [[jina rasmi]] ni '''Lutherstadt Eisleben''' (Eisleben Mji wa Luther). Mnamo [[mwaka]] [[2015]] Eisleben ilikuwa na wakazi 24,198. ==Historia== Mji huu mdogo una historia ndefu. Ilitajwa mara za kwanza katika hati ya mwaka [[994]] [[BK]]. Katika karne ya 12 ulikuwa mji mkuu wa dola dogo la makabaila wa Mansfeld. Dola hili pamoja na mji wa Eisleben lilitajirika katika karne ya 13 baada ya kugunduliwa matapo ya [[shaba]] na kuanzishwa kwa migodi ya kuchimba madini haya na tasnia ya kuyeyusha shaba hapa. Katika karne ya 18 eneo la Mansfeld ilikuwa sehemu ya milki ya [[Saksonia]] na baadaye ya [[Prussia]]. Baada ya ugawaji wa Prussia mwaka 1945 mji ulikuwa sehemu ya jimbo la Saksonia-Anhalt. Eisleben si mji tu wa kuzaliwa kwa Luther ni pia mahali alipohubiri mara ya mwisho wa kifo na kuaga dunia. Nyumba za kuzaliwa na kufa kwake ni mahali pa makumbusho zilizopokelewa katika orodha ya [[urithi wa dunia]] ya [[UNESCO]]. ==Viungo vya Nje== {{Commons category|Eisleben}} * [http://www.lutherstadt-eisleben.de Official homepage] * [http://www.sacred-destinations.com/germany/eisleben.htm Luther Sites in Eisleben] {{Wayback|url=http://www.sacred-destinations.com/germany/eisleben.htm |date=20090912172605 }} * [http://www.visitatio.de/sehenswuerdigkeit-3d/modell.html?o=27#gmAnchor 3D - model of the Birthplace Luther] {{Wayback|url=http://www.visitatio.de/sehenswuerdigkeit-3d/modell.html?o=27#gmAnchor |date=20110719112928 }} {{mbegu-jio-Ujerumani}} [[Category:Miji ya Saksonia-Anhalt]] k2k2ll7fwgv5oytxe8y7clz4hdlq7mc Orodha ya nchi za Afrika kwa Pato la Taifa 0 94425 1580901 1431754 2026-07-21T09:38:19Z CommonsDelinker 234 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 1580901 wikitext text/x-wiki [[Faili:African Countries by GDP.png|thumb|Nchi za Afrika kulingana na Pato la Taifa 2024]] '''Pato la Taifa''' (kwa [[Kiingereza]]: ''Gross domestic product'', GDP) ni [[thamani]] ya [[Soko|sokoni]] ya [[bidhaa]] na [[huduma]] zote za nchi fulani katika [[mwaka]]. Hii ni Orodha ya nchi za Afrika kwa [[pato la taifa]] la kawaida kadirio la 2025, chapisho la IMF. <ref>{{cite web | url=http://economics.about.com/cs/money/a/purchasingpower.htm | title=A Beginner's Guide to Purchasing Power Parity Theory | publisher=[[IAC/InterActiveCorp]] | work=economics.about.com | accessdate=31 May 2014 | author=Moffatt, Mike | archivedate=2017-03-01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170301091007/http://economics.about.com/cs/money/a/purchasingpower.htm }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.nber.org/chapters/c8616.pdf | title=Economic Growth and Real Exchange Rate: An Overview of the Balassa-Samuelson Hypothesis in Asia | publisher=[[National Bureau of Economic Research]] | work=Changes in Exchange Rates in Rapidly Development Countries: Theory, Practice, and Policy Issues | date=January 1999 | accessdate=1 June 2014 | author=[[Takatoshi Ito|Ito, Takatoshi]] et. al.}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.investopedia.com/ask/answers/199.asp | title=What is GDP and why is it so important? | publisher=[[IAC/InterActiveCorp]] | work=www.investopedia.com | date=26 February 2009 | accessdate=30 May 2014}}</ref><ref>{{cite web | url=http://visafrican.com/gdp-rankings-in-africa/ | title=GDP rankings in Africa | publisher=visafrican.com | work=[[visafrican]] | date=23 July 2016 | accessdate=23 July 2016 | archivedate=2017-05-21 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170521194406/http://visafrican.com/gdp-rankings-in-africa/ }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/basics/ppp.htm | title=Purchasing Power Parity: Weights Matter | publisher=[[International Monetary Fund]] | work=[[Finance & Development]] | date=28 March 2012 | accessdate=30 May 2014 | author=Callen, Tim}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/basics/gdp.htm | title=Gross Domestic Product: An Economy’s All | publisher=[[International Monetary Fund]] | work=[[Finance & Development]] | date=28 March 2012 | accessdate=31 May 2014 | author=Callen, Tim}}</ref> == Orodha == {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Nchi za Afrika kulingana na Pato La Taifa (Kawaida) (2025) |- ! Orodha !! Nchi !! Pato la Taifa (USD bilioni) |- | 1 || [[File:Flag of South Africa.svg|23px]] [[Afrika Kusini]] || 410.34 |- | 2 || [[File:Flag of Egypt.svg|23px]] [[Misri]] || 347.34 |- | 3 || [[File:Flag of Algeria.svg|23px]] [[Aljeria]] || 268.89 |- | 4 || [[File:Flag of Nigeria.svg|23px]] [[Nijeria]] || 188.27 |- | 5 || [[File:Flag of Morocco.svg|23px]] [[Moroko]] || 165.84 |- | 6 || [[File:Flag of Kenya.svg|23px]] [[Kenya]] || 131.67 |- | 7 || [[File:Flag of Ethiopia.svg|23px]] [[Uhabeshi]] || 117.46 |- | 8 || [[File:Flag of Angola.svg|23px]] [[Angola]] || 113.34 |- | 9 || [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|23px]] [[Kodivaa]] || 94.48 |- | 10 || [[File:Flag of Ghana.svg|23px]] [[Ghana]] || 88.33 |- | 11 || [[File:Flag of Tanzania.svg|23px]] [[Tanzania]] || 85.98 |- | 12 || [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|23px]] [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo|Kongo, Jamhuri ya Kidemokrasia]] || 79.12 |- | 13 || [[File:Flag of Uganda.svg|23px]] [[Uganda]] || 64.28 |- | 14 || [[File:Flag of Tunisia.svg|23px]] [[Tunisia]] || 56.29 |- | 15 || [[File:Flag of Cameroon.svg|23px]] [[Kameruni]] || 56.01 |- | 16 || [[File:Flag of Libya.svg|23px]] [[Libya]] || 47.48 |- | 17 || [[File:Flag of Zimbabwe.svg|23px]] [[Zimbabwe]] || 38.17 |- | 18 || [[File:Flag of Senegal.svg|23px]] [[Senegal]] || 34.73 |- | 19 || [[File:Flag of Sudan.svg|23px]] [[Sudan]] || 31.51 |- | 20 || [[File:Flag of Guinea.svg|23px]] [[Guinea]] || 30.09 |- | 21 || [[File:Flag of Zambia.svg|23px]] [[Zambia]] || 28.91 |- | 22 || [[File:Flag of Burkina Faso.svg|23px]] [[Burkina Faso]] || 27.06 |- | 23 || [[File:Flag of Mozambique.svg|23px]] [[Msumbiji]] || 23.77 |- | 24 || [[File:Flag of Mali.svg|23px]] [[Mali]] || 23.21 |- | 25 || [[File:Flag of Benin.svg|23px]] [[Benin]] || 22.24 |- | 26 || [[File:Flag of Niger.svg|23px]] [[Niger]] || 21.87 |- | 27 || [[File:Flag of Gabon.svg|23px]] [[Gabon]] || 20.39 |- | 28 || [[File:Flag of Botswana.svg|23px]] [[Botswana]] || 19.40 |- | 29 || [[File:Flag of Chad.svg|23px]] [[Chad]] || 18.79 |- | 30 || [[File:Flag of Madagascar.svg|23px]] [[Madagaska]] || 18.71 |- | 31 || [[File:Flag of Mauritius.svg|23px]] [[Mauritius]] || 15.50 |- | 32 || [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|23px]] [[Jamhuri ya Kongo|Kongo, Jamhuri ya]] || 15.28 |- | 33 || [[File:Flag of Rwanda.svg|23px]] [[Rwanda]] || 14.77 |- | 34 || [[File:Flag of Namibia.svg|23px]] [[Namibia]] || 14.21 |- | 35 || [[File:Flag of Malawi.svg|23px]] [[Malawi]] || 13.96 |- | 36 || [[File:Flag of Somalia.svg|23px]] [[Somalia]] || 12.99 |- | 37 || [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|23px]] [[Guinea ya Ikweta]] || 12.68 |- | 38 || [[File:Flag of Mauritania.svg|23px]] [[Mauritania]] || 11.47 |- | 39 || [[File:Flag of Togo.svg|23px]] [[Togo]] || 10.02 |- | 40 || [[File:Flag of Sierra Leone.svg|23px]] [[Sierra Leone]] || 8.39 |- | 41 || [[File:Flag of Burundi.svg|23px]] [[Burundi]] || 6.75 |- | 42 || [[File:Flag of Eswatini.svg|23px]] [[Eswatini]] || 5.48 |- | 43 || [[File:Flag of Liberia.svg|23px]] [[Liberia]] || 5.17 |- | 44 || [[File:Flag of Djibouti.svg|23px]] [[Jibuti]] || 4.59 |- | 45 || [[File:Flag of South Sudan.svg|23px]] [[Sudan Kusini]] || 4.00 |- | 46 || [[File:Flag of the Central African Republic.svg|23px]] [[Afrika ya Kati]] || 2.93 |- | 47 || [[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|23px]] [[Cape Verde]] || 2.79 |- | 48 || [[File:Flag of The Gambia.svg|23px]] [[Gambia]] || 2.77 |- | 49 || [[File:Flag of Lesotho.svg|23px]] [[Lesotho]] || 2.40 |- | 50 || [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|23px]] [[Guinea-Bissau]] || 2.27 |- | 51 || [[File:Flag of Seychelles.svg|23px]] [[Shelisheli]] || 2.20 |- | 52 || [[File:Flag of Comoros.svg|23px]] [[Komori]] || 1.55 |- | 53 || [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|23px]] [[Sao Tome na Principe]] || 0.86 |- | 54 || [[File:Flag of Eritrea.svg|23px]] [[Eritrea]] || N/A |} ==Tazama pia== * [[Orodha ya nchi kwa Pato la Taifa]] *[[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu]] *[[Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu]] *[[Orodha ya nchi za Afrika kwa Kiashiria cha Maendeleo ya Binadamu]] *[[Pato la Taifa Halisi]] *[[Uchumi wa Afrika]] {{Lango|Afrika}} ==Tanbihi== {{marejeo}} {{Africa topics}} [[Jamii:Orodha za Afrika|GDP]] [[Jamii:Uchumi|Afrika]] [[jamii:Orodha za nchi‎]] [[Jamii:Orodha ya maeneo kwa Pato la Taifa]] 7jm4gqw6yuquc9ei8bsdgo3zadbcdfz Utamadunisho 0 95056 1581116 1149502 2026-07-22T13:15:06Z Riccardo Riccioni 452 /* Katika Ukristo */ 1581116 wikitext text/x-wiki [[File:Duck Duck Goose.jpg|thumb|Makundi ya [[watoto]] na [[vijana]] ndiyo njia mojawapo muhimu ya utamadunisho.]] '''Utamadunisho''' (kwa [[Kiingereza]] "[[:en:enculturation|enculturation]]") ni mchakato wa [[mtu]] kupokea [[utamaduni]] wa wale wanaomzunguka<ref name="GrusecHastings">Grusec, Joan E.; Hastings, Paul D. "Handbook of Socialization: Theory and Research", 2007, Guilford Press; {{ISBN|1-59385-332-7}}, {{ISBN|978-1-59385-332-7}}; p&nbsp;547.</ref> ili kuingia zaidi katika maisha ya [[jamii]] husika. ==Katika Ukristo== [[File:Dancing at Basankusu Cathedral.ogv|200px|thumb|left|[[Watoto]] wakicheza wakati wa [[Misa]] katika [[kanisa kuu]] la [[Jimbo Katoliki la Basankusu]], Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.]] Katika [[Ukristo]] [[msamiati]] huo unamaanisha hasa mchakato wa [[ujumbe]] wa [[Injili]] kuingia kwa dhati zaidi katika maisha ya watu wa utamaduni fulani ili [[Kanisa]] lizidi kutia [[mizizi]] katika [[kabila]] au [[taifa]] husika badala ya kubaki [[kasumba]]. Mchakato huo hauwezi kufanyika mara moja, bali unadai uwazi wa waumini kwa [[Neno la Mungu]] na kwa [[Roho Mtakatifu]] pamoja na jitihada za makusudi na za pamoja. ==Tanbihi== {{Reflist}} ==Marejeo== *Grace, Lindsay. "Handbook of Research on Computational Arts and Creative Informatics: The Challenge of Enculturation in the Arts, 2009, [[IGI Global]] Press; {{ISBN|978-1-60566-352-4}}; 312-324. *''School & Society:Learning Content through Culture''. Henry T. Trueba (editor), Concha Delgado-Gaitan (editor). [[Praeger Publishers]]. New York. 1988. p.&nbsp;167 ==Viungo vya nje== *[http://home.snu.edu/~hculbert/encultur.htm Enculturation and Acculturation] *[http://www.scn.org/cmp/key/key-e.htm Community empowerment] {{Wayback|url=http://www.scn.org/cmp/key/key-e.htm |date=20170429031640 }} *[http://plato.stanford.edu/entries/moral-character/ Concepts of moral character, historical and contemporary] (Stanford Encyclopedia of Philosophy) {{mbegu}} [[Jamii:Elimu jamii]] [[Jamii:Teolojia]] mxo260k8sjzmxdsnhpq7egnjsillq3x Orodha ya mito ya mkoa wa Ruvuma 0 99300 1581104 1053949 2026-07-22T10:55:55Z Riccardo Riccioni 452 1581104 wikitext text/x-wiki '''Orodha ya mito ya mkoa wa Ruvuma''' inataja kwa mpangilio wa [[alfabeti]] baadhi tu ya [[mito]] ya eneo hilo la [[Tanzania]] [[Kusini]]. *[[Mpanda Rapids]] *[[Mto Chawisi]] *[[Mto Chingwelu]] *[[Mto Gedeyeya]] *[[Mto Haisi]] *[[Mto Hanga]] *[[Mto Horobo]] *[[Mto Ipigo]] *[[Mto Itoa]] *[[Mto Kilangila]] *[[Mto Kilindi]] *[[Mto Kiyoka]] *[[Mto Kizunguli]] *[[Mto Komboni]] *[[Mto Ligenye]] *[[Mto Ligombe]] *[[Mto Ligunga (Ruvuma)|Mto Ligunga]] *[[Mto Lihutu]] *[[Mto Likawa]] *[[Mto Likonde]] *[[Mto Likuyu]] *[[Mto Lilehangule]] *[[Mto Lilondi]] *[[Mto Lipinda]] *[[Mto Litapwasi]] *[[Mto Litete]] *[[Mto Litoa]] *[[Mto Litopanyondo]] *[[Mto Liuni]] *[[Mto Liwawa]] *[[Mto Liwawi]] *[[Mto Liwetia]] *[[Mto Lubi]] *[[Mto Ludewa]] *[[Mto Luhekea]] *[[Mto Luhenei]] *[[Mto Luhimba]] *[[Mto Luhira (Ruvuma)|Mto Luhira]] *[[Mto Luhirea]] *[[Mto Luinga]] *[[Mto Luipaki]] *[[Mto Lukangago]] *[[Mto Lukarasi]] *[[Mto Lukilukuru]] *[[Mto Lukimwa]] *[[Mto Lukulasi]] *[[Mto Lukumbule]] *[[Mto Lumecha]] *[[Mto Lumene]] *[[Mto Lunagara]] *[[Mto Lungumba]] *[[Mto Lunyere]] *[[Mto Lupambo]] *[[Mto Lusili]] *[[Mto Lutuka]] *[[Mto Luvilwa]] *[[Mto Luwegu]] *[[Mto Luwesu]] *[[Mto Luwigu]] *[[Mto Luwoyoyo]] *[[Mto Majimahuhu]] *[[Mto Makongodera]] *[[Mto Makungo]] *[[Mto Matalalu]] *[[Mto Matapwende]] *[[Mto Matumbire]] *[[Mto Mawate]] *[[Mto Mbahwa]] *[[Mto Mbangi]] *[[Mto Mbara (Ruvuma)|Mto Mbara]] *[[Mto Mbawazi]] *[[Mto Mbegea]] *[[Mto Mbinga]] *[[Mto Mbunguti]] *[[Mto Mdyosi]] *[[Mto Mgungusi]] *[[Mto Mhangasi (Ruvuma)|Mto Mhangasi]] *[[Mto Mhimbasi]] *[[Mto Mhungu]] *Mto Miche *[[Mto Milola]] *[[Mto Mingoti]] *[[Mto Mironji]] *[[Mto Mitesa]] *[[Mto Mituru]] *[[Mto Mkingasi]] *[[Mto Mkongoleko]] *[[Mto Mkulumusi]] *[[Mto Mkummkum]] *[[Mto Mkungo]] *[[Mto Mkurusi]] *[[Mto Mkusi]] *[[Mto Mlongosi]] *[[Mto Mokungwe]] *[[Mto Mpira]] *[[Mto Msanga]] *[[Mto Msangesi]] *[[Mto Msauesi]] *[[Mto Msavesi]] *[[Mto Msenjesi Ndogo]] *[[Mto Msinejewe]] *[[Mto Msolwa (Ruvuma)|Mto Msolwa]] *[[Mto Mtandasi]] *[[Mto Mteri]] *[[Mto Mtetesi]] *[[Mto Mtimbiri]] *[[Mto Mtolela]] *[[Mto Mtopesi]] *[[Mto Mtukano]] *[[Mto Muhangasi]] *[[Mto Muhiri]] *[[Mto Muhungutu]] *[[Mto Muhuwesi]] *[[Mto Muirisha]] *[[Mto Mupindi]] *[[Mto Mwambesi]] *[[Mto Mwili]] *[[Mto Mwnyamaji]] *[[Mto Mwnyinyi]] *[[Mto Nakawale (Ruvuma)|Mto Nakawale]] *[[Mto Namahoka]] *[[Mto Namigongo]] *[[Mto Nampunga]] *[[Mto Nangira]] *[[Mto Nanungu]] *[[Mto Nanyelesia]] *[[Mto Nanyungu]] *[[Mto Ndembo]] *[[Mto Ngaka]] *[[Mto Ngangata]] *[[Mto Ngano]] *[[Mto Ngemambili]] *[[Mto Ngunguta]] *[[Mto Njalila]] *[[Mto Njegea]] *[[Mto Njoka]] *[[Mto Njuga]] *[[Mto Nyarukangele]] *[[Mto Nyunayungu]] *[[Mto Ruengu]] *[[Mto Ruhuhu]] *[[Mto Rutukira]] *[[Mto Ruvuma]] *[[Mto Ruwawasi]] *[[Mto Ruwocha]] *[[Mto Sasawara]] *[[Mto Ujagaja]] *[[Mto Ulio]] *[[Mto Ungoni]] *[[Mto Werera]] *[[Mto Xipingue]] *[[Sunda Rapids]] ==Tazama pia== * [[Mito ya Tanzania]] * [[Orodha ya milima ya mkoa wa Ruvuma]] {{mbegu-jio-TZ}} [[Jamii:Orodha za kijiografia]] [[Jamii:Jiografia ya Tanzania]] [[Jamii:Mkoa wa Ruvuma]] [[Jamii:Mito]] ohhtxgeelqi6zoyv9059ey8dvofp8ef 1581105 1581104 2026-07-22T10:56:11Z Riccardo Riccioni 452 1581105 wikitext text/x-wiki '''Orodha ya mito ya mkoa wa Ruvuma''' inataja kwa mpangilio wa [[alfabeti]] baadhi tu ya [[mito]] ya eneo hilo la [[Tanzania]] [[Kusini]]. *[[Mpanda Rapids]] *[[Mto Chawisi]] *[[Mto Chingwelu]] *[[Mto Gedeyeya]] *[[Mto Haisi]] *[[Mto Hanga]] *[[Mto Horobo]] *[[Mto Ipigo]] *[[Mto Itoa]] *[[Mto Kilangila]] *[[Mto Kilindi]] *[[Mto Kiyoka]] *[[Mto Kizunguli]] *[[Mto Komboni]] *[[Mto Ligenye]] *[[Mto Ligombe]] *[[Mto Ligunga (Ruvuma)|Mto Ligunga]] *[[Mto Lihutu]] *[[Mto Likawa]] *[[Mto Likonde]] *[[Mto Likuyu]] *[[Mto Lilehangule]] *[[Mto Lilondi]] *[[Mto Lipinda]] *[[Mto Litapwasi]] *[[Mto Litete]] *[[Mto Litoa]] *[[Mto Litopanyondo]] *[[Mto Liuni]] *[[Mto Liwawa]] *[[Mto Liwawi]] *[[Mto Liwetia]] *[[Mto Lubi]] *[[Mto Ludewa]] *[[Mto Luhekea]] *[[Mto Luhenei]] *[[Mto Luhimba]] *[[Mto Luhira (Ruvuma)|Mto Luhira]] *[[Mto Luhirea]] *[[Mto Luinga]] *[[Mto Luipaki]] *[[Mto Lukangago]] *[[Mto Lukarasi]] *[[Mto Lukilukuru]] *[[Mto Lukimwa]] *[[Mto Lukulasi]] *[[Mto Lukumbule]] *[[Mto Lumecha]] *[[Mto Lumene]] *[[Mto Lunagara]] *[[Mto Lungumba]] *[[Mto Lunyere]] *[[Mto Lupambo]] *[[Mto Lusili]] *[[Mto Lutuka]] *[[Mto Luvilwa]] *[[Mto Luwegu]] *[[Mto Luwesu]] *[[Mto Luwigu]] *[[Mto Luwoyoyo]] *[[Mto Majimahuhu]] *[[Mto Makongodera]] *[[Mto Makungo]] *[[Mto Matalalu]] *[[Mto Matapwende]] *[[Mto Matumbire]] *[[Mto Mawate]] *[[Mto Mbahwa]] *[[Mto Mbangi]] *[[Mto Mbara (Ruvuma)|Mto Mbara]] *[[Mto Mbawazi]] *[[Mto Mbegea]] *[[Mto Mbinga]] *[[Mto Mbunguti]] *[[Mto Mdyosi]] *[[Mto Mgungusi]] *[[Mto Mhangasi (Ruvuma)|Mto Mhangasi]] *[[Mto Mhimbasi]] *[[Mto Mhungu]] *[[Mto Miche]] *[[Mto Milola]] *[[Mto Mingoti]] *[[Mto Mironji]] *[[Mto Mitesa]] *[[Mto Mituru]] *[[Mto Mkingasi]] *[[Mto Mkongoleko]] *[[Mto Mkulumusi]] *[[Mto Mkummkum]] *[[Mto Mkungo]] *[[Mto Mkurusi]] *[[Mto Mkusi]] *[[Mto Mlongosi]] *[[Mto Mokungwe]] *[[Mto Mpira]] *[[Mto Msanga]] *[[Mto Msangesi]] *[[Mto Msauesi]] *[[Mto Msavesi]] *[[Mto Msenjesi Ndogo]] *[[Mto Msinejewe]] *[[Mto Msolwa (Ruvuma)|Mto Msolwa]] *[[Mto Mtandasi]] *[[Mto Mteri]] *[[Mto Mtetesi]] *[[Mto Mtimbiri]] *[[Mto Mtolela]] *[[Mto Mtopesi]] *[[Mto Mtukano]] *[[Mto Muhangasi]] *[[Mto Muhiri]] *[[Mto Muhungutu]] *[[Mto Muhuwesi]] *[[Mto Muirisha]] *[[Mto Mupindi]] *[[Mto Mwambesi]] *[[Mto Mwili]] *[[Mto Mwnyamaji]] *[[Mto Mwnyinyi]] *[[Mto Nakawale (Ruvuma)|Mto Nakawale]] *[[Mto Namahoka]] *[[Mto Namigongo]] *[[Mto Nampunga]] *[[Mto Nangira]] *[[Mto Nanungu]] *[[Mto Nanyelesia]] *[[Mto Nanyungu]] *[[Mto Ndembo]] *[[Mto Ngaka]] *[[Mto Ngangata]] *[[Mto Ngano]] *[[Mto Ngemambili]] *[[Mto Ngunguta]] *[[Mto Njalila]] *[[Mto Njegea]] *[[Mto Njoka]] *[[Mto Njuga]] *[[Mto Nyarukangele]] *[[Mto Nyunayungu]] *[[Mto Ruengu]] *[[Mto Ruhuhu]] *[[Mto Rutukira]] *[[Mto Ruvuma]] *[[Mto Ruwawasi]] *[[Mto Ruwocha]] *[[Mto Sasawara]] *[[Mto Ujagaja]] *[[Mto Ulio]] *[[Mto Ungoni]] *[[Mto Werera]] *[[Mto Xipingue]] *[[Sunda Rapids]] ==Tazama pia== * [[Mito ya Tanzania]] * [[Orodha ya milima ya mkoa wa Ruvuma]] {{mbegu-jio-TZ}} [[Jamii:Orodha za kijiografia]] [[Jamii:Jiografia ya Tanzania]] [[Jamii:Mkoa wa Ruvuma]] [[Jamii:Mito]] r1tti0gyq9oe6c9tr2vws5gvehuf438 Kofia 0 104163 1581013 1153661 2026-07-22T07:41:31Z Riccardo Riccioni 452 1581013 wikitext text/x-wiki [[File:Many hats.jpg|thumb|Kofia mbalimbali.]] '''Kofia''' ni [[vazi]] la [[Kichwa|kichwani]] lenye [[umbo]] la [[kikapu]] na ukubwa unaomfaa mhusika. ==Aina za kofia maarufu [[Afrika ya Mashariki|Afrika Mashariki]]== *Kofia ya [[baraghashia]]: ni ya [[vitambaa]] na ina vitundu vingi [[udarizi|vinavyodariziwa]] kwa kufumwa na [[uzi]] wa [[rangi]] ya [[fedha]]. [[Jina]] lake linatokana na jina la [[sultani]] [[Barghash bin Said wa Zanzibar]] aliyeliingiza [[Unguja]] kwa mara ya kwanza. *Kofia ya [[chepeo]] ina upeto unaofunika sehemu ya mbele *Kofia ya [[kazi]] / kofia ya [[bulibuli]] ni [[nyeupe]] na imedariziwa *Kofia ya [[pama]] ina ukingo mpana unaozunguka pande zote kama kinga dhidi ya ukali wa [[jua]] *Kofia ya [[topi]] haina chepeo na kwa kawaida huvaliwa na [[wanawake]] *Kofia ya tunga / [[tarabushi]] ni ya [[duara]], ya rangi [[nyekundu]] na ina tarabushi upande wa nyuma ==Tazama pia== * [[Kofia ya Kiswahili]] {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Mavazi]] exz4j598mjufqreafb28prhvv579ll9 Nicolás Otamendi 0 106335 1580847 1047052 2026-07-20T23:10:59Z Sumo tomus 90963 1580847 wikitext text/x-wiki [[Picha:ECUADOR VS ARGENTINA (37594530462).jpg|thumb|316x316px|Otamendi akiwa anakwenda kwenye mapumziko (2017).]] '''Nicolás Otamendi''' (matamshi ya [[Kihispania]]: [nikoˈlas otaˈmendi]; alizaliwa [[tarehe]] [[12 Februari]] [[1988]]) ni [[mchezaji]] mahiri wa [[timu]] ya [[Manchester City]] na anaichezea [[timu ya taifa]] ya [[Argentina]] hucheza kama [[kiungo wa kati]]. Aliwahi kuchezea timu ya [[Vélez Sarsfield]] na [[Porto]] ambapo alishinda [[tuzo]] nane za [[mchezaji bora]] [[mwaka]] 2011. Alisaini [[mkataba]] na Manchester City tangu mwaka 2015 akitokea [[Valencia]] ambapo Manchester City alichukua [[kombe la ligi]] mwaka 2017 na 2018. Nicolás Otamendi tangu mwaka 2009 amecheza mara mbili katika [[mashindano]] ya [[kombe la dunia]] na katika mashindano ya [[Copa America]]. {{mbegu-cheza-mpira}} {{BD|1988|}} [[Jamii:Wachezaji mpira wa Argentina]] nsqpqddh5z92gjpdhzdxx3im62gurqm 1580849 1580847 2026-07-20T23:30:46Z ~2026-40668-77 91074 1580849 wikitext text/x-wiki '''Nicolás Otamendi''' (matamshi ya [[Kihispania]]: [nikoˈlas otaˈmendi]; alizaliwa [[tarehe]] [[12 Februari]] [[1988]]) ni [[mchezaji]] mahiri wa [[timu]] ya [[Manchester City]] na anaichezea [[timu ya taifa]] ya [[Argentina]] hucheza kama [[kiungo wa kati]]. Aliwahi kuchezea timu ya [[Vélez Sarsfield]] na [[Porto]] ambapo alishinda [[tuzo]] nane za [[mchezaji bora]] [[mwaka]] 2011. Alisaini [[mkataba]] na Manchester City tangu mwaka 2015 akitokea [[Valencia]] ambapo Manchester City alichukua [[kombe la ligi]] mwaka 2017 na 2018. Nicolás Otamendi tangu mwaka 2009 until 2026 amecheza mara mbili katika [[mashindano]] ya [[kombe la dunia]] na katika mashindano ya [[Copa America]]. {{mbegu-cheza-mpira}} {{BD|1988|}} [[Jamii:Wachezaji mpira wa Argentina]] iifeme6udtzb0cuwqqya3f9aiij2qt9 1580942 1580849 2026-07-21T11:07:17Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/~2026-40668-77|~2026-40668-77]] ([[User talk:~2026-40668-77|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:Sumo tomus|Sumo tomus]] 1580847 wikitext text/x-wiki [[Picha:ECUADOR VS ARGENTINA (37594530462).jpg|thumb|316x316px|Otamendi akiwa anakwenda kwenye mapumziko (2017).]] '''Nicolás Otamendi''' (matamshi ya [[Kihispania]]: [nikoˈlas otaˈmendi]; alizaliwa [[tarehe]] [[12 Februari]] [[1988]]) ni [[mchezaji]] mahiri wa [[timu]] ya [[Manchester City]] na anaichezea [[timu ya taifa]] ya [[Argentina]] hucheza kama [[kiungo wa kati]]. Aliwahi kuchezea timu ya [[Vélez Sarsfield]] na [[Porto]] ambapo alishinda [[tuzo]] nane za [[mchezaji bora]] [[mwaka]] 2011. Alisaini [[mkataba]] na Manchester City tangu mwaka 2015 akitokea [[Valencia]] ambapo Manchester City alichukua [[kombe la ligi]] mwaka 2017 na 2018. Nicolás Otamendi tangu mwaka 2009 amecheza mara mbili katika [[mashindano]] ya [[kombe la dunia]] na katika mashindano ya [[Copa America]]. {{mbegu-cheza-mpira}} {{BD|1988|}} [[Jamii:Wachezaji mpira wa Argentina]] nsqpqddh5z92gjpdhzdxx3im62gurqm Wabajuni 0 109385 1581033 1529021 2026-07-22T08:30:10Z Riccardo Riccioni 452 1581033 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group =Bajuni |image = |image_caption= |poptime = |popplace = |region1 = {{flagcountry|Kenya}} |pop1 = 69,110<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.knbs.or.ke/censusethnic.php |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2019-02-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202213527/http://www.knbs.or.ke/censusethnic.php |archivedate=2014-02-02 |=https://web.archive.org/web/20131121153548/http://www.knbs.or.ke/censusethnic.php }}</ref> |ref1 = <ref name="Nurse">Nurse, p.6.</ref> |region2 = {{flagcountry|Somalia}} |pop2 = 10,000 (<small>kadirio la miaka ya 1970</small>) |ref2 = <ref name="Abdullahi"/> |rels = |langs = [[Kibajuni]], [[Kiswahili]] |related = [[Waswahili]], [[KomorI|Wakomoro]] }} '''Wabajuni''' ni [[kabila]] la [[watu]] wanaoishi hasa katika [[funguvisiwa la Bajuni]] na sehemu za pwani za jirani upande wa bara kati ya [[Kismayu]] ([[Somalia]]) na [[Mombasa]] ([[Kenya]])<ref name="Abdullahi">Abdullahi, p.11.</ref><ref name="Godfrey">Mwakikagile, p.102.</ref>. [[Asili]] yao ni mchanganyiko wa [[Wakhoisan]] na [[Wabantu]], lakini pia [[Waarabu]], [[Waajemi]], [[Wasomali]]<ref name="Abdullahi"/> na hata [[Waindonesia]].<ref>{{cite book|last=Gregory Norton|first=Flyktningeråd (Norway) |title=Land, property, and housing in Somalia|url=https://books.google.com/books?id=Ed1DAQAAIAAJ&|publisher=Norwegian Refugee Council|page=52}}</ref> [[Lugha]] yao ni [[Kibajuni]], [[lahaja]] ya [[Kiswahili]]. Upande wa [[dini]] ni [[Waislamu]]<ref>{{cite web|author= |url=http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=10586 |title=Swahili, Bajuni |publisher=Joshua Project |date= |accessdate=2015-11-12}}</ref>. ==Tanbihi== {{reflist}} ==Marejeo== *{{cite book | last = Abdullahi | first = Mohamed Diriye | authorlink = | coauthors = | title = Culture and customs of Somalia | publisher = Greenwood | year = 2001 | location = | pages = | url = https://books.google.com/books?id=2Nu918tYMB8C | doi = | id = | isbn = 978-0-313-31333-2}} *{{cite book | last = Mwakikagile | first = Godfrey | authorlink = | coauthors = | title = Kenya: identity of a nation | publisher = New Africa Press | year = 2007 | location = | pages = | url = https://books.google.ca/books?id=lsqjN-t6mP4C | doi = | id = | isbn = 0-9802587-9-0}} *{{cite book | last = Nurse | first = Derek | authorlink = |author2=Thomas J. Hinnebusch|author3=Gérard Philipson | title = Swahili and Sabaki: a linguistic history | publisher = University of California Press | year = 1993 | location = | pages = | url = https://books.google.ca/books?id=q3sOAAAAYAAJ | doi = | id = | isbn = 0-520-09775-0}} *{{cite web |url=http://countrystudies.us/somalia/14.htm |title=Trusteeship and Protectorate: The Road to Independence |publisher=U.S. Library of Congress |access-date=23 October 2015}} *{{cite web |url=http://www.faculty.mun.ca/dnurse/Database/bajuni.pdf |title=Bajuni: people, society, geography, history, language |last=Nurse |first=Derek |publisher=Open Publishing |date=2011 |website=Memorial University |access-date=23 October 2015 |accessdate=2019-02-22 |archivedate=2019-01-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190119113033/https://www.faculty.mun.ca/dnurse/Database/Bajuni.pdf }}. *{{cite web |url=http://www.somaliatalk.com/2003/dec/4dec303.html |title=War-1-3, December,Mbagathi,Nairobi. Beesha Baajuun oo ku dagaalantey in lagu |date=December 2003 |access-date=23 October 2015 |language=Somali |trans-title=War-1-3, December, Mbagathi, Nairobi. Community Baajuun in dagaalantey to}} {{makabila ya Kenya}} [[Category:Makabila ya Kenya]] [[Category:Makabila ya Somalia]] rcmrb0gk6ls9u7bclmha2pfx77akoed 1581035 1581033 2026-07-22T08:34:24Z Riccardo Riccioni 452 1581035 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group =Bajuni |image = |image_caption= |poptime = |popplace = |region1 = {{flagcountry|Kenya}} |pop1 = 100,000 hivi <ref>https://housingfinanceafrica.org/library/2019-kenya-population-and-housing-census-reports/</ref> |ref1 = <ref name="Nurse">Nurse, p.6.</ref> |region2 = {{flagcountry|Somalia}} |pop2 = 10,000 (<small>kadirio la miaka ya 1970</small>) |ref2 = <ref name="Abdullahi"/> |rels = |langs = [[Kibajuni]], lahaja ya [[Kiswahili]] |related = [[Waswahili]], [[Komori|Wakomoro]] }} '''Wabajuni''' ni [[kabila]] la [[watu]] wanaoishi katika [[funguvisiwa la Bajuni]] na hasa sehemu za pwani za jirani upande wa bara kati ya [[Kismayu]] ([[Somalia]]) na [[Mombasa]] ([[Kenya]])<ref name="Abdullahi">Abdullahi, p.11.</ref><ref name="Godfrey">Mwakikagile, p.102.</ref>. [[Asili]] yao ni mchanganyiko wa [[Wakhoisan]] na [[Wabantu]], lakini pia [[Waarabu]], [[Waajemi]], [[Wasomali]]<ref name="Abdullahi"/> na hata [[Waindonesia]].<ref>{{cite book|last=Gregory Norton|first=Flyktningeråd (Norway) |title=Land, property, and housing in Somalia|url=https://books.google.com/books?id=Ed1DAQAAIAAJ&|publisher=Norwegian Refugee Council|page=52}}</ref> [[Lugha]] yao ni [[Kibajuni]], [[lahaja]] ya [[Kiswahili]]. Upande wa [[dini]] ni [[Waislamu]]<ref>{{cite web|author= |url=http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=10586 |title=Swahili, Bajuni |publisher=Joshua Project |date= |accessdate=2015-11-12}}</ref>. ==Tanbihi== {{reflist}} ==Marejeo== *{{cite book | last = Abdullahi | first = Mohamed Diriye | authorlink = | coauthors = | title = Culture and customs of Somalia | publisher = Greenwood | year = 2001 | location = | pages = | url = https://books.google.com/books?id=2Nu918tYMB8C | doi = | id = | isbn = 978-0-313-31333-2}} *{{cite book | last = Mwakikagile | first = Godfrey | authorlink = | coauthors = | title = Kenya: identity of a nation | publisher = New Africa Press | year = 2007 | location = | pages = | url = https://books.google.ca/books?id=lsqjN-t6mP4C | doi = | id = | isbn = 0-9802587-9-0}} *{{cite book | last = Nurse | first = Derek | authorlink = |author2=Thomas J. Hinnebusch|author3=Gérard Philipson | title = Swahili and Sabaki: a linguistic history | publisher = University of California Press | year = 1993 | location = | pages = | url = https://books.google.ca/books?id=q3sOAAAAYAAJ | doi = | id = | isbn = 0-520-09775-0}} *{{cite web |url=http://countrystudies.us/somalia/14.htm |title=Trusteeship and Protectorate: The Road to Independence |publisher=U.S. Library of Congress |access-date=23 October 2015}} *{{cite web |url=http://www.faculty.mun.ca/dnurse/Database/bajuni.pdf |title=Bajuni: people, society, geography, history, language |last=Nurse |first=Derek |publisher=Open Publishing |date=2011 |website=Memorial University |access-date=23 October 2015 |accessdate=2019-02-22 |archivedate=2019-01-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190119113033/https://www.faculty.mun.ca/dnurse/Database/Bajuni.pdf }}. *{{cite web |url=http://www.somaliatalk.com/2003/dec/4dec303.html |title=War-1-3, December,Mbagathi,Nairobi. Beesha Baajuun oo ku dagaalantey in lagu |date=December 2003 |access-date=23 October 2015 |language=Somali |trans-title=War-1-3, December, Mbagathi, Nairobi. Community Baajuun in dagaalantey to}} {{makabila ya Kenya}} [[Category:Makabila ya Kenya]] [[Category:Makabila ya Somalia]] i8rv7cxcxpuj1xgf2mctyjtujjlwuya Phyno 0 119126 1580850 1147770 2026-07-20T23:37:21Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:F_O-3-2.jpg|F_O-3-2.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 22 June 2026. 1580850 wikitext text/x-wiki '''Chibuzor Nelson Azubuike''' (anayejulikana zaidi kwa jina lake la kisanii '''Phyno'''; amezaliwa [[9 Oktoba]] [[1986]]) ni [[rapa]], [[mwimbaji]], [[mtunzi wa nyimbo]] na [[mtayarishaji wa rekodi]] wa [[Nigeria]]<ref>{{cite web|title=Happy birthday cheers for Phyno from Olamide, Illbliss, Lil Kesh, others|url=http://thenet.ng/2014/10/happy-birthday-cheers-for-phyno-from-olamide-illbliss-lil-kesh-others/|publisher=Nigerian Entertainment Today|accessdate=9 October 2014|date=9 October 2014|archivedate=2014-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141012022951/http://thenet.ng/2014/10/happy-birthday-cheers-for-phyno-from-olamide-illbliss-lil-kesh-others/}}</ref><ref>{{cite web|title=Lionheart cast| url=https://www.imdb.com/title/tt7707314/fullcredits/?ref_=tt_ov_st_sm|accessdate=8 January 2018|date=8 January 2018}}</ref>. Alianza kazi yake ya muziki kama mtayarishaji mnamo 2003. Anajulikana kwa kuimba nyimbo za rap katika [[lugha]] ya [[Igbo]] . Albamu yake ya kwanza ya studio,No Guts No Glory, ilitolewa mnamo 2014. Iliandaa wimbo "Ghost Mode", "Man of the Year", "Parcel" na "O Set" .Akiwa ni mtayarishaji, ameshirikiana na wasanii kama hawa kama [[Timaya]], [[Flavour]], [[Ruggedman]], [[Bracket]], [[J. Martins]] na [[Mr. Raw]]. == Maisha binafsi == Katika mahojiano ya 2014 na [[gazeti]] la [[The Punch]], Phyno alikataa ripoti kuhusu kumtia hatiani mwanamke anayeitwa [[Rita Edmond]]. ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1986|}} [[Jamii:Wanamuziki wa Nigeria]] b3zu5iduejjp7gsmxd1pncqx6x5lbvx Ossetia Kusini 0 120760 1580787 1502522 2026-07-20T14:40:32Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580787 wikitext text/x-wiki {{Jedwali la nchi | jina_rasmi = Jamhuri ya Ossetia Kusini<br>Taifa la Alania<ref name="katiba">{{cite web |title=Katiba ya Ossetia Kusini |url=https://rsogov.org/republic/constitution |publisher=Tovuti rasmi ya serikali ya Ossetia Kusini |access-date=2023-11-03}}</ref> | jina_asili = Республика Южная Осетия / Республикӕ Хуссар Ирыстон | bendera = Flag of South Ossetia.svg | nembo = Coat of arms of South Ossetia.svg | kauli_mbiu = | wimbo_wa_taifa = Wimbo wa Taifa wa Jamhuri ya Ossetia Kusini<br>[[File:Anthem of South Ossetia (vocal).ogg]] </br> | ramani = South Ossetia (orthographic projection).svg | ramani2 = | maelezo_ramani = Ossetia Kusini (kijani kibichi) ndani ya Georgia | maelezo_ramani2 = | mji_mkubwa_na_mkuu = Tskhinvali | lugha_rasmi = Kiossetia, Kirusi<ref name="lugha">{{cite journal |title=Uchaguzi wa urais Ossetia Kusini |journal=New Eastern Europe |year=2011}}</ref> | lugha2 = | mwaka_dini = | dini = | uraia = Mwosetia Kusini | serikali = Jamhuri ya nusu-urais ya muungano mmoja | cheo_kiongozi1 = Rais | kiongozi1 = Alan Gagloev | cheo_kiongozi2 = Waziri Mkuu | kiongozi2 = Dzambolyt Tadtayev | bunge = Bunge | muundo_uhuru = Uhuru kutoka Georgia (hautambuliwi kikamilifu) | tukio1 = Kuanzishwa kama Jamhuri ya Kisovyeti ya Ossetia Kusini | tukio1_tarehe = 20 Septemba 1990 | tukio2 = Kutangazwa kwa Jamhuri ya Ossetia Kusini | tukio2_tarehe = 21 Desemba 1991 | eneo_jumla = 3,885<ref name="eneo">{{cite web |title=Uchumi wa Ossetia Kusini |url=http://investrso.su/ekonomika/valovoj-vnutrennij-produkt |accessdate=2026-04-06 |archive-date=2018-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413124653/http://investrso.su/ekonomika/valovoj-vnutrennij-produkt |url-status=dead }}</ref> | maji = Kidogo sana | watu_kadirio = 56,520<ref name="idadi">{{cite web |title=Takwimu za idadi ya watu Ossetia Kusini |year=2022}}</ref> | mwaka_kadirio = 2022 | msongamano = 13.7 | mwaka_plt_ppp = | plt_ppp = | plt_ppp_kwa_mtu = | mwaka_plt = 2021 | plt = $52 milioni<ref name="uchumi">{{cite web |title=Uchumi wa Ossetia Kusini |url=https://civil.ge/archives/478378/}}</ref> | plt_kwa_mtu = $1,000 | hdi = | mwaka_maendeleo = | cheo_maendeleo = | gini = | mwaka_gini = | fedha = Ruble ya Urusi; Zarin ya Ossetia Kusini (ukumbusho) | majira_saa = UTC+3 (Saa za Moscow) | tld = | msimbo_simu = +7 929 }} '''Ossetia ya Kusini''' ni eneo la [[Kaukazi]] [[Kusini]] linalotaka kutambulika tangu [[mwaka]] [[1991]] kama [[nchi huru]], lakini bado, kwa kuwa [[mataifa]] mengi (isipokuwa matano) yanalitambua kama sehemu ya [[Georgia]]. Eneo lote ni la [[Kilomita ya mraba|km<sup>2</sup>]] 3,885 na wakazi ni 56,500 hivi. Wengi wao ni [[Wakristo]] na wanaishi katika [[mji mkuu]], [[Tshkinvali]]. == Historia== [[Historia]] ya Ossetia Kusini imeunganishwa kwa karibu na historia ya watu wa Ossetia, ambao ni kabila lenye asili ya [[Irani|Kiirani]] wanaoishi katika eneo la [[Kaukazi]]. Waossetia wanaunganisha asili yao na Waalani, kikundi cha wahamiaji waliokaa katikati ya [[Kaukazi]] karibu na [[karne ya 7]]. Katika karne nyingi, walikuza utamaduni na lugha yao ya kipekee huku wakiwa chini ya ushawishi wa nguvu mbalimbali za kikanda, ikiwemo falme za Kijojia, Dola ya Kiajemi, na baadaye Dola la Urusi. Kufikia [[karne ya 18]] na [[Karne ya 19|19]], eneo lililojulikana sasa kama Ossetia Kusini liliingia zaidi katika Dola ya Urusi, ambayo ilitaka kuimarisha udhibiti wake juu ya Kaukazi. Baada ya Mapinduzi ya Kirusi ya 1917, Ossetia Kusini ilijiunga na [[Georgia|Jamhuri ya Kidemokrasia ya Georgia]]. Katika kipindi hiki, mvutano ulitokea kati ya wakaazi wa Ossetia waliotaka uhuru wa kujitegemea na serikali ya Kijojia, ambayo ililenga kudhibiti eneo kwa njia ya kitengo cha kati. Baada ya [[Umoja wa Kisovyeti]] kudhibiti Kaukazi, Ossetia Kusini ilipewa hadhi ya ''oblast'' ya kujitegemea ndani ya Jamhuri ya Kisovyeti ya Kijojia mnamo 1922. Hali hii iliruhusu usimamizi wa ndani kwa kiwango kidogo, lakini pia iliweka msingi wa migogoro ya kikabila na kisiasa kati ya Waossetia na Wajojia. Baada ya kuvunjika kwa [[Umoja wa Kisovyeti]] mnamo 1991, Ossetia Kusini ilitangaza uhuru wake kutoka [[Georgia]], jambo lililosababisha migogoro ya silaha mwanzoni mwa miaka ya 1990. Ingawa hatimaye makubaliano ya kusitisha mapigano yalifikishwa, eneo hili lilibaki kuwa na hali ya kisiasa isiyo thabiti, na uhuru wake haukuitwa kutambuliwa kimataifa kwa upana. Mnamo 2008, baada ya Vita vya Kirusi-Kijojia, [[Urusi]] ilitambua rasmi [[Ossetia Kusini]] kama taifa huru, pamoja na baadhi ya nchi nyingine, huku Georgia na sehemu kubwa ya jamii ya kimataifa zikidai bado ni sehemu ya eneo la Kijojia. Tangu wakati huo, Ossetia Kusini imeendelea kuwa na uhusiano wa karibu wa [[siasa|kisiasa]], [[uchumi|kiuchumi]], na kijeshi na Urusi, huku hadhi yake ya baadaye ikibaki kuwa chanzo cha mgogoro wa kikanda na wa kimataifa. == Marejeo== {{marejeo}} {{Asia}} {{Ulaya}} {{mbegu-jio-Asia}} {{mbegu-jio-Ulaya}} [[Jamii:Georgia (nchi)]] [[Jamii:Nchi za Asia]] [[Jamii:Nchi za Ulaya]] sxukez9uedpqa29c2y10wmi7wuzjuz3 Augin wa Klusma 0 121399 1580858 1534876 2026-07-21T02:23:18Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:Mor_Augin.jpg|Mor_Augin.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Mor Augin.jpg|]]. 1580858 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' (pia: '''Awgen''' au '''Eugeni'''; alifariki [[Nisibi]], leo nchini [[Uturuki]], [[363]], akiwa [[mzee]]) alikuwa [[mmonaki]] wa [[Misri]] ambaye inasimuliwa kuwa aliingiza mtindo huo wa [[maisha]] katika [[Kanisa la Asiria]]. Tangu kale anaheshimiwa na [[Waorthodoksi wa Mashariki]] kama [[mtakatifu]]. ==Tazama pia== * [[Watakatifu wa Agano la Kale]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] * [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] ==Tanbihi== {{Reflist}} ==Marejeo== * [[Bedjan]]. ''Acta Martyrum'', Paris, 1892, tome iii, pp.&nbsp;376–480 {{mbegu-Mkristo}} [[Jamii:Waliofariki 363]] [[Category:Wamonaki]] [[Category:Watakatifu wa Misri]] 7pjlrjkgu20lqd6cdngi424u4014rgq Rafiki (filamu ya 2018) 0 121926 1580813 1579842 2026-07-20T17:41:26Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580813 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |<big>Rafiki</big> |- |'''Imeongozwa na''' |Wanuri Kahiu<ref>{{Rejea tovuti|title=Kenyan Director Wanuri Kahiu Is Fun, Fierce, Frivolous and Timely|url=https://www.hollywoodreporter.com/features/kenyan-director-wanuri-kahiu-is-fun-fierce-frivolous-timely-1145485|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2020-03-05|language=en}}</ref> |- |'''Imetayarishwa na''' |Steven Markovitz |- |'''Wasanii''' |Wanuri Kahiu Jena Cato Bass |- |'''Nyota''' |[https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki Samantha Mugatsia] {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} [https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki Sheila Munyiva]{{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 |- |'''Sinematografi''' |Christopher Wessels |- |'''Imehaririwa na''' |Isabelle Dedieu |- |'''Imetolewa tar.''' |9 May 2018 ([[Cannes]]) 23 September 2018 (Kenya) |- |'''Ina muda wa dakika''' |82 |- |'''Nchi''' |Kenya |- |'''Lugha''' |Kiingereza Kiswahili |- |'''Mauzo ya Ofisi''' |$176,513<ref>{{Rejea tovuti|title=Rafiki (2018) - Financial Information|url=https://www.the-numbers.com/movie/Rafiki-(Kenya)-(2018)|work=The Numbers|accessdate=2020-03-05|archive-date=2024-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203144814/https://www.the-numbers.com/movie/Rafiki-(Kenya)-(2018)|url-status=dead}}</ref> |} [[Picha:Wanuri Kahiu at the 2025 Sundance Film Festival (cropped).jpg|thumb|162x162px]] '''Rafiki'''<ref>{{Rejea tovuti|title=RAFIKI|url=http://www.festival-cannes.com/en/festival/films/rafiki|work=Festival de Cannes 2019|accessdate=2020-03-05|language=en}}</ref> ni [[filamu]] kutoka nchi ya [[Kenya]] iliyotengenezwa katika [[mwaka]] [[2018]]. Filamu imeongozwa na [http://www.wanurikahiu.com/bio Wanuri Kahiu] ambaye ni Mkenya. Yeye aliandika “Rafiki” na Jenna Bass, [[meneja]] wa cinema kutoka [[Afrika ya Kusini]]. == Hadithi == “Rafiki” inahusu wanawake wawili, Kena na Ziki, ambao walianza kupendana. Kena alitoka jiji la Nairobi na alikaa katika nyumba ya mama yake, lakini husaidia katika duka la baba yake. Baba ya Kena alifanya kampeni katika uchaguzi wa serekali ya mtaa. Wakati wa kufanya kazi, Kena alianza kuonyesha mapenzi na Ziki, mwanamke wa mtaa. Lakini, Ziki ni binti la Peter Okemi, mshindani wa baba ya Kena katika uchaguzi wa serekali ya mtaa. Hata hevyo, Ziki na Kena waliendelea mchezo wa datsi nyingi na walikuwa karibukaribu sana. Lakini hawaweza kuonyesha uhusiano wao kwa sababu usenge ni haramu katika nchi ya Kenya. Marafiki wa Ziki walikasirika kwa sababu yeye hutumia wakati mwingi na Kena kwa hivyo walimpiga Kena. Kisha, Ziki alisaidia kupona Kena katika nyumba ya Ziki lakini mama ya Ziki aliona, wakati alienda chumbani, wakibusu. Walijaribu kukimbia lakini kundi la watu wenye waliwapata. Wamekamatwa, kisha wazazi wao walikuja kuwachukua. Baddaye, wazazi wa Ziki wanampeleka jiji la London na wazazi wa Kena walificha hali hiyo yote. Mwisho wa filamu, miaka kadhaa baadaye, Ziki alirudi mtaa na alikutana na Kena tena. Kena alimaliza shule wakaanza tena uhusiano wao. == Washiriki == • Samantha Mugatsia ni Kena<ref>{{Rejea tovuti|title=What I Learnt from My Lesbian Role in "Rafiki"- Samantha Mugatsia|url=https://www.eelive.ng/what-i-learnt-from-my-lesbian-role-in-rafiki-samantha-mugatsia/|work=Eelive|date=2019-03-13|accessdate=2020-03-05|language=en-US}}</ref> • Sheila Munyiva ni Ziki • Neville Misati ni Blacksta • Nini Wacera ni Mercy • Jimmy Gathu ni John Mwaura • Charlie Karumi ni Waireri • Muthoni Gathecha ni Mama Atim • Dennis Musyoka ni Peter Okemi • Patricia Amira ni Rose Okemi • Nice Githinji ni Nduta • Patricia Kihoro ni Josephine • Mellen Aura ni Elizabeth == Mapokezi == Wakati filamu "Rafiki" ilitolewa watu hawakuruhusiwa kuitazama katika nchi ya Kenya kwa sababu Bodi ya Uainishaji Filamu Nchini Kenya (KFCB) walipiga marufuku filamu<ref>{{Citation|title=Lesbian film banned ahead of Cannes debut|date=2018-04-27|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-43922780|work=BBC News|language=en-GB|access-date=2020-03-05}}</ref>. KFCB walisema ni marufuku kwa sababu ya mada yake ya [[ushoga]] na dhamira ya wazi ya kukuza [[usagaji]] nchini Kenya kinyume na [[sheria]]. Bodi waliomba Wanuri Kahiu abadilishe mwisho wa filamu usiwe tumaini lakini Kahiu alisema hapana. Kwa hiyo, KFCB walionya watu kwamba wakinunua filamu wanaweza kuenda jela. Wapigania haki za ushoga wa kimataifa walikasirika.<ref>{{Rejea tovuti|title=Ban of Kenyan film over lesbianism criticised|url=https://www.nation.co.ke/news/Ban-of-Kenyan-film-over-lesbianism-criticised/1056-4535138-iuvqlo/index.html|work=Daily Nation|accessdate=2020-03-05|language=en}}</ref> Kisha, Wanuri Kahiu alidai [[serikali]] ya Kenya kwa sababu alitaka kuingia Tuzo la Chuo (Academy Award) cha Filamu Bora ya Lugha ya Kigeni kwa mwaka tisini na moja za maadhimisho<ref>{{Rejea tovuti|title=Govt Sued for Preventing Kenyan Movie From Winning Oscars|url=https://www.kenyans.co.ke/news/33039-government-sued-preventing-kenyan-movie-winning-oscars|work=Kenyans.co.ke|accessdate=2020-03-05|language=EN|author=Mumbi Mutuko on 11 September 2018-6:45 pm}}</ref>. Mnamo [[21 Septemba]] 2018, [[Mahakama Kuu]] ya Wakenya iliondoa marufuku ya filamu kwa siku saba<ref>{{Rejea tovuti|title=High Court lifts ban on lesbian movie, dismisses moral police Ezekiel Mutua|url=https://www.tuko.co.ke/286608-high-court-lifts-ban-controversial-lesbian-movie-dismisses-moral-police-ezekiel-mutua.html|work=Tuko.co.ke - Kenya news.|date=2018-09-21|accessdate=2020-03-05|language=en|author=Tuko.co.ke}}</ref>.<ref>{{Rejea tovuti|title=High court lifts ban on lesbian themed movie 'Rafiki'|url=https://www.the-star.co.ke/news/2018-09-21-high-court-lifts-ban-on-lesbian-themed-movie-rafiki/|work=The Star|accessdate=2020-03-05|language=en-KE}}</ref> Baada ya marufuku kutolewa, “Rafiki” iliuzwa kabisa kutoka sinema katika jiji la Nairobi<ref>{{Rejea tovuti|title=Lesbian film Rafiki sells out after Kenyan court lifts ban|url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/lesbian-film-rafiki-sells-out-after-kenyan-court-lifts-ban-20180924-p505k2.html|work=The Sydney Morning Herald|date=2018-09-23|accessdate=2020-03-05|language=en|author=Cecilie Kallestrup}}</ref>. Lakini, hata hivyo, “Rafiki” haikuenda Tuzo la Chuo. == Marejeo == {{reflist}} ==Viungo vya nje== *https://www.the-numbers.com/movie/Rafiki-(Kenya)-(2018)#tab=summary {{Wayback|url=https://www.the-numbers.com/movie/Rafiki-(Kenya)-(2018)#tab=summary |date=20240203144814 }} *https://twitter.com/InfoKfcb/status/989837096251781120 *https://www.nation.co.ke/news/Ban-of-Kenyan-film-over-lesbianism-criticised/1056-4535138-iuvqlo/index.html *https://www.bbc.com/news/world-africa-43922780 *https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/rafiki *https://www.kenyans.co.ke/news/33039-government-sued-preventing-kenyan-movie-winning-oscars *https://www.the-star.co.ke/news/2018-09-21-high-court-lifts-ban-on-lesbian-themed-movie-rafiki/ *https://www.tuko.co.ke/286608-high-court-lifts-ban-controversial-lesbian-movie-dismisses-moral-police-ezekiel-mutua.html#286608 *https://www.smh.com.au/entertainment/movies/lesbian-film-rafiki-sells-out-after-kenyan-court-lifts-ban-20180924-p505k2.html *https://www.hollywoodreporter.com/features/kenyan-director-wanuri-kahiu-is-fun-fierce-frivolous-timely-1145485 *https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} *https://www.eelive.ng/what-i-learnt-from-my-lesbian-role-in-rafiki-samantha-mugatsia/ {{mbegu-filamu}} [[Jamii:Filamu za Kenya]] [[Jamii:filamu za 2018]] tf6je1wchzeab7y3p9l4wadwvdvysbg 1581189 1580813 2026-07-23T07:24:24Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581189 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |<big>Rafiki</big> |- |'''Imeongozwa na''' |Wanuri Kahiu<ref>{{Rejea tovuti|title=Kenyan Director Wanuri Kahiu Is Fun, Fierce, Frivolous and Timely|url=https://www.hollywoodreporter.com/features/kenyan-director-wanuri-kahiu-is-fun-fierce-frivolous-timely-1145485|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2020-03-05|language=en}}</ref> |- |'''Imetayarishwa na''' |Steven Markovitz |- |'''Wasanii''' |Wanuri Kahiu Jena Cato Bass |- |'''Nyota''' |[https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki Samantha Mugatsia] {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} [https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki Sheila Munyiva]{{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 |- |'''Sinematografi''' |Christopher Wessels |- |'''Imehaririwa na''' |Isabelle Dedieu |- |'''Imetolewa tar.''' |9 May 2018 ([[Cannes]]) 23 September 2018 (Kenya) |- |'''Ina muda wa dakika''' |82 |- |'''Nchi''' |Kenya |- |'''Lugha''' |Kiingereza Kiswahili |- |'''Mauzo ya Ofisi''' |$176,513<ref>{{Rejea tovuti|title=Rafiki (2018) - Financial Information|url=https://www.the-numbers.com/movie/Rafiki-(Kenya)-(2018)|work=The Numbers|accessdate=2020-03-05|archive-date=2024-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203144814/https://www.the-numbers.com/movie/Rafiki-(Kenya)-(2018)|url-status=dead}}</ref> |} [[Picha:Wanuri Kahiu at the 2025 Sundance Film Festival (cropped).jpg|thumb|162x162px]] '''Rafiki'''<ref>{{Rejea tovuti|title=RAFIKI|url=http://www.festival-cannes.com/en/festival/films/rafiki|work=Festival de Cannes 2019|accessdate=2020-03-05|language=en}}</ref> ni [[filamu]] kutoka nchi ya [[Kenya]] iliyotengenezwa katika [[mwaka]] [[2018]]. Filamu imeongozwa na [http://www.wanurikahiu.com/bio Wanuri Kahiu] ambaye ni Mkenya. Yeye aliandika “Rafiki” na Jenna Bass, [[meneja]] wa cinema kutoka [[Afrika ya Kusini]]. == Hadithi == “Rafiki” inahusu wanawake wawili, Kena na Ziki, ambao walianza kupendana. Kena alitoka jiji la Nairobi na alikaa katika nyumba ya mama yake, lakini husaidia katika duka la baba yake. Baba ya Kena alifanya kampeni katika uchaguzi wa serekali ya mtaa. Wakati wa kufanya kazi, Kena alianza kuonyesha mapenzi na Ziki, mwanamke wa mtaa. Lakini, Ziki ni binti la Peter Okemi, mshindani wa baba ya Kena katika uchaguzi wa serekali ya mtaa. Hata hevyo, Ziki na Kena waliendelea mchezo wa datsi nyingi na walikuwa karibukaribu sana. Lakini hawaweza kuonyesha uhusiano wao kwa sababu usenge ni haramu katika nchi ya Kenya. Marafiki wa Ziki walikasirika kwa sababu yeye hutumia wakati mwingi na Kena kwa hivyo walimpiga Kena. Kisha, Ziki alisaidia kupona Kena katika nyumba ya Ziki lakini mama ya Ziki aliona, wakati alienda chumbani, wakibusu. Walijaribu kukimbia lakini kundi la watu wenye waliwapata. Wamekamatwa, kisha wazazi wao walikuja kuwachukua. Baddaye, wazazi wa Ziki wanampeleka jiji la London na wazazi wa Kena walificha hali hiyo yote. Mwisho wa filamu, miaka kadhaa baadaye, Ziki alirudi mtaa na alikutana na Kena tena. Kena alimaliza shule wakaanza tena uhusiano wao. == Washiriki == • Samantha Mugatsia ni Kena<ref>{{Rejea tovuti|title=What I Learnt from My Lesbian Role in "Rafiki"- Samantha Mugatsia|url=https://www.eelive.ng/what-i-learnt-from-my-lesbian-role-in-rafiki-samantha-mugatsia/|work=Eelive|date=2019-03-13|accessdate=2020-03-05|language=en-US}}</ref> • Sheila Munyiva ni Ziki • Neville Misati ni Blacksta • Nini Wacera ni Mercy • Jimmy Gathu ni John Mwaura • Charlie Karumi ni Waireri • Muthoni Gathecha ni Mama Atim • Dennis Musyoka ni Peter Okemi • Patricia Amira ni Rose Okemi • Nice Githinji ni Nduta • Patricia Kihoro ni Josephine • Mellen Aura ni Elizabeth == Mapokezi == Wakati filamu "Rafiki" ilitolewa watu hawakuruhusiwa kuitazama katika nchi ya Kenya kwa sababu Bodi ya Uainishaji Filamu Nchini Kenya (KFCB) walipiga marufuku filamu<ref>{{Citation|title=Lesbian film banned ahead of Cannes debut|date=2018-04-27|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-43922780|work=BBC News|language=en-GB|access-date=2020-03-05}}</ref>. KFCB walisema ni marufuku kwa sababu ya mada yake ya [[ushoga]] na dhamira ya wazi ya kukuza [[usagaji]] nchini Kenya kinyume na [[sheria]]. Bodi waliomba Wanuri Kahiu abadilishe mwisho wa filamu usiwe tumaini lakini Kahiu alisema hapana. Kwa hiyo, KFCB walionya watu kwamba wakinunua filamu wanaweza kuenda jela. Wapigania haki za ushoga wa kimataifa walikasirika.<ref>{{Rejea tovuti|title=Ban of Kenyan film over lesbianism criticised|url=https://www.nation.co.ke/news/Ban-of-Kenyan-film-over-lesbianism-criticised/1056-4535138-iuvqlo/index.html|work=Daily Nation|accessdate=2020-03-05|language=en}}</ref> Kisha, Wanuri Kahiu alidai [[serikali]] ya Kenya kwa sababu alitaka kuingia Tuzo la Chuo (Academy Award) cha Filamu Bora ya Lugha ya Kigeni kwa mwaka tisini na moja za maadhimisho<ref>{{Rejea tovuti|title=Govt Sued for Preventing Kenyan Movie From Winning Oscars|url=https://www.kenyans.co.ke/news/33039-government-sued-preventing-kenyan-movie-winning-oscars|work=Kenyans.co.ke|accessdate=2020-03-05|language=EN|author=Mumbi Mutuko on 11 September 2018-6:45 pm}}</ref>. Mnamo [[21 Septemba]] 2018, [[Mahakama Kuu]] ya Wakenya iliondoa marufuku ya filamu kwa siku saba<ref>{{Rejea tovuti|title=High Court lifts ban on lesbian movie, dismisses moral police Ezekiel Mutua|url=https://www.tuko.co.ke/286608-high-court-lifts-ban-controversial-lesbian-movie-dismisses-moral-police-ezekiel-mutua.html|work=Tuko.co.ke - Kenya news.|date=2018-09-21|accessdate=2020-03-05|language=en|author=Tuko.co.ke}}</ref>.<ref>{{Rejea tovuti|title=High court lifts ban on lesbian themed movie 'Rafiki'|url=https://www.the-star.co.ke/news/2018-09-21-high-court-lifts-ban-on-lesbian-themed-movie-rafiki/|work=The Star|accessdate=2020-03-05|language=en-KE}}</ref> Baada ya marufuku kutolewa, “Rafiki” iliuzwa kabisa kutoka sinema katika jiji la Nairobi<ref>{{Rejea tovuti|title=Lesbian film Rafiki sells out after Kenyan court lifts ban|url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/lesbian-film-rafiki-sells-out-after-kenyan-court-lifts-ban-20180924-p505k2.html|work=The Sydney Morning Herald|date=2018-09-23|accessdate=2020-03-05|language=en|author=Cecilie Kallestrup}}</ref>. Lakini, hata hivyo, “Rafiki” haikuenda Tuzo la Chuo. == Marejeo == {{reflist}} ==Viungo vya nje== *https://www.the-numbers.com/movie/Rafiki-(Kenya)-(2018)#tab=summary {{Wayback|url=https://www.the-numbers.com/movie/Rafiki-(Kenya)-(2018)#tab=summary |date=20240203144814 }} *https://twitter.com/InfoKfcb/status/989837096251781120 *https://www.nation.co.ke/news/Ban-of-Kenyan-film-over-lesbianism-criticised/1056-4535138-iuvqlo/index.html *https://www.bbc.com/news/world-africa-43922780 *https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/rafiki *https://www.kenyans.co.ke/news/33039-government-sued-preventing-kenyan-movie-winning-oscars *https://www.the-star.co.ke/news/2018-09-21-high-court-lifts-ban-on-lesbian-themed-movie-rafiki/ *https://www.tuko.co.ke/286608-high-court-lifts-ban-controversial-lesbian-movie-dismisses-moral-police-ezekiel-mutua.html#286608 *https://www.smh.com.au/entertainment/movies/lesbian-film-rafiki-sells-out-after-kenyan-court-lifts-ban-20180924-p505k2.html *https://www.hollywoodreporter.com/features/kenyan-director-wanuri-kahiu-is-fun-fierce-frivolous-timely-1145485 *https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki {{Wayback|url=https://i-d.vice.com/en_uk/article/zm8eaj/meet-the-stars-of-kenyas-banned-lesbian-drama-rafiki |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} |date=20201028033653 }} *https://www.eelive.ng/what-i-learnt-from-my-lesbian-role-in-rafiki-samantha-mugatsia/ {{mbegu-filamu}} [[Jamii:Filamu za Kenya]] [[Jamii:filamu za 2018]] mtjhy53zqveioy19v7m9y8vyd2j6368 Terbi 0 124850 1580857 1465673 2026-07-21T01:48:01Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580857 wikitext text/x-wiki {{elementi | rangi =#ffbfff | jina =Terbi (Terbium) | picha = Terbium-2.jpg | maelezo_ya_picha = | alama = Tb | namba atomia = 65 | mfululizo safu = [[Lanthanidi]] | uzani atomia = 158.925 | valensi = 2, 8, 18, 27, 8, 2 | densiti husianifu = 8.23 g/cm3 | kiwango cha kuyeyuka = <small>°K 1629 </small> | kiwango cha kuchemka = <small>°K 3396 </small> | ugumu = | kiwango utatu = | % ganda dunia = | hali maada = | mengineyo = }} '''Terbi''' ''(terbium, pia taribi)''<ref>Taribi ilikuwa umbo la jina lililopendekezwa na <nowiki>[[KAST]]</nowiki></ref> ni [[Elementi ya kikemia|elementi]] ya [[Metali|kimetali]] yenye [[alama]] '''Tb''' na [[namba atomia]] 65, maana yake [[Kiini cha atomu|kiini cha Terbi]] kina [[protoni]] 65 ndani yake. [[Uzani atomia]] ni 158.925<ref>Meija, Juris; et al. (2016). "Atomic weights of the elements 2013 (IUPAC Technical Report)". Pure and Applied Chemistry. 88 (3): 265–91. doi:10.1515/pac-2015-0305</ref>. Katika [[jedwali la elementi]] inahesabiwa kati ya [[lanthanidi]] na metali za [[ardhi adimu]]. Kiasili Terbi haipatikani kwa hali safi lakini iko ndani ya [[madini]] mengi. Terbi ilitambuliwa kama elementi ya pekee nchini [[Uswidi]] na [[mwanakemia]] [[Carl Gustaf Mosander]] kwenye [[mwaka]] [[1843]]. Aliikuta kama taka ndani ya [[oksidi]] ya [[Ytri]], Y<sub>2</sub>O<sub>3</sub>. Ytri na terbi zimepokea [[Jina|majina]] yake kutokana na [[kijiji]] cha [[Ytterby]] huko Uswidi <ref>Elementi nne zilipokea majina yake kutokana na kijiji hicho ambako madini yake yalipatikana na kuchunguliwa: [[Ytri]] (Yttrium), [[Terbi]] (Terbium), [[Yterbi]] (Ytterbium) na [[Erbi]] (Erbium)</ref>. Terbium huungwa katika [[kampaundi]] za kufanya [[semikonda]] na pia kwa kuimarisha [[fuwele]] katika [[seli]] za [[fueli]] zinazotumiwa katika [[joto]] la juu. Sehemu kubwa ya terbi inayozalishwa hutumiwa kama [[kimulikaji]] [[kijani]], yaani [[dutu]] inaotoa [[mwanga]] kijani baada ya kupigwa kwa [[mnururisho]] fulani. Matumizi yapo katika [[Kiwambo|skrini]] za [[runinga]], au [[neli]] za [[kathodi]] kwa jumla.<ref>Hammond, C. R. (2005). "The Elements". In Lide, D. R. (ed.). CRC Handbook of Chemistry and Physics (86th ed.). Boca Raton (FL): CRC Press. <nowiki>ISBN 978-0-8493-0486-6</nowiki>.</ref> == Marejeo == {{Reflist}} == Viungo vya nje == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Tb/index.html WebElements.com &nbsp; - Terbium] {{Wayback|url=http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Tb/index.html |date=20080216064025 }} * [http://education.jlab.org/itselemental/ele065.html Ni ya Kimsingi &nbsp; - Terbium] {{Wayback|url=http://education.jlab.org/itselemental/ele065.html |date=20120530094629 }} {{mbegu-kemia}} [[Jamii:Lanthanidi]] [[Jamii:Elementi]] [[Jamii:Metali]] lhi8y1z4gew6fhn8lpdp1qkm1vbo9qe Romario 0 130627 1580752 1347681 2026-07-20T13:12:20Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa umeelekezwa kwenda [[Romário]] 1580752 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Romário]] pxuspjzcyl3wcswszic6naqvn9rs0zd Akira Toriyama 0 130930 1580854 1489272 2026-07-21T01:12:01Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:Mural_de_Akira_Toriyama_en_La_Victoria,_Lima.jpg|Mural_de_Akira_Toriyama_en_La_Victoria,_Lima.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] because: per [[:c:Commons:Deletion requ 1580854 wikitext text/x-wiki {{Msanii muziki 2 | Jina = Akira Toriyama (1955-2024) | Img = | Img_capt = | Img_size = | Landscape = | Background = | Pia anajulikana kama = [[msanii]] anayetengeneza manga na [[wahusika]] wa manga huko [[Japani]] | Asili yake = | Aina = | Miaka ya kazi = 1978-2024 | Studio = | Ameshirikiana na = | Tovuti = | Wanachama wa sasa = | Wanachama wa zamani = }} '''Akira Toriyama''' (鳥山 明, Toriyama; Nagoya, Aichi, Japani, [[5 Aprili]], [[1955]] - [[Machi 1]], [[2024]]) alikuwa [[msanii]] wa kutengeneza manga na [[wahusika]] wa manga huko [[Japani]]. Akira Toriama alipata kujulikana kwa safu ya kwanza iitwayo Dr. Slump, kabla ya kuunda Dragon Ball kazi yake iliyojulikana zaidi akawa kama mbuni wa wahusika katika safu hiyo ya Dragon Ball. Pia Akira anajulikana kwa kutengeneza michezo ya kwenye runinga kama vile Dragon Quest, Chrono Trigger na Blue Dragon. Akira Toriyama anachukuliwa kama mmoja wa wasanii waliobadilisha historia ya [[vichekesho]], kwani kazi zake zina ushawishi mkubwa na maarufu, haswa Dragon Ball, ambao wasanii wengi wa vichekesho wanataja kama chanzo cha msukumo. ==Maisha yake ya mwanzo== Akira Toriyama wakati alipokuwa katika shule ya msingi wanafunzi wenzake wote walichora, wakiiga anime na manga, kama matokeo ya kutokuwa na aina nyingi za burudani. Alianza kusonga mbele alipoanza kuchora picha za marafiki zake, na baada ya kushinda tuzo katika studio ya sanaa ya hapa kwa picha ya Mia moja na Dalmatia mmoja, alianza kufikiria "sanaa ilikuwa ya kufurahisha". {{mbegu-mtu}} {{BD|1955|2024}} [[Jamii:Wasanii wa Japani]] 2g74e61tbgenuv7o66e8dg5axlqib53 Televisa 0 131139 1580981 1288566 2026-07-21T18:33:46Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:Plaza_Televisa_002.jpg|Plaza_Televisa_002.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Túrelio|Túrelio]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: [https://web.archive.org/web/20150826081907/http://www.televisa.com/instalacione 1580981 wikitext text/x-wiki {{Vyanzo}} [[Picha:Logotipo de Televisa.svg|thumbnail|Logo]] [[Picha:TELEVISA CHAPULTEPEC.jpg|thumbnail]] [[Picha:TelevisaBldgDF.JPG|thumbnail]] [[Picha:Televisa Santa Fé - panoramio.jpg|thumbnail]] '''Grupo Televisa S.A.B.''' ni [[kampuni]] ya [[vyombo vya habari]] ya [[Mexiko]] na kubwa zaidi katika [[Amerika ya Kilatini]] na [[ulimwengu]] unaozungumza [[Kihispania]]. Ni [[biashara]] kuu ya [[burudani]] ya kimataifa, na [[programu]] zake nyingi zinaonyeshwa nchini [[Marekani]] kwenye [[Univision]], ambayo ina [[mkataba]] wa pekee. == Vituo vya televisheni == * Las Estrellas - telenovela za Kimeksiko * Canal 5 - mifululizo ya televisheni na filamu za kigeni * Nueve - telenovela za kigeni * Foro TV - habari == Viungo vya nje == * [https://www.televisa.com/ Tovuti ya Televisa] {{mbegu-uchumi}} [[Jamii:Kampuni za Mexiko]] [[Jamii:Televisheni]] kqogj62mckaxn0daqhk43aog2b0g7jz David Diop 0 133383 1581166 1510689 2026-07-22T23:13:55Z Voceta 82187 picha isiyo sahihi 1581166 wikitext text/x-wiki '''David Mandessi Diop''' (mnamo [[9 Julai]] [[1927]] - [[29 Agosti]] [[1960]])<ref>{{Rejea tovuti|title=David Diop {{!}} African poet, French colonial, Francophone {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/David-Diop|work=www.britannica.com|date=2024-07-05|accessdate=2024-08-28|language=en}}</ref> alikuwa [[mshairi]] wa [[Kifaransa]] mwenye [[asili]] ya [[Afrika Magharibi]]. Alianza kuandika [[mashairi]] akiwa bado [[mwanafunzi]] wa [[shule]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Diop|url=http://www.uflib.ufl.edu/cm/africana/diop.htm|work=web.archive.org|date=2011-01-07|accessdate=2024-08-28|archive-date=2011-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110107101523/http://www.uflib.ufl.edu/cm/africana/diop.htm|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{mbegu-mwandishi}} {{BD|1927|1960}} [[Jamii:Washairi wa Ufaransa]] [[Jamii:Washairi wa Senegal]] 3k1hwsl95419s4sr6y3mch3u46trxqs Aïda Muluneh 0 133723 1580973 1296810 2026-07-21T16:02:02Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580973 wikitext text/x-wiki [[File:Aida Mulune.jpg|thumb|Aïda Muluneh]] '''Aïda Muluneh''' (amezaliwa [[Addis Ababa]], [[Ethiopia]], [[1974]]<ref name=artnet>[http://www.artnet.com/artists/aida-muluneh/ "Aida Muluneh (Ethiopian, born 1974)"], ''artnet''.</ref>) ni [[msanii]] wa kisasa na [[mpiga picha]] kutoka nchi ya [[Ethiopia]].<ref name="worldpressphoto">{{cite web|accessdate=August 30, 2018|title=Aïda Muluneh: founder and director Addis Foto Fest, Canada/Ethiopia|url=https://www.worldpressphoto.org/people/a%C3%AFda-muluneh|website=World Press Photo|archivedate=2018-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180830213659/https://www.worldpressphoto.org/people/a%C3%AFda-muluneh}}</ref><ref name="allafrica">{{cite news|first1=Kylie|last1=Kiunguyu|accessdate=30 August 2018|title=Ethiopia's Acclaimed Photographer Aida Muluneh Uses Visual Art to Share Her Heritage|url=https://allafrica.com/stories/201808270320.html|newspaper=[[This Is Africa]]|date=27 August 2018|via=[[AllAfrica]]}}</ref><ref name="rps">{{cite news|accessdate=30 August 2018|title=Helen's Heroine - Aïda Muluneh|url=http://rps.org/regions-and-chapters/regions/headquarters/blogs/2018/july/helens-heroine---aida-muluneh|website=Royal Photographic Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825154516/http://rps.org/regions-and-chapters/regions/headquarters/blogs/2018/july/helens-heroine---aida-muluneh|archive-date=25 August 2018|url-status=dead|archivedate=2018-08-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180825154516/http://rps.org/regions-and-chapters/regions/headquarters/blogs/2018/july/helens-heroine---aida-muluneh}}</ref><ref name="guardian">{{cite news|accessdate=August 30, 2018|title=Coloured skin: the body art of Aida Muluneh – in pictures|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2017/feb/21/aida-muluneh-in-pictures|newspaper=[[The Guardian]]|date=21 February 2017|issn=0261-3077}}</ref> Anajishughulisha na [[kazi]] za [[biashara]]. pia ni [[mwandishi]] wa picha huko [[Addis Ababa]].<ref name="guardian"/> Muluneh alishinda zawadi kutoka [[Umoja wa Ulaya]] katika tuzo ya ''[[African Photography Encounters]]'' na [[tuzo]] ya ''[[CRAF]] International Award of Photography''. Mwaka [[2020]], Muluneh alipewa tuzo ya utunzaji na usimamizi wa picha na jamii ya wapiga picha iitwayo ''[[Royal Photographic Society]]''. ==Wasifu== Maisha na malezi yake ya utotoni yalikuwa katika nchi na sehemu mbalimbali kama vile [[Uingereza]], [[Yemen]], [[Ugiriki]] na Cyprus kabla ya kuishi nchini [[Kanada]] mwaka [[1985]].<ref>{{cite web|accessdate=August 30, 2018|title=Watch: 'Nterini' from our next cover star, Fatoumata Diawara|url=https://www.songlines.co.uk/explore/videos/watch-nterini-from-our-next-cover-star-fatoumata-diawara|website=Songlines|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308122421/https://www.songlines.co.uk/explore/videos/watch-nterini-from-our-next-cover-star-fatoumata-diawara|url-status=dead}}</ref> Kama kijana, alisoma ''Western Canada High School'' iliyopo Albert, nchini [[Kanada]]. Alikuwa katika timu ya shule ya mpira wa kikapu na alikuwa na matamanio ya kuwa nyota wa mchezo wa kikapu. [[Muluneh]] alianza [[kazi]] ya upigaji picha akiwa shuleni ila hakuitazamia ya kuwa ndiyo itakayokuwa [[kazi]] yake. Babu yake alipomtembelea na kujionea kipaji cha Muluneh, alimshauri kuendeleza kipaji chake katika [[Sanaa]] hiyo na aichukulie kama [[kazi]] na siyo fani ya mafurahisho. Baada ya masomo yake, alifanya [[kazi]] katika shirika la [[Washington]] Post kama mwandishi wa Habari wa picha na tangu kipindi hicho, [[kazi]] zake zilionekana katika machapisho mengi.<ref>{{Cite news|last=Moges-Gerbi|first=Meron|date=August 20, 2018|title=Aida Muluneh: Changing the narrative on Ethiopia, one photo at a time|work=CNN Style|url=https://edition.cnn.com/style/article/ethiopian-photographer-aida-muluneh-moma/index.html|access-date=28 August 2018}}</ref> Tangu aliporudi [[Ethiopia]] amekuwa akiishi [[Addis Ababa]]. == Dhamira kuu == Muluneh hutumia rangi za msingi katika Sanaa yake ya upigaji picha. Rangi za mkolezo za bluu, manjano na nyekundu zilionekana kwa mbali katika michoro yake. Rangi hizo za msingi huakisi rangi za kuta za [[kanisa]] huko [[Ethiopia]].<ref>{{Cite web|last=Jacewicz|first=Natalie|date=2018-04-22|title=With Paint And A Camera, She's Forging A New Artistic Vision Of Africa|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2018/04/22/603174243/with-paint-and-a-camera-shes-forging-a-new-artistic-vision-of-africa|access-date=2019-11-06|website=NPR.org}}</ref> Muluneh alisema kuwa, "[[kazi]] yake huanza na mchoro, na huifikia kila mchoro kama utengenezaji wa [[filamu]] ambapo uhusika, staili, mwanga na usanifu hutumika pamoja," alisema hayo katika usaili kwa njia ya [[barua pepe]]. " ==Machapisho== ===Machapisho ya Muluneh=== *''Ethiopia: Past, Forward.'' Brussels: Africalia Editions and Roularta, 2009. *''The World is 9.'' Johannesburg: David Krut, 2016. ===Machapisho yenye michango ya Muluneh=== *Fiona Rogers and Max Houghton, ''Firecrackers: Female Photographers Now.'' London: Thames & Hudson, 2017. ==Tuzo== *2007:African Photography Encounters, [[Bamako]], [[Mali]].<ref name="worldpressphoto"/><ref name="allafrica"/><ref name="addisstandard">{{cite news|accessdate=30 August 2018|title='The testament to one's strength is determined on what we choose to do with the challenges that we face'|url=http://addisstandard.com/the-testament-to-ones-strength-is-determined-on-what-we-choose-to-do-with-the-challenges-that-we-face/|newspaper=Addis Standard|date=9 December 2014}}</ref> *2010: Mshindi was [[tuzo]] ya mpigaji picha wa kimataifa, Centro di Ricerca e Archiviazione della Fotografia (CRAF), Spilimbergo Fotografia, Italy.<ref name="worldpressphoto"/><ref name="rps"/><ref name="addisstandard"/> ==Maonyesho== ===Maonyesho binafsi=== * ''Ethiopia Past/forward,'' Christiansand Kunstforening, Christianssand, [[2011] * ''The World is 9,'' David Krut Projects, New York City, [[2016]] * Work from ''The World is Nine'' and ''99 Series,'' VivaneArt, Calgary, part of Alberta’s Exposure Photography Festival, 2017<ref name="guardian"/><ref>{{cite web|accessdate=30 August 2018|title=Aida Muluneh - VivianeArt|url=http://vivianeart.gallery/exhibitions/past/aida-muluneh/|website=vivianeart.gallery|archivedate=2018-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180904191850/http://vivianeart.gallery/exhibitions/past/aida-muluneh/}}</ref> *''Reflections of Hope: Aida Muluneh in the Aga Khan Park,'' Aga Khan Museum, Toronto, [[2018]] ===Maonyesho ya kikundi=== * ''Ethiopian Passages - Dialogues in the Diaspora,'' National Museum of African Art, Smithsonian Institution, Washington, DC, 2003<ref name="addisstandard"/> *Imágenes Havana, Havana, Cuba, 2003<ref name="addisstandard"/> * 8th International Open, Woman Made Gallery, Chicago, IL, 2005 * ''Body of Evidence (Selections from the Contemporary African Art Collection),'' National Museum of African Art, Smithsonian Institution, Washington, DC, 2006 * ''Spot on...,'' ifa-Galerie Berlin, 2008 * ''Spot On… Bamako,'' Vii. African Photography Encounters, ifa-Galerie Stuttgart, Stuttgart, 2009 * ''Always Moving Forward,'' Gallery 44 Centre for Contemporary Photography, Toronto, ON, 2010 * ''The Divine Comedy - Heaven, Purgatory And Hell Revisited By Contemporary African Artists,'' Museum für Moderne Kunst|Museum für Moderne Kunst (MMK), Frankfurt/Main, 2014; SCAD Museum of Art, Savannah, GA * 1:54 Contemporary African Art Fair, David Krut Projects Booth, Brooklyn, New York, 2016 * ''I love Africa,'' Festival La Gacilly-Baden Photo, Austria, 2018<ref name="rps"/><ref>{{cite news|date=2018-07-06|title=Africa, Baden and Honorary Fellows|website=Royal Photographic Society|url=http://rps.org/regions-and-chapters/regions/headquarters/blogs/2018/july/africa-baden-and-a-couple-of-hon-fs|url-status=dead|accessdate=30 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113164003/http://rps.org/regions-and-chapters/regions/headquarters/blogs/2018/july/africa-baden-and-a-couple-of-hon-fs|archive-date=2018-11-13|archivedate=2018-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181113164003/http://rps.org/regions-and-chapters/regions/headquarters/blogs/2018/july/africa-baden-and-a-couple-of-hon-fs}}</ref> * ''Being: New Photography,'' Museum of Modern Art|MoMA, New York City, 2018 ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1974]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wasanii wa Ethiopia]] [[Jamii:Wanawake wa Ethiopia]] [[Jamii:Arts and Feminism]] r0s9v2b79d52281ydzdvm1zbsotvxcb Berrell Jensen 0 133778 1580978 1522975 2026-07-21T17:21:13Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580978 wikitext text/x-wiki {{Mtu |rangi = |jina = Berrell Elizabeth Jensen |picha = Berrell_Jensen.jpg |maelezo_ya_picha = |jina la kuzaliwa = |alizaliwa =22 Machi 1933 |alikufa = 25 Julia 2015 |nchi =Afrika kusini |kazi yake = Mchoraji |ndoa = |wazazi = |watoto = |tovuti rasmi = }} '''Berrell Elizabeth Jensen''' ([[22 Machi]] [[1933]] – [[25 Julai]] [[2015]]<ref name=":7" />) alikuwa [[msanii]] wa [[sanaa]] ya [[uchongaji]], [[mfanyakazi]] wa mambo ya kijamii na [[mwalimu]] kutoka [[Afrika Kusini]]. Anafahamika kwa [[kazi]] yake ya shaba ya kuchomea na vyuma vingine. [[Mwaka]] [[1960]] aliandaa [[maonyesho]] yake ya kwanza ya [[sanaa]] za uchongaji na mwaka [[1968]] alihamia [[Bara|barani]] [[Ulaya]] na kufungua kituo binafsi nchini [[ Ireland]], pamoja na [[elimu ya watu wazima]] na kituo cha kijamii nchini [[Uingereza]]. == Maisha ya awali na Elimu == Jensen alizaliwa mwaka [[1933]] katika [[mji]] wa [[Potchefstroom]], nchini [[Afrika ya Kusini]]. Alikuwa na [[kaka]] watatu. Jensen ni mhitimu katika Chuo kikuu cha Natal kilichopo katika [[jiji]] la [[Durban]] ambapo alipata [[shahada]] ya Sayansi ya Jamii. Mnamo mwaka [[1958]] alichukua mafunzo ya uchomeleaji katika chuo cha ''Natal Technical College'' ambapo baada ya hapo alianza kutengeneza [[vifaa]] na [[urembo]] unaotokana na [[chuma]]. Mwaka [[1984]] Jensen alichukua [[astashahada]] ya mipango katika chuo cha ''Architectural Association School of Architecture'' katika [[jiji]] la [[London]].<ref name=":7">{{Rejea tovuti|url=https://www.aaschool.ac.uk/PUBLIC/NEWSNOTICES/obituaries.php?page=5|title=Obituaries – Berrell Jensen|date=|website=Architectural Association School of Architecture|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509160901/http://www.aaschool.ac.uk/PUBLIC/NEWSNOTICES/obituaries.php?page=5|archive-date=2017-05-09|access-date=29 March 2020}}</ref><ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=http://camdennewjournal.com/article/hands-berrell-got-community-centre-out-fix| title = Hands-on Berrell got community centre out of a fix|website=Camden New Journal|access-date=29 March 2020}}</ref> == Maisha binafsi== Mnamo mwaka [[1957]] Jensen aliolewa na Anton Jensen, mwanafunzi mwenye PhD, ambaye alipata naye mtoto wa kiume na wa kike. Kutokana na [[ubaguzi wa rangi]], yeye na mume wake waliamua kuhamia Ulaya kutoka [[Johannesburg]]. Walikwama, na familia ilipata ajali ya gari mnamo mwaka [[1969]] ambapo ndipo [[mume]] wake Jensen alifariki dunia. Jensen na watoto wake walibaki [[Ugiriki]] na kwa kipindi kifupi kuhamia Uingereza, na pia, mwaka [[1977]], walifika <nowiki>''County Donegal''</nowiki>, [[Ireland]], wakati alialikwa na [[padre]] wa kasisi ya kijamii James McDyer kuanzisha kituo cha sanaa na ufundi. Jensen baadae aliishi [[Belfast]] na hatimae London ambapo alifanya lazi kwenye huduma za jamii, alianzisha na kuendesha kituo cha elimu ya watu wazima na kituo cha jamii pamoja na Archway, London, Highgate na Hampstead. Alistaafu kazi Ireland, lakini aliendelea kufanya kazi kama mchongaji.<ref name=":7" /><ref name=":0" /><ref name=":5">{{Rejea habari|url=http://www.art-archives-southafrica.ch/PDFs/Berrell_JENSEN_Star2ndMarch1972.PDF| title = New angle on Berrell's art| date = 2 Machi 1972|access-date=29 March 2020|url-status=live}}</ref><ref name=":4">{{Rejea tovuti|url=http://www.art-archives-southafrica.ch/JENSEN.htm|title=Berrell JENSEN archives|website=art-archives-southafrica.ch|access-date=29 March 2020|archive-date=2021-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410121213/http://www.art-archives-southafrica.ch/JENSEN.htm|url-status=dead}}</ref> ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Arts and Feminism 2023]] [[Jamii:Waliozaliwa 1933]] [[Jamii:Waliofariki 2015]] [[Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] ln8c9zzfadadcnf4zwmt5793sl6gwy6 Rose Namayanja 0 136497 1580830 1254778 2026-07-20T19:29:49Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580830 wikitext text/x-wiki '''Namayanja Rose Nsereko''' (alizaliwa mnamo [[18 Agosti]], [[1975]]) ni wakili, [[mwandishi]], [[mwanasiasa]] na meneja wa sekta ya usalama wa [[raia]] nchini [[Uganda]]. Pia ndiye mwekahazina wa sasa wa chama tawala cha [[Uganda]], ''National Resistance Movement'' (NRM)<ref>http://mobile.monitor.co.ug/News/News/NEC-approves-Lumumba--Namayanja-for-NRM-jobs/-/2466686/2582190/-/format/xhtml/-/5pgaa1z/-/index.html {{Wayback|url=http://mobile.monitor.co.ug/News/News/NEC-approves-Lumumba--Namayanja-for-NRM-jobs/-/2466686/2582190/-/format/xhtml/-/5pgaa1z/-/index.html |date=20160304042420 }} imewekwa mnamo julai 31,2022</ref>. ==Viungo Vya Nje== *[http://www.newvision.co.ug/news/653143-nakaseke-teachers-sleeping-in-classrooms.html Nakaseke Teachers Sleeping In Classrooms] {{Wayback|url=http://www.newvision.co.ug/news/653143-nakaseke-teachers-sleeping-in-classrooms.html |date=20150211031522 }} * [http://durangoherald.com/article/20131019/NEWS01/131019410/Ugandan-leader:-Be-prepared-to-listen- Ugandan Leader: Be Prepared To Listen] {{Wayback|url=http://durangoherald.com/article/20131019/NEWS01/131019410/Ugandan-leader:-Be-prepared-to-listen- |date=20230625020408 }} ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1975]] [[Jamii:Wanasiasa wa Uganda]] [[Jamii:Arusha Translation-a-thon]] sxsayalxrbwpbauhzindk0cpfcwchh8 Ahmed Abba 0 136721 1580851 1426956 2026-07-21T00:31:20Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:Ahmed_Abba_at_CPJ_Awards.jpg|Ahmed_Abba_at_CPJ_Awards.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Wdwd|Wdwd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files found with Dia Dipasupil/Getty Images|]]. 1580851 wikitext text/x-wiki '''Ahmed Abba''' ni [[mwandishi wa habari]] kutoka nchini [[Kameruni]], msimulizi huduma ya matangazo ya [[Kihausa]] yanayoendeshwa na ''Radio France Internationale''. Aliwekwa ndani na kuulizwa maswali juu ya habari yake juu ya [[Boko Haram]] na alifungwa mahabusu huko Kameruni kwa siku 876. Aliachiliwa mjini [[Yaoundé]] mnamo [[22 Desemba]] mwaka [[2017]].<ref>{{Rejea tovuti| title = Ahmed Abba|url=https://cpj.org/campaigns/free-the-press-2017/ahmed-abba/|access-date=2021-02-07|website=Committee to Protect Journalists|iflanguage=en-US}}</ref> ==Kazi== Kulingana na Redio Ufaransa Internationale, chombo cha habari alichokuwa akiifanyia kazi, kilisema ripoti ya Abba ilijumuisha maswala yanayozungumzia harakati za wakimbizi, hifadhi za kisiasa na msamaha, uhamasishaji, na jamii. Mkusanyiko wake pia ulijumuisha kuandika juu ya harakati za Boko Haram huko Afrika Magharibi, na pia eneo lao, mikakati na imani zao, na muhimu zaidi, mashambulio ya kigaidi. ==Kukamatwa na Kesi== Abba alikamatwa akiwa njiani kutoka kwenye mkutano na waandishi wa habari katika [[jiji]] la [[Kamerun|Kameruni]] la Maroua, baada ya kukutana na gavana wa huko mnamo Julai 30, [[2015]].<ref>{{Rejea habari|url=http://www.rfi.fr/afrique/20160729-cameroun-ahmed-abba-an-derriere-barreaux| title = Cameroun: Ahmed Abba, déjà un an derrière les barreaux|work=RFI Afrique|access-date=May 25, 2018|language=fr-FR}}</ref>Alipelekwa kwenye mji mkuu wa taifa hilo, akazuiliwa, na kukataa wakili hadi [[Oktoba 19]], karibu miezi mitatu baada ya kukamatwa. Ripoti moja ya habari pia inabainisha kuwa taarifa ya kisheria ya Abba haikurekodiwa hadi Novemba 13. <ref>{{Rejea habari|url=http://cameroon-concord.com/headlines/item/6633-cameroon-set-to-launch-trial-against-radio-france-international-rfi-journalist-ahmed-abba| title = Cameroon set to launch trial against Radio France International (RFI) journalist, Ahmed Abba|work=Cameroon Concord|access-date=May 25, 2018|archive-date=March 28, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180328135601/http://cameroon-concord.com/headlines/item/6633-cameroon-set-to-launch-trial-against-radio-france-international-rfi-journalist-ahmed-abba|url-status=dead|accessdate=2021-08-28|archivedate=2018-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180328135601/http://cameroon-concord.com/headlines/item/6633-cameroon-set-to-launch-trial-against-radio-france-international-rfi-journalist-ahmed-abba}}</ref>Hii ni kinyume cha sheria, kulingana na Sheria ya Kawaida ya Kiingereza na Sheria ya Kiraia ya Ufaransa, mifumo ya sheria inayofuatwa katika maeneo ya Kameruni. . ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Arusha Translation-a-thon]] [[Jamii:Watu wa Kamerun]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waandishi wa habari]] nm9g3uole2noo2nis9j2uk5cu3mk5r8 Uwanja wa michezo wa Johannesburg 0 137557 1580865 1177625 2026-07-21T04:30:08Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:FNB_Stadium,_Johannesburg.jpg|FNB_Stadium,_Johannesburg.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Wdwd|Wdwd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:FNB Stadium, Johannesburg.jpg|]]. 1580865 wikitext text/x-wiki [[Picha:First game of the 2010 FIFA World Cup, South Africa vs Mexico.jpg|thumb|Uwanja Wa Johannesburg]] '''Uwanja wa michezo wa Johannesburg''' ni uwanja wa [[michezo]] katika kitongoji cha ''Doornfontein'' huko [[Johannesburg]], Mkoa wa [[Gauteng]] nchini [[Afrika Kusini]]. Uwanja huo unaweza kustahimili watu 37,500. Hapo awali ulijengwa kama uwanja wa michezo ya [[riadha]], lakini pia ulitumika kuandaa raga ya chama cha [[mpira wa miguu]] na chama cha mchezo wa [[raga]]. == Marejeo == {{Reflist}} ==Viungo vya Nje== {{Commons category-inline}} {{mbegu-michezo}} [[Jamii:Viwanja vya michezo Afrika Kusini]] [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha]] [[Jamii:Johannesburg]] n5y33rp0mj2mijpb4wzjfx7ue3ny3lx Paul Sein Twa 0 137717 1580803 1523393 2026-07-20T15:47:06Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580803 wikitext text/x-wiki '''Paul Sein Twa''' ni [[mwanaharakati]] wa [[mazingira]] kutoka Karen - [[Myanmar]]. Alishinda [[Tuzo ya Mazingira ya Goldman]] ya [[2020]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Paul Sein Twa|url=https://www.goldmanprize.org/recipient/paul-sein-twa/|access-date=2021-04-24|website=Goldman Environmental Foundation|language=en-US}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|date=2020-12-01|title=Saw Paul Sein Twa Wins Goldman Environmental Prize|url=http://karennews.org/2020/12/saw-paul-sein-twa-wins-goldman-environmental-prize/|access-date=2021-04-26|website=Karen News|language=en-US}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Myanmar: Land rights defender Paul Sein Twa wins 2020 Goldman Environmental Prize for Asia|url=https://www.business-humanrights.org/en/latest-news/myanmar-land-rights-defender-paul-sein-twa-wins-2020-goldman-environmental-prize-for-asia/|access-date=2021-04-26|website=Business & Human Rights Resource Centre|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Myanmar's Paul Sein Twa receives Goldman Environmental Prize 2020|url=https://currentaffairs.adda247.com/myanmars-paul-sein-twa-receives-goldman-environmental-prize-2020/|access-date=2021-04-26|language=en}}</ref> Mnamo [[2018]], alishiriki kuanzishwa kwa ''Salween Peace Park''.<ref>{{Rejea tovuti|date=2021-03-31|title=A Visit with Conservationist and Indigenous Karen Leader Paul Sein Twa|url=https://www.goldmanprize.org/blog/a-visit-with-conservationist-and-indigenous-karen-leader-paul-sein-twa/|access-date=2021-04-24|website=Goldman Environmental Foundation|language=en-US}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|date=2021-01-18|title=Prize-winning Myanmarese activist Paul Sein Twa on a park for peace -|url=https://oasis.kr-asia.com/paul-sein-twa|access-date=2021-04-24|website=Oasis_KrASIA|language=en|accessdate=2021-06-10|archivedate=2021-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210125033247/https://oasis.kr-asia.com/paul-sein-twa}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|date=2020-12-04|title=Paul Sein Twa, co-founder of KESAN and Salween Peace Park in Myanmar, receives Goldman Environmental Prize 2020|url=https://www.iucn.org/news/asia/202012/paul-sein-twa-co-founder-kesan-and-salween-peace-park-myanmar-receives-goldman-environmental-prize-2020|access-date=2021-04-26|website=IUCN|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|date=2020-11-26|title=In Myanmar, Paul Sein Twa Helps Establish a Peace Park|url=https://www.sierraclub.org/sierra/myanmar-paul-sein-twa-helps-establish-peace-park|access-date=2021-04-26|website=Sierra Club|language=en|archive-date=2021-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428134156/https://www.sierraclub.org/sierra/myanmar-paul-sein-twa-helps-establish-peace-park|url-status=dead}}</ref> Alikuwa [[mwenyekiti]] mwenza wa Baraza la [[Asia]] (Asia Council).<ref>{{Rejea tovuti|title=ICCA Consortium|url=https://www.iccaconsortium.org/index.php/people/paul-sein-twa/|access-date=2021-04-26|website=ICCA Consortium|language=en-GB}}</ref> ==Marejeo== {{marejeo}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanaume wa Myanmar]] [[Jamii:Wanaharakati wa Myanmar]] [[Jamii:Mashindano ya uandishi wa makala za haki za binadamu]] 95leeo3g1svobods9ag8ovwul3kdfv5 Uwanja wa michezo wa Mashahidi wa Pentekoste 0 137889 1580864 1173159 2026-07-21T03:36:22Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:Martyrs_stadium.jpg|Martyrs_stadium.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Martyrs stadium.jpg|]]. 1580864 wikitext text/x-wiki '''Uwanja wa Mashahidi wa Pentekoste''' (kwa [[Kifaransa]]: ''Stade des Martyrs de la Pentecôte'', pia unajulikana kama '' Stade Kamanyola'') ni uwanja uliopo Lingwala huko [[Kinshasa]], [[mji mkuu]] wa [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Unatumika hasa kwa mechi za [[mpira wa miguu]], matamasha,na mashindano ya riadha. Ni uwanja wa nyumbani wa Timu ya Kitaifa ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]], AS Vita Club na DC Motema Pembe wa Championship [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Uwanja una uwezo wa kuchukua watu 80,000 kwa mechi za kimataifa, lakini uwezo wake ni watu 125,000 kwa mechi nyingine. == Historia == Stade des Martyrs hapo awali uliitwa Stade Kamanyola. [[Ujenzi]] ulianza [[Oktoba 14]], [[1988]] na kumalizika [[Oktoba 14]], [[1993]]. Mnamo [[1997]], uwanja huo ulipewa jina jipya la "Stade des Martyrs de la Pentecôte" ikiwa ni kumbukumbu ya mawaziri wanne waliofukuzwa na [[Mobutu Sese Seko]] na kunyongwa katika uwanja huo tarehe [[2 Juni]] [[1966]]; mawaziri hao ni Évariste Kimba, Jérôme Anany, Emmanuel Bamba, na Alexandre Mahamba. ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-michezo}} [[Jamii:Africa Wiki Challenge Arusha]] [[Jamii:Viwanja vya michezo Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Jamii:Kinshasa]] onot0wra1ordh6uo0w6m6joz68d3o1b Ubah Ali 0 139793 1581229 1527679 2026-07-23T09:49:03Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581229 wikitext text/x-wiki [[File:Ubah Ali.jpg|thumb]] '''Ubah Ali''' (amezaliwa eneo la [[Burco]] katika [[mkoa]] wa [[Toghdeer]], [[Somalia]], [[mwaka]] [[1996]]) ni [[mwanamke]] [[mwanaharakati]] wa kijamii kutoka nchini [[Somalia]], ambaye hufanya kampeni dhidi ya [[ukeketaji]] wa wanawake. Mnamo mwaka wa [[2020]] aliorodheshwa na shirika la utangazaji Uingereza [[BBC]] miongoni kati ya Wanawake 100 wenye ushawishi mkubwa zaidi [[ulimwenguni]]. ==Wasifu== Ubah Ali alizaliwa na watu ambao hawakuhitimu [[shule ya msingi]].<ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=UNPO: Ubah Ali, Somaliland|url=https://unpo.org/article/21429|access-date=2021-01-04|website=unpo.org}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Baba yake alikuwa dereva wa teksi (Tax) hadi alipata kiharusi mnamo mwaka [[2012]] na mama yake alikuwa akiuza nguo.Katika harakati za elimu Mama yake ndiye aliyehimiza elimu. Alisoma katika Shule ya [[Abaarso]] ya [[Sayansi]] na [[Teknolojia]] kuanzia mwaka [[2011]] na kumaliza mnamo mwaka [[2015]]. Baadae alihamia Shule ya [[Miss Hall]] na kuhitimu huko mnamo mwaka [[2016]]. Kuanzia 2019, alikuwa akisoma shahada [[katika Siasa]] na [[Haki za Binadamu]] katika Chuo Kikuu cha [[Beirut]] . Utafiti wake wa shahada ya kwanza unafadhiliwa na Mpango wa Wasomi wa [[Mastercard Foundation]]. Wakati huo huo pia hufundisha wakimbizi wa Syria.<ref name=":0" /></ref><ref name=":3">{{Rejea tovuti|last=linaduque|date=2020-09-28|title=Ubah Ali, Activist|url=https://www.untoldwomen.com/post/ubahali|access-date=2021-01-04|website=Untold|language=en|accessdate=2021-07-19|archivedate=2021-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210620120809/https://www.untoldwomen.com/post/ubahali}}</ref>. ==Shughuli== Akiwa na umri wa miaka 18 mwaka [[2015]], Ali alianzisha [[shirika]] liitwalo [[Rajo Hope for Somaliland Community]] ikiwa lengo ni kutoa fursa za elimu kwa watoto yatima na wanafunzi wasio na haki kutoka [[Somaliland]]. Ambayo iliongozwa na kazi aliyofanya katika Kituo cha watoto yatima cha [[Hargeisa]], kati ya mwaka [[2012]] na mwaka [[2015]] ambapo alisomesha wanafunzi na mwaka huohuo 2015 alifanikiwa kufadhili pia jamii za [[Somaliland]] ambazo ziliathiriwa na ukame. Ali alijulikana zaidi mwaka 2020 kutokana na kampeni yake dhidi ya ukeketaji kwa wanawake (FGM) huko [[Somaliland]] ikiwa [[2018]] alianzisha [[Solace for Somaliland Girls Foundation]], ambayo inakusudia kumaliza mazoezi kupitia kampeni za elimu na uhamasishaji, Kikundi kilianzisha kikundi cha kwanza cha kupambana na ukeketaji huko [[Somaliland]] kama matokeo. ==Tuzo== Mshindi wa Mradi wa Azimio la 2018-2019. Kujitolea kwa Mwaka wa 2019, Chuo Kikuu cha Amerika cha Beirut . 2020 BBC 100 Orodha ya Wanawake. <ref>{{Rejea habari|title=How Nigerians Aisha Yesufu, Uyaiedu Ikpe-Etim enta BBC 100 Women list|work=BBC News Pidgin|url=https://www.bbc.com/pidgin/tori-55061564|access-date=2021-01-04}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{BD|1996|}} [[Jamii:Wanawake wa Somalia]] [[Jamii:Wanaharakati wa Somalia]] lhop76rag0hwn1kd8ksarlrz6za201n Ufalme wa Sardinia 0 142678 1580982 1527742 2026-07-21T18:48:42Z CommonsDelinker 234 Replacing Italy_1796.svg with [[File:Italia_1796-en.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set)). 1580982 wikitext text/x-wiki [[File:Il Regno di Sardegna nel 1860.jpg|thumb|Kilele cha uenezi wa Ufalme wa Sardinia, 1860.]] '''Ufalme wa Sardinia''' (kwa [[Kiitalia]]ː Regno di Sardegna) ni [[jina rasmi]] la nchi ya [[Ulaya Kusini]] iliyodumu miaka [[1324]]-[[1861]], hadi [[rasi]] ya [[Italia]] ilipounganishwa kwa kiasi kikubwa chini ya [[ukoo]] wa [[Savoia]] uliokuwa umepewa kutawala [[kisiwa]] hicho cha [[Bahari ya Kati]] (kwa kukiunganisha na mikoa yake mitatu ya Italia [[bara]]: [[Piemonte]], [[Liguria]] na [[Valle d'Aosta]]) tangu [[mwaka]] [[1720]]<ref>Christopher Storrs, "Savoyard Diplomacy in the Eighteenth Century (1684–1798)", in Daniela Frigo (ed.), ''Politics and Diplomacy in Early Modern Italy: The Structure of Diplomatic Practice, 1450–1800'' (Cambridge University Press, 2000), p. 210.</ref>. Miaka hiyo Ufalme wa Sardinia, ukiwa na [[makao makuu]] huko [[Torino]], upande wa bara, ulishiriki [[vita]] mbalimbali ili kukamilisha umoja wa rasi na kuteka maeneo mengine. ==Ramani== ===Miaka 1324 - 1720=== <gallery class="center"> File:Sardinia_1324.png|[[Sardinia]] kuanzia mwaka 1324. File:Kingdom of Sardinia 1368-1388 -- 1392-1409.png|Sardinia miaka 1368-1388 na 1392-1409. File:Kingdom of Sardinia 1410-1420.png|Ufalme wa Sardinia miaka 1410-1420. File:Kingdom of Sardinia & Royal cities - 16th century.png|Ufalme wa Sardinia miaka 1448-1720. </gallery> ===Miaka 1796 - 1860=== <gallery class="center"> File:Italia 1796-en.svg|1796 File:Italia1859.png|1859: {{legend|#ff8040|Ufalme wa Sardinia}} {{legend|#0000ff|[[Ufalme wa Lombardia–Veneto]]}} {{legend|#00ff00|[[Ufalme mdogo wa Parma]]–[[Ufalme mdogo wa Modena na Reggio]]-[[Ufalme mdogo wa Toscana]]}} {{legend|#fd0000|[[Dola la Papa]]}} {{legend|#ffff00|[[Ufalme wa Sicilia Mbili]]}} File:Italia1860.png|1860: {{legend|#ff8040|Ufalme wa Sardinia}} {{legend|#0000ff|[[Ufalme wa Lombardia–Veneto]]}} {{legend|#fd0000|[[Dola la Papa]]}} {{legend|#ffff00|[[Ufalme wa Sicilia Mbili]]}} File:RegnoItalia1861.png|1861: {{legend|#ff8040|'''[[Ufalme wa Italia]]'''}} {{legend|#0000ff|[[Ufalme wa Lombardia–Veneto]]}} {{legend|#d8241c|[[Dola la Papa]]}} </gallery> ==Tanbihi== {{reflist}} ==Marejeo== * {{Rejea kitabu |last=Hearder |first=Harry |title=Italy in the Age of the Risorgimento, 1790–1870 |place=London |publisher=Longman |year=1986 |isbn=0-582-49146-0}} * Luttwak Edward, ''The Grand Strategy of the Byzantine Empire'', The Belknap Press, 2009, ISBN 9780674035195 * {{Rejea kitabu |last=Martin |first=George Whitney |title=The Red Shirt and the Cross of Savoy |url=https://archive.org/details/redshirtcro00mart |place=New York |publisher=Dodd, Mead and Co. |year=1969 |isbn=0-396-05908-2}} * {{Rejea kitabu |last=Murtaugh |first=Frank M. |title=Cavour and the Economic Modernization of the Kingdom of Sardinia |place=New York |publisher=Garland Publishing Inc |year=1991 |isbn=9780815306719}} * Romani, Roberto. "The Reason of the Elites: Constitutional Moderatism in the Kingdom of Sardinia, 1849–1861." in ''Sensibilities of the Risorgimento'' (Brill, 2018) pp. 192-244. * Romani, Roberto. "Reluctant Revolutionaries: Moderate Liberalism in the Kingdom of Sardinia, 1849–1859." ''Historical Journal'' (2012): 45–73. [https://www.jstor.org/stable/41349645 online] * Schena, Olivetta. "The role played by towns in parliamentary commissions in the kingdom of Sardinia in the fifteenth and sixteenth centuries." ''Parliaments, Estates and Representation'' 39.3 (2019): 304–315. * Smith, Denis Mack. ''Victor Emanuel, Cavour and the Risorgimento'' (Oxford UP, 1971) [https://archive.org/details/victoremanuelcav0000mack online]. * {{Rejea kitabu |last=Storrs |first=Christopher |title=War, Diplomacy and the Rise of Savoy, 1690–1720 |url=https://archive.org/details/wardiplomacyrise0000stor |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=0-521-55146-3}} * {{cite book|author=Thayer, William Roscoe |title=The Life and Times of Cavour vol 1|url=https://books.google.com/books?id=zfwNAQAAMAAJ |year=1911}} old interpretations but useful on details; vol 1 goes to 1859]; [https://books.google.com/books?id=sK_CnX3-ZMQC volume 2 online covers 1859–62] {{Refend}} {{mbegu-historia}} [[Jamii:Sardinia]] [[Jamii:Historia ya Italia]] [[Jamii:Nchi za kihistoria za Ulaya|S]] canwswyxapw75qhtpy6tqvvc6g2ocy5 Katerina Volpicelli 0 144580 1580867 1534584 2026-07-21T05:01:35Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:Beata_Caterina_Volpicelli.jpg|Beata_Caterina_Volpicelli.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Beata Caterina Volpicelli.jpg|]]. 1580867 wikitext text/x-wiki '''Katerina Volpicelli''' (aliishi [[Napoli]] nchini [[Italia]] [[21 Januari]] [[1839]] - [[28 Desemba]] [[1894]]) alikuwa [[mwanamke]] [[tajiri]] wa [[mji]] huo ambaye [[maisha]] yake yote alihudumia [[maskini]] na [[wagonjwa]]. Kwa ajili hiyohiyo alianzisha [[shirika]] la [[Sista|masista]] "Wajakazi wa Moyo Mtakatifu wa Yesu", ambamo alijitahidi daima ujitokeze [[upendo]] wa [[Ukristo|Kikristo]] katika mipango inayolingana na mahitaji ya [[jamii]] ya kisasa <ref>https://www.santiebeati.it/dettaglio/90246</ref>. [[Papa Yohane Paulo II]] alimtangaza [[mwenye heri]] [[tarehe]] [[29 Aprili]] [[2001]], halafu [[Papa Benedikto XVI]] alimtangaza [[mtakatifu]] [[bikira]] tarehe [[29 Aprili]] [[2009]]<ref>[https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/en/homilies/2009/documents/hf_ben-xvi_hom_20090426_canonizzazioni.html Holy mass for the canonization of five new saints]</ref>. [[Sikukuu]] yake huadhimishwa tarehe [[28 Desemba]] kila [[mwaka]]<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20010429_volpicelli_it.html|title=Caterina Volpicelli (1839-1894)|website=www.vatican.va|access-date=2018-07-10}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.santiebeati.it/dettaglio/90246|title=Santa Caterina Volpicelli su santiebeati.it|website=Santiebeati.it|access-date=2018-07-10}}</ref>. ==Tazama pia== * [[Watakatifu wa Agano la Kale]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakristo]] * [[Orodha ya Watakatifu wa Afrika]] * [[Orodha ya Watakatifu Mabradha wa Shule za Kikristo]] * [[Orodha ya Watakatifu Waaugustino]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabazili]] * [[Orodha ya Watakatifu Wabenedikto]] * [[Orodha ya Watakatifu Wadominiko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wafransisko]] * [[Orodha ya Watakatifu Wajesuiti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakarmeli]] * [[Orodha ya Watakatifu Wakolumbani]] * [[Orodha ya Watakatifu Wamersedari]] * [[Orodha ya Watakatifu Waoratori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapasionisti]] * [[Orodha ya Watakatifu Wapremontree]] * [[Orodha ya Watakatifu Waredentori]] * [[Orodha ya Watakatifu Wasalesiani]] * [[Orodha ya Watakatifu Waskolopi]] * [[Orodha ya Watakatifu Wateatini]] * [[Orodha ya Watakatifu Watrinitari]] * [[Orodha ya Watakatifu Watumishi wa Maria]] * [[Orodha ya Watakatifu Wavinsenti]] ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-Mkristo}} [[Category:Waliozaliwa 1839]] [[Category:Waliofariki 1894]] [[Jamii:Mabikira]] [[Jamii:Watawa waanzilishi]] [[Category:Watakatifu wa Italia]] sry7pp6uqnsjiwebu5z3kkarl1e1ezr Orodha ya miji ya Ghana 0 144681 1580855 1423795 2026-07-21T01:18:24Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:Sekondi-Takoradi_street.jpg|Sekondi-Takoradi_street.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Sekondi-Takoradi street.jpg|]]. 1580855 wikitext text/x-wiki '''Miji ya Ghana''' inaorodheshwa katika orodha ifuatayo. Yote iko ndani ya nchi ya [[Ghana]] huko [[Afrika ya Magharibi]]. Namba zinaonyesha idadi ya wakazi kulingana na matokeo ya [[sensa]] ya mwaka unaotajwa. {{multiple image|header=|footer=|direction=vertical|align=right|image1=Ghana BMNG.png|width1={{#expr: (133 * 750 / 536) round 0}}|alt1=|caption1=<center>[[Satellite map|Satellite Map]] of [[Ghana]]</center>|image2=Un-ghana.png|width2={{#expr: (133 * 750 / 536) round 0}}|alt2=|caption2=<center>Detailed Map of [[Ghana]]</center>}} [[Picha:Independence_Square,_Accra,_Ghana.JPG|right|thumb|188x188px|<center>[[Accra]]</center>]] [[Picha:KNUST_main_entrance_with_Kwame_Nkrumah_Memorial_Park.jpg|right|thumb|188x188px|<center>[[Kumasi]]</center>]] [[Picha:TamaleStadium.jpg|right|thumb|188x188px|<center>[[Tamale, Ghana|Tamale]]</center>]] [[Picha:Sunyani_Cocoa_House.jpg|right|thumb|188x188px|<center>[[Sunyani]]</center>]] [[Picha:Barack_Obama_in_Cape_Coast_Castle.jpg|right|thumb|188x188px|<center>[[Cape Coast]]</center>]] [[Picha:Ministries_Koforidua.jpg|right|thumb|188x188px|<center>[[Koforidua]]</center>]] [[Picha:A_sectional_shot_of_the_Tema_Central_Mall.jpg|right|thumb|188x188px|<center>[[Tema]]</center>]] [[Picha:Nyankpala_Jackson_Kindergarten_2016_P02.jpg|right|thumb|188x188px|<center>[[Nyankpala]]</center>]] {| class="wikitable sortable" ! align="center" |'''Na.''' ! width="20%" align="center" |'''Mahali''' ! align="center" |'''Sensa ya 1970'''<ref name="Ghana Statistical Service">Ghana Statistical Service, ''2000 population and housing census: special report on urban localities'', Accra 2002</ref> ! align="center" |'''Sensa ya''' '''1984'''<ref name="Ghana Statistical Service" /> ! align="center" |'''Sensa ya''' '''2000'''<ref name="Ghana Statistical Service" /> ! align="center" |'''Sensa ya''' '''2007''' <ref name="World Gazetteer">{{cite web|url=http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1170623253&men=gcis&lng=de&dat=32&geo=-85&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x|title=World Gazetteer online|publisher=World-gazetteer.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111172126/http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1170623253&men=gcis&lng=de&dat=32&geo=-85&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x|archive-date=2012-01-11}}</ref> ! align="center" |'''Sensa ya''' '''2013'''<ref name="World Gazetteer" /> ! width="18%" align="center" |'''Mkoa''' |- | align="right" |1. |[[Accra]] | align="right" |564,194 | align="right" |867,459 | align="right" |1,659,136 | align="right" |2,096,653 | align="right" |2,291,352 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |2. |[[Kumasi]] | align="right" |260,286 | align="right" |489,586 | align="right" |1,171,311 | align="right" |1,604,909 | align="right" |2,069,350 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |3. |[[Tamale, Ghana|Tamale]] | align="right" |83,653 | align="right" |135,952 | align="right" |202,317 | align="right" |222,730 | align="right" |562,919 |[[Mkoa wa Kaskazini, Ghana|Northern]] |- | align="right" |4. |[[Sekondi-Takoradi]] | align="right" |143,982 | align="right" |188,203 | align="right" |260,651 | align="right" |289,595 | align="right" |539,548 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |5. |[[Ashaiman]] | align="right" |22,549 | align="right" |50,918 | align="right" |150,312 | align="right" |228,509 | align="right" |298,841 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |6. |[[Sunyani]] | align="right" |28,780 | align="right" |40,634 | align="right" |61,992 | align="right" |210,748 | align="right" |248,496 |[[Mkoa wa Bono|Bono]] |- | align="right" |7. |[[Cape Coast]] | align="right" |51,653 | align="right" |57,224 | align="right" |118,105 | align="right" |154,204 | align="right" |227,269 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |8. |[[Obuasi]] | align="right" |31,005 | align="right" |60,617 | align="right" |115,564 | align="right" |147,614 | align="right" |180,334 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |9. |[[Teshie]] | align="right" |39,382 | align="right" |59,552 | align="right" |92,359 | align="right" |154,513 | align="right" |176,597 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |10. |[[Tema]] | align="right" |60,767 | align="right" |100,052 | align="right" |141,479 | align="right" |161,106 | align="right" |161,612 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |11. |[[Madina, Ghana|Madina]] | align="right" |7,480 | align="right" |28,364 | align="right" |76,697 | align="right" |112,888 | align="right" |143,356 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |12. |[[Koforidua]] | align="right" |46,235 | align="right" |58,731 | align="right" |87,315 | align="right" |99,890 | align="right" |130,810 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |13. |[[Wa, Ghana|Wa]] | align="right" |13,740 | align="right" |36,067 | align="right" |66,644 | align="right" |83,091 | align="right" |105,821 |[[Mkoa wa Magharibi ya Juu|Upper West]] |- | align="right" |14. |[[Techiman]] | align="right" |12,068 | align="right" |25,264 | align="right" |56,187 | align="right" |75,932 | align="right" |104,212 |[[Mkoa wa Bono Mashariki|Bono Mashariki]] |- | align="right" |15. |[[Ho, Ghana|Ho]] | align="right" |24,199 | align="right" |37,777 | align="right" |61,658 | align="right" |73,498 | align="right" |99,375 |[[Mkoa wa Volta|Volta]] |- | align="right" |16. |[[Nungua]] | align="right" |13,839 | align="right" |29,146 | align="right" |62,902 | align="right" |75,622 | align="right" |86,431 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |17. |[[Lashibi]] | align="right" |-- | align="right" |507 | align="right" |30,193 | align="right" |54,789 | align="right" |86,188 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |18. |[[Dome, Ghana|Dome]] | align="right" |772 | align="right" |1,954 | align="right" |29,618 | align="right" |56,655 | align="right" |84,904 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |19. |[[Tema New Town]] | align="right" |13,176 | align="right" |31,466 | align="right" |58,786 | align="right" |74,874 | align="right" |83,267 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |20. |[[Gbawe]] | align="right" |608 | align="right" |837 | align="right" |28,989 | align="right" |52,910 | align="right" |80,991 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |21. |[[Oduponkpehe]] | align="right" |863 | align="right" |2,597 | align="right" |34,719 | align="right" |48,228 | align="right" |80,820 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |22. |[[Ejura]] | align="right" |10,664 | align="right" |18,775 | align="right" |29,478 | align="right" |49,954 | align="right" |75,390 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |23. |[[Taifa, Accra|Taifa]] | align="right" |-- | align="right" |1,009 | align="right" |26,145 | align="right" |48,927 | align="right" |74,264 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |24. |[[Bawku]] | align="right" |20,567 | align="right" |34,074 | align="right" |51,379 | align="right" |59,055 | align="right" |71,074 |[[Mkoa wa Mashariki ya Juu|Upper East]] |- | align="right" |25. |[[Aflao]] | align="right" |1,397 | align="right" |20,904 | align="right" |38,927 | align="right" |48,876 | align="right" |69,284 |[[Mkoa wa Volta|Volta]] |- | align="right" |26. |[[Agona Swedru]] | align="right" |21,522 | align="right" |31,226 | align="right" |45,614 | align="right" |52,161 | align="right" |68,216 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |27. |[[Bolgatanga]] | align="right" |18,896 | align="right" |32,495 | align="right" |49,162 | align="right" |56,583 | align="right" |68,183 |[[Mkoa wa Mashariki ya Juu|Upper East]] |- | align="right" |28. |[[Tafo]] | align="right" |-- | align="right" |25,688 | align="right" |-- | align="right" |53,165 | align="right" |62,382 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |29. |[[Berekum]] | align="right" |14,296 | align="right" |22,264 | align="right" |39,649 | align="right" |49,149 | align="right" |62,364 |[[Mkoa wa Bono|Bono]] |- | align="right" |30. |[[Nkawkaw]] | align="right" |23,219 | align="right" |31,785 | align="right" |43,703 | align="right" |48,503 | align="right" |61,785 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |31. |[[Akim Oda]] | align="right" |20,957 | align="right" |24,629 | align="right" |38,741 | align="right" |45,332 | align="right" |60,604 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |32. |[[Winneba]] | align="right" |30,778 | align="right" |27,105 | align="right" |40,017 | align="right" |45,954 | align="right" |60,331 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |33. |[[Hohoe]] | align="right" |14,775 | align="right" |20,994 | align="right" |35,277 | align="right" |42,550 | align="right" |58,155 |[[Mkoa wa Volta|Volta]] |- | align="right" |34. |[[Yendi]] | align="right" |22,072 | align="right" |31,633 | align="right" |40,336 | align="right" |43,908 | align="right" |52,774 |[[Mkoa wa Kaskazini, Ghana|Northern]] |- | align="right" |35. |[[Suhum, Ghana|Suhum]] | align="right" |12,421 | align="right" |19,298 | align="right" |31,044 | align="right" |36,650 | align="right" |49,398 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |36. |[[Kintampo (Ghana)|Kintampo]] | align="right" |-- | align="right" |13,943 | align="right" |28,276 | align="right" |-- | align="right" |49,046 |[[Mkoa wa Bono Mashariki|Bono Mashariki]] |- | align="right" |37. |[[Adenta East]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |31,070 | align="right" |39,730 | align="right" |45,409 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |38. |[[Nsawam]] | align="right" |25,518 | align="right" |20,439 | align="right" |29,986 | align="right" |34,142 | align="right" |44,522 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |39. |[[Mampong]] | align="right" |13,895 | align="right" |20,228 | align="right" |31,740 | align="right" |37,575 | align="right" |42,795 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |40. |[[Konongo, Ghana|Konongo]] | align="right" |10,881 | align="right" |13,677 | align="right" |26,735 | align="right" |34,509 | align="right" |42,550 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |41. |[[Asamankese]] | align="right" |16,905 | align="right" |23,077 | align="right" |34,855 | align="right" |37,349 | align="right" |39,435 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |42. |[[Wenchi]] | align="right" |13,836 | align="right" |18,583 | align="right" |28,141 | align="right" |32,735 | align="right" |39,187 |[[Mkoa wa Bono|Bono]] |- | align="right" |43. |[[Savelugu]] | align="right" |9,895 | align="right" |16,965 | align="right" |24,937 | align="right" |30,529 | align="right" |39,092 |[[Mkoa wa Kaskazini, Ghana|Northern]] |- | align="right" |44. |[[Agogo (Ghana)|Agogo]] | align="right" |14,710 | align="right" |18,879 | align="right" |28,271 | align="right" |32,859 | align="right" |36,797 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |45. |[[Anloga]] | align="right" |14,032 | align="right" |18,993 | align="right" |20,886 | align="right" |30,857 | align="right" |36,771 |[[Mkoa wa Volta|Volta]] |- | align="right" |46. |[[Prestea]] | align="right" |5,143 | align="right" |16,922 | align="right" |21,844 | align="right" |33,170 | align="right" |35,760 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |47. |[[Effiakuma]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |31,876 | align="right" |35,094 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |48. |[[Tarkwa]] | align="right" |4,702 | align="right" |22,107 | align="right" |30,631 | align="right" |34,544 | align="right" |34,941 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |49. |[[Elmina]] | align="right" |-- | align="right" |17,000 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |33,576 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |50. |[[Dunkwa-on-Offin]] | align="right" |-- | align="right" |16,900 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |33,379 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |51. |[[Begoro]] | align="right" |-- | align="right" |18,200 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |29,516 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |52. |[[Kpandu]] | align="right" |-- | align="right" |15,700 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |28,917 |[[Mkoa wa Volta|Volta]] |- | align="right" |53. |[[Kintampo (Ghana)|Kintampo]] | align="right" |7,149 | align="right" |13,943 | align="right" |28,276 | align="right" |36,890 | align="right" |27,921 |[[Mkoa wa Bono Mashariki|Bono Mashariki]] |- | align="right" |54. |[[Navrongo]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |27,524 |[[Mkoa wa Mashariki ya Juu|Upper East]] |- | align="right" |55. |[[Axim]] | align="right" |-- | align="right" |13,100 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |27,719 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |56. |[[Apam]] | align="right" |-- | align="right" |13,400 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |26,466 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |57. |[[Salaga]] | align="right" |-- | align="right" |11,400 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |26,153 |[[Mkoa wa Kaskazini, Ghana|Northern]] |- | align="right" |58. |[[Saltpond]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |24,689 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |59. |[[Akwatia]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |23,766 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |60. |[[Shama, Ghana|Shama]] | align="right" |-- | align="right" |11,200 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |23,699 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |61. |[[Keta]] | align="right" |-- | align="right" |12,600 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |23,207 |[[Mkoa wa Volta|Volta]] |- | align="right" |62. |[[Nyakrom]] | align="right" |-- | align="right" |11,600 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |22,911 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |63. |[[Bibiani]] | align="right" |-- | align="right" |10,200 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |21,583 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |64. |[[Somanya]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |20,596 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |65. |[[Foso]] | align="right" |-- | align="right" |10,400 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |20,541 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |66. |[[Nyankpala]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |20,013 |[[Mkoa wa Kaskazini, Ghana|Northern]] |- | align="right" |67. |[[Aburi]] | align="right" |-- | align="right" |11,531 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |18,701 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |68. |[[Mumford, Ghana|Mumford]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |18,368 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |69. |[[Bechem]] | align="right" |-- | align="right" |8,800 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |17,677 |[[Mkoa wa Ahafo|Ahafo]] |- | align="right" |70. |[[Duayaw Nkwanta]] | align="right" |-- | align="right" |8,700 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |17,476 |[[Mkoa wa Ahafo|Ahafo]] |- | align="right" |71. |[[Kade, Ghana|Kade]] | align="right" |-- | align="right" |10,200 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |16,542 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |72. |[[Anomabu]] | align="right" |-- | align="right" |6,800 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |14,389 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |73. |[[Akropong]] | align="right" |-- | align="right" |8,500 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |13,785 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |74. |[[Kete-Krachi]] | align="right" |-- | align="right" |6,400 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |11,788 |[[Mkoa wa Volta|Volta]] |- | align="right" |75. |[[Kibi, Ghana|Kibi]] | align="right" |-- | align="right" |7,200 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |11,677 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |76. |[[Kpandae]] | align="right" |-- | align="right" |5,030 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |11,540 |[[Mkoa wa Kaskazini, Ghana|Northern]] |- | align="right" |77. |[[Mpraeso]] | align="right" |-- | align="right" |6,900 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |11,190 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |78. |[[Akim Swedru]] | align="right" |-- | align="right" |6,400 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |10,379 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |79. |[[Aboso]] | align="right" |-- | align="right" |4,700 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |9,945 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |80. |[[Bekwai]] | align="right" |-- | align="right" |2,169 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |5,267 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |81. |[[Drobo]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |11571 | align="right" |-- | align="right" |25,267 |[[Mkoa wa Bono|Bono]] |- | align="right" |82. |[[Banda Ahenkro]] | align="right" |1,324 | align="right" |1,940 | align="right" |1,788 | align="right" |2,795 (kadirio ya 2010) | align="right" |5,267 |[[Mkoa wa Bono|Bono]] |- |} {{clear}} == Mirundiko ya mji mikumi mikubwa zaidi == {| class="wikitable sortable" style="margin:1em left 1em auto;" | style="background:#f0f0f0;" align="center" |'''Na.''' | style="background:#f0f0f0;" align="center" |'''Eneo la rundiko''' | style="background:#f0f0f0;" align="center" |'''Wakazi (sensa ya 2013)''' | style="background:#f0f0f0;" align="center" |'''Mkoa''' |- |1 |[[Accra]] |2,291,352 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- |2 |[[Kumasi]] |2,069,350 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- |3 |[[Tamale, Ghana|Tamale]] |562,919 |[[Mkoa wa Kaskazini, Ghana|Kazkazini]] |- |4 |[[Sekondi-Takoradi]] |445,205 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Magharibi]] |- |5 |[[Sunyani]] |248,496 |[[Mkoa wa Brong-Ahafo|Brong-Ahafo]] |- |6 |[[Cape Coast]] |227,269 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Kati]] |- |7 |[[Obuasi]] |180,334 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- |8 |[[Teshie]] |176,597 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- |9 |[[Tema]] |161,612 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- |10 |[[Koforidua]] |130,810 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Mashariki]] |- |} == Marejeo == {{marejeo}} {{GhanaLargestCities}} {{Africa topic|Orodha ya miji ya}} [[Jamii:Miji ya Ghana|*]] [[Jamii:Orodha za miji ya Afrika nchi kwa nchi|Ghana]] j3tq1yw9yekg7gtlmfsgnz119731432 1580856 1580855 2026-07-21T01:20:40Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:TamaleStadium.jpg|TamaleStadium.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: [[:c:Commons:Deletion requests/File:TamaleStadium.jpg|]]. 1580856 wikitext text/x-wiki '''Miji ya Ghana''' inaorodheshwa katika orodha ifuatayo. Yote iko ndani ya nchi ya [[Ghana]] huko [[Afrika ya Magharibi]]. Namba zinaonyesha idadi ya wakazi kulingana na matokeo ya [[sensa]] ya mwaka unaotajwa. {{multiple image|header=|footer=|direction=vertical|align=right|image1=Ghana BMNG.png|width1={{#expr: (133 * 750 / 536) round 0}}|alt1=|caption1=<center>[[Satellite map|Satellite Map]] of [[Ghana]]</center>|image2=Un-ghana.png|width2={{#expr: (133 * 750 / 536) round 0}}|alt2=|caption2=<center>Detailed Map of [[Ghana]]</center>}} [[Picha:Independence_Square,_Accra,_Ghana.JPG|right|thumb|188x188px|<center>[[Accra]]</center>]] [[Picha:KNUST_main_entrance_with_Kwame_Nkrumah_Memorial_Park.jpg|right|thumb|188x188px|<center>[[Kumasi]]</center>]] [[Picha:Sunyani_Cocoa_House.jpg|right|thumb|188x188px|<center>[[Sunyani]]</center>]] [[Picha:Barack_Obama_in_Cape_Coast_Castle.jpg|right|thumb|188x188px|<center>[[Cape Coast]]</center>]] [[Picha:Ministries_Koforidua.jpg|right|thumb|188x188px|<center>[[Koforidua]]</center>]] [[Picha:A_sectional_shot_of_the_Tema_Central_Mall.jpg|right|thumb|188x188px|<center>[[Tema]]</center>]] [[Picha:Nyankpala_Jackson_Kindergarten_2016_P02.jpg|right|thumb|188x188px|<center>[[Nyankpala]]</center>]] {| class="wikitable sortable" ! align="center" |'''Na.''' ! width="20%" align="center" |'''Mahali''' ! align="center" |'''Sensa ya 1970'''<ref name="Ghana Statistical Service">Ghana Statistical Service, ''2000 population and housing census: special report on urban localities'', Accra 2002</ref> ! align="center" |'''Sensa ya''' '''1984'''<ref name="Ghana Statistical Service" /> ! align="center" |'''Sensa ya''' '''2000'''<ref name="Ghana Statistical Service" /> ! align="center" |'''Sensa ya''' '''2007''' <ref name="World Gazetteer">{{cite web|url=http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1170623253&men=gcis&lng=de&dat=32&geo=-85&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x|title=World Gazetteer online|publisher=World-gazetteer.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111172126/http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1170623253&men=gcis&lng=de&dat=32&geo=-85&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x|archive-date=2012-01-11}}</ref> ! align="center" |'''Sensa ya''' '''2013'''<ref name="World Gazetteer" /> ! width="18%" align="center" |'''Mkoa''' |- | align="right" |1. |[[Accra]] | align="right" |564,194 | align="right" |867,459 | align="right" |1,659,136 | align="right" |2,096,653 | align="right" |2,291,352 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |2. |[[Kumasi]] | align="right" |260,286 | align="right" |489,586 | align="right" |1,171,311 | align="right" |1,604,909 | align="right" |2,069,350 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |3. |[[Tamale, Ghana|Tamale]] | align="right" |83,653 | align="right" |135,952 | align="right" |202,317 | align="right" |222,730 | align="right" |562,919 |[[Mkoa wa Kaskazini, Ghana|Northern]] |- | align="right" |4. |[[Sekondi-Takoradi]] | align="right" |143,982 | align="right" |188,203 | align="right" |260,651 | align="right" |289,595 | align="right" |539,548 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |5. |[[Ashaiman]] | align="right" |22,549 | align="right" |50,918 | align="right" |150,312 | align="right" |228,509 | align="right" |298,841 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |6. |[[Sunyani]] | align="right" |28,780 | align="right" |40,634 | align="right" |61,992 | align="right" |210,748 | align="right" |248,496 |[[Mkoa wa Bono|Bono]] |- | align="right" |7. |[[Cape Coast]] | align="right" |51,653 | align="right" |57,224 | align="right" |118,105 | align="right" |154,204 | align="right" |227,269 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |8. |[[Obuasi]] | align="right" |31,005 | align="right" |60,617 | align="right" |115,564 | align="right" |147,614 | align="right" |180,334 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |9. |[[Teshie]] | align="right" |39,382 | align="right" |59,552 | align="right" |92,359 | align="right" |154,513 | align="right" |176,597 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |10. |[[Tema]] | align="right" |60,767 | align="right" |100,052 | align="right" |141,479 | align="right" |161,106 | align="right" |161,612 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |11. |[[Madina, Ghana|Madina]] | align="right" |7,480 | align="right" |28,364 | align="right" |76,697 | align="right" |112,888 | align="right" |143,356 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |12. |[[Koforidua]] | align="right" |46,235 | align="right" |58,731 | align="right" |87,315 | align="right" |99,890 | align="right" |130,810 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |13. |[[Wa, Ghana|Wa]] | align="right" |13,740 | align="right" |36,067 | align="right" |66,644 | align="right" |83,091 | align="right" |105,821 |[[Mkoa wa Magharibi ya Juu|Upper West]] |- | align="right" |14. |[[Techiman]] | align="right" |12,068 | align="right" |25,264 | align="right" |56,187 | align="right" |75,932 | align="right" |104,212 |[[Mkoa wa Bono Mashariki|Bono Mashariki]] |- | align="right" |15. |[[Ho, Ghana|Ho]] | align="right" |24,199 | align="right" |37,777 | align="right" |61,658 | align="right" |73,498 | align="right" |99,375 |[[Mkoa wa Volta|Volta]] |- | align="right" |16. |[[Nungua]] | align="right" |13,839 | align="right" |29,146 | align="right" |62,902 | align="right" |75,622 | align="right" |86,431 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |17. |[[Lashibi]] | align="right" |-- | align="right" |507 | align="right" |30,193 | align="right" |54,789 | align="right" |86,188 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |18. |[[Dome, Ghana|Dome]] | align="right" |772 | align="right" |1,954 | align="right" |29,618 | align="right" |56,655 | align="right" |84,904 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |19. |[[Tema New Town]] | align="right" |13,176 | align="right" |31,466 | align="right" |58,786 | align="right" |74,874 | align="right" |83,267 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |20. |[[Gbawe]] | align="right" |608 | align="right" |837 | align="right" |28,989 | align="right" |52,910 | align="right" |80,991 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |21. |[[Oduponkpehe]] | align="right" |863 | align="right" |2,597 | align="right" |34,719 | align="right" |48,228 | align="right" |80,820 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |22. |[[Ejura]] | align="right" |10,664 | align="right" |18,775 | align="right" |29,478 | align="right" |49,954 | align="right" |75,390 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |23. |[[Taifa, Accra|Taifa]] | align="right" |-- | align="right" |1,009 | align="right" |26,145 | align="right" |48,927 | align="right" |74,264 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |24. |[[Bawku]] | align="right" |20,567 | align="right" |34,074 | align="right" |51,379 | align="right" |59,055 | align="right" |71,074 |[[Mkoa wa Mashariki ya Juu|Upper East]] |- | align="right" |25. |[[Aflao]] | align="right" |1,397 | align="right" |20,904 | align="right" |38,927 | align="right" |48,876 | align="right" |69,284 |[[Mkoa wa Volta|Volta]] |- | align="right" |26. |[[Agona Swedru]] | align="right" |21,522 | align="right" |31,226 | align="right" |45,614 | align="right" |52,161 | align="right" |68,216 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |27. |[[Bolgatanga]] | align="right" |18,896 | align="right" |32,495 | align="right" |49,162 | align="right" |56,583 | align="right" |68,183 |[[Mkoa wa Mashariki ya Juu|Upper East]] |- | align="right" |28. |[[Tafo]] | align="right" |-- | align="right" |25,688 | align="right" |-- | align="right" |53,165 | align="right" |62,382 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |29. |[[Berekum]] | align="right" |14,296 | align="right" |22,264 | align="right" |39,649 | align="right" |49,149 | align="right" |62,364 |[[Mkoa wa Bono|Bono]] |- | align="right" |30. |[[Nkawkaw]] | align="right" |23,219 | align="right" |31,785 | align="right" |43,703 | align="right" |48,503 | align="right" |61,785 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |31. |[[Akim Oda]] | align="right" |20,957 | align="right" |24,629 | align="right" |38,741 | align="right" |45,332 | align="right" |60,604 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |32. |[[Winneba]] | align="right" |30,778 | align="right" |27,105 | align="right" |40,017 | align="right" |45,954 | align="right" |60,331 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |33. |[[Hohoe]] | align="right" |14,775 | align="right" |20,994 | align="right" |35,277 | align="right" |42,550 | align="right" |58,155 |[[Mkoa wa Volta|Volta]] |- | align="right" |34. |[[Yendi]] | align="right" |22,072 | align="right" |31,633 | align="right" |40,336 | align="right" |43,908 | align="right" |52,774 |[[Mkoa wa Kaskazini, Ghana|Northern]] |- | align="right" |35. |[[Suhum, Ghana|Suhum]] | align="right" |12,421 | align="right" |19,298 | align="right" |31,044 | align="right" |36,650 | align="right" |49,398 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |36. |[[Kintampo (Ghana)|Kintampo]] | align="right" |-- | align="right" |13,943 | align="right" |28,276 | align="right" |-- | align="right" |49,046 |[[Mkoa wa Bono Mashariki|Bono Mashariki]] |- | align="right" |37. |[[Adenta East]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |31,070 | align="right" |39,730 | align="right" |45,409 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- | align="right" |38. |[[Nsawam]] | align="right" |25,518 | align="right" |20,439 | align="right" |29,986 | align="right" |34,142 | align="right" |44,522 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |39. |[[Mampong]] | align="right" |13,895 | align="right" |20,228 | align="right" |31,740 | align="right" |37,575 | align="right" |42,795 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |40. |[[Konongo, Ghana|Konongo]] | align="right" |10,881 | align="right" |13,677 | align="right" |26,735 | align="right" |34,509 | align="right" |42,550 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |41. |[[Asamankese]] | align="right" |16,905 | align="right" |23,077 | align="right" |34,855 | align="right" |37,349 | align="right" |39,435 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |42. |[[Wenchi]] | align="right" |13,836 | align="right" |18,583 | align="right" |28,141 | align="right" |32,735 | align="right" |39,187 |[[Mkoa wa Bono|Bono]] |- | align="right" |43. |[[Savelugu]] | align="right" |9,895 | align="right" |16,965 | align="right" |24,937 | align="right" |30,529 | align="right" |39,092 |[[Mkoa wa Kaskazini, Ghana|Northern]] |- | align="right" |44. |[[Agogo (Ghana)|Agogo]] | align="right" |14,710 | align="right" |18,879 | align="right" |28,271 | align="right" |32,859 | align="right" |36,797 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |45. |[[Anloga]] | align="right" |14,032 | align="right" |18,993 | align="right" |20,886 | align="right" |30,857 | align="right" |36,771 |[[Mkoa wa Volta|Volta]] |- | align="right" |46. |[[Prestea]] | align="right" |5,143 | align="right" |16,922 | align="right" |21,844 | align="right" |33,170 | align="right" |35,760 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |47. |[[Effiakuma]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |31,876 | align="right" |35,094 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |48. |[[Tarkwa]] | align="right" |4,702 | align="right" |22,107 | align="right" |30,631 | align="right" |34,544 | align="right" |34,941 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |49. |[[Elmina]] | align="right" |-- | align="right" |17,000 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |33,576 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |50. |[[Dunkwa-on-Offin]] | align="right" |-- | align="right" |16,900 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |33,379 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |51. |[[Begoro]] | align="right" |-- | align="right" |18,200 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |29,516 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |52. |[[Kpandu]] | align="right" |-- | align="right" |15,700 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |28,917 |[[Mkoa wa Volta|Volta]] |- | align="right" |53. |[[Kintampo (Ghana)|Kintampo]] | align="right" |7,149 | align="right" |13,943 | align="right" |28,276 | align="right" |36,890 | align="right" |27,921 |[[Mkoa wa Bono Mashariki|Bono Mashariki]] |- | align="right" |54. |[[Navrongo]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |27,524 |[[Mkoa wa Mashariki ya Juu|Upper East]] |- | align="right" |55. |[[Axim]] | align="right" |-- | align="right" |13,100 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |27,719 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |56. |[[Apam]] | align="right" |-- | align="right" |13,400 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |26,466 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |57. |[[Salaga]] | align="right" |-- | align="right" |11,400 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |26,153 |[[Mkoa wa Kaskazini, Ghana|Northern]] |- | align="right" |58. |[[Saltpond]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |24,689 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |59. |[[Akwatia]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |23,766 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |60. |[[Shama, Ghana|Shama]] | align="right" |-- | align="right" |11,200 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |23,699 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |61. |[[Keta]] | align="right" |-- | align="right" |12,600 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |23,207 |[[Mkoa wa Volta|Volta]] |- | align="right" |62. |[[Nyakrom]] | align="right" |-- | align="right" |11,600 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |22,911 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |63. |[[Bibiani]] | align="right" |-- | align="right" |10,200 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |21,583 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |64. |[[Somanya]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |20,596 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |65. |[[Foso]] | align="right" |-- | align="right" |10,400 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |20,541 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |66. |[[Nyankpala]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |20,013 |[[Mkoa wa Kaskazini, Ghana|Northern]] |- | align="right" |67. |[[Aburi]] | align="right" |-- | align="right" |11,531 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |18,701 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |68. |[[Mumford, Ghana|Mumford]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |18,368 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |69. |[[Bechem]] | align="right" |-- | align="right" |8,800 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |17,677 |[[Mkoa wa Ahafo|Ahafo]] |- | align="right" |70. |[[Duayaw Nkwanta]] | align="right" |-- | align="right" |8,700 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |17,476 |[[Mkoa wa Ahafo|Ahafo]] |- | align="right" |71. |[[Kade, Ghana|Kade]] | align="right" |-- | align="right" |10,200 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |16,542 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |72. |[[Anomabu]] | align="right" |-- | align="right" |6,800 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |14,389 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Central]] |- | align="right" |73. |[[Akropong]] | align="right" |-- | align="right" |8,500 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |13,785 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |74. |[[Kete-Krachi]] | align="right" |-- | align="right" |6,400 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |11,788 |[[Mkoa wa Volta|Volta]] |- | align="right" |75. |[[Kibi, Ghana|Kibi]] | align="right" |-- | align="right" |7,200 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |11,677 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |76. |[[Kpandae]] | align="right" |-- | align="right" |5,030 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |11,540 |[[Mkoa wa Kaskazini, Ghana|Northern]] |- | align="right" |77. |[[Mpraeso]] | align="right" |-- | align="right" |6,900 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |11,190 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |78. |[[Akim Swedru]] | align="right" |-- | align="right" |6,400 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |10,379 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Eastern]] |- | align="right" |79. |[[Aboso]] | align="right" |-- | align="right" |4,700 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |9,945 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Western]] |- | align="right" |80. |[[Bekwai]] | align="right" |-- | align="right" |2,169 | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |5,267 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- | align="right" |81. |[[Drobo]] | align="right" |-- | align="right" |-- | align="right" |11571 | align="right" |-- | align="right" |25,267 |[[Mkoa wa Bono|Bono]] |- | align="right" |82. |[[Banda Ahenkro]] | align="right" |1,324 | align="right" |1,940 | align="right" |1,788 | align="right" |2,795 (kadirio ya 2010) | align="right" |5,267 |[[Mkoa wa Bono|Bono]] |- |} {{clear}} == Mirundiko ya mji mikumi mikubwa zaidi == {| class="wikitable sortable" style="margin:1em left 1em auto;" | style="background:#f0f0f0;" align="center" |'''Na.''' | style="background:#f0f0f0;" align="center" |'''Eneo la rundiko''' | style="background:#f0f0f0;" align="center" |'''Wakazi (sensa ya 2013)''' | style="background:#f0f0f0;" align="center" |'''Mkoa''' |- |1 |[[Accra]] |2,291,352 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- |2 |[[Kumasi]] |2,069,350 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- |3 |[[Tamale, Ghana|Tamale]] |562,919 |[[Mkoa wa Kaskazini, Ghana|Kazkazini]] |- |4 |[[Sekondi-Takoradi]] |445,205 |[[Mkoa wa Magharibi, Ghana|Magharibi]] |- |5 |[[Sunyani]] |248,496 |[[Mkoa wa Brong-Ahafo|Brong-Ahafo]] |- |6 |[[Cape Coast]] |227,269 |[[Mkoa wa Kati, Ghana|Kati]] |- |7 |[[Obuasi]] |180,334 |[[Mkoa wa Ashanti|Ashanti]] |- |8 |[[Teshie]] |176,597 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- |9 |[[Tema]] |161,612 |[[Mkoa wa Greater Accra|Greater Accra]] |- |10 |[[Koforidua]] |130,810 |[[Mkoa wa Mashariki, Ghana|Mashariki]] |- |} == Marejeo == {{marejeo}} {{GhanaLargestCities}} {{Africa topic|Orodha ya miji ya}} [[Jamii:Miji ya Ghana|*]] [[Jamii:Orodha za miji ya Afrika nchi kwa nchi|Ghana]] ecfxlw8khcuaa0ga2yu9k4zd9xxii1d Ife Piankhi 0 146737 1581106 1514503 2026-07-22T11:07:36Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581106 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person |jina = Ife Piankhi |picha = |maelezo_ya_picha = |tarehe_ya_kuzaliwa = |mahala_pa_kuzaliwa = [[Uganda]] |tarehe_ya_kufariki = |mahala_alipofia = |majina_mengine = |anafahamika kwa = |kazi_yake = [[mshairi]] |nchi = {{flag|Uganda}} }} '''Ife Piankhi''' ni [[Ushairi|mshairi]] na [[mwimbaji]] kutoka nchini [[Uganda]].<ref name="startjournal">[http://startjournal.org/2013/07/to-sing-what-is-it-really-about/ "Singing for the Heart"], startjournal.org. Retrieved 20 November 2014.</ref><ref name="inmovemenet">{{Rejea tovuti|title=Ife Piankhi|url=http://www.inmovement.org/team/ife-piankhi|accessdate=20 November 2014|archivedate=2022-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220225082444/http://www.inmovement.org/team/ife-piankhi}}</ref> Ameshirikiana na [[wasanii]] kama vile Keko, [[Nneka (mwimbaji)|Nneka]], Mamoud Guinea, Geoff Wilkinson, Michael Franti, Jonzi D, Wynton Marsalis na Floetry miongoni mwa wengine. Amezuru mataifa mbalimbali kwa [[miaka]] [[30]] iliyopita akizuru [[Kanada]], [[Ghana]], [[Sierra Leone]], [[Zanzibar]], [[Zambia]], [[Romania]], [[Italia]], [[Uholanzi]], na [[Marekani]]. Alipokuwa akiishi [[London]] alikuwa [[mtangazaji]] wa Colourful [[Radio (albamu)|Radio]], iliyoanzishwa na Henry Bonsu. Ameonekana kwenye filamu kadhaa ''baadaye'' na Owen Shahadah.<ref>{{Citation|last=Shahadah|first=Owen Alik|title=500 Years Later|date=2005-02-24|url=https://www.imdb.com/title/tt0444593/|others=Kolfi Adu, Sona Jobarteh, Hunter Adams III|access-date=2018-03-09}}</ref> na ''Nubian Spirit'' na Louis Buckley.<ref>{{Citation|last=HERU6200|title=Ancient Egypt (full documentary) (2008) Nubian Spirit: The African Legacy of the Nile Valley|date=2015-06-07|url=https://www.youtube.com/watch?v=Bdqms_bY6X4|access-date=2018-03-09}}</ref> ambazo zinaelezea ujuzi wake kuhusu Bonde la Nile. Ife alianza kazi yake akiwa na [[miaka]] [[18]] akifundisha historia ya awali ya Kiafrika katika shule ya ziada iitwayo Aimhotep School of Knowledge. Tangu wakati huo ameendelea kufanya [[kazi]] kama [[mwalimu]] na mwezeshaji. Aliratibu miradi ya ubunifu kama vile Utambulisho na Tofauti katika Sutton na Kuunganisha Jumuiya huko Merton. Mradi mwingine wa kibunifu ulikuwa Mkusanyiko wa Ancestral, unaosimamiwa na Aamasade Shepnekhi.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.treecircleceremonies.co.uk/|title=Aamasade Shepnekhi Shamanic Ceremonies|work=Aamasade Shepnekhi Shamanic Ceremonies|language=en|accessdate=2018-03-09}}</ref> ambao ulimwona akifanya kazi na jumuiya kuunda nafasi mahususi ya [[mazingira]] asilia. Anaonekana mara kwa mara kwenye hafla za ushairi na muziki huko [[Kampala]], Uganda.<ref name="badilishapoetry">[http://badilishapoetry.com/ife-piankhi/ "Ife Piankhi"] {{Wayback|url=http://badilishapoetry.com/ife-piankhi/ |date=20141218190532 }}, badilishapoetry.com. Retrieved 20 November 2014.</ref> Kwa [[miaka]] mitano alikaa kwenye bodi ya Tamasha la Sanaa la Laba Street,<ref>{{Rejea tovuti|url=https://labaartsfestival.wordpress.com|title=LaBa! Arts Festival|work=LaBa! Arts Festival|language=en-US|accessdate=2018-03-09}}</ref> na amesaidia katika ukuzaji wa mipango kama vile Teen Slam Poetry Challenge,<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.facebook.com/170761953406914|title=2nd Annual Teen Poetry Slam.|work=www.facebook.com|language=en|accessdate=2018-03-09}}</ref> Poetry in Session<ref>{{Citation|last=MasaaniArt|title=POETRY IN SESSION PRESENTS: IFE PIANKHI-BRAVE|date=2011-10-26|url=https://www.youtube.com/watch?v=cj6ELh1IMD8|access-date=2018-03-09}}</ref> na Tuzo ya Ushairi ya Babashai. ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanawake wa Uganda]] [[Jamii:Washairi wa Uganda]] doiyiorh0k6dcarohb8ddbb1psbj84l Lorna Rutto 0 146938 1580868 1575842 2026-07-21T05:18:08Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:Anu_Logo.jpg|Anu_Logo.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] because: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 1580868 wikitext text/x-wiki '''Lorna Rutto''' ni [[mwanzilishi]] wa [[kampuni]] ya EcoPost, ambayo inatengeneza nguzo za uzio wa urembo, zinazodumu na rafiki wa mazingira kwa kutumia taka za plastiki, njia mbadala ambayo ni mnadala wa matumizi ya mbao. EcoPost hukusanya taka hizi za plastiki (kama vile polypropen na polyethilini) na kutengeneza nguzo za uzio kutoka kwayo. Rutto amepata sifa ya kimataifa kwa juhudi zake za kutoa suluhisho mbadala la udhibiti wa taka za plastiki nchini Kenya. <ref>https://www.wikimzansi.com/lorna-rutto/</ref> <ref>{{Rejea tovuti |url=http://trendinginkenya.com/lorna-rutto-biography-net-worth-husband-age-cv-ecopost-and-contacts/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-02-28 |archivedate=2022-02-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228181942/http://trendinginkenya.com/lorna-rutto-biography-net-worth-husband-age-cv-ecopost-and-contacts/ }}</ref> == Maisha ya awali, elimu == [[File:Nakuru.jpg|thumb|Mji wa Nakuru, Kenya]] Lorna Rutto alizaliwa mwaka wa 1984 katika makazi duni ya Kaptembwa huko [[Nakuru]], Kenya, <ref>{{Rejea tovuti|date=2013-02-25|title=From slum living to company director|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/features/WCMS_205406/lang--en/index.htm|accessdate=2024-04-23|work=www.ilo.org|language=en}}</ref> malezi yake yaligubikwa na hali halisi ya umaskini na uharibifu wa mazingira. Alipokuwa akikua katikati ya mifereji ya maji taka iliyojaa na mitaa iliyojaa taka, alipata ufahamu wa mapema kuhusu hitaji kubwa la suluhisho za usimamizi wa taka. Uelewa huu uliweka msingi wa juhudi zake katika ujasiriamali wa mazingira. <ref>{{Rejea tovuti|title=In Kenya, Lorna Rutto recycles plastic waste into building materials :: AWE - En|url=https://africawomenexperts.com/lng/en/2020/05/in-kenya-lorna-rutto-recycles-plastic-waste-into-building-materials/|accessdate=2024-04-23|work=africawomenexperts.com}}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://africawomenexperts.com/lng/en/2020/05/in-kenya-lorna-rutto-recycles-plastic-waste-into-building-materials/ "In Kenya, Lorna Rutto recycles plastic waste into building materials :: AWE - En"] {{Wayback|url=https://africawomenexperts.com/lng/en/2020/05/in-kenya-lorna-rutto-recycles-plastic-waste-into-building-materials/ |date=20250904060829 }}. ''africawomenexperts.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-04-23</span></span>.</cite></ref> <ref>{{Rejea tovuti|author=Nyarko|first=Nathan|date=2023-04-27|title=LORNA RUTTO – Founder, Ecopost Limited - The Entrepreneur Who Is Turning Waste Into Gold|url=https://africanleadersmagazine.com/lorna-rutto-founder-ecopost-limited-the-entrepreneur-who-is-turning-waste-into-gold/|accessdate=2024-04-23|work=Africa Leaders Magazine|language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFNyarko2023">Nyarko, Nathan (2023-04-27). [https://africanleadersmagazine.com/lorna-rutto-founder-ecopost-limited-the-entrepreneur-who-is-turning-waste-into-gold/ "LORNA RUTTO – Founder, Ecopost Limited - The Entrepreneur Who Is Turning Waste Into Gold"]. ''Africa Leaders Magazine''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-04-23</span></span>.</cite></ref> <ref>{{Rejea tovuti|author=Sundholm|first=Mattias|date=2013-08-15|title=Remarks at "Entrepreneurship for Development" General Assembly Thematic Debate|url=https://www.un.org/youthenvoy/2013/08/remarks-at-entrepreneurship-for-development-general-assembly-thematic-debate/|accessdate=2024-04-23|work=Office of the Secretary-General’s Envoy on Youth|language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSundholm2013">Sundholm, Mattias (2013-08-15). [https://www.un.org/youthenvoy/2013/08/remarks-at-entrepreneurship-for-development-general-assembly-thematic-debate/ "Remarks at "Entrepreneurship for Development" General Assembly Thematic Debate"]. ''Office of the Secretary-General’s Envoy on Youth''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-04-23</span></span>.</cite></ref> Ana shahada ya Biashara katika uhasibu kutoka Chuo Kikuu cha African Nazarene. Licha ya kuingia katika sekta ya benki baada ya kuhitimu, Lorna alihisi tofauti kati ya kazi yake na shauku yake ya uhifadhi wa mazingira. <ref>{{Rejea tovuti|title=Lorna Rutto: Creating posts from plastics earned her numerous awards for conservation|url=https://www.standardmedia.co.ke/kenya/article/2000145993/lorna-rutto-creating-posts-from-plastics-earned-her-numerous-awards-for-conservation|accessdate=2024-04-23|work=The Standard|language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.standardmedia.co.ke/kenya/article/2000145993/lorna-rutto-creating-posts-from-plastics-earned-her-numerous-awards-for-conservation "Lorna Rutto: Creating posts from plastics earned her numerous awards for conservation"]. ''The Standard''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-04-23</span></span>.</cite></ref> <ref>{{Rejea tovuti|title=EcoPost recycles waste plastic to manufacture into eco-friendly plastic lumber, creating sustainable jobs for people in marginalized communities while conserving the environment.|url=https://www.cartierwomensinitiative.com/fellow/lorna-rutto|accessdate=2024-04-23|work=www.cartierwomensinitiative.com|language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cartierwomensinitiative.com/fellow/lorna-rutto "EcoPost recycles waste plastic to manufacture into eco-friendly plastic lumber, creating sustainable jobs for people in marginalized communities while conserving the environment"]. ''www.cartierwomensinitiative.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-04-23</span></span>.</cite></ref> <ref>{{Rejea tovuti|date=2015-12-24|title=Lorna Rutto - The Story Of An Ecopreneur Who Is Making A Difference In The Urban Slums Of Kenya Through Plastic Waste Recycling {{!}} Duchess International Magazine|url=https://duchessinternationalmagazine.com/lorna-rutto-the-story-of-an-ecopreneur-who-is-making-a-difference-in-the-urban-slums-of-kenya-through-plastic-waste-recycling/|accessdate=2024-04-23|language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://duchessinternationalmagazine.com/lorna-rutto-the-story-of-an-ecopreneur-who-is-making-a-difference-in-the-urban-slums-of-kenya-through-plastic-waste-recycling/ "Lorna Rutto - The Story Of An Ecopreneur Who Is Making A Difference In The Urban Slums Of Kenya Through Plastic Waste Recycling | Duchess International Magazine"]. 2015-12-24<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-04-23</span></span>.</cite></ref> <ref>{{Rejea tovuti|date=2023-09-07|title=Research Publications - Africa Nazarene University|url=https://www.anu.ac.ke/research/research-publications/|accessdate=2024-04-23|language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.anu.ac.ke/research/research-publications/ "Research Publications - Africa Nazarene University"]. 2023-09-07<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-04-23</span></span>.</cite></ref> ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Kenya]] [[Jamii:WikiVibrance_Tanzania]] f4d0ecp5z9dpvcyjvpe4utgdv5ul34q Dior Fall Sow 0 147410 1580995 1511005 2026-07-22T00:40:59Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580995 wikitext text/x-wiki '''Elisabeth Dior Fall Sow''' (alizaliwa [[1968]]) ni [[mwanasheria]] kutoka nchini [[Senegali]] na msomi wa [[sheria]]. <ref name="ThieyDakar">[https://thieydakar.net/portrait-me-dior-fall-sow-une-pionniere-toujours-aux-aguets/ PORTRAIT: Me Dior Fall Sow, une pionnière toujours aux aguets] {{Wayback|url=https://thieydakar.net/portrait-me-dior-fall-sow-une-pionniere-toujours-aux-aguets/ |date=20200316230732 }}, ''Thiey Dakar'', 24 November 2017. Accessed 10 March 2020.</ref> Alikuwa mwendesha mashitaka mwanamke wa kwanza nchini [[Senegal]], aliyeteuliwa kuwa [[Jamhuri]] katika [[Mahakama]] ya Mwanzo ya [[Saint-Louis (Senegal)|Saint-Louis]] [[mwaka]] [[1976]]. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://lepetitjournal.com/dakar/dior-fall-sow-et-les-droits-des-femmes-un-combat-acharne-258923|title=Dior Fall Sow et les droits des femmes : un combat acharné|work=lepetitjournal.com|language=fr|accessdate=2020-03-10}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://samarew.com/dior-fall-sow-1ere-femme-procureure-le-jour-ou-jai-dit-non-au-pouvoir/|title=Dior Fall Sow, 1ère femme procureure : " le jour où j'ai dit non au pouvoir "|author=Samarew|date=2019-06-24|work=SAMAREW INFOS|language=fr-FR|accessdate=2020-03-10|archivedate=2020-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200316204356/https://samarew.com/dior-fall-sow-1ere-femme-procureure-le-jour-ou-jai-dit-non-au-pouvoir/}}</ref> Yeye ni raisi wa heshima wa Chama cha Wanasheria Wanawake. == Maisha == Mnamo [[1976]] Dior Fall Sow aliteuliwa kuwa Mwendesha Mashtaka wa Umma huko [[Saint-Louis (Senegal)|Saint-Louis]], <ref name="ThieyDakar"/> na kumfanya kuwa mwendesha mashtaka wa kwanza mwanamke wa Senegal. Amekuwa Mkurugenzi wa Kitaifa wa Usimamizi wa Elimu na Ulinzi wa Jamii, Mkurugenzi wa Masuala ya Kisheria huko Sonatel-Orange, Mshauri wa Kisheria wa Mahakama ya [[Mahakama ya Kimataifa ya Jinai ya Rwanda|Kimataifa ya Uhalifu wa Rwanda]], Mwanasheria Mkuu wa Mahakama ya Rufaa ya Mahakama ya Jinai ya Rwanda, na Mshauri. kwa Mahakama ya [[Mahakama ya Kimataifa ya Jinai|Kimataifa ya Jinai]] . <ref>[https://www.ellesolaire.org/our-donators/dior-fall-sow/ Dior Fall Sow] {{Wayback|url=https://www.ellesolaire.org/our-donators/dior-fall-sow/ |date=20200316230740 }}, ellesolaire.org. Accessed 10 March 2020.</ref> Baada ya kufanya utafiti uliofadhiliwa na [[UNICEF]] kuoanisha sheria za Senegal kwa mujibu wa mikataba ya Umoja wa Mataifa, Dior Fall Sow aliongoza timu iliyotayarisha sheria ya Senegal ya mwaka [[1999]] inayoharamisha na kupinga [[Ukeketaji|ukeketaji wa wanawake]] . <ref>David Hecht, [https://www.csmonitor.com/1999/0204/p1s3.html When a law sweeps in, tradition lashes back], ''[[The Christian Science Monitor]]'', February 4, 1999. Accessed 10 March 2020.</ref> Kuanzia [[2001]] hadi [[2005]] alikuwa mwanachama wa Kamati ya Wataalamu wa Afrika kuhusu Haki na Ustawi wa Mtoto . <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=nn99aYmBry8C&q=Dior+Fall+Sow&pg=PA168|title=Human Rights in Africa: From the OAU to the African Union|last=Murray|first=Rachel|date=2004-12-09|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-45633-3|language=en}}</ref> <ref>[https://www.acerwc.africa/former-members/ Former Members] {{Wayback|url=https://www.acerwc.africa/former-members/ |date=20200311233848 }}, ACERWC. Accessed 10 March 2020.</ref> Mwaka [[2015]] aliteuliwa kuwa Raisi wa Heshima wa [[Mtandao]] wa [[Wanahabari]] wa Jinsia na Haki za Binadamu. Alistaafu mwaka wa [[2017]]. <ref name="ThieyDakar"/> == Kazi == * 'Haki za Watoto katika Mfumo wa Mahakama wa [[Afrika]]', katika E. Verhellen (ed. ) ''Kuelewa Haki za Watoto'', [[Chuo Kikuu]] cha Ghent, [[1996]]. == Marejeleo == {{Reflist}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1968]] [[Jamii:Wanasiasa wa Senegal]] [[Jamii:Wanawake wa Senegal]] g34rodz9pmzxqnf1kxiyvqlfs7odh6x Kifo cha Sandra Bland 0 148715 1581188 1516977 2026-07-23T07:18:23Z Ramadhani Mushi 61176 1581188 wikitext text/x-wiki '''Sandra Annette Bland''' alikuwa [[mwanamke]] mwenye umri wa miaka 28 mwenye asili ya Kiafrika ambaye alipatikana akiwa amejinyonga katika seli ya gereza huko Waller County, [[Texas]], Julai 13, 2015, siku tatu baada ya kukamatwa kwenye kituo cha trafiki.<ref>{{Rejea tovuti|title=Authorities investigate apparent suicide at Waller County Jail|url=https://www.chron.com/news/houston-texas/houston/article/Authorities-investigate-apparent-suicide-at-6385033.php|work=Chron|date=2015-07-15|accessdate=2022-04-16|language=en-US|author=St John Barned-Smith}}</ref><ref>{{Citation|title=Little, Brown and Company|date=2022-01-25|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Little,_Brown_and_Company&oldid=1067939579|work=Wikipedia|language=en|access-date=2022-04-16}}</ref> Kifo chake kilitawaliwa kama kujiua. Ilifuatiwa na maandamano ya kupinga kukamatwa kwake, kupinga sababu ya kifo na madai ya unyanyasaji wa rangi dhidi yake.<ref>{{Citation|last=Montgomery|first=David|title=New Details Released in Sandra Bland’s Death in Texas Jail|date=2015-07-21|url=https://www.nytimes.com/2015/07/21/us/new-details-released-in-sandra-blands-death-in-texas-jail.html|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=2022-04-16}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Waller County authorities release more details in jail suicide|url=https://www.chron.com/news/houston-texas/article/Relatives-question-death-of-woman-found-hanging-6388529.php|work=Chron|date=2015-07-16|accessdate=2022-04-16|language=en-US|author=St John Barned-Smith}}</ref> Bland aliondolewa kwa ukiukaji mdogo wa trafiki mnamo Julai 10 na Askari wa Jimbo Brian Encinia. Majibizano hayo yaliongezeka, na kusababisha Bland kukamatwa na kufunguliwa mashtaka ya kumshambulia [[Ofisa|afisa]] wa [[polisi]]. Kukamatwa huko kulirekodiwa kwa sehemu na dashcam ya Encinia, simu ya rununu ya mtazamaji, na simu yake ya rununu ya Bland. Baada ya mamlaka kukagua picha za dashcam, Encinia aliwekwa likizo ya kiutawala kwa kushindwa kufuata taratibu zinazofaa za kusimamisha trafiki.<ref>{{Citation|last=Lai|first=K. K. Rebecca|title=Assessing the Legality of Sandra Bland’s Arrest|date=2015-07-20|url=https://www.nytimes.com/interactive/2015/07/20/us/sandra-bland-arrest-death-videos-maps.html,%20https://www.nytimes.com/interactive/2015/07/20/us/sandra-bland-arrest-death-videos-maps.html|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=2022-04-16|last2=Park|first2=Haeyoun|last3=Buchanan|first3=Larry|last4=Andrews|first4=Wilson}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Trooper who pulled over Bland placed on administrative duty|url=https://www.houstonchronicle.com/news/houston-texas/article/Waller-County-law-enforcement-under-scrutiny-as-6390814.php|work=Houston Chronicle|date=2015-07-17|accessdate=2022-04-16|language=en-US|author=St John Barned-Smith, Leah Binkovitz}}</ref> ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu}} [[Jamii:USLW Iringa]] [[Jamii:Waliofariki 1009]] catv4qrjtlemvlkrej6vj177yi9dlnk Muunganiko wa muziki Botswana 0 149720 1580793 1580702 2026-07-20T15:00:16Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1580793 wikitext text/x-wiki '''Muungano wa Tuzo za Muziki za Botswana''' (mara nyingi kwa urahisi BOMU) ni tasnia ya kurekodi ya [[tuzo]] za [[tasnia ya muziki]] ya [[Botswana]], iliyoanzishwa mwaka wa [[2011]]. [[Sherehe]] hiyo hufanyika kila mwaka kusherehekea wasanii bora nchini [[Botswana]].<ref name="BOMU_History">{{cite web|title=BOMU History|date=5 September 2016|url=https://www.musicinafrica.net/directory/botswana-musicians-union|accessdate=23 September 2017|archive-date=2022-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220507094312/https://www.musicinafrica.net/directory/botswana-musicians-union|url-status=dead}}</ref> Uteuzi hufanyika na kwa kawaida mshindi hutangazwa kulingana na uamuzi wa baraza la waamuzi au kulingana na idadi ya SMS zilizotumwa kwani upigaji kura hufanywa kupitia simu ya mkononi. Kipindi hiki mara nyingi kimefanyika katika Kituo cha Kimataifa cha Mikutano cha [[Gaborone]] (GICC) [[Gaborone]], [[Botswana]] isipokuwa miaka sita, na kurushwa moja kwa moja kwenye kituo cha utangazaji cha kitaifa, televisheni ya Botswana. Sherehe huangazia maonyesho ya moja kwa moja kama ushirikiano wa mara moja na uteuzi wa walioteuliwa. BOMU kwa kawaida hufadhiliwa na MYSC Botswana na mpango wa ruzuku wa kila mwaka kufanya mradi huo.<ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.musicinafrica.net/directory/botswana-musicians-union |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2022-05-07 |archive-date=2022-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507094312/https://www.musicinafrica.net/directory/botswana-musicians-union |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.mmegi.bw/index.php?aid=75250&dir=2018/april/13</ref> == Makundi ya Bomu == # Albamu bora ya disco # Albamu bora ya Mosakaso # Albamu bora ya Polka /Folklore # Albamu bora ya Rnb # Albamu bora ya Afro pop # Albamu bora ya [[Jazz]] # Albamu bora ya injili ya kitamaduni # Albamu bora ya kisasa ya Injili # Muziki bora wa nyumbani # Albamu bora ya muziki wa kitamaduni # Albamu bora ya Kwaito == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu}} [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:Mbegu za muziki wa Afrika]] [[Jamii:Tuzo za muziki wa Afrika]] 2w1jl3nb1owwufuxn2ulk2zg626kbjx Christian Sebastia 0 150477 1581017 1580449 2026-07-22T07:51:33Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:Christian_Sebastia_2026.jpg|Christian_Sebastia_2026.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Christian Sebastia 2026.jpg|]]. 1581017 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |Jina = Christian Sebastia |Img = |Img_capt = Christian Sebastia mwaka 2026 |Background = solo_singer |Amezaliwa = {{birth date and age|1974|5|7|df=yes}} |Asili yake = [[Ciudad Guayana]], [[Venezuela]] |Aina ya muziki = Muziki wa Kikristo, [[Nyimbo za Kiinjili|Injili]] |Kazi yake = [[Mwimbaji]], [[mwanamuziki]], mtayarishaji na mchungaji |Aina ya sauti = Baritone |Miaka ya kazi = 1986–mpaka sasa |Studio = Carismah Studios |Tovuti = [http://www.christiansebastia.com christiansebastia.com] }} '''Christian Sebastia''' (alizaliwa [[Mei 7]], [[1974]] huko [[Ciudad Guayana]], Bolívar, [[Venezuela]]) ni [[mwimbaji]], [[mwanamuziki]], [[mtayarishaji]] na [[mtunzi]] wa nyimbo kutoka Venezuela, aliyepata uraia wa [[Marekani]] mwaka 2023.<ref name="uraia">{{Rejea tovuti|author=Christian Sebastia|url=https://www.instagram.com/p/CzrXq1_OMoV/|title=Cuando me haga ciudadano, no diré nada, pero habrá señales…|work=[[Instagram]]|date=2023-11-15|language=es|accessdate=2026-07-08}} Chapisho la akaunti rasmi iliyothibitishwa ya Sebastia linaloonyesha sherehe yake ya kupata uraia wa Marekani.</ref> Yeye ni mmoja wa waimbaji na watayarishaji mashuhuri wa Kikristo nchini Venezuela na ni mtetezi wa muziki wa Praise and [[Worship]], unaoitwa pia [[Nyimbo za Kiinjili|muziki wa Injili]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.rca.org/resources/theology-and-place-music-worship|title=Theology and Place of Music in Worship|work=Reformed Church in America|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191210053950/https://www.rca.org/resources/theology-and-place-music-worship|archivedate=2019-12-10}}</ref> == Maisha == Christian Sebastia ni mtoto wa kwanza kati ya watoto watano wa Juan Pablo Sebastia na Aura Mercedes Sebastia, wamisionari vijana wa Kivenezuela ambao, mnamo mwaka 1969, baada ya kumaliza masomo yao ya theolojia huko [[Puerto Rico]], walihamia [[Ciudad Guayana|Puerto Ordaz]], Venezuela, ambako walianza kazi yao ya umisionari.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://christiansebastia.com/wp/?page_id=2317|title=Biografía|work=christiansebastia.com|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220135911/http://christiansebastia.com/wp/?page_id=2317|archivedate=2016-12-20}}</ref> Mnamo mwaka 1996 alimwoa Eukarys Piña, na wana watoto watatu: Sabrina Sebastia (1999), Samantha Sebastia (2003) na Christian Sebastia Jr. (2005). Kuanzia mwaka [[2006]] hadi [[2015]], Christian alikuwa Mchungaji katika [[Kanisa|Kanisa la Yesu Kristo]] (Iglesia de Jesucristo) huko Ciudad Guayana, pamoja na mkewe Eukarys.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.iglesiadejesucristo.tv/|title=Iglesia de Jesucristo|accessdate=2016-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170517061509/http://iglesiadejesucristo.tv/|archivedate=2017-05-17}}</ref> Mnamo Novemba 15, 2020, Christian na mkewe Eukarys waliwekwa wakfu kama Wahudumu wa Neno na [[:en:Christian Reformed Church in North America|Kanisa la Kikristo la Reformed la Amerika Kaskazini]] huko Spring, [[Texas]], [[Marekani]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www2.crcna.org/person/4596479|title=Christian Sebastia|date=2020-10-27|accessdate=2021-06-16|work=Christian Reformed Church|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624195249/https://www2.crcna.org/person/4596479|archivedate=2021-06-24}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www2.crcna.org/person/4596478|title=Eukarys Sebastia|date=2020-10-27|accessdate=2021-06-16|work=Christian Reformed Church|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624195343/https://www2.crcna.org/person/4596478|archivedate=2021-06-24}}</ref> Mnamo Novemba 15, 2023, Christian alipata uraia wa Marekani kwa njia ya kuandikishwa uraia.<ref name="uraia" /> == Kazi == [[Faili:CS 004.jpg|alt=Christian Sebastia akiwa "Nuevo Circo" ya Caracas, Venezuela mnamo mwaka 1986|thumb|Christian Sebastia akiwa "Nuevo Circo" ya Caracas, Venezuela mnamo mwaka 1986]] Albamu ya kwanza aliyoshiriki Christian Sebastia kama mwimbaji ilikuwa ''La Familia'' (1986), albamu ya nyimbo kumi iliyotayarishwa na baba yake, ambapo aliimba nyimbo mbili. Huo ulikuwa mwanzo rasmi wa kazi yake ya muziki, iliyompeleka kwenye majukwaa makubwa kama "Nuevo Circo" ya [[Caracas]], mbele ya watu zaidi ya elfu tisa. Mwaka mmoja baadaye alipata kutambuliwa na wasikilizaji Wakristo kupitia redio ya Radio Trans Mundial.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.twr.org/americas-spanish|title=Trans World Radio|work=twr.org|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170305153426/https://www.twr.org/americas-spanish|archivedate=2017-03-05}}</ref> Mnamo mwaka 2003, albamu ''En Ti'' ilieneza kazi yake ya muziki kama msanii, mtunzi na mtayarishaji kimataifa. Mwaka 2004 alikuwa mwimbaji wa kwanza wa Kivenezuela kushiriki katika "Noche de Gala" ya [[Expolit]], maonyesho makubwa zaidi ya muziki na vitabu vya Kikristo katika Amerika ya Kilatini, na wimbo wake "Me Alegraré y Gozaré" uliingizwa katika albamu ya pamoja ''Llamados para este tiempo'' iliyotolewa na Expolit. Kwa miaka 14 mfululizo, Christian alikuwa mshiriki wa Expolit.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://expolit.com/Expolit|title=Expolit 2017|work=Expolit|accessdate=2016-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170118031719/http://expolit.com/expolit/|archivedate=2017-01-18}}</ref> Mnamo Machi 2004, alijitokeza kwa usiku sita mfululizo katika ukumbi wa Monumental de [[Valencia (Venezuela)|Valencia]], na kila siku watu zaidi ya elfu 25 walihudhuria.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.carismah.com/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=37&Itemid=25|title=25 mil watu katika Clamor a Dios|work=Carismah|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070629205809/http://www.carismah.com/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=37&Itemid=25|archivedate=2007-06-29}}</ref> Mnamo Mei 2004, Christian alionekana kwenye jalada la toleo la 39 la gazeti la Revista Alerta (lililoanzishwa mwaka 1990 mjini [[New York]]), akiwa mwimbaji wa kwanza wa Kivenezuela kupata heshima hiyo. Kati ya nyimbo za albamu ''En Ti'' zinajulikana "Tiempo de Júbilo", "En Ti" na "Me Alegraré y Gozaré", nyimbo alizoimba katika ukumbi wa [[Madison Square Garden]] wa New York kuanzia Julai 27 hadi 29, mwaka 2006. Alikuwa mwimbaji wa kwanza wa Kikristo wa Kivenezuela kujitokeza mbele ya watu zaidi ya elfu 25, pamoja na wasanii wengine maarufu kama Martha Munizzi na Alvin Slaughter.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://noticiaaldia.com/2016/12/christian-sebastia-brilla-internacionalmente-como-productor-de-musica-cristiana/|title=Christian Sebastia brilla internacionalmente como productor de música cristiana|work=Noticia al Día|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161221023445/http://noticiaaldia.com/2016/12/christian-sebastia-brilla-internacionalmente-como-productor-de-musica-cristiana/|archivedate=2016-12-21}}</ref> Mnamo mwaka 2008 alitoa albamu ''Tu Amor'', iliyorekodiwa moja kwa moja mbele ya watu zaidi ya elfu tatu katika Kanisa la Yesu Kristo huko Ciudad Guayana. Albamu hiyo ina wageni mashuhuri walioimba pamoja na Christian Sebastia: nyimbo "Tu Amor" na "Palabra del Señor" pamoja na mchungaji na msanii [[Marcos Witt]], mshindi wa tuzo saba za [[Grammy Latino]];<ref>{{Rejea tovuti|url=https://es.christiandaily.com/news/marcos-witt-obtuvo-su-septimo-premio-grammy-en-la-edicion-2025|title=Marcos Witt obtuvo su séptimo premio Grammy en la edición 2025|work=Diario Cristiano|language=es}}</ref> "Tu eres mi abrigo" pamoja na baba yake, mchungaji Juan Sebastia; na "Para darte la Gloria" pamoja na msanii Jennifer Salinas. Katika mwaka huo huo, albamu ''Tu Amor'' ilishinda tuzo ya Mara de Oro kama albamu bora ya muziki wa Kikristo ya mwaka 2008.<ref name="andes">{{Rejea tovuti|url=http://diariodelosandes.com/index.php?r=site/noticiasecundaria&id=36271|title=Mara de Oro a la mejor producción cristiana del año|work=Diario de Los Andes|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220102749/http://diariodelosandes.com/index.php?r=site/noticiasecundaria&id=36271|archivedate=2016-12-20}}</ref> Mnamo mwaka 2011 alishinda tena tuzo ya Mara de Oro kama mtayarishaji bora wa ziara ya "25 Conmemorativo" ya Marcos Witt nchini Venezuela.<ref name="panoramawitt">{{Rejea tovuti|url=http://www.panorama.com.ve/espectaculos/Venezolano-Christian-Sebastia-comparte-su-talento-junto-con-Marcos-Witt-20161101-0071.html|title=Venezolano Christian Sebastia comparte su talento junto con Marcos Witt|work=Panorama|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220155155/http://www.panorama.com.ve/espectaculos/Venezolano-Christian-Sebastia-comparte-su-talento-junto-con-Marcos-Witt-20161101-0071.html|archivedate=2016-12-20}}</ref> Kuanzia mwaka 2013, Christian alikuwa mtayarishaji wa [[Mónica Rodríguez|Monica Rodriguez]], msanii wa Kikristo na mwanamke wa kwanza wa Kivenezuela kushinda tuzo ya [[Grammy Latino]] (2010) kwa albamu bora ya Kikristo ya mwaka, ''Tienes que creer''.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.noticiacristiana.com/musica-cristiana/2010/11/monica-rodriguez-gana-grammy-latino-2010-y-desplaza-a-salmistas-favoritos.html|title=Monica Rodriguez gana Grammy Latino 2010|work=NoticiaCristiana.com|date=2010-11-12|language=es}}</ref> Mnamo mwaka 2014, Christian alishinda tuzo ya Mara de Oro kama mtayarishaji wa ziara ya Monica Rodriguez kupitia [[Ekuadori]], [[Meksiko]], [[Marekani]] na Venezuela.<ref name="panoramaprod">{{Rejea tovuti|url=http://www.panorama.com.ve/espectaculos/Christian-Sebastia-se-destaca-como-productor-de-musica-cristiana-20161212-0067.html|title=Christian Sebastia se destaca como productor de música cristiana|work=Panorama|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220154245/http://www.panorama.com.ve/espectaculos/Christian-Sebastia-se-destaca-como-productor-de-musica-cristiana-20161212-0067.html|archivedate=2016-12-20}}</ref> Katika kazi yake, ametayarisha na kushiriki katika matamasha mengi makubwa, akifanya kazi katika utayarishaji wa ziara za [[Marcos Witt]] nchini Venezuela: "Poderoso" (1998, watu elfu 22), "Todos tienen que saber" (2001, watu elfu 25), "Sana Nuestra Tierra" (2005, watu elfu 35), "Sobrenatural" (2008, watu elfu 60), "25 Conmemorativo" (2011, watu elfu 40) na "Sigues siendo Dios" (2016, watu elfu 50).<ref name="panoramawitt" /> Mnamo mwaka 2014 alishiriki katika tamasha la "Festival Juventud Libre" pamoja na wasanii wengine wa kitaifa na kimataifa, mbele ya watu zaidi ya elfu 25.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.cnbv.org.ve/web/index.php/contactos/39-nacional/714-festival-juventud-libre-2014|title=Festival Juventud Libre 2014|work=cnbv.org.ve|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161221010410/http://www.cnbv.org.ve/web/index.php/contactos/39-nacional/714-festival-juventud-libre-2014|archivedate=2016-12-21}}</ref> Mnamo Mei 2018 alitoa albamu ''Tengo Fe'', yenye wageni mashuhuri kama [[Ilan Chester]], [[Mariaca Semprún]], Luis Fernando Borjas (mwimbaji wa bendi ya [[Guaco]]), Gabriela Cartulano na Clayton Uehara.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.naguara.com/2018/05/christian-sebastia-regala-con-amor.html|title=Christian Sebastia regala con amor|work=Naguará|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190722182556/https://www.naguara.com/2018/05/christian-sebastia-regala-con-amor.html|archivedate=2019-07-22}}</ref> Albamu hiyo ilitayarishwa na lebo ya Carismah Studios na CA Entertainment Group. Mnamo Aprili 5, 2019, albamu ''Tengo Fe'' iliteuliwa kwa toleo la XV la Tuzo za Arpa (Premios Arpa) katika makundi matatu: "Albamu Bora ya Pop/Fusion", "Wimbo Bora wa Ushirikiano" (Principe de Paz pamoja na Clayton Uehara) na "Mtayarishaji Bora".<ref>{{Rejea tovuti|url=http://premiosarpa.org/2019/04/05/xv-edicion-premios-arpa/|title=XV Edición Premios Arpa|work=Premios Arpa|date=2019-04-05|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231002180203/https://premiosarpa.org/2019/04/05/xv-edicion-premios-arpa/|archivedate=2023-10-02}}</ref> Mnamo Novemba 21, 2019, katika sherehe ya toleo la XV la Tuzo za Arpa iliyofanyika katika ukumbi wa Teatro Gran Recinto mjini [[Mexico City]], Christian alishinda tuzo ya Mtayarishaji wa Mwaka kwa albamu ''Tengo Fe''.<ref name="arpaxv">{{Rejea tovuti|url=https://www.premiosarpa.org/copia-de-edici%C3%B3n-vi|title=XV Edición Premios Arpa – Ganadores|work=Premios Arpa|language=es|accessdate=2026-07-08}}</ref> Mnamo Septemba 2024 alitoa albamu ''Tu Corazón'', yenye nyimbo kumi na tatu.<ref name="tucorazon">{{Rejea tovuti|url=https://music.apple.com/ec/album/tu-coraz%C3%B3n/1767719360|title=Tu Corazón – Christian Sebastia|work=[[Apple Music]]|date=2024-09-15|accessdate=2026-07-08}}</ref> == Diskografia == * ''La Familia'' * ''En Ti''<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.allmusic.com/album/en-ti-mw0002290174|title=En Ti|work=AllMusic|language=en}}</ref> * ''Llamados para este tiempo''<ref>{{Rejea tovuti|url=http://devocionmusical.com/expolit/audio/albums/expolit-2004|title=Llamados para este tiempo – Expolit 2004|work=Devoción Musical|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161221193020/http://devocionmusical.com/expolit/audio/albums/expolit-2004|archivedate=2016-12-21}}</ref> * ''Tu Amor''<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.allmusic.com/album/tu-amor-mw0002290235|title=Tu Amor|work=AllMusic|language=en}}</ref> * ''eXplosión 2013''<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.explosion.com.ve/2014/proyecto.html|title=eXplosión 2013|work=explosion.com.ve|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220185006/http://www.explosion.com.ve/2014/proyecto.html|archivedate=2016-12-20}}</ref> * ''Tengo Fe''<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.discogs.com/Christian-Sebastia-Tengo-Fe/release/12011919|title=Christian Sebastia – Tengo Fe|work=Discogs|language=en}}</ref> * ''Tu Corazón'' (2024)<ref name="tucorazon" /> == Tuzo na uteuzi == * Mara de Oro – "Albamu Bora ya Muziki wa Kikristo" (2008), kwa ''Tu Amor''<ref name="andes" /> * Mara de Oro – "Mtayarishaji Bora wa Ziara" (2011), ziara ya "25 Conmemorativo" ya Marcos Witt<ref name="panoramawitt" /> * Mara de Oro – "Mtayarishaji Bora wa Ziara" (2014), ziara ya Monica Rodriguez<ref name="panoramaprod" /> * Tuzo ya ARPA – "Mtayarishaji wa Mwaka", toleo la XV (2019), kwa ''Tengo Fe''<ref name="arpaxv" /> * Uteuzi – Tuzo za ARPA, "Albamu Bora ya Pop/Fusion" (2019), kwa ''Tengo Fe''<ref name="arpaxv" /> * Uteuzi – Tuzo za ARPA, "Wimbo Bora wa Ushirikiano" (2019), kwa "Príncipe de Paz" (pamoja na Clayton Uehara)<ref name="arpaxv" /> == Marejeo == {{marejeo}} == Viungo vya nje == * [http://www.christiansebastia.com/ Tovuti rasmi ya Christian Sebastia] * [http://studio.carismah.com/ Carismah Studios] {{Wayback|url=http://studio.carismah.com/ |date=20250215184253 }} {{DEFAULTSORT:Sebastia, Christian}} [[Jamii:Waliozaliwa 1974]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamuziki wa Venezuela]] [[Jamii:Arusha Editathon Muziki]] [[Jamii:Muziki wa Kikristo]] sd9rstjxmi0yiare18jvk29mn4vtsuz Biram Dah Abeid 0 150826 1580979 1429958 2026-07-21T18:02:52Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580979 wikitext text/x-wiki [[Faili:Biram Dah Abeid.jpg|thumb|Biram Dah Abeid (2014)]] '''Biram Ould Dah Ould Abeid''', (alizaliwa [[12 Januari]] [[1965]]) ni [[mwanasiasa]] wa [[Mauritania]] na mtetezi wa kukomeshwa kwa [[utumwa]]. Aliorodheshwa kama mmoja wa "Watu 10 Waliobadilisha [[Ulimwengu]] Ambao Huenda Hujasikia" na PeaceLinkLive mnamo [[2014]], na jarida la Time kama mmoja wa Watu 100 Wenye Ushawishi Zaidi".Pia ameitwa "Nelson Mandela wa [[Mauritania]]" na shirika la habari la mtandaoni ''Middleeasteye.net.'' <ref name=unpo>{{Rejea tovuti|url=http://www.unpo.org/article/16654|title=UNPO: IRA President Biram Dah Abeid Wins UN Human Rights Prize|work=unpo.org|accessdate=2023-11-16|archive-date=2014-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140624071347/http://www.unpo.org/article/16654|url-status=dead}}</ref><ref name=huff>{{Rejea tovuti|url=http://www.huffingtonpost.com/christina-wilkes/un-recognizes-plight-of-s_b_4443482.html| title = U.N. Recognizes Plight of Slaves in Africa; U.S. Must Do More|work=The Huffington Post| date = 18 Desemba 2013}}</ref><ref name=frost>{{Rejea tovuti|url=http://www.frostillustrated.com/2013/critic-twenty-years-since-human-rights-act-work-only-half-done/| title = Critic: Twenty years since Human Rights Act, work only half done|work=Frost Illustrated|accessdate=2023-11-16|archive-date=2013-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220173823/http://www.frostillustrated.com/2013/critic-twenty-years-since-human-rights-act-work-only-half-done/|url-status=dead}}</ref><ref name="state-dept">{{Rejea tovuti|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/appt/2013/12/218912.htm| title = December 19 - Thursday|work=U.S. Department of State}}</ref><ref name=sfltimes>{{Rejea tovuti|url=http://www.sfltimes.com/index.php?option=com_content&task=view&id=15018&Itemid=184| title = Human rights activist to visit Ohio center|work=South Florida Times | date = 17 Desemba 2013|agency=[[Associated Press]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220095938/http://www.sfltimes.com/index.php?option=com_content&task=view&id=15018&Itemid=184 |archive-date=20 December 2013}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:WikiForHumanRights 2022 Tanzania]] [[Jamii:Haki za binadamu]] [[Jamii:Siasa]] [[Jamii:Utumwa]] kzuj4mbfoz93gj6rdgonoprx95i6ai6 Kibajuni 0 156117 1581030 1516916 2026-07-22T08:24:47Z Riccardo Riccioni 452 1581030 wikitext text/x-wiki '''Kibajuni''' (pia kinajulikana kama '''Kitikuu''' au '''Kitikulu''') ni [[lahaja]] ya [[Kiswahili]] inayozungumzwa na watu wanaojulikana kama [[Wabajuni]] wanaomiliki [[funguvisiwa la Bajuni]] pamoja na baadhi ya maeneo ya [[kusini]] mwa [[Somalia]] na kaskazini mwa [[pwani]] ya [[Kenya]], yanayojumuisha [[kundi|makundi]] machache ya [[Kabila|makabila]] mbalimbali.<ref>{{Rejea tovuti|title=Wayback Machine|url=http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf|work=web.archive.org|date=2018-02-03|accessdate=2022-08-08|archivedate=2018-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180203191542/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=qa4wDwAAQBAJ&q=nurse+hinnebusch+swahili&pg=PR19|title=Swahili and Sabaki: A Linguistic History|last=Nurse|first=Derek|last2=Hinnebusch|first2=Thomas J.|last3=Philipson|first3=Gérard|date=1993|publisher=Univ of California Press|isbn=978-0-520-09775-9|language=en}}</ref> Maho ([[2009]]) anaichukulia Kibajuni kama [[lugha]] ya pekee, lakini Nurse pamoja na Hinnebusch ([[1993]]) wameichukulia kama lahaja ya [[kaskazini]] mwa eneo la [[Waswahili]]. == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-lugha}} [[Jamii:lugha za Somalia]] [[Jamii:Lugha za Kenya]] [[Jamii:Kiswahili]] 4q5n1z66ogzv702t8tmdfeou9iyytxg 1581032 1581030 2026-07-22T08:27:51Z Riccardo Riccioni 452 1581032 wikitext text/x-wiki '''Kibajuni''' (pia kinajulikana kama '''Kitikuu''' au '''Kitikulu''') ni [[lahaja]] ya [[Kiswahili]] inayozungumzwa na watu wanaojulikana kama [[Wabajuni]] wanaomiliki [[funguvisiwa la Bajuni]] pamoja na baadhi ya maeneo ya [[pwani]] ya [[kaskazini]] mwa [[Kenya]], lakini pia kati ya [[Kabila|makabila]] tofauti ya [[kusini]] mwa [[Somalia]] [[bara]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Wayback Machine|url=http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf|work=web.archive.org|date=2018-02-03|accessdate=2022-08-08|archivedate=2018-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180203191542/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=qa4wDwAAQBAJ&q=nurse+hinnebusch+swahili&pg=PR19|title=Swahili and Sabaki: A Linguistic History|last=Nurse|first=Derek|last2=Hinnebusch|first2=Thomas J.|last3=Philipson|first3=Gérard|date=1993|publisher=Univ of California Press|isbn=978-0-520-09775-9|language=en}}</ref> Maho ([[2009]]) anaichukulia Kibajuni kama [[lugha]] ya pekee, lakini Nurse pamoja na Hinnebusch ([[1993]]) wameichukulia kama lahaja ya [[kaskazini]] mwa eneo la [[Waswahili]]. == Tanbihi == {{reflist}} ==Marejeo== *{{Cite book |last=Abdullahi |first=Mohamed Diriye |url=https://archive.org/details/culturecustomsof00diri |title=Culture and customs of Somalia |publisher=Greenwood |year=2001 |isbn=9780313313332 |url-access=registration}} *{{Cite book |last=Mwakikagile |first=Godfrey |url=https://books.google.com/books?id=lsqjN-t6mP4C |title=Kenya: identity of a nation |publisher=New Africa Press |year=2007 |isbn=978-0980258790}} * {{Cite book |last=Nurse |first=Derek |url=https://books.google.com/books?id=qa4wDwAAQBAJ&q=nurse+hinnebusch+swahili&pg=PR19 |title=Swahili and Sabaki: A Linguistic History |last2=Hinnebusch |first2=Thomas J. |last3=Philipson |first3=Gérard |date=1993 |publisher=Univ of California Press |isbn=9780520097759 |language=en}} {{Mbegu-lugha}} [[Jamii:lugha za Somalia]] [[Jamii:Lugha za Kenya]] [[Jamii:Kiswahili]] klvg93513hdah8ag22saxz2oav5y8vs 1581090 1581032 2026-07-22T10:25:22Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 3 template(s) replaced. 1581090 wikitext text/x-wiki '''Kibajuni''' (pia kinajulikana kama '''Kitikuu''' au '''Kitikulu''') ni [[lahaja]] ya [[Kiswahili]] inayozungumzwa na watu wanaojulikana kama [[Wabajuni]] wanaomiliki [[funguvisiwa la Bajuni]] pamoja na baadhi ya maeneo ya [[pwani]] ya [[kaskazini]] mwa [[Kenya]], lakini pia kati ya [[Kabila|makabila]] tofauti ya [[kusini]] mwa [[Somalia]] [[bara]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Wayback Machine|url=http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf|work=web.archive.org|date=2018-02-03|accessdate=2022-08-08|archivedate=2018-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180203191542/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=qa4wDwAAQBAJ&q=nurse+hinnebusch+swahili&pg=PR19|title=Swahili and Sabaki: A Linguistic History|last=Nurse|first=Derek|last2=Hinnebusch|first2=Thomas J.|last3=Philipson|first3=Gérard|date=1993|publisher=Univ of California Press|isbn=978-0-520-09775-9|language=en}}</ref> Maho ([[2009]]) anaichukulia Kibajuni kama [[lugha]] ya pekee, lakini Nurse pamoja na Hinnebusch ([[1993]]) wameichukulia kama lahaja ya [[kaskazini]] mwa eneo la [[Waswahili]]. == Tanbihi == {{reflist}} ==Marejeo== *{{Rejea kitabu |last=Abdullahi |first=Mohamed Diriye |url=https://archive.org/details/culturecustomsof00diri |title=Culture and customs of Somalia |publisher=Greenwood |year=2001 |isbn=9780313313332 |url-access=registration}} *{{Rejea kitabu |last=Mwakikagile |first=Godfrey |url=https://books.google.com/books?id=lsqjN-t6mP4C |title=Kenya: identity of a nation |publisher=New Africa Press |year=2007 |isbn=978-0980258790}} * {{Rejea kitabu |last=Nurse |first=Derek |url=https://books.google.com/books?id=qa4wDwAAQBAJ&q=nurse+hinnebusch+swahili&pg=PR19 |title=Swahili and Sabaki: A Linguistic History |last2=Hinnebusch |first2=Thomas J. |last3=Philipson |first3=Gérard |date=1993 |publisher=Univ of California Press |isbn=9780520097759 |language=en}} {{Mbegu-lugha}} [[Jamii:lugha za Somalia]] [[Jamii:Lugha za Kenya]] [[Jamii:Kiswahili]] bognthmmiyikhi4fruifasiii2gmgw0 Kizimkazi 0 156495 1581009 1339946 2026-07-22T07:32:45Z NANJ BHALO 90946 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1059596651|Kizimkazi]]" 1581009 wikitext text/x-wiki [[Faili:Kizimkazi11.jpg|thumb|Kizimkazi]] '''Kizimkazi''' - ambalo jina lake rasmi ni '''Kizimkazi Mkunguni''', pia hujulikana kama '''Kizimkazi Mtendeni,''' ambacho ni kijiji cha uvuvi kwenye pwani ya kusini ya [[Zanzibar]], [[Tanzania]], hapo kale ulikuwa mji uliozungukwa na kuta . <ref name="archnet">{{Rejea tovuti|url=http://archnet.org/library/sites/one-site.tcl?site_id=7832|title=Kizimkazi Mosque|accessdate=2007-03-04|work=ArchNet|publisher=[[Massachusetts Institute of Technology]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050219004436/http://archnet.org/library/sites/one-site.tcl?site_id=7832|archivedate=2005-02-19}}</ref> Iko kiasi cha maili tatu kusini-mashariki mwa [[Msikiti wa Kizimkazi]] (uliopo Kizimkazi Dimbani, unaojulikana kama Dimbani). <ref name="archnet" /> Katika miaka ya hivi karibuni, Kizimkazi imekuwa kivutio kikubwa cha kitalii, ziara za kila siku za boti hupangwa ili kuwapeleka watalii kijijini humo ili kuwatazama pomboo na kuogelea nao. == Tazama pia == [[Orodha ya miji ya kale ya Waswahili|Makazi ya Kihistoria ya Waswahili]] == Marejeleo == <references /> == Viungo vya nje == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{Commons category}} * [http://www.alamy.com/thumbs/3/%7B56271906-6409-4FB4-9541-30CFF2607085%7D/A0F8PX.jpg Picha ya Ufuo wa Kizimkazi] <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{Majiranukta|6|27|S|39|28|E|region:TZ_type:city_source:GNS-enwiki}} [[Jamii:Swahili]] [[Jamii:Fishing]] [[Jamii:Swahili cities]] [[Jamii:Zanzibar]] 8h7cu5bl1o9j90db8ohrwhaq9p0x4pl 1581014 1581009 2026-07-22T07:49:30Z Riccardo Riccioni 452 1581014 wikitext text/x-wiki [[Faili:Kizimkazi11.jpg|thumb|Pwani ya Kizimkazi.]] '''Kizimkazi''' (pia hujulikana kama Kizimkazi Mtendeni) ni [[kijiji]] cha [[wavuvi]] [[kusini]] mwa [[pwani]] ya [[Zanzibar]], [[Tanzania]]. Kiko [[maili]] tatu kusini-mashariki mwa [[Msikiti wa Kizimkazi]] (unaopatikana [[Kizimkazi Dimbani]] ambao mara nyingi hujulikana kama Dimbani). Miaka ya hivi karibuni, Kizimkazi imekuwa kivutio kikubwa cha [[Utalii|watalii]], kwani ziara za kila siku za [[Mashua|boti]] hupangwa ili kuwaleta wageni ufukweni kutazama [[pomboo]] na kuogelea nao. [[Picha:Kizimkazi old.jpg|thumb|left|[[Msikiti]] wa Kizimkazi.]] ==Historia== Kulikuwa mahali pa makazi ya [[Waswahili]] wa kale katika pwani ya [[Bahari ya Hindi]] yaliyokuwa na uzio kandokando <ref name="archnet">{{Rejea tovuti|url=http://archnet.org/library/sites/one-site.tcl?site_id=7832|title=Kizimkazi Mosque|accessdate=2007-03-04|work=ArchNet|publisher=[[Massachusetts Institute of Technology]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050219004436/http://archnet.org/library/sites/one-site.tcl?site_id=7832|archivedate=2005-02-19}}</ref>. ==Tazama pia== * [[Orodha ya miji ya kale ya Waswahili]] == Marejeo == {{marejeo}} == Viungo vya nje == {{Commons category}} * [http://www.alamy.com/thumbs/3/%7B56271906-6409-4FB4-9541-30CFF2607085%7D/A0F8PX.jpg Picha ya Ufuo wa Kizimkazi] {{Majiranukta|6|27|S|39|28|E|region:TZ_type:city_source:GNS-enwiki}} [[Jamii:Vivutio vya Tanzania]] [[Jamii:Wilaya ya Kusini, Unguja]] [[Jamii:Miji ya kale ya Waswahili]] thgscrop2ppbyk4el81sxj21vorijhq CAF 0 156741 1580915 1431090 2026-07-21T09:50:19Z CommonsDelinker 234 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 1580915 wikitext text/x-wiki '''Shirikisho la Mpira wa Miguu Barani Afrika'''<ref>{{Rejea habari |url=https://www.bbc.com/swahili/56373864 | title = Motsepe na vihunzi vinne vinavyomkabili CAF|work=BBC (Kiswahili) | date = 13 Machi 2021|access-date=2022-08-13 |language=sw}}</ref> au '''Shirikisho la Soka barani Afrika'''<ref>{{Rejea habari |url=https://www.rfi.fr/sw/michezo/20220810-shirikisho-la-soka-afrika-caf-larasimisha-ligi-kuu-ya-soka-afrika | title = Shirikisho la Soka Afrika (CAF) larasimisha Ligi Kuu ya Soka Afrika|work=Rfi (Kiswahili) | date = 21 Machi 2018|access-date=2022-08-13 |language=sw}}</ref> ({{lang-fr|Confédération Africaine de Football}}, [[kifupi]] '''CAF''') ni shirika la kimataifa linalosimamia [[Mpira wa miguu|mpira wa miguu]], [[soka la ufukweni]] na [[futsal]] barani [[Afrika]]. CAF ilianzishwa tarehe 8 Februari 1957 huko [[Khartoum]], [[Sudan]]. Tangu mwaka wa 2002, makao makuu ya CAF yapo tarehe 6 Oktoba Jijini, [[Misri]]. Kwa sasa CAF ina vyama vya wanachama 54 ambavyo ni wanachama kamili, huku [[Zanzibar (Jiji)|Zanzibar]] na [[Réunion]] ni wanachama washirika (tazama sehemu ya Wanachama na Kanda za CAF hapa chini). ==Wanachama washirika== [[File:Confederation of African Football member associations map.svg|upright=1.2|thumb|Vyama wanachama wa CAF.]] Kuna mashirikisho madogo sita ya kikanda ndani ya Shirikisho la Mpira wa Miguu Barani Afrika. Kila shirikisho ndogo huleta pamoja mashirikisho ya sehemu ya bara na kuandaa mashindano ya kikanda katika ngazi ya uteuzi na vilabu.<ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.cafonline.com/member-associations/ | title = Member Associations|work=CAF |access-date=2022-08-13 |language=en}}</ref> ;Kanda ya 1 (Kaskazini) {{div col|colwidth=22em}} * [[Picha:Flag of Algeria.svg|left|30px]] [[Algeria]] * [[Picha:Flag of Libya.svg|left|30px]] [[Libya]] * [[Picha:Flag of Egypt.svg|left|30px]] [[Misri]] * [[Picha:Flag of Morocco.svg|left|30px]] [[Moroko]] * [[Picha:Flag of Sudan.svg|left|30px]] [[Sudan]] * [[Picha:Flag of Tunisia.svg|left|30px]] [[Tunisia]] {{div col end}} ;Kanda ya 2 (Magharibi A) {{div col|colwidth=22em}} * [[Picha:Flag of Cape Verde (10-17).svg|left|30px]] [[Cabo Verde]] * [[Picha:Flag of The Gambia.svg|left|30px]] [[Gambia]] * [[Picha:Flag of Guinea.svg|left|30px]] [[Guinea]] * [[Picha:Flag of Guinea-Bissau.svg|left|30px]] [[Guinea-Bissau]] * [[Picha:Flag of Liberia.svg|left|30px]] [[Liberia]] * [[Picha:Flag of Mali.svg|left|30px]] [[Mali]] * [[Picha:1959-2017 Flag of Mauritania.svg|left|30px]] [[Mauritania]] * [[Picha:Flag of Senegal.svg|left|30px]] [[Senegal]] * [[Picha:Flag of Sierra Leone.svg|left|30px]] [[Sierra Leone]] {{div col end}} ;Kanda ya 3 (Magharibi B) {{div col|colwidth=22em}} * [[Picha:Flag of Benin.svg|left|30px]] [[Benin]] * [[Picha:Flag of Burkina Faso.svg|left|30px]] [[Burkina Faso]] * [[Picha:Flag of Cote d'Ivoire.svg|left|30px]] [[Côte d'Ivoire]] * [[Picha:Flag of Ghana.svg|left|30px]] [[Ghana]] * [[Picha:Flag of Niger.svg|left|30px]] [[Niger]] * [[Picha:Flag of Nigeria.svg|left|30px]] [[Nigeria]] * [[Picha:Flag of Togo (3-2).svg|left|30px]] [[Togo]] {{div col end}} ;Eneo la 4 (Katikati) {{div col|colwidth=22em}} * [[Picha:Flag of Cameroon.svg|left|30px]] [[Kamerun]] * [[Picha:Flag of the Central African Republic.svg|left|30px]] [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] * [[Picha:Flag of Chad.svg|left|30px]] [[Chadi]] * [[Picha:Flag of the Republic of the Congo.svg|left|30px]] [[Kongo, Jamhuri ya]] * [[Picha:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|left|30px]] [[Kongo, Jamhuri ya Kidemokrasia]] * [[Picha:Flag of Equatorial Guinea.svg|left|30px]] [[Guinea ya Ikweta]] * [[Picha:Flag of Gabon.svg|left|30px]] [[Gabon]] * [[Picha:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|left|30px]] [[São Tomé na Príncipe]] {{div col end}} ;Eneo la 5 (Katikati-Mashariki) {{div col|colwidth=22em}} * [[Picha:Flag of Burundi.svg|left|30px]] [[Burundi]] * [[Picha:Flag of Djibouti.svg|left|30px]] [[Jibuti]] * [[Picha:Flag of Eritrea.svg|left|30px]] [[Eritrea]] * [[Picha:Flag of Ethiopia.svg|left|30px]] [[Ethiopia]] * [[Picha:Flag of Kenya.svg|left|30px]] [[Kenya]] * [[Picha:Flag of Rwanda.svg|left|30px]] [[Rwanda]] * [[Picha:Flag of the Seychelles.svg|left|30px]] [[Shelisheli]] * [[Picha:Flag of Somalia.svg|left|30px]] [[Somalia]] * [[Picha:Flag of South Sudan.svg|left|30px]] [[Sudan Kusini]] * [[Picha:Flag of Tanzania.svg|left|30px]] [[Tanzania]] * [[Picha:Flag of Uganda.svg|left|30px]] [[Uganda]] * [[Picha:Flag of Zimbabwe.svg|left|30px]] [[Zimbabwe]] {{div col end}} ;Eneo la 6 (Kusini) {{div col|colwidth=22em}} {{*}} [[Picha:Flag of South Africa.svg|left|30px]] [[Afrika Kusini]] {{*}} [[Picha:Flag of Angola.svg|left|30px]] [[Angola]] * [[Picha:Flag of Botswana.svg|left|30px]] [[Botswana]] * [[Picha:Flag of Eswatini.svg|left|30px]] [[Eswatini]] * [[Picha:Flag of the Comoros.svg|left|30px]] [[Komoro]] * [[Picha:Flag of Lesotho.svg|left|30px]] [[Lesotho]] * [[Picha:Flag of Madagascar.svg|left|30px]] [[Madagaska]] * [[Picha:Flag of Malawi.svg|left|30px]] [[Malawi]] * [[Picha:Flag of Mauritius.svg|left|30px]] [[Mauritius]] * [[Picha:Flag of Mozambique.svg|left|30px]] [[Msumbiji]] * [[Picha:Flag of Namibia.svg|left|30px]] [[Namibia]] * [[Picha:Flag of Zambia.svg|left|30px]] [[Zambia]] {{div col end}} ==Mashindano makuu ya CAF== * [[Kombe la Mataifa ya Afrika]] * [[Michuano ya Mataifa ya Afrika]] * [[Ligi ya Mabingwa Afrika]] * [[Kombe la Shirikisho Afrika]] == Tazama pia == [[Shirikisho la Soka Duniani]] ==Tanbihi== {{reflist}} == Viungo vya nje == * [https://www.cafonline.com/ Tovuti rasmi kwa Kiingereza] [[Jamii:kifupi]] [[Jamii:CAF|*]] t0cgusg3sitzezafiisln2uefdn9ihl Akinbode Oluwafemi 0 162337 1580948 1428734 2026-07-21T12:05:19Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580948 wikitext text/x-wiki '''Akinbode Oluwafemi''' ni [[mwanaharakati]] wa [[mazingira]] na wa haki za kijamii na mtetezi wa udhibiti wa tumbaku kutoka nchini Nigeria. Alikuwa Naibu Mkurugenzi wa Kitendo cha Haki za Mazingira/Marafiki wa Dunia Nigeria (ERA/FoEN). <ref name="Today NG">{{Rejea habari| title = Investigate and sanction BAT appropriately – ERA/FoEN tells FG|url=https://www.today.ng/news/national/115159/sanction-bat-appropriately-erafoen|accessdate=2022-12-14|archivedate=2016-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509220946/https://www.today.ng/news/national/115159/sanction-bat-appropriately-erafoen}}</ref> Yeye ni mpokeaji wa Tuzo la Bloomberg la 2009 la Udhibiti wa Tumbaku Ulimwenguni. Sherehe ya tuzo ilifanyika katika Kongamano la 14 la Dunia kuhusu Tumbaku au Afya <ref>{{Rejea tovuti|title=14th World Conference on Tobacco or Health {{!}} ENWHP|url=https://www.enwhp.org/;?i=portal.en.events.527|accessdate=2022-02-26|work=www.enwhp.org|archive-date=2022-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226111505/https://www.enwhp.org/;?i=portal.en.events.527|url-status=dead}}</ref> lililofanyika [[Mumbai]], [[Uhindi|India]] . <ref name="The Hindu">{{Rejea habari| title = Bloomberg awards announced|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/bloomberg-awards-announced/article327865.ece}}</ref> Yeye ni Mkurugenzi Mtendaji katika Uwajibikaji wa Biashara na Ushiriki wa Umma Afrika (CAPPA) [https://cappaafrica.org/ CAPPA], ambapo ana tajriba ya zaidi ya miongo miwili katika kuandaa mashina, utetezi wa sera na kujenga miungano imara. == Marejeo == {{Reflist}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:wanaharakati wa Nigeria]] elsek5tpfk3sns4hi36ydpv7rhwbsiu Jabari (maana) 0 163285 1580732 1571572 2026-07-20T12:49:56Z Riccardo Riccioni 452 1580732 wikitext text/x-wiki '''Jabari''' ni [[jina]] la: *[[Jabari]] ([[Mwamba (jiolojia)|mwamba]]) *[[Jabari (maumbile)]] *[[Rijili ya Jabari]] *[[Nebula ya Jabari]] {{maana}} t6qzvpb9yipbcedy7pmnp40bh9vjy3b 1580733 1580732 2026-07-20T12:53:16Z Riccardo Riccioni 452 1580733 wikitext text/x-wiki '''Jabari''' ni [[jina]] la: *[[Mwenyezi Mungu]] kama mwenye uweza wa peke yake wa kulazimisha jambo kufanyika *[[Jabari]] ([[kundinyota]]) *[[Rijili ya Jabari]] *[[Nebula ya Jabari]] {{maana}} 4605im540ggoy530ucspm6wda8tuu0h Majadiliano ya mtumiaji:ايـوب 3 169080 1580853 1279236 2026-07-21T00:57:15Z Xqbot 1852 Bot: Fixing double redirect from [[Majadiliano ya mtumiaji:أيوب]] to [[Majadiliano ya mtumiaji:جيمي]] 1580853 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Majadiliano ya mtumiaji:جيمي]] msb3u8v1h2dw58gu829uxzhltjq4262 Tracy Ainsworth 0 170803 1580862 1527388 2026-07-21T03:10:38Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580862 wikitext text/x-wiki '''Tracy Ainsworth''' ni [[Mwanabiolojia|mwanabaiolojia]] wa masuala ya baharini na [[Profesa]] wa Sayansi katika Chuo Kikuu cha [[New South Wales]], anayefanya kazi za utafiti wa miamba ya [[matumbawe]]. Utafiti wake pia unahusu baiolojia ya seli, magonjwa, na kinga. Alitunukiwa [[Medali|nishani]] ya [[Dorothy Hill]] ya sayansi kutoka Chuo cha Sayansi cha Australia( [[Australian Academy of Science]]), kutokana na utafiti wake juu ya miamba ya matumbawe, mikazo pamoja na athari za halijoto kwenye afya ya matumbawe.<ref>{{Rejea tovuti|title=Aus Coral Reef Soc|date=10 September 2018|url=https://australiancoralreefsociety.org/tracy_ainsworth_commentary/|accessdate=2023-05-21|archive-date=2023-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230530081041/https://australiancoralreefsociety.org/tracy_ainsworth_commentary/|url-status=dead}}</ref> == Kazi == Taaluma ya Ainsworth imechunguza athari za kimazingira kwenye matumbawe, hasa matumbawe yanayojenga miamba, pamoja na mwingiliano baina ya viumbe.<ref>{{Rejea tovuti|date=2021-05-07|title=Reef Matters Seminar Series: Prof. Tracy Ainsworth and Dr /ref> Coulson Lantz|url=https://australiancoralreefsociety.org/reef-matters-seminar-series-prof-tracy-ainsworth-and-dr-coulson-lantz/|access-date=2022-04-14|website=Australian Coral Reef Society|language=en-AU|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518040945/https://australiancoralreefsociety.org/reef-matters-seminar-series-prof-tracy-ainsworth-and-dr-coulson-lantz/|url-status=dead}}</ref> Pia anasoma mfumo wa viumbe wanaotegemea viumbe wengine(symbioses) na milipuko ya magonjwa. Utafiti wake kuhusu bakteria wanaopatikana kwenye miamba ya matumbawe ulitoa ujuzi kuhusu mifumo ya magonjwa ya matumbawe, jinsi yanavyotokea na nini huyafanya yaendelee..<ref>{{Rejea tovuti|title=Tracy Ainsworth|url=https://gbrrestoration.org/leadership-team/tracy-ainsworth/|access-date=2022-04-14|website=Reef Restoration and Adaptation Program|language=en-AU}}</ref> Ainsworth pia amebainisha aina mbalimbali za bakteria wanaopatikana ndani ya seli ambazo zinaweza kuwa na mchango kwenye matumbawe. Pia amechunguza athari za kuongezeka kwa joto, na mabadiliko ya hali ya hewa, na namna itakavyo athiri matumbawe kwa sasa, na baadaye. Ainsworth amechapisha tafiti kuhusu athari za kupanda kwa joto la maji kwenye matumbawe..<ref>{{Rejea jarida|last1=Leggat|first1=William|last2=Heron|first2=Scott|last3=Fordyce|first3=Alexander|last4=Suggett|first4=David|last5=Ainsworth|first5=Tracy|date=2022-01-01|title=Experiment Degree Heating Week (eDHW) as a novel metric to reconcile and validate past and future global coral bleaching studies|url=https://www.researchgate.net/publication/355338837|journal=Journal of Environmental Management|volume=301|pages=113919|doi=10.1016/j.jenvman.2021.113919|pmid=34731944|s2cid=241822422}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Swahili climate voices]] 258ga1xo9qna309jga61h8eqk6n39zz Majadiliano ya mtumiaji:Mangroves 3 179218 1580877 1323216 2026-07-21T08:29:31Z Neriah 46921 Neriah alihamisha ukurasa wa [[Majadiliano ya mtumiaji:Zanahary]] hadi [[Majadiliano ya mtumiaji:Mangroves]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Zanahary|Zanahary]]" to "[[Special:CentralAuth/Mangroves|Mangroves]]" 1323216 wikitext text/x-wiki {{Karibu}} '''[[Mtumiaji:Edward ambele|Edward ambele]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Edward ambele|majadiliano]])''' 17:25, 12 Machi 2024 (UTC) 6ner0v6df0w07nuch1w3qb6gvikhgfz Mustafa Jaffer Sabodo 0 180003 1580792 1580697 2026-07-20T14:59:59Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1580792 wikitext text/x-wiki '''Mustafa Jaffer Sabodo''' (14 Mei 1942 <ref>[https://dailynews.co.tz/tanzanias-business-tycoon-mustafa-sabodo-passes-away/ Tanzania’s business tycoon Mustafa Sabodo passes away]</ref> – 23 Machi 2024) alikuwa mwanauchumi, mshauri wa masuala ya kimataifa ya ufadhili wa madeni, na mfanyabiashara kutoka nchini [[Tanzania]]. Alikuwa na maslahi ya kibiashara nchini [[India]], [[Ufaransa]], [[Kenya]], [[Sudan]], [[Nigeria]], na [[Zimbabwe]]. == Maisha na kazi == Mustafa Jaffer Sabodo alizaliwa [[Lindi (mji)|Lindi]], Tanganyika (sasa Tanzania bara) kwa wazazi wenye asili ya Uhindi. Mwaka 2003, alijitolea kufadhili ukuaji wa [[Jamii kunde|msukumo]] kwa ajili ya kuuza nje kwa kiasi cha [[Shilingi ya Tanzania|TSh.&nbsp;]]100&nbsp;milioni. <ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.nationaudio.com/News/EastAfrican/11082003/Regional/Regional11.html/ |title=Dar Businessman Donates $0.1m for Pulse Production |accessdate=2024-04-04 |archive-date=2017-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170306101128/http://www.nationaudio.com/News/EastAfrican/11082003/Regional/Regional11.html |url-status=dead }}</ref> Bahati Nasibu ya Taifa [[Mwalimu Nyerere Foundation]] ndiyo iliyoibuliwa na Sabodo, ambaye alitoa [[Shilingi ya Tanzania|TSh&nbsp;]]800&nbsp;milioni kuelekea mradi ulioanzisha bahati nasibu hiyo. <ref>[http://www.ippmedia.com/ipp/guardian/2006/06/06/67836.html/ Mwalimu Nyerere Foundation Lottery begins in earnest]</ref> Sabodo alifariki tarehe 23 Machi 2024, Masaki, jijini Dar es Salaam, akiwa na umri wa miaka 81. <ref>{{Rejea habari|title=Tanzanian billionaire Mustafa Sabodo passes away at 82|url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/tanzanian-billionaire-mustafa-sabodo-passes-away-at-82-4566548|publisher=The Citizen|date=23 March 2024}}</ref> ==Tanbihi== {{Reflist}} [[Jamii:Waliofariki 2024]] [[Jamii:Waliozaliwa 1942]] [[Jamii:Wajasiriamali wa Tanzania]] khjx5vnrrxlgd9r4o2ghv0aspl58tja Rita Aciro 0 183534 1580824 1524427 2026-07-20T18:47:35Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580824 wikitext text/x-wiki [[File:Rita Aciro.jpg|thumb|'''Rita Aciro''']] '''Rita Aciro''' ni mtetezi wa [[haki za binadamu]] kutoka nchini [[Uganda]] na [[mkurugenzi]] mtendaji wa mtandao wa wanawake wa Uganda (UWONET)<ref name=":0">{{Rejea tovuti |last=Amamukirori |first=Betty |title=Activist Ritah Aciro wins 2021 EU human rights defenders’ award |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/100218 |access-date=2022-06-15 |website=New Vision |language=en}}</ref>. Aciro alopokea tuzo ya watetezi wa haki za kibinadamu kutoka [[Umoja wa Ulaya|umoja wa ulaya]] [[2021]]<ref name=":1">{{Rejea tovuti |last=Ninyesiga |first=Robert |date=2021-05-03 |title=Rita Aciro Scoops the 2021 EU Human Rights Defenders Award |url=https://ngoforum.or.ug/2021/05/03/rita-aciro-scoops-2021-eu-human-rights-defenders-award |access-date=2022-06-15 |website=NGO Forum |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413132031/https://ngoforum.or.ug/2021/05/03/rita-aciro-scoops-2021-eu-human-rights-defenders-award/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":2">{{Rejea tovuti |last=Nassuuna |first=Noelyn |date=2021-04-30 |title=Uganda’s Rita Aciro wins EU rights defenders award |url=https://www.kfm.co.ug/news/ugandas-rita-aciro-wins-eu-rights-defenders-award.html |access-date=2022-06-15 |website=93.3 KFM |language=en-US |archive-date=2022-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628032051/https://www.kfm.co.ug/news/ugandas-rita-aciro-wins-eu-rights-defenders-award.html |url-status=dead }}</ref><ref name=":3">{{Rejea tovuti |last=Musinguzi |first=Bamuturaki |date=2021-05-08 |title=Aciro wins EU Human Rights Defenders’ Award 2021 |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/magazine/aciro-wins-eu-human-rights-defenders-award-2021-3392584 |access-date=2022-06-15 |website=The East African |language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |last=Nakiyimba |first=Gloria |date=2021-08-01 |title=UWONET's Aciro scoops EU human rights defenders' award |url=https://capitalradio.co.ug/news/2021-08-01-uwonets-aciro-scoops-eu-human-rights-defenders-award/ |access-date=2022-06-15 |website=Capital Radio |language=en-KE |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515125818/https://capitalradio.co.ug/news/2021-08-01-uwonets-aciro-scoops-eu-human-rights-defenders-award/ |url-status=dead }}</ref>. ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[jamii: 1959]] [[jamii:watu walio hai]] [[jamii:Wiki4HumanRights 2024]] [[jamii:Africa Wiki Challenge Arusha]] [[jamii:wanawake wa Uganda]] [[jamii:Mashindano ya uandishi wa makala za haki za binadamu]] [[jamii:Wanaharakati wa Uganda]] st79ewq39fzincnvcvwqbj8ci1z0kwv Majadiliano ya mtumiaji:Don Malya 3 184301 1580768 1574143 2026-07-20T14:01:05Z Riccardo Riccioni 452 /* Viungo vya ndani */ 1580768 wikitext text/x-wiki {{Karibu}} '''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 13:46, 14 Julai 2024 (UTC) == Pitia Marekebisho == Ndugu, hongera kwa juhudi zako, ila naomba upitie makala zako jinsi zilivyorekebishwa ili usirudie makosa yaleyale. Hasa usiache makala bila vyanzo, walau kimoja! Amani kwako '''[[Mtumiaji:Justine Msechu|Justine Msechu]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Justine Msechu|majadiliano]])''' 12:10, 10 Aprili 2026 (UTC) :Mojawapo ni kuweka katika Wikipedia ya Kiswahili marejeo kwenda Wikipedia ya Kiingereza. Hii haikubaliki. Badala yake weka marejeo asili yaliyotumika katika toleo la Kiingereza. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 07:07, 27 Aprili 2026 (UTC) ::Kwa kuwa husikii, nimekusimamisha kwa siku 1 upate nafasi ya kupitia marekebisho tuliyofanyia makala zako za harakaharaka. Hivyo utajifunza kutunga kurasa za maana. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 12:28, 27 Aprili 2026 (UTC) :::Ndugu, lebo ya mbegu iwekwe baada ya ile ya reflist. Naomba urekebishe makala zako. Asante! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 13:45, 12 Mei 2026 (UTC) ::::Pia, marejesho kutoka Wikipedia nyingine hayatakiwi kamwe! Tazama makala yako ya mwisho. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 13:55, 12 Mei 2026 (UTC) ::::sawa nafanyia kazi asanteh. '''[[Mtumiaji:Don Malya|Don Malya]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Don Malya#top|majadiliano]])''' 16:22, 12 Mei 2026 (UTC) :::::Ndugu Naona unasahau kuweka jamii za muhimu kwenye makala zako mfano makala ya [[Lucia Basson]] ulipaswa kuweka jamii kama '''Jamii:Wanasiasa wa Namibia''', lakini maka zote auweki, zingatia jamii. Amani kwako! '''[[Mtumiaji:Justine Msechu|Justine Msechu]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Justine Msechu|majadiliano]])''' 03:42, 21 Mei 2026 (UTC) ::::::asante, nafanyia marekebisho makala nilizosahau kuweka jamii kuu '''[[Mtumiaji:Don Malya|Don Malya]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Don Malya#top|majadiliano]])''' 04:08, 21 Mei 2026 (UTC) == Mradi wa Nchi == Kumekuwa na migogoro mingi kuhusu majina ya makala za nchi katika Wikipedia, lakini bado hakujawahi kuwa na mjadala wa kina wa kutatua suala hilo. Kuna mradi wa [[Wikipedia:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]] chini ya [[WP:Mradi wa Nchi]] unaolenga kushughulikia tatizo hili, lakini kufanikisha hilo kunahitaji uhamasishaji na ushiriki mkubwa zaidi wa jamii. Hivyo basi, nawaomba mshiriki katika kusaidia kutatua migogoro hii ya majina; iwe unaunga mkono au unapinga pendekezo lolote, tafadhali toa maoni na mawazo yako. Baadhi ya mapendekezo yanayoweza kuhitaji mjadala mdogo kabla ya kuidhinishwa ni pamoja na [[WP:Mradi wa Nchi/Guinea]] na [[WP:Mradi wa Nchi/Guinea Bisau]], na unaweza kuanza kushiriki huko. Ikiwa una maoni au mapendekezo mengine yoyote, tafadhali nijulishe. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 06:09, 15 Mei 2026 (UTC) :Kwa vyovyote, Kongo ni jina la hakika, isipokuwa la nchi mbili tofauti. Ukiandika makala kuhusu watu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, tafadhali usiandike tu Kongo. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:17, 26 Mei 2026 (UTC) ::Asante kwa kunisikiliza, ila ingekuwa vizuri kama ungeweka katika mabano <nowiki>[[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]</nowiki>, si Kongo tu. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 12:13, 27 Mei 2026 (UTC) ==Mito== Ndugu, unapoongeza taarifa katika makala zilizopo, uwe makini zaidi usifute zile zilizopo. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 09:46, 13 Juni 2026 (UTC) :asante kwa maelekezo, nafanyia kazi '''[[Mtumiaji:Don Malya|Don Malya]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Don Malya#top|majadiliano]])''' 14:53, 13 Juni 2026 (UTC) == Viungo vya ndani == Hujambo! Epuka kuanza makala bila viungo kwa kurasa nyingine (dead end pages). Ili kuongeza viungo, tumia [[ ]]. Hii husaidia kurahisisha usomaji na kufanya makala iwe rahisi kupatikana. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 05:48, 17 Juni 2026 (UTC) :Ulikuwa unafanya vizuri, lakini sasa unazidi kulipua ilimradi upate tuzo. Si ustaarabu. Uwe makini zaidi. Angalia nilivyosahihisha walau kidogo baadhi ya kurasa zako. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 09:13, 17 Juni 2026 (UTC) ::Nimefanya marekebisho makala zote nilizoandika kwa makosa, Asante. '''[[Mtumiaji:Don Malya|Don Malya]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Don Malya#top|majadiliano]])''' 16:41, 17 Juni 2026 (UTC) ==Kufuta maboresho yangu== Ndugu, leo umerejesha mara mbili maboresho yangu. Unajiamini mno! Huoni kwamba mtu aliyefariki mwaka 2015 akiwa na umri wa miaka 26 alizaliwa karne ya 20? Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:00, 20 Julai 2026 (UTC) dj3fm1im35ak5dwqzb76tpkvcpul0cy 1580804 1580768 2026-07-20T15:49:27Z Don Malya 61486 /* Kufuta maboresho yangu */ Jibu 1580804 wikitext text/x-wiki {{Karibu}} '''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 13:46, 14 Julai 2024 (UTC) == Pitia Marekebisho == Ndugu, hongera kwa juhudi zako, ila naomba upitie makala zako jinsi zilivyorekebishwa ili usirudie makosa yaleyale. Hasa usiache makala bila vyanzo, walau kimoja! Amani kwako '''[[Mtumiaji:Justine Msechu|Justine Msechu]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Justine Msechu|majadiliano]])''' 12:10, 10 Aprili 2026 (UTC) :Mojawapo ni kuweka katika Wikipedia ya Kiswahili marejeo kwenda Wikipedia ya Kiingereza. Hii haikubaliki. Badala yake weka marejeo asili yaliyotumika katika toleo la Kiingereza. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 07:07, 27 Aprili 2026 (UTC) ::Kwa kuwa husikii, nimekusimamisha kwa siku 1 upate nafasi ya kupitia marekebisho tuliyofanyia makala zako za harakaharaka. Hivyo utajifunza kutunga kurasa za maana. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 12:28, 27 Aprili 2026 (UTC) :::Ndugu, lebo ya mbegu iwekwe baada ya ile ya reflist. Naomba urekebishe makala zako. Asante! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 13:45, 12 Mei 2026 (UTC) ::::Pia, marejesho kutoka Wikipedia nyingine hayatakiwi kamwe! Tazama makala yako ya mwisho. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 13:55, 12 Mei 2026 (UTC) ::::sawa nafanyia kazi asanteh. '''[[Mtumiaji:Don Malya|Don Malya]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Don Malya#top|majadiliano]])''' 16:22, 12 Mei 2026 (UTC) :::::Ndugu Naona unasahau kuweka jamii za muhimu kwenye makala zako mfano makala ya [[Lucia Basson]] ulipaswa kuweka jamii kama '''Jamii:Wanasiasa wa Namibia''', lakini maka zote auweki, zingatia jamii. Amani kwako! '''[[Mtumiaji:Justine Msechu|Justine Msechu]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Justine Msechu|majadiliano]])''' 03:42, 21 Mei 2026 (UTC) ::::::asante, nafanyia marekebisho makala nilizosahau kuweka jamii kuu '''[[Mtumiaji:Don Malya|Don Malya]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Don Malya#top|majadiliano]])''' 04:08, 21 Mei 2026 (UTC) == Mradi wa Nchi == Kumekuwa na migogoro mingi kuhusu majina ya makala za nchi katika Wikipedia, lakini bado hakujawahi kuwa na mjadala wa kina wa kutatua suala hilo. Kuna mradi wa [[Wikipedia:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]] chini ya [[WP:Mradi wa Nchi]] unaolenga kushughulikia tatizo hili, lakini kufanikisha hilo kunahitaji uhamasishaji na ushiriki mkubwa zaidi wa jamii. Hivyo basi, nawaomba mshiriki katika kusaidia kutatua migogoro hii ya majina; iwe unaunga mkono au unapinga pendekezo lolote, tafadhali toa maoni na mawazo yako. Baadhi ya mapendekezo yanayoweza kuhitaji mjadala mdogo kabla ya kuidhinishwa ni pamoja na [[WP:Mradi wa Nchi/Guinea]] na [[WP:Mradi wa Nchi/Guinea Bisau]], na unaweza kuanza kushiriki huko. Ikiwa una maoni au mapendekezo mengine yoyote, tafadhali nijulishe. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 06:09, 15 Mei 2026 (UTC) :Kwa vyovyote, Kongo ni jina la hakika, isipokuwa la nchi mbili tofauti. Ukiandika makala kuhusu watu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, tafadhali usiandike tu Kongo. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:17, 26 Mei 2026 (UTC) ::Asante kwa kunisikiliza, ila ingekuwa vizuri kama ungeweka katika mabano <nowiki>[[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]</nowiki>, si Kongo tu. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 12:13, 27 Mei 2026 (UTC) ==Mito== Ndugu, unapoongeza taarifa katika makala zilizopo, uwe makini zaidi usifute zile zilizopo. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 09:46, 13 Juni 2026 (UTC) :asante kwa maelekezo, nafanyia kazi '''[[Mtumiaji:Don Malya|Don Malya]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Don Malya#top|majadiliano]])''' 14:53, 13 Juni 2026 (UTC) == Viungo vya ndani == Hujambo! Epuka kuanza makala bila viungo kwa kurasa nyingine (dead end pages). Ili kuongeza viungo, tumia [[ ]]. Hii husaidia kurahisisha usomaji na kufanya makala iwe rahisi kupatikana. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 05:48, 17 Juni 2026 (UTC) :Ulikuwa unafanya vizuri, lakini sasa unazidi kulipua ilimradi upate tuzo. Si ustaarabu. Uwe makini zaidi. Angalia nilivyosahihisha walau kidogo baadhi ya kurasa zako. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 09:13, 17 Juni 2026 (UTC) ::Nimefanya marekebisho makala zote nilizoandika kwa makosa, Asante. '''[[Mtumiaji:Don Malya|Don Malya]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Don Malya#top|majadiliano]])''' 16:41, 17 Juni 2026 (UTC) ==Kufuta maboresho yangu== Ndugu, leo umerejesha mara mbili maboresho yangu. Unajiamini mno! Huoni kwamba mtu aliyefariki mwaka 2015 akiwa na umri wa miaka 26 alizaliwa karne ya 20? Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:00, 20 Julai 2026 (UTC) :Samahani sana, nilikuwa nafanya marekebisho nilipokosea, sijapitia mabadiliko ya hivi karibuni uliyoyafanya. '''[[Mtumiaji:Don Malya|Don Malya]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Don Malya#top|majadiliano]])''' 15:49, 20 Julai 2026 (UTC) 1kdt9sxpva2souf56wwfznwuk07i4ri Ayo Akínwándé 0 186268 1580971 1481539 2026-07-21T15:50:28Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580971 wikitext text/x-wiki '''Ayo Akínwándé''' (alizaliwa [[Lagos]], [[Nigeria]]) ni [[msanii]] wa kisasa wa [[sanaa]] za kuona, mhifadhi wa [[maonyesho]], na [[mwandishi]] kutoka Nigeria. Anajulikana kwa michoro yake angavu ya multimedia na kazi zake kwenye [[karatasi]]. == Maisha ya awali na Elimu == Ayọ̀ Akínwándé alizaliwa na kukulia huko Lagos, Nigeria. Alisomea [[Usanifu majengo|Usanifu Majengo]] katika [[Chuo Kikuu cha Covenant]] nchini Nigeria.<ref>{{Cite web|date=2021-01-18|title=Ayọ̀ Akínwándé|url=https://www.tique.art/artists/ayo-akinwande/|access-date=2021-08-10|website=Tique {{!}} chapisho la sanaa ya kisasa|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|title=New Page|url=https://www.thegallowgate.art/kobionyameversus|access-date=2021-08-10|website=The Gallow Gate|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-05-17|title=Diary of an Artist During COVID-19 Pandemic: Ayọ̀ Akínwándé|url=https://thesoleadventurer.com/diary-of-an-artist-during-covid-19-pandemic-ayo-akinwande/|access-date=2021-08-10|website=The Sole Adventurer|language=en-US|archive-date=2021-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210810153644/https://thesoleadventurer.com/diary-of-an-artist-during-covid-19-pandemic-ayo-akinwande/|url-status=dead}}</ref> == Maonesho == Baadhi ya maonesho yake binafsi: * ''Power Show III - The God-Fathers Must Be Crazy,'' Darling Foundry, Montreal, Quebec, [[Kanada]] [[2019]].<ref>{{Cite web|title=MutualArt.com - The Web's Largest Art Information Service.|url=https://www.mutualart.com/Exhibition/Ay%E1%BB%8D-Akinwande--Power-Show-III---The-God-/904C475C2A67DC76|access-date=2021-08-10|website=www.mutualart.com|language=en}}</ref> * ''the artist isn't present,'' The Gallow Gate, Glasgow 2019.<ref>{{Cite web|title=thegallowgate.art|url=https://www.thegallowgate.art/the-artist-isnt-present/}}</ref> * ''Power Show II: The God-Fathers Are Not To Blame,'' ''Revolving Art Incubator'', Lagos (Nigeria) [[2018]].<ref>{{Cite news|last=Mitter|first=Siddhartha|date=2019-02-08|title=Lagos, City of Hustle, Builds an Art 'Ecosystem'|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/02/08/arts/design/lagos-nigeria-art-x-art.html|access-date=2021-08-10|issn=0362-4331}}</ref> * ''Power Show I,'' ''Omenka Gallery'', Lagos (Nigeria) 2018. * ''Deaf vs Dumb II'', Makumbusho ya Taifa, Lagos [[2017]].<ref>{{Cite web|title=Fonderie Darling {{!}} Akínwándé, Ayọ̀|url=https://fonderiedarling.org/en/Akinwande-Ayo|access-date=2021-08-10|website=fonderiedarling.org}}</ref> == Machapisho == * 2019 ''“Victor Ehikhamenor: Kutoka Kijijini Hadi Ulimwenguni, na Kurudi Tena”,'' The Art Momentum.<ref>{{Cite web|date=2019-09-02|title=Victor Ehikhamenor: From the Village to the World, and Back Again|url=https://theartmomentum.com/victor-ehikhamenor/|access-date=2021-08-10|website=The Art Momentum|language=en-GB}}</ref> * 2018 ''Kukabiliana na Uhalisia wa Kineja Uliopuuzwa katika Maonesho'' ‘Salvage Therapy’ The Sole Adventurer.<ref>{{Cite web|date=2018-08-21|title=Confronting an Unaddressed Nigerian Reality in the Exhibition 'Salvage Therapy' {{!}} By Ayò Akínwándé|url=https://thesoleadventurer.com/confronting-an-unaddressed-nigerian-reality-in-the-exhibition-salvage-therapy-by-ayo-akinwande/|access-date=2021-08-10|website=The Sole Adventurer|language=en-US|archive-date=2021-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210810153644/https://thesoleadventurer.com/confronting-an-unaddressed-nigerian-reality-in-the-exhibition-salvage-therapy-by-ayo-akinwande/|url-status=dead}}</ref> * [[2020]] ''“Who Art Exhibition Epp?”'', People's Stories Project.<ref>{{Cite web|title=Who art exhibition 'epp'? {{!}} People's Stories Project|url=https://www.psp-culture.com/art/who-art-exhibition-epp/|access-date=2021-08-10|website=www.psp-culture.com|archive-date=2021-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210810153645/https://www.psp-culture.com/art/who-art-exhibition-epp/|url-status=dead}}</ref> == Tazama pia == * [[Lemi Ghariokwu]] * [[Ade Adekola]] ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:wasanii wa Nigeria]] [[jamii:watu walio hai]] [[jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro]] 56k6su9h2re8au2gvzfl6pyebtrrwkp Mtumiaji:FurahaKamili3/ukurasa wa majaribio 2 191247 1580970 1576281 2026-07-21T15:29:05Z FurahaKamili3 68209 1580970 wikitext text/x-wiki [[Faili:Seat_of_the_House_of_Justice.jpg|kulia|thumb|300x300px|[[Nyumba ya Haki ya Ulimwengu]] huko [[Haifa]], [[Israeli]], ndicho chombo cha juu kabisa cha Wabaháʼí]]Dini ya Kibaháʼí ni dini iliyoanzishwa katika karne ya 19 inayofundisha umoja wa Mungu, umoja wa dini, na umoja wa binadamu. Ilianzishwa na [[Baháʼu'lláh]], na ilienea kwanza nchini Iran na katika baadhi ya maeneo ya [[Mashariki ya Kati]], ambako imekabiliwa na mateso ya kudumu tangu mwanzo wake.{{sfn|Affolter|2005}} Wafuasi wa dini hii huitwa Wabaháʼí, na leo wameenea katika nchi na maeneo mengi duniani'''.''' Kwa mujibu wa Dini ya Kibaháʼí, dini zote kuu za ulimwengu zina chanzo kimoja cha kiungu. Katika nyakati tofauti za historia, Mungu amewatuma wajumbe mbalimbali kuwaletea wanadamu mwongozo unaolingana na mahitaji ya wakati wao. Wabaháʼí humtambua [[Baháʼu'lláh]] kuwa Mdhihirishaji wa Mungu kwa wakati huu, ambaye ujumbe wake unalenga kuunganisha wanadamu wote. Katika maandiko yake, anaeleza kwamba "dunia yote ni nchi moja na Binadamu ni raia wake." == Imani ya Kibahá'í == Mafundisho ya [[Bahaʼullah|Baháʼu'lláh]] ndiyo msingi wa imani ya Kibaháʼí. Kiini cha mafundisho hayo ni kanuni tatu: umoja wa Mungu, umoja wa dini, na umoja wa binadamu. Wabaháʼí wanaamini kwamba Mungu hufunua mapenzi yake kwa wanadamu hatua kwa hatua kupitia wadhihirishaji wake. Kupitia ufunuo huo, tabia ya mwanadamu na maisha ya jamii hubadilishwa, na sifa za kiroho na kimaadili hukuzwa. Kwa sababu hiyo, dini hueleweka kuwa mchakato wa ufunuo uendeleao, unaoleta mwendelezo, mpangilio, na umoja katika historia ya binadamu.{{sfn|Smith|2008|p=108–109}} === Mungu === Kulingana na maandiko ya Kibaháʼí, Mungu hufafanuliwa kuwa mmoja, wa milele, ajuaye yote, aliyepo kila mahali, asiyoharibika, na mwenye nguvu zote ambaye ni Muumba wa vitu vyote katika ulimwengu.{{sfn|Smith|2008|p=106}} Kuwepo kwa Mungu huchukuliwa kuwa kwa milele, bila mwanzo wala mwisho. Ingawa Mungu yuko nje ya ufikivu wa moja kwa moja wa mwanadamu, bado anafahamu uumbaji wake na ana mapenzi na kusudi ambalo hulieleza kwa wanadamu kupitia Wajumbe wake wanaoitwa Wadhihirishaji wa Mungu.{{sfn|Smith|2008|p=106–107, 111–112}} Dhana ya Mungu katika imani ya Kibaháʼí ni ya "asili isiyojulikana" ambayo ndiyo chanzo cha uwepo wote na inayotambulika kupitia ufahamu wa sifa za kibinadamu. [nukuu inahitajika] Kwa maana nyingine, mafundisho ya Kibaháʼí kuhusu Mungu pia yana mwelekeo wa kuona ishara za Mungu katika vitu vyote, lakini yanafundisha kwamba uhalisi wa Mungu uko juu ya ulimwengu wa kimwili. Mafundisho ya Kibaháʼí yanasema kwamba Mungu ni mkuu kiasi kwamba mwanadamu hawezi kumwelewa kikamilifu, na kwa msingi huo mwanadamu hawezi kujijengea mwenyewe taswira kamili na sahihi ya Mungu. Kwa hiyo, kumjua Mungu kunawezekana tu kupitia kwa Wadhihirishaji wake, na ufahamu wa kusudi lake na mapenzi yake hupatikana pia kupitia kwao tu.{{sfn|Cole|1982}} Katika Dini ya Kibaháʼí, Mungu mara nyingi hurejelewa kwa vyeo na sifa zake (kwa mfano, Mwenye nguvu zote, au Mwenye upendo kwa wote), na kuna msisitizo mkubwa juu ya umoja wa Mungu mmoja. Mafundisho ya Kibaháʼí yanaeleza kwamba sifa hizi hazitumiki kwa Mungu kwa namna ya moja kwa moja, bali hutumiwa kutafsiri uungu kwa lugha ya kibinadamu na kuwasaidia watu kuelekeza fikra zao kwenye sifa zake katika kumwabudu Mungu ili kukuza uwezo wao katika njia yao ya kiroho.{{sfn|Hatcher|2005}} Kulingana na mafundisho ya Kibaháʼí, kusudi la mwanadamu ni kujifunza kumjua na kumpenda Mungu kwa njia kama vile sala, tafakari, na kuwatumikia wengine.{{sfn|Hatcher|2005}} === Dini === Kutokana na dhana ya Kibaháʼí ya ufunuo uendeleao, Dini zote kuu za ulimwengu ni halali, ambazo waasisi na wahusika wake wakuu huonwa kuwa Wadhihirishaji wa Mungu.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} Historia ya dini hufasiriwa kama mfululizo wa vipindi, ambapo kila Mdhihirishaji huleta ufunuo ulio mpana zaidi na ulioendelea zaidi, unaowasilishwa kama maandiko matakatifu na kupitishwa katika historia kwa kutegemewa kwa viwango tofauti, lakini angalau ukiwa wa kweli katika kiini chake,{{sfn|Stockman|2013|p=40–42}} na unaofaa kwa wakati na mahali ulipofunuliwa.{{sfn|Daume|Watson|1992}} Mafundisho maalumu ya kijamii ya kidini (kwa mfano, mwelekeo wa sala, au vizuizi vya chakula) yanaweza kufutwa na Mdhihirishaji anayefuata ili hitaji linalofaa zaidi kwa wakati na mahali liweze kuwekwa. Kinyume chake, kanuni fulani za jumla (kwa mfano, udugu, au hisani) huonwa kuwa za ulimwengu wote na thabiti. Katika Dini ya Kibaháʼí, mchakato huu wa ufunuo endelevu hautakoma; hata hivyo, huonwa kuwa wa mzunguko. === Agano === Wabaháʼí wanatilia mkazo sana umoja, na Baháʼu'lláh aliweka wazi sheria za kuifanya jumuiya ibaki pamoja na kutatua kutokukubaliana. Ndani ya mfumo huu hakuna mfuasi yeyote binafsi anayeweza kupendekeza tafsiri 'iliyovuviwa' au 'yenye mamlaka' ya maandiko, na watu binafsi hukubali kuunga mkono mstari wa mamlaka uliowekwa katika maandiko ya Kibaháʼí.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} Utaratibu huu umeifanya jumuiya ya Wabaháʼí kubaki yenye umoja na umezuia mpasuko wowote mkubwa. Nyumba ya Haki ya Ulimwengu ndiyo mamlaka ya mwisho ya kutatua kutokukubaliana kokote miongoni mwa Wabaháʼí, na majaribio kadhaa ya kuleta mgawanyiko{{sfn|Stockman|2020|p=36–37}} aidha yametoweka au yamebaki kuwa madogo sana. Wafuasi wa migawanyiko hiyo huchukuliwa kuwa wavunja agano na huepukwa.{{sfn|Smith|2008|p=173}} === Kanuni za Kijamii === Wakati [[ʻAbdu'l-Bahá]] aliposafiri kwa mara ya kwanza kwenda Ulaya na Marekani mwaka 1911–1912, alitoa hotuba za hadhara ambazo zilifafanua kanuni za msingi za Dini ya Kibaháʼí.{{sfn|Smith|2008|p=52–53}} Hizi zilijumuisha mafundisho kuhusu usawa wa wanaume na wanawake, umoja wa mbari ya binadamu, haja ya amani ya ulimwengu, na mawazo mengine yaliyochuliwa endelevu ya mwanzoni mwa karne ya 20. Dhana ya umoja wa binadamu, ambayo Wabaháʼí wanaiona kama ukweli wa kale, ni mahali ambapo mawazo mengi yameanzia. Usawa wa mbari ya binadamu na Uondoaji wa utajiri kupita kiasi na umaskini uliokithiri kwa mfano, ni matokeo ya umoja huo.{{sfn|Stockman|2013|p=9}} Matokeo mengine ya dhana hiyo ni haja ya shirikisho la dunia lililoungana, na baadhi ya mapendekezo ya kivitendo ya kuhimiza utekelezaji wake ni pamoja na lugha moja ya ulimwengu wote, mfumo sanifu wa uchumi na vipimo, elimu ya lazima kwa wote, na kuanzishwa kwa mahakama ya kimataifa ya usuluhishi kwa ajili ya kutatua migogoro baina ya mataifa. Kuhusiana na jitihada za amani ya ulimwengu, Baháʼu'lláh alieleza mpango wa mfumo wa pamoja wa usalama wa dunia nzima.{{sfn|Smith|2000|p=266–267}} Nyinginezo ya kanuni za Kibahai za kijamii huzungukia umoja wa kiroho. Dini huchukuliwa kuwa inayoendelea kutoka zama moja hadi nyingine, lakini ili kutambua Ufunuo mpya, mtu anapaswa kujitenga na tamaduni na ukweli uchunguzwe kwa kujitegemea. Wabaháʼí hufundishwa kuiona dini kama chanzo cha umoja, na kuona chuki ya kidini kuwa ya uharibifu. Sayansi pia huonwa kuwa yenye upatano na dini ya kweli.{{sfn|Iranica-The Faith|1988}} Ingawa Baháʼu'lláh na ʻAbdu'l-Bahá waliita kuwepo kwa dunia iliyoungana iliyo huru kutokana na vita, pia wanatarajia kwamba kwa muda mrefu, amani ya kudumu (Amani Kuu Kabisa) itaanzishwa na kwamba "ufisadi mkubwa" utasafishwa. Ni muhimu kwamba watu wa dunia waungane chini ya imani ya ulimwengu mzima, wakiwa na sifa za kiroho na maadili ili kukamilisha ustaarabu wa kimwili.{{sfn|Smith|2000|p=266–267}} == '''Historia''' == Mwanzo wa [[Baháʼí|Dini ya Kibaháʼí]] uanzia katika dini ya [[Báb]] na harakati ya Shaykhi iliyotangulia mara moja kabla yake. Báb alikuwa mfanyabiashara ambaye alianza kuhubiri mwaka wa 1844 kwamba yeye ni mjumbe aliyeleta ufunuo mpya wa Mungu, lakini alikataliwa na wengi wa makasisi wa Kiislamu nchini Iran, na akauawa hadharani kwa kosa la uzushi.{{sfn|Hartz|2009|p=11}} Báb alifundisha kwamba Mungu angeleta mjumbe mpya hivi karibuni, na Wabaháʼí humtambua [[Baháʼu'lláh]] kuwa ndiye mjumbe huyo.{{sfn|A.V.|2017}} Ingawa anatambulika kuwa mjumbe wa Mungu kwa haki yake, Báb ameunganishwa kwa karibu sana na teolojia na historia ya Kibaháʼí kiasi kwamba Wabaháʼí huadhimisha kuzaliwa kwake, kifo chake, na kujitangaza kwake kama siku takatifu, na humhesabu kuwa mmoja wa wakuu wa tatu wa Imani (pamoja na Baháʼu'lláh na [[ʻAbdu'l-Bahá]]). Masimulizi ya kihistoria ya harakati ya Kibábí (''The Dawn-Breakers'') huchukuliwa kuwa mojawapo ya vitabu vitatu ambavyo kila Mbaháʼí anapaswa "kuvimudu" na kuvisoma "tena na tena".<ref>From a letter written on behalf of Shoghi Effendi to an individual believer dated 9 June 1932</ref> Mnamo mwaka wa 1892, wakati wa kifo cha Baháʼu'lláh, jamii ya Wabaháʼí ilikuwa bado imejikita hasa nchini Iran na katika Milki ya Ottoman, na wakati huo ilikuwa na wafuasi katika nchi 13 za Asia na Afrika.{{sfn|Taherzadeh|1987|p=125}} Chini ya uongozi wa mwanawe, [[ʻAbdu'l-Bahá]], dini hiyo ilijikita Ulaya na Amerika, na kuimarika nchini Iran, ambako bado inakabiliwa na mateso makali.{{sfn|Affolter|2005}} Kifo cha ʻAbdu'l-Bahá mwaka wa 1921 kinaashiria mwisho wa kipindi kinachoitwa "Zama za Ushujaa" cha Dini ya Kibaháʼí.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === Báb === {{Main|Bab}} Jioni ya tarehe 22 Mei 1844, Siyyid Ali-Muhammad wa [[Shiraz]] alijitangaza kwa ulimwengu na akachukua cheo cha "Báb" (الباب), chenye maana ya "lango", akidai kuwa ndiye [[Mahdi]] anayengojewa katika [[Uislamu wa Kishia]].{{sfn|Affolter|2005}} Hivyo wafuasi wake walijulikana kama Wabábí. Kadiri mafundisho ya Báb yalivyoenea, ambayo [[makasisi]] wa Kiislamu waliyaona kuwa ni kufuru, wafuasi wake walikabiliwa na mateso na dhuluma zilizoongezeka.{{sfn|Daume|Watson|1992}} Migogoro iliongezeka hadi kufikia kuzingirwa kijeshi katika maeneo kadhaa na majeshi ya Shah. Báb mwenyewe alifungwa gerezani na hatimaye akauawa mwaka wa 1850.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} Wabahá’í humwona [[Báb]] kama mtangulizi wa [[Baháʼí|Dini ya Kibaháʼí]], kwa kuwa maandiko ya Báb yaliwasilisha dhana ya "Yule ambaye Mungu atamdhihirisha", mtu wa kimasiya ambaye kuja kwake, kulingana na Wabaháʼí, kulitangazwa katika maandiko yote makuu ya dini za ulimwengu.{{sfn|Daume|Watson|1992}} Na ambaye kudai kuwa yeye ndiye huyo kulifanywa na [[Baháʼu'lláh]], mwanzilishi wa Dini ya Kibaháʼí. Madhabahu ya Báb, iliyoko [[Haifa]], [[Israeli]], ni mahali muhimu pa hija kwa Wabaháʼí. Mabaki ya Báb yaliletwa kwa siri kutoka Iran hadi Nchi Takatifu na hatimaye yakazikwa katika madhabahu iliyojengwa kwa ajili yake mahali palipoainishwa mahsusi na Baháʼu'lláh.{{sfn|Hartz|2009|p=75–76}} Maandishi ya Báb yanachukuliwa na Wabaháʼí kuwa maandiko matakatifu ya dini, ingawa yamebadilishwa na sheria na mafundisho ya Baháʼu'lláh.{{sfn|Smith|2008|p=101}} Maandishi makuu ya Báb yaliyotafsiriwa kwa Kiingereza yamekusanywa katika kitabu kiitwacho ''Selections from the Writings of the Báb'' (1976), ambacho kina takribani maandiko 135 kutoka maandishi ya Báb.{{sfn|Smith|2008|p=102}} === Bahá'u'lláh === {{Main|Bahaʼullah }} Mírzá Husayn ʻAlí Núrí alikuwa miongoni mwa wafuasi wa awali wa Báb, na baadaye mnamo Agosti 1852, alichukua cheo cha Bahá'u'lláh.{{sfn|Warburg|2006|p=145}} Baadhi ya Wabábí walifanya jaribio lisilofanikiwa la kumuua Shah, Násiri'd-Dín Sháh Qájár. Shah alijibu kwa kuamuru mauaji na, katika baadhi ya matukio, kuwatesa karibu Wabábí 50 mjini Tehran.{{sfn|Warburg|2006|p=146}} Zaidi ya hayo umwagaji damu ulienea kote nchini, na hadi Oktoba mamia zaidi na hadi mwisho wa Desemba maelfu waliripotiwa katika magazeti.<ref>{{*}}{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/10893156/hundreds_of_babis_executed_babibahai/|title=Persia – The Journal de Constantinople|date=3 Nov 1852|newspaper=The Guardian|access-date=Sep 6, 2022|location=London, UK|page=2|via=Newspapers.com}} {{*}}{{Cite news|url=http://www.newspapers.com/clip/871886/hundreds_of_babis_killed_following/|title=Persia|date=17 November 1852|newspaper=The Sun|access-date=Sep 6, 2022|location=Baltimore, MD|page=1|via=Newspapers.com}} {{*}}{{Cite news|url=http://www.britishnewspaperarchive.co.uk/search/results?basicsearch=%22babs%20was%20awful%2C%20and%20that%2020%2C000%20or%2030%2C000%22&phrasesearch=%22babs%20was%20awful%2C%20and%20that%2020%2C000%20or%2030%2C000%22&sortorder=score&o=date&d=asc|title=Turkey|date=20 December 1852|newspaper=London Standard|access-date=Sep 6, 2022|location=London, UK|page=3|via=BritishNewspaperArchive.co.uk}}{{subscription required}}</ref> Bahá'u'lláh hakuhusika katika jaribio hilo la mauaji, lakini alifungwa gerezani Tehran hadi kuachiliwa kwake kulipopangwa miezi minne baadaye na balozi wa Urusi, baada ya hapo alijiunga na Wabábí wengine katika uhamisho huko Baghdad.{{sfn|Warburg|2006|p=146–147}} Mara tu baada ya hapo alifukuzwa kutoka Iran na kusafiri hadi Baghdad katika Milki ya Ottoman.{{sfn|Hutter|2005|p=737–740}} Huko Baghdad, uongozi wake uliamsha upya wafuasi wa Báb waliokuwa wakiteswa nchini Iran, hivyo maafisa wa Irani wakaomba aondolewe, jambo lililosababisha kuitwa kwake kwenda Konstantinopoli (sasa [[Istanbul]]) na Sultani wa Ottoman. Mnamo 1863, wakati wa kufukuzwa kwake kutoka Baghdad, Bahá'u'lláh kwa mara ya kwanza alitangaza mbele ya familia yake na wafuasi wake dai lake la kuwa Mdhihirisho wa Mungu, jambo ambalo alisema alikuwa amelifahamu miaka kadhaa kabla akiwa katika gereza la chini ya ardhi la Tehran. Alikaa Konstantinopoli kwa muda usiofika miezi minne. Baada ya maafisa wa Ottoman kupokea nyaraka za adhabu kutoka kwa Bahá'u'lláh, walimgeukia na kumweka chini ya kifungo cha nyumbani huko Adrianopoli (sasa [[Edirne]]), ambako alikaa kwa miaka minne, hadi amri ya kifalme ya mwaka 1868 ilipowahamisha Wababi wote ama [[Cyprus]] au 'Akká. 'Akka, ambao wakati huo ulikuwa katika jimbo la Ottoman la Syria na leo uko katika dola ya Israeli, ulikuwa mji wenye kuta na lango la nchi kavu pamoja na lango la baharini, ambapo wageni wote walikaguliwa. Hivyo ilikuwa rahisi sana kuwazuia mahujaji wa Kiajemi waliokuwa wakisafiri kwenda kwa Bahá'u'lláh, hasa kwa kuwa Wazalí waliokuwa wamefungwa mjini humo (wafuasi wa Mírzá Yaḥyá) pia walikuwa wakitoa taarifa mara moja kuhusu Mbaháʼí yeyote aliyefaulu kuwapita walinzi wa langoni. 'Akka ilitumiwa na serikali ya Ottoman kama mahali pa kifungo kwa wafungwa wa kisiasa. Hali za mji huo zilikuwa mbaya sana kiafya kiasi kwamba iliaminika kwamba wale ambao hawakuwa wamezoea hali hizo wangekufa upesi.<ref name=":0">{{Cite book|title=The world of the Bahá'í Faith|last=Stockman|first=Robert|date=2022|publisher=Routledge|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Abingdon, Oxon ; New York|pages=325}}</ref> Katika eneo la [[Israeli]] ya sasa, katika koloni ya adhabu ya Ottoman ya ʻAkká au karibu nayo, Baháʼu'lláh alitumia sehemu iliyobaki ya maisha yake. Mwanzoni baada ya kifungo kikali na chenye masharti magumu, aliruhusiwa kuishi katika nyumba karibu na ʻAkká, ingawa bado alikuwa mfungwa rasmi wa mji huo.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} Alifariki mwaka wa 1892. Wabaháʼí huchukulia mahali pake pa kupumzika huko Bahjí kuwa Qiblih wanakoelekea kila siku wanaposali.{{sfn|Smith|2008|p=20–21, 28}} Aliandika zaidi ya maandiko 18,000 katika [[Kiarabu]] na [[Kifarsi]] wakati wa uhai wake, ambayo ni asilimia 8 tu ndiyo yametafsiriwa kwa [[Lugha ya Kiingereza|Kiingereza]].{{sfn|Stockman|2013|p=2}} Katika kipindi chake huko Adrianopoli, alianza kutangaza utume wake kama mjumbe wa Mungu katika barua alizoziandikia watawala wa kidini na wa kidunia wa dunia, wakiwemo [[Papa Pius IX]], [[Napoleon III]] na [[Malkia Victoria]].{{sfn|Berry|2004}} === ʻAbdu'l-Bahá === {{Main|ʻAbdu'l-Bahá}} Abbás Effendi alikuwa mwana mkubwa wa Bahá'u'lláh, anayejulikana kwa cheo cha ʻAbdu'l-Bahá ("Mtumishi wa Bahá"). Baba yake aliacha wosia uliomteua ʻAbdu'l-Bahá kuwa kitovu cha agano la jamii ya Wabaháʼí.{{sfn|Hartz|2009|p=73–76}} ʻAbdu'l-Bahá alishiriki na baba yake kipindi kirefu cha uhamisho na kifungo, ambacho kiliendelea hadi kuachiliwa kwa ʻAbdu'l-Bahá mwaka wa 1908 kutokana na Mapinduzi ya Waturuki Vijana. Baada ya kuachiliwa kwake, alisafiri, akatoa hotuba, akafundisha na kuishi maisha ya kuonesha wazi kanuni za Dini ya Kibaháʼí, huku akiendeleza mawasiliano kwa barua na jumuiya za waumini na watu binafsi.{{sfn|Hutter|2005|p=737–740}} Tangu mwanzo wa maisha yake, ʻAbdu'l-Bahá alishiriki magumu ya baba yake kutokana na mateso ya Wabábí nchini Iran na baadaye wakati wa uhamisho wao kutoka Tehran kwenda Baghdad, Istanbul, Edirne na ‘Akká. Alikuwa mshirika wa karibu wa Baháʼu'lláh, msimamizi mkuu na mwakilishi wa kuaminika wa mambo ya nje katika Milki ya Ottoman. Kwa Wabaháʼí, ʻAbdu'l-Bahá ni "Mwalimu", kama alivyoitwa na baba yake, na ndiye mfano bora wa mafundisho ya Kibaháʼí.<ref>{{Cite book|title=The world of the Bahá'í Faith|last=Stockman|first=Robert|date=2022|publisher=Routledge|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Abingdon, Oxon ; New York|pages=71}}</ref> Kufikia mwaka wa 2020, kuna zaidi ya hati 38,000 zilizopo zinazojumuisha maneno ya [[ʻAbdu'l-Bahá]].{{sfn|Yazdani|2022}} Ni sehemu tu ya hati hizi ambayo imetafsiriwa kwa [[Lugha ya Kiingereza|Kiingereza]]. Miongoni mwa maandiko yake maarufu ni ''Siri ya Ustaarabu wa Kimungu'', ''Baadhi ya Maswali Yaliyojibiwa'', ''Waraka kwa Auguste-Henri Forel'', ''Nyaraka za Mpango wa Kimungu'', na ''Waraka kwa Hague''.{{sfn|Yazdani|2022}} Zaidi ya hayo, wakati wa safari zake za Magharibi, maandishi ya hotuba zake nyingi yalichapishwa katika matoleo mbalimbali kama vile ''Paris Talks''. === Shoghi Effendi === {{Main|Shoghi Effendi }} Kitáb-i-Aqdas cha Baháʼu'lláh na Wasia na Agano la ʻAbdu'l-Bahá ni nyaraka za msingi za utawala wa Kibaháʼí. Baháʼu'lláh aliamuru kuanzishwa kwa Nyumba ya Haki ya Ulimwengu inayochaguliwa, na ʻAbdu'l-Bahá alianzisha ulinzi wa kurithi unaoteuliwa na akafafanua uhusiano kati ya taasisi hizo mbili.{{sfn|Smith|2008|p=55–57}} Katika wasia wake ʻAbdu'l-Bahá alimteua mjukuu wake mkubwa, Shoghi Effendi, kuwa Mlinzi wa Dini ya Kibaháʼí. Shoghi Effendi alitumikia kama mkuu wa dini hiyo kwa miaka 36 hadi kifo chake.{{sfn|Smith|2008|p=55}} [[Picha:Shoghi_Effendi2.jpg|thumb|Shoghi Effendi, mjukuu wa ʻAbdu'l-Bahá]] Katika maisha yake yote, Shoghi Effendi alitafsiri maandiko ya Kibaháʼí; aliendeleza mipango ya kimataifa kwa ajili ya kupanua jumuiya ya Wabaháʼí; alikuza Kituo cha Ulimwengu cha Wabaháʼí; aliendesha mawasiliano mapana na jumuiya na watu binafsi kote duniani; na alijenga muundo wa kiutawala wa dini, akiitayarisha jumuiya kwa ajili ya uchaguzi wa Nyumba ya Haki ya Ulimwengu.{{sfn|Hutter|2005|p=737–740}} Alifariki dunia bila kutarajiwa tarehe 4 Novemba 1957 huko London, Uingereza, baada ya ugonjwa wa muda mfupi, katika hali ambayo haikuruhusu kuteuliwa kwa mrithi.{{sfn|Smith|2008|p=58–69}} Mnamo mwaka wa 1937, Shoghi Effendi alianza Mpango wa Miaka Saba kwa Wabaháʼí wa Amerika Kaskazini, ukifuatiwa na mpango wa pili mwaka wa 1946. Mwaka wa 1953, alianza mpango wa kwanza wa kimataifa, Msalaba wa Miaka Kumi wa Dunia. Mpango huu ulijumuisha malengo makubwa sana ya kupanua jumuiya na taasisi za Kibaháʼí, kutafsiri maandiko ya Kibaháʼí katika lugha nyingi mpya, na kuwapeleka mapainia wa Kibaháʼí katika nchi ambazo hapo awali hazikuwa zimefikiwa.{{sfn|Smith|2008|p=64}} Alitangaza katika barua wakati wa Msalaba wa Miaka Kumi kwamba ungefuatiwa na mipango mingine chini ya uongozi wa Nyumba ya Haki ya Ulimwengu, ambayo ilichaguliwa mwaka wa 1963 mwishoni mwa kampeni hiyo. Shoghi Effendi aliacha alama kubwa juu ya jumuiya ya Wabaháʼí ambayo hadi leo inaendelea kuwa na athari ya kina. Ufafanuzi wake wa maandiko ya Kibaháʼí unachukuliwa kuwa wa mamlaka, hivyo ni wa msingi kwa uelewa wa teolojia na sheria ya Kibaháʼí, pamoja na mafundisho ya kijamii ya Kibaháʼí. Maandishi yake kuhusu utawala wa Kibaháʼí yanaendelea kuwa chanzo muhimu cha mwongozo kuhusu jinsi asasi za Kibaháʼí zinavyopaswa kufanya kazi.<ref name=":0" /> === Nyumba ya Haki ya Ulimwengu === {{Main|Nyumba ya Haki ya Ulimwengu }} Tangu mwaka wa 1963, Nyumba ya Haki ya Ulimwengu imekuwa asasi ya juu kabisa iliyochaguliwa ya Dini ya Kibaháʼí. Majukumu ya jumla ya asasi hii ya kimungu yamefafanuliwa kupitia maandiko ya Baháʼu'lláh na kufafanuliwa zaidi katika maandiko ya ʻAbdu'l-Bahá na Shoghi Effendi. Majukumu haya yanajumuisha ufundishaji na elimu, kutekeleza sheria za Kibaháʼí, kushughulikia masuala ya kijamii, na kuwajali wanyonge na maskini.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} [[Picha:Seat_of_the_House_of_Justice.jpg|kushoto|thumb|Makao ya Nyumba ya Haki ya Ulimwengu huko Haifa]] Kuanzia na Mpango wa Miaka Tisa ulioanza mwaka wa 1964, Nyumba ya Haki ya Ulimwengu imekuwa ikielekeza kazi ya jamii ya Wabaháʼí kupitia mfululizo wa mipango ya kimataifa ya miaka kadhaa.{{sfn|Smith|Momen|1989}} Kuanzia na Mpango wa Miaka Tisa ulioanza mwaka wa 1964, uongozi wa Kibaháʼí ulitafuta si tu kuendeleza upanuzi wa dini, bali pia "kuwaimarisha" waumini wapya, yaani kuongeza maarifa yao kuhusu mafundisho ya Kibaháʼí.{{sfn|Fozdar|2015}} Katika muktadha huu, katika miaka ya 1970, Taasisi ya Ruhi ilianzishwa nchini Kolombia na Wabaháʼí ili kutoa kozi fupi juu ya imani za Kibaháʼí, zenye urefu wa mwishoni mwa juma hadi siku tisa.{{sfn|Fozdar|2015}} Taasisi inayohusiana nayo, Ruhi Foundation, ambayo lengo lake lilikuwa kuwaimarisha Wabaháʼí wapya kwa njia ya utaratibu, ilisajiliwa mwaka wa 1992, na tangu mwishoni mwa miaka ya 1990 kozi za Taasisi ya Ruhi zimekuwa njia kuu ya kuongeza uelewa wa mafundisho ya Kibaháʼí duniani kote.{{sfn|Fozdar|2015}} Kufikia mwaka wa 2013 kulikuwa na zaidi ya taasisi 300 za mafunzo za Kibaháʼí duniani kote na watu 100,000 walikuwa wakishiriki katika kozi hizo. Kozi za Taasisi ya Ruhi hufundisha jamii jinsi ya kuandaa zenyewe, miongoni mwa shughuli nyingine, madarasa ya elimu ya kiroho kwa watoto na vijana. Kwa jamii ya Kibaháʼí ya wakati huu, Nyumba ya Haki ya Ulimwengu pia imehimiza ushiriki katika shughuli za kijamii na kushiriki katika mijadala inayotawala katika jamii.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} Kila mwaka mwezi wa Aprili, Nyumba ya Haki ya Ulimwengu hutuma ujumbe wa 'Ridván' kwa jamii ya Wabaháʼí ulimwenguni kote, ambao huwafahamisha Wabaháʼí kuhusu maendeleo ya sasa na kutoa mwongozo zaidi kwa mwaka unaofuata.{{efn|Ujumbe wote wa Ridván unaweza kupatikana katika [http://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages Bahai.org].}} Katika ngazi ya mahali, kanda na kitaifa, Wabaháʼí huchagua wajumbe wa mabaraza ya kiroho yenye watu tisa, ambayo huendesha shughuli za dini. Pia kuna watu walioteuliwa wanaofanya kazi katika ngazi mbalimbali, ikiwemo ngazi ya mahali na ya kimataifa, ambao hutekeleza kazi ya kueneza mafundisho na kuilinda jamii. Watu hao hawafanyi kazi kama makasisi au mapadri, kwa kuwa Dini ya Kibaháʼí haina tabaka la ukuhani.{{sfn|Daume|Watson|1992}}{{sfn|Smith|2008|p=160}} Nyumba ya Haki ya Ulimwengu ndiyo chombo cha juu kabisa cha uongozi wa Dini ya Kibaháʼí, na wajumbe wake tisa huchaguliwa kila baada ya miaka mitano na wajumbe wa Mabaraza yote ya Kiroho ya Kitaifa.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} Mbaháʼí yeyote mwanaume mwenye umri wa miaka 21 au zaidi anastahili kuchaguliwa kuwa mjumbe wa Nyumba ya Haki ya Ulimwengu; nyadhifa zote nyingine ziko wazi kwa Wabaháʼí wanaume na wanawake.{{sfn|Smith|2008|p=205}} Katika mojawapo ya nyaraka zake Baháʼu'lláh anaandika kwamba "kusudi la msingi la kuhuisha imani kwa Mungu na kwa dini yake ni kulinda maslahi ya wanadamu, kukuza umoja wa jamii ya binadamu, na kuendeleza roho ya upendo na udugu miongoni mwa watu." Kupitia agano lake, Baháʼu'lláh alithibitisha kwamba wajumbe wa jamii ya Wabaháʼí daima watakuwa na kituo cha mamlaka kisichokosea, jambo linalohakikisha umoja wa kudumu na unaoendelea wa jamii. Nyumba ya Haki ya Ulimwengu sasa ndiyo kituo hicho cha mamlaka, chenye wajibu wa kushughulikia masuala yanayohusiana na kutekeleza utaratibu wa dunia uliotabiriwa na Baháʼu'lláh. Hivyo basi, miongoni mwa mamlaka na majukumu yake mengine mengi, hutatua matatizo yanayohitaji ufafanuzi au ambayo yanaweza kuwa chanzo cha mizozo, husimamia maendeleo ya Hoja na usimamizi wa mambo yake, huweka sheria na kanuni zinazohitajika kwa maendeleo endelevu ya jamii, na hutoa mfululizo endelevu wa mwongozo unaotia moyo na kuandaa jitihada za Wabaháʼí na washirika wao katika kukuza umoja wa wanadamu.<ref name=":0" /> == Mafundisho na kanuni == Kanuni kuu za Dini ya Kibaháʼí ni - * Mungu ni mmoja * Dini zote zina chanzo kimoja<ref name=":0" /> * Amani ya dunia na umoja wa dunia * Haki kwa wote * Usawa wa wanawake na wanaume * Elimu ya lazima kwa wote<ref name=":0" /> * Maelewano ya sayansi na dini * Suluhisho la umasikini na utajiri uliopitiliza * Suluhisho la kiroho kwa matatizo ya kimwili<ref name=":0" /> Mifano kadhaa ya mafundisho ya Bahá'u'lláh kuhusu mwenendo wa mtu binafsi ni yafuatayo ambayo ni ya lazima au yanahimizwa kwa wafuasi wake: * Wabaháʼí wenye umri wa zaidi ya miaka 15 wanapaswa kusoma binafsi kila siku sala moja ya lazima, kwa kutumia maneno na umbo maalum yaliyoainishwa.{{sfn|Schaefer|2002|p=334}} * Mbali na sala ya lazima ya kila siku, Wabaháʼí wanapaswa kusali kila siku na kufanya tafakari pamoja na kujifunza maandiko matakatifu.{{sfn|Smith|2008|p=161–162}} * Wabaháʼí watu wazima, isipokuwa kwa baadhi ya msamaha, wanapaswa kufunga saumu ya siku kumi na tisa kila mwaka wakati wa saa za mchana katika mwezi wa Machi.{{sfn|Schaefer|2002|p=339–340}} * Kuna masharti maalum ya maziko ya Kibaháʼí, yakiwemo sala maalum inayopaswa kusomwa wakati wa mazishi. Kutilia manukato au dawa mwilini wa marehemu na kuchoma maiti kunakataliwa.{{sfn|Iranica-Burial|2020}} === Makatazo === Yafuatayo ni baadhi ya matendo ya mwenendo binafsi ambayo yamekatazwa au yamehimizwa kuepukwa katika mafundisho ya Baháʼu'lláh: * Uchongezi na usengenyaji vimekatazwa na kulaaniwa.{{sfn|Schaefer|2002|p=330–332}} * Kunywa na kuuza pombe ni marufuku.{{sfn|Schaefer|2002|p=323}} * Kujamiiana kunaruhusiwa kati ya mume na mke pekee, na kwa hiyo, ngono kabla ya ndoa na ngono nje ya ndoa zote zimekatazwa.{{sfn|Schaefer|2002|p=326}} * Kushiriki katika siasa za vyama ni marufuku.{{sfn|McMullen|2015|p=69, 136, 149, 253–254, 269}} * Kuombaomba kama kazi ni marufuku.{{sfn|Smith|2008|p=154–155}} Utekelezaji wa sheria za kibinafsi, kama vile sala au kufunga, ni wajibu wa mtu binafsi pekee.{{sfn|Schaefer|2002|p=339}} Hata hivyo, kuna nyakati ambapo Mbaháʼí anaweza kuondolewa kiutawala kutoka katika jumuiya kwa kupuuza sheria hadharani, au kwa uasherati wa kupindukia. Kuondolewa huko kunasimamiwa na Baraza la Kiroho la Kitaifa na hakuhusishi kutengwa kabisa.{{sfn|Schaefer|2002|p=348–349}} === Ndoa === Katika Dini ya Kibaháʼí, kusudi la ndoa kimsingi ni kukuza upatano wa kiroho, urafiki na umoja kati ya mwanamume mmoja na mwanamke mmoja, na kutoa mazingira thabiti na yenye upendo kwa malezi ya watoto.{{sfn|Smith|2008|p=164–165}} Mafundisho ya Kibaháʼí kuhusu ndoa huiita kuwa ni ngome ya ustawi na wokovu na huweka ndoa na familia kama msingi wa muundo wa jamii ya wanadamu.{{sfn|Smith|2008|p=164}} Baháʼu'lláh alisifu sana ndoa, alikataza talaka, na alidai usafi nje ya ndoa; Baháʼu'lláh alifundisha kwamba mume na mke wanapaswa kujitahidi kuboresha maisha ya kiroho ya kila mmoja.{{sfn|Momen|2022}} Ndoa za baina ya makabila na baina ya rangi pia zimesifiwa sana katika maandiko yote ya Kibaháʼí.{{sfn|Smith|2008|p=164}} [[Picha:BahaiTempleWilmette.jpg|thumb|Nyumba ya Ibada ya Kibaháʼí nchini Marekani]] Wabaháʼí wanaotamani kufunga ndoa wanashauriwa kupata ufahamu wa kina kuhusu tabia ya mwingine kabla ya kuamua kuoana.{{sfn|Smith|2008|p=164}} Mara mbili watu wanapoamua kuoana, wanapaswa kupata idhini ya wazazi wa pande zote mbili, iwe ni Wabaháʼí au la. Sherehe ya ndoa ya Kibaháʼí ni rahisi; sehemu pekee ya lazima ya ndoa ni kusoma viapo vya ndoa vilivyowekwa na Baháʼu'lláh, ambavyo husomwa na bwana harusi na bibi harusi mbele ya mashahidi wawili.{{sfn|Smith|2008|p=164}} Viapo hivyo ni "Sote, hakika, tutatii mapenzi ya Mungu."{{sfn|Smith|2008|p=164}} === Nyumba za Ibada === Katika jumuiya nyingi, mikutano ya ibada ya Kibaháʼí hufanyika majumbani au katika vituo vya Wabaháʼí. Hata hivyo, katika baadhi ya maeneo, Nyumba za Ibada za Kibaháʼí—zinazojulikana pia kama mahekalu ya Kibaháʼí—zimejengwa mahsusi kwa kusudi hilo.{{sfn|Afnan|2022}} Nyumba za Ibada za Kibaháʼí ni mahali ambapo Wabaháʼí na wasio Wabaháʼí wanaweza kuonesha ibada kwa Mungu.{{sfn|Warburg|2006|p=492}} Pia zinajulikana kama Mashriqu'l-Adhkár (kwa Kiarabu "Mahali pa Mapambazuko pa Ukumbusho wa Mungu").{{sfn|Hassall|2012}} Ndani yake, ni maandiko matakatifu ya Dini ya Kibaháʼí na ya dini nyingine tu yanayoweza kusomwa au kuimbwa, na maandiko na sala zilizowekwa kwa ajili ya muziki zinaweza kuimbwa na waimbaji, lakini hakuna ala za muziki zinazoweza kupigwa ndani.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} Zaidi ya hayo, hakuna hotuba inayoweza kutolewa, na hakuna sherehe ya kiibada inayoweza kufanywa.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} Nyumba zote za Ibada za Kibaháʼí zina umbo la pande tisa, pamoja na njia tisa za kuingia kutoka nje na bustani tisa zinazozizunguka.{{sfn|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}} Kwa sasa kuna Nyumba nane za Ibada za Kibaháʼí za "kibara" na baadhi ya Nyumba za Ibada za Kibaháʼí za mahali ambazo zimekamilika au zinaendelea kujengwa. Maandishi ya Kibaháʼí pia yanaonesha kwamba Nyumba za Ibada za Kibaháʼí zitazungukwa na taasisi za shughuli za kibinadamu, kisayansi na kielimu{{sfn|Hassall|2012}} ingawa hadi sasa hakuna iliyojengwa kwa kiwango hicho. === Maendeleo ya kijamii na kiuchumi === Tangu kuanzishwa kwake Dini ya Kibaháʼí imekuwa na ushiriki katika maendeleo ya kijamii na kiuchumi, ikianzia kwa kuwa na mazungumzo zaidi kuhusu uhuru wa wanawake.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}} Elimu ya wanawake imekuzwa kama kipaumbele.{{sfn|Kingdon|1997}} Na ushiriki huo umepewa mwonekano wa vitendo kwa kujenga shule, vyama vya ushirika vya kilimo, na kliniki.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}} Dini iliingia katika hatua mpya ya shughuli wakati ujumbe ulipotolewa kutoka kwa '''Nyumba ya Haki ya Ulimwengu''' tarehe 20 Oktoba 1983. Wabaháʼí walihimizwa kutafuta njia zinazolingana na mafundisho ya Kibaháʼí ambazo zingewawezesha kushiriki katika maendeleo ya kijamii na kiuchumi ya jumuiya wanamoishi. Mwaka 1979 kulikuwa na miradi 129 ya maendeleo ya kijamii na kiuchumi ya Kibaháʼí iliyotambuliwa rasmi duniani kote. Kufikia mwaka 1987, idadi ya miradi ya maendeleo iliyotambuliwa rasmi ilikuwa imeongezeka hadi 1482.{{sfn|Smith|Momen|1989}} Mipango ya sasa ya utekelezaji wa kijamii inajumuisha shughuli katika nyanja kama afya, usafi, elimu, usawa wa kijinsia, sanaa na vyombo vya habari, kilimo na mazingira.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} Miradi hiyo inajumuisha shule, kuanzia shule za mafunzo za vijijini hadi shule kubwa za sekondari na baadhi ya vyuo vikuu.{{sfn|Momen|2007}} Kufikia mwaka wa 2017, Ofisi ya Baháʼí ya Maendeleo ya Kijamii na Kiuchumi ilikadiria kuwa kulikuwa na miradi midogo 40,000, miradi endelevu 1,400, na mashirika 135 yaliyochochewa na Baháʼí.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} Zaidi ya hayo, Wabaháʼí kote ulimwenguni wanachangia katika kujenga utaratibu huu mpya wa dunia kupitia juhudi mbalimbali. Mpango huu wa kimataifa umejengwa juu ya dhana ya mwanadamu na jamii iliyo ya kiroho kwa asili, na unakusudia kukuza uwezo wa mwanadamu ili kuchochea maendeleo ya kiroho na ya kimwili. Kwa lengo la kuchangia ustawi wa wanadamu, Wabaháʼí hushiriki katika shughuli zifuatazo: # Mikutano ya sala # Madarasa ya maadili kwa watoto # Programu za kuwawezesha vijana # Madarasa ya duru za masomo === Umoja wa Mataifa === Baháʼu'lláh aliandika juu ya haja ya kuwepo kwa utaratibu wa dunia unaowezesha mataifa kuishi kwa amani na ushirikiano. Kwa sababu hiyo, Jumuiya ya Kimataifa ya Wabaháʼí imeunga mkono juhudi za kuimarisha mahusiano ya kimataifa kupitia taasisi kama Shirika la Mataifa na [[Umoja wa Mataifa]], ingawa pia imeeleza baadhi ya tahadhari kuhusu muundo na mipaka ya taasisi hizo katika hali yake ya sasa.{{sfn|Momen|2007}} Jumuiya ya Kimataifa ya Wabaháʼí ni wakala uliopo Haifa chini ya uongozi wa Nyumba ya Haki ya Ulimwengu, na una hadhi ya ushauri na mashirika yafuatayo:{{sfn|McMullen|2000|p=39}} * Shirika la Umoja wa Mataifa la Kuhudumia Watoto (UNICEF) * Mfuko wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa kwa Wanawake (UNIFEM) * Baraza la Kiuchumi na Kijamii la Umoja wa Mataifa (ECOSOC) * Mpango wa Mazingira wa Umoja wa Mataifa (UNEP) * [[Shirika la Afya Duniani]] (WHO) Jumuiya ya Kimataifa ya Baháʼí ina ofisi katika [[Umoja wa Mataifa]] huko New York na Geneva na ina uwakilishi katika tume za kikanda za Umoja wa Mataifa na ofisi nyingine huko Addis Ababa, Bangkok, Nairobi, Roma, Santiago na Vienna.{{sfn|Baháʼí International Community|2000}} Katika miaka ya hivi karibuni, ofisi ya mazingira na ofisi ya maendeleo ya wanawake zilianzishwa kama sehemu ya ofisi yake ya Umoja wa Mataifa. Dini ya Kibaháʼí pia imeendesha programu za maendeleo za pamoja na mashirika mbalimbali mengine ya Umoja wa Mataifa. Katika Jukwaa la Milenia la Umoja wa Mataifa la mwaka 2000, Mbaháʼí mmoja alialikwa kama mmoja wa wasemaji pekee wasio wa kiserikali wakati wa mkutano wa kilele huo.{{sfn|Baháʼí World News Service|2000}} == Mateso na ukandamizaji == Katika baadhi ya nchi zenye Waislamu walio wengi, Wabaháʼí wanaendelea kuteswa, kwa kuwa viongozi wao hawaikubali Dini ya Kibaháʼí kama dini huru, bali kama kuiacha Uislamu. Ukandamizaji mkali zaidi umetokea nchini Iran, ambako kati ya mwaka 1978 na 1998 zaidi ya Wabaháʼí 200 waliuawa.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} Haki za Wabaháʼí zimewekewa vikwazo, kwa kiwango kikubwa au kidogo, pia katika nchi nyingine nyingi zikiwemo Misri, Afghanistan, pamoja na Iraq{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222291 Iraq]}}, Moroko{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222305 Morocco]}}, Yemen na nchi kadhaa za Afrika kusini mwa Jangwa la Sahara.{{sfn|Smith|Momen|1989}} Mateso ya kudumu zaidi dhidi ya Wabahá’í yametokea nchini Iran, mahali pa kuzaliwa kwa dini hii.{{sfn|Hartz|2009|p=125–127}} Wakati Báb mtukufu alipoanza kuvutia idadi kubwa ya wafuasi, makasisi wa Kiislamu... Kwa kusema hivyo, walitarajia kuzuia harakati hiyo isisambae kwa kudai kwamba wafuasi wake walikuwa maadui wa Mungu. Maelekezo haya ya kidini pia yalisababisha makundi ya watu kuwashambulia Wabábí na baadhi yao kuuawa hadharani.{{sfn|Affolter|2005}} Mwanzoni mwa karne ya ishirini, mbali na ukandamizaji uliowalenga Wabaháʼí mmoja mmoja, kampeni zilizoelekezwa kutoka ngazi ya kati zenye kulenga jamii nzima ya Wabaháʼí na taasisi zake zilianza.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} Mwaka 1903 huko Yazd, katika tukio moja, zaidi ya Wabaháʼí 100 waliuawa.{{sfn|Nash|1982}} Shule za Wabaháʼí, kama vile shule za wavulana na wasichana za Tarbiyat huko Tehran, zilifungwa katika miaka ya 1930 na 1940, ndoa za Kibaháʼí hazikutambuliwa, na maandiko ya Kibaháʼí yalidhibitiwa.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} Wakati wa utawala wa Mohammad Reza Pahlavi, nchini Iran kampeni ya mateso dhidi ya Wabaháʼí ilianzishwa ili kugeuza umakini kutoka kwa matatizo ya kiuchumi na harakati ya utaifa iliyokuwa ikikua.{{efn|Linalopatana na hili ni wazo kwamba serikali ilihamasisha kampeni hiyo ili kugeuza umakini kutoka kwa matatizo makubwa zaidi, yakiwemo matatizo makali ya kiuchumi. Zaidi ya hili kulikuwepo ugumu ambao utawala ulikuwa nao katika kuhimili harakati ya utaifa iliyokuwa imemuunga mkono Musaddiq.{{sfn|Akhavi|1980|p=76–78}}}} Kampeni iliyoidhinishwa na kuratibiwa dhidi ya Wabaháʼí (ili kuchochea hisia za umma dhidi ya Wabaháʼí) ilianza mwaka 1955 na ilijumuisha kusambazwa kwa propaganda dhidi ya Wabaháʼí katika vituo vya redio vya kitaifa na magazeti rasmi.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} Wakati wa kampeni hiyo, iliyoanzishwa na mullah Muhammad Taqi Falsafi, kituo cha Wabaháʼí mjini Tehran kilibomolewa kwa amri ya gavana wa kijeshi wa Tehran, Jenerali Teymur Bakhtiar.{{sfn|''The New York Times''|1955}} Mwishoni mwa miaka ya 1970 utawala wa Shah uliendelea kupoteza uhalali wake kutokana na ukosoaji wa kudumu kwamba ulikuwa unaunga mkono Magharibi. Kadiri harakati dhidi ya Shah zilivyopata nguvu na uungwaji mkono, propaganda za kimapinduzi zilienezwa zikidai kwamba baadhi ya washauri wa Shah walikuwa Wabaháʼí.{{sfn|Abrahamian|1982|p=432}} Wabaháʼí walichorwa kama vitisho vya kiuchumi na kama waungaji mkono wa Israeli na Magharibi, na uhasama wa kijamii dhidi ya Wabaháʼí ukaongezeka.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} Tangu [[Mapinduzi ya Kiislamu ya Iran|Mapinduzi ya Kiislamu]] ya mwaka 1979, Wabaháʼí wa Iran wamekuwa wakivunjiwa nyumba zao mara kwa mara, wakizuiwa kuhudhuria vyuo vikuu au kushika kazi za serikali, na mamia yao wamehukumiwa vifungo gerezani kwa sababu ya imani yao ya kidini, na katika miaka ya karibuni pia kwa kushiriki katika madarasa ya duru za masomo. {{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} Makaburi ya Wabaháʼí yamenajisiwa na mali zimechukuliwa na wakati mwingine kubomolewa, yakiwemo nyumba ya baba wa [[Baháʼu'lláh]], [[Mírzá Buzurg]].{{sfn|Affolter|2005}} Nyumba ya [[Báb]] huko [[Shiraz]], mojawapo ya maeneo matatu ambayo Wabaháʼí hufanya hija, imeharibiwa mara mbili.{{sfn|Affolter|2005}}{{sfn|Netherlands Institute of Human Rights|2006}} Mnamo Mei 2018, mamlaka za Iran zilimfukuza mwanafunzi mmoja kijana mwanamke kutoka chuo kikuu cha Isfahan kwa sababu alikuwa Mbaháʼí.{{sfn|Center for Human Rights in Iran|2018}} Mnamo Machi 2018, wanafunzi wengine wawili Wabaháʼí walifukuzwa kutoka vyuo vikuu katika miji ya Zanjan na Gilan kwa sababu ya dini yao. Tarehe 14 Mei 2008, wajumbe wa chombo kisicho rasmi kilichoitwa "Yaran", ambacho kilikuwa kinasimamia mahitaji ya jumuiya ya Wabaháʼí nchini Iran, walikamatwa na kupelekwa katika gereza la Evin.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}} Kesi ya mahakama ya Yaran iliahirishwa mara nyingi, lakini hatimaye ilikuwa ikiendelea tarehe 12 Januari 2010.{{sfn|CNN|2010a}} Waangalizi wengine hawakuruhusiwa kuhudhuria mahakamani. Hata mawakili wa utetezi, ambao kwa miaka miwili walikuwa na fursa ndogo sana ya kuwasiliana na washtakiwa, walipata ugumu kuingia katika chumba cha mahakama. Mwenyekiti wa Tume ya Marekani kuhusu Uhuru wa Kidini wa Kimataifa alisema kwamba ilionekana serikali ilikuwa tayari imeamua matokeo ya kesi hiyo na ilikuwa inakiuka sheria ya kimataifa ya haki za binadamu{{sfn|CNN|2010a}} Vikao vya baadaye vilifanyika tarehe 7 Februari 2010, 12 Aprili 2010, na 12 Juni 2010. Tarehe 11 Agosti 2010 ilijulikana kuwa hukumu ya mahakama ilikuwa kifungo cha miaka 20 kwa kila mmoja wa wafungwa saba, ambayo baadaye ilipunguzwa hadi miaka kumi.{{sfn|CNN|2010b}} Baada ya hukumu hiyo, walihamishwa kwenda gereza la Gohardasht.{{sfn|AFP|2011a}} Mnamo Machi 2011, hukumu zilirejeshwa kwenye miaka 20 ya awali{{sfn|AFP|2011b}}. Tarehe 3 Januari 2010, maafisa wa Iran waliwashikilia wajumbe wengine kumi wa wachache wa Kibaháʼí, miongoni mwao ikidaiwa alikuwa Leva Khanjani, mjukuu wa Jamaloddin Khanjani, mmoja wa viongozi saba wa Wabaháʼí waliofungwa tangu mwaka 2008, na mwezi Februari, walimkamata mwanawe, Niki Khanjani.{{sfn|The Jerusalem Post|2010}} Serikali ya Iran inadai kwamba Dini ya Kibaháʼí si dini, bali ni shirika la kisiasa, na kwa hiyo inakataa kuitambua kama dini ya wachache.{{sfn|Kravetz|1982|p=237}} Hata hivyo, serikali haijawahi kutoa ushahidi thabiti unaounga mkono tabia hii ya jamii ya Wabaháʼí.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008|p=5}} Serikali ya Iran pia inaishutumu Dini ya Kibaháʼí kwa kuhusishwa na Uzayuni. Inaonekana kwamba shutuma hizi dhidi ya Wabaháʼí hazina msingi katika ukweli wa kihistoria{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}}{{sfn|Tavakoli-Targhi|2008|p=200}}, na baadhi ya watu wamehoji kwamba zilibuniwa na serikali ya Iran ili kuwatumia Wabaháʼí kama "mbuzi wa kafara".{{sfn|Freedman|2009}} Mwaka 2019, serikali ya Iran ilifanya isiwezekane kwa Wabaháʼí kujisajili kisheria na dola ya Iran. Maombi ya vitambulisho vya kitaifa nchini Iran sasa hayajumuishi tena chaguo la "dini nyingine", jambo linalomaanisha kwamba Dini ya Kibaháʼí haitatambuliwa kwa vitendo na dola.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|title=ID card law in Iran highlights plight of Baháʼí – DW – 01/25/2020|website=dw.com}}</ref> === '''Nyumba ya Ibada ya Wabahá’í''' === "Hekalu la Bahá'í la Ibada (maarufu kwa jina la Lotus Temple)" lipo Kalkaji, Nehru Place, New Delhi. Katika ulimwengu wa dini ya Kibahá'í, kwa jumla katika maeneo saba Nyumba za Ibada za Kibaháʼí zimejengwa. # Samoa ya Magharibi # Sydney - Australia # Kampala - Uganda # Panama City - Panama # Frankfurt - Ujerumani # Wilmette - Marekani # New Delhi - India == Maelezo == {{reflist}} ==Marejeleo== === Vitabu === {{refbegin|24em|indent=yes}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/iranbetweentwore00abra_0|title=Iran Kati ya Mapinduzi Mawili|last=Abrahamian|first=Ervand|publisher=Princeton Book Company Publishers|year=1982|isbn=0-691-10134-5|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/atozofbahaifaith0000adam|title=The A to Z of the Baháʼí Faith|last=Adamson|first=Hugh C.|date=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6853-3|series=The A to Z Guide Series, No. 70|place=Plymouth, UK|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Afnan|first=Elham|date=2022|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=479–487|chapter=Sura ya 39: Maisha ya ibada|doi=10.4324/9780429027772-45|s2cid=244700641}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/religionpolitics0000akha|title=Dini na Siasa katika Iran ya Kisasa: Mahusiano ya Makleri na Dola katika Kipindi cha Pahlavi|last=Akhavi|first=Shahrough|publisher=State University of New York Press|year=1980|isbn=0-87395-408-4|location=Albany, NY|pages=76–78|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Closed Doors: Iran's Campaign to Deny Higher Education to Baháʼís|author=Baháʼí International Community|date=2005|chapter=Historia ya Juhudi za Elimu za Wabaháʼí nchini Iran|access-date=10 May 2008|chapter-url=http://denial.bahai.org/003.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20091205194849/http://denial.bahai.org/003.php|archive-date=5 December 2009|url-status=dead}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/newbelieverssurv00barr|title=Waumini Wapya: uchunguzi wa madhehebu, makundi ya kidini, na dini mbadala|last=Barrett|first=David V.|date=2001|publisher=Cassell & Co|isbn=1-84403-040-7|location=London|ol=3999281M|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/1988britannicabo0000daum|title=1988 Britannica Book of the Year|publisher=Encyclopædia Britannica|year=1988|isbn=0-85229-486-7|editor-last1=Daume|editor-first1=Daphne|place=Chicago|chapter=Dini (&) Imani ya Bahá'í|editor-last2=Watson|editor-first2=Louise}} *{{Cite book|title=Britannica Book of the Year|publisher=Encyclopædia Britannica|year=1992|editor-last1=Daume|editor-first1=Daphne|place=Chicago|chapter=Imani ya Baháʼí|editor-last2=Watson|editor-first2=Louise}} *{{Cite book|url=http://reference.bahai.org/en/t/se/GPB/gpb-9.html#gr26|title=God Passes By|last=Effendi|first=Shoghi|date=1944|publisher=Baháʼí Publishing Trust|isbn=0-87743-020-9|place=Wilmette, IL|publication-date=1979|url=https://archive.org/details/introductiontone0000unse|title=Mapokeo ya Asia|date=2006|publisher=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood Press]]|isbn=978-0-275-98712-1|editor-last1=Gallagher|editor-first1=Eugene V.|series=Introduction to New and Alternative Religions in America|volume=4|location=Westport, Connecticut • London|chapter=Wabaháʼí wa Marekani|editor-last2=Ashcraft|editor-first2=W. Michael|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/bahaifaithinamer0000garl|title=Dini ya Baháʼí Marekani|last=Garlington|first=William|date=2008|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-6234-9|edition=Paperback|location=Lanham, Maryland|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Kitabu cha Mwongozo cha Dini Mpya na Uzalishaji wa Utamaduni|author-last=Hassall|author-first=Graham|publisher=[[Brill Publishers|Brill]]|year=2012|isbn=978-90-04-22187-1|editor1-last=Cusack|editor1-first=Carol|series=Brill Handbooks on Contemporary Religion|volume=4|location=[[Leiden]]|pages=599–632|chapter=Nyumba ya Ibada ya Bahá’í: Ujanibishaji na Umbo la Kiujumla|doi=10.1163/9789004226487_025|issn=1874-6691|editor2-last=Norman|editor2-first=Alex}} *{{Cite book|url=https://www.routledge.com/The-World-of-the-Bahai-Faith/Stockman/p/book/9781138367722#|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Hassal|first=Graham|date=2022|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=581–590|chapter=Sura ya 47: Asia ya Kaskazini-Mashariki}} *{{Cite book|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Hassall|first=Graham|date=2022|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=591–602|chapter=Sura ya 48: Oceania|doi=10.4324/9780429027772-55|s2cid=244697166}} *{{Cite book|url=https://bahai-library.com/hatcher_martin_global_religion|title=The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion|last1=Hatcher|first1=W.S.|last2=Martin|first2=J.D.|publisher=Harper & Row|year=1998|isbn=0-06-065441-4|location=New York}} *{{Cite book|url=https://bahai-library.com/hartz_bahai_faith|title=World Religions: Baháʼí Faith|last=Hartz|first=Paula|date=2009|publisher=Chelsea House Publishers|isbn=978-1-60413-104-8|edition=3rd|location=New York, NY}} *{{Cite book|title=Dini za Ulimwengu kwa Takwimu: Utangulizi wa Demografia ya Kimataifa ya Dini|last1=Johnson|first1=Todd M.|last2=Grim|first2=Brian J.|date=26 March 2013|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-55576-7|pages=59–62|chapter=Idadi za Watu wa Dini Duniani, 1910–2010|doi=10.1002/9781118555767.ch1|chapter-url={{Google books|CkFVF8nFiqkC |page=59 |plainurl=yes}}}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/iranonox0000krav|title=Irano nox|last=Kravetz|first=Marc|publisher=Grasset|year=1982|isbn=2-246-24851-5|location=Paris|page=237|language=fr|url-access=registration}} *{{Cite book|title=The Messiah of Shiraz: Studies in Early and Middle Babism|last=MacEoin|first=Denis|date=2009|publisher=Brill|isbn=978-90-04-17035-3|doi=10.1163/ej.9789004170353.i-740|url=https://archive.org/details/bahaireligiousco0000mcmu|title=Baháʼí: Uundaji wa Kidini wa Utambulisho wa Kiujuma wa Dunia|last=McMullen|first=Michael D.|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=2000|isbn=0-8135-2836-4|location=Atlanta, GA|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/bahaisofamericag0000mcmu|title=Wabaháʼí wa Marekani: Ukuaji wa Harakati ya Kidini|last=McMullen|first=Mike|date=2015|publisher=NYU Press|isbn=978-1-4798-5152-2|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/worldsreligionsn0000unse|title=New Lion Handbook: The World's Religions|last=Momen|first=Moojan|publisher=Lion Hudson Plc|year=2007|isbn=978-0-7459-5266-6|editor-last=Partridge|editor-first=Christopher H.|edition=3rd|place=Oxford, UK|contribution=Imani ya Baháʼí|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Momen|first=Wendi|date=2022|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=371–383|chapter=Sura ya 31: Ndoa na maisha ya kifamilia|doi=10.4324/9780429027772-36|s2cid=244697438}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/iranssecretpogro0000nash|title=Mauaji ya siri ya Iran: Njama ya kuwaangamiza Wabahaʼi|last=Nash|first=Geoffrey|publisher=Neville Spearman Limited|year=1982|isbn=0-85435-005-5|location=Sudbury, Suffolk|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780521770736|title=Makundi Madogo ya Kidini nchini Iran|last=Sanasarian|first=Eliz|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=0-521-77073-4|location=Cambridge, UK|pages=52–53|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/2004worldalmanacbook00newy|title=World Almanac and Book of Facts|publisher=World Almanac Books|year=2004|isbn=0-88687-910-8|editor-last=Park|editor-first=Ken|location=New York|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/liftingveillifei0000simp_g2v6|title=Kuinua Pazia|last1=Simpson|first1=John|last2=Shubart|first2=Tira|publisher=Hodder & Stoughton General Division|year=1995|isbn=0-340-62814-6|location=London|page=223|url-access=registration}} *{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z7zdDFTzNr0C|title=Utangulizi wa Dini ya Baháʼí|last=Smith|first=Peter|publisher=Cambridge University Press|year=2008|isbn=978-0-521-86251-6|location=Cambridge}} *{{Cite book|url=https://www.routledge.com/The-World-of-the-Bahai-Faith/Stockman/p/book/9781138367722#|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Smith|first=Peter|date=2022a|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=501–512|chapter=Sura ya 41: Historia ya Imani za Kibábí na Kibahá’í|doi=10.4324/9780429027772-48|s2cid=244705793}} *{{Cite book|url=https://www.routledge.com/The-World-of-the-Bahai-Faith/Stockman/p/book/9781138367722#|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Smith|first=Peter|date=2022b|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=614–621|chapter=Sura ya 50: Asia ya Kusini-Mashariki|title=Dini na Utalii: Njia panda, Maeneo ya Kufikia, na Mikutano|url=https://archive.org/details/religiontourismc0000stau|last=Stausberg|first=Michael|date=2011|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-54931-8|location=Oxfordshire, UK|title=Baháʼí Faith: A Guide For The Perplexed|last=Stockman|first=Robert|date=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-8781-9|location=New York, NY|title=Imani ya Bahá'í, Vurugu, na Kutokuwa na Vurugu|last=Stockman|first=Robert H.|date=July 2020|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-61344-6|editor1=James R. Lewis|series=Cambridge Elements; Religion and Violence|location=Cambridge, UK|doi=10.1017/9781108613446|oclc=1173507653|editor2=Margo Kitts|s2cid=225389995}} *{{Cite book|url=https://www.routledge.com/The-World-of-the-Bahai-Faith/Stockman/p/book/9781138367722#|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Stockman|first=Robert|date=2022a|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=557–568|chapter=Sura ya 45: Amerika ya Kusini na Karibiani|url=https://www.routledge.com/The-World-of-the-Bahai-Faith/Stockman/p/book/9781138367722#|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Stockman|first=Robert|date=2022b|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=569–580|chapter=Sura ya 46: Amerika ya Kaskazini|url=http://www.peyman.info/cl/Baha%27i/Others/ROB/V4/p118-144Ch08.html#p125|title=The Revelation of Baháʼu'lláh, Volume 4: Mazra'ih & Bahji 1877–92|last=Taherzadeh|first=Adib|publisher=George Ronald|year=1987|isbn=0-85398-270-8|location=Oxford, UK|page=125|title=Wabahá'i wa Iran: Tafiti za kijamii-kihistoria|last=Tavakoli-Targhi|first=Mohamad|publisher=Routledge|year=2008|isbn=978-0-203-00280-3|editor-last1=Brookshaw|editor-first1=Dominic P.|location=New York|chapter=Upinzani dhidi ya Baháʼí na Uislamisti nchini Iran|editor2-last=Fazel|editor2-first=Seena B.}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/religioushumanri0000unse|title=Haki za binadamu za kidini katika mtazamo wa kimataifa: mitazamo ya kidini|last=Van der Vyer|first=J.D.|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1996|isbn=90-411-0176-4|page=449|url-access=registration}} *{{Cite book|title=Baháʼí|last=Warburg|first=Margit|date=2001|publisher=Signature Books|editor-last=Introvigne|series=Studies in Contemporary Religions|location=US|title=Citizens of the world: a history and sociology of the Bahaʹis from a globalisation perspective|last=Warburg|first=Margit|date=2006|publisher=Brill|isbn=978-90-474-0746-1|location=Leiden|oclc=234309958|title=Dunia ya Imani ya Bahá'í|last=Yazdani|first=Mina|date=2022|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-36772-2|editor-last=Stockman|editor-first=Robert H.|location=Oxfordshire, UK|pages=88–104|chapter=Sura ya 7: Maandishi na Matamshi ya ʻAbdu'l-Bahá|doi=10.4324/9780429027772-9|s2cid=244689327}} {{refend}} === Hazina ya Maarifa ya Ulimwengu === {{refbegin|30em|indent=yes}} *'''Iranica''' **{{Cite encyclopedia|author=Waandishi Wengi|title=Bahaism|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|date=15 December 1988|volume=III|issue=4–5|pages=438–475|url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index|access-date=11 January 2021|ref={{sfnref|Iranica-Bahaism|1988}}}} **{{Cite encyclopedia|last=Cole|first=Juan|date=15 December 1988|publication-date=23 August 2011|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|article=BAHAISM i. The Faith|volume=III|issue=4|pages=438–446|article-url=http://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-i|access-date=30 December 2012|ref={{sfnref|Iranica-The Faith|1988}}}} **{{Cite encyclopedia|last=Cole|first=Juan|date=15 December 1988|publication-date=23 August 2011|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|article=BAHĀʾ-ALLĀH|volume=III|issue=4|pages=422–429|article-url=https://iranicaonline.org/articles/baha-allah|access-date=30 December 2012|ref={{sfnref|Iranica-Baha'-Allah|1988}}}} **{{Cite encyclopedia|last=MacEoin|first=Denis|date=15 December 1988|publication-date=23 August 2011|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|article=BAHAISM iii. Bahai and Babi Schisms|volume=III|issue=4–5|article-url=http://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-iii|pages=447–449|issn=2330-4804|ref={{sfnref|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988}}}} **{{Cite encyclopedia|last=Momen|first=Moojan|date=1989|article=BAYT-AL-ʿADL (House of Justice)|article-url=https://iranicaonline.org/articles/bayt-al-adl-house-of-justice-a-bahai-administrative-institution|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=IV|issue=1|pages=12–14|issn=2330-4804|ref={{sfnref|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}}}} **{{Cite encyclopedia|last=Momen|first=Moojan|year=2010|article=Mašreq al-Aḏkār|article-url=https://www.iranicaonline.org/articles/mashreq-adkar|encyclopedia=Encyclopædia Iranica|ref={{sfnref|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}}}} **{{cite encyclopedia|last=Negahban|first=Ezzatollah|year=2020|article=BURIAL i. Pre-Historic Burial Sites|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica|volume=IV|issue=5|article-url=https://iranicaonline.org/articles/burial-i|access-date=August 24, 2023|ref={{sfnref|Iranica-Burial|2020}}}}</ref> **{{Cite encyclopedia|last1=Rafati|first1=V.|last2=Sahba|first2=F.|year=1988|article=BAHAISM ix. Bahai temples|article-url=https://iranicaonline.org/articles/bahaism-ix|encyclopedia=Encyclopædia Iranica|volume=III|issue=5|pages=465–467|ref={{sfnref|Iranica-Bahai-temples|1988}}}} *{{Cite encyclopedia|editor-last=Barrett|editor-first=David B.|date=1982|title=Wafuasi wa dini zote duniani|encyclopedia=[[World Christian Encyclopedia]]: Utafiti linganishi wa makanisa na dini katika ulimwengu wa kisasa|edition=1st|publisher=Oxford University Press|location=Nairobi|ref={{sfnref|World Christian Encyclopedia|1982}}}} *{{Cite encyclopedia|last1=Barrett|first1=David B.|last2=Kurian|first2=George T.|last3=Johnson|first3=Todd M.|year=2001|title=Muhtasari wa Dunia|encyclopedia=[[World Christian Encyclopedia]]: Utafiti linganishi wa makanisa na dini katika ulimwengu wa kisasa|edition=2nd|publisher=Oxford University Press|location=New York|ref={{sfnref|World Christian Encyclopedia|2001}}}} *{{Cite encyclopedia|editor-last=Clarke|editor-first=Peter B.|date=2006|title=Baháʼí|encyclopedia=Encyclopedia of New Religious Movements|publisher=Routledge|location=London and New York|isbn=978-0-415-26707-6|pages=56}} *{{Cite encyclopedia|last=Hutter|first=Manfred|year=2005|contribution=Bahā'īs|editor-last=Jones|editor-first=Lindsay|encyclopedia=Encyclopedia of Religion|edition=2nd|publisher=Macmillan Reference US|volume=2|place=Detroit, MI|isbn=0-02-865733-0|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_v8f2/page/737 737–740]|url=https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_v8f2/page/737}} *{{Cite encyclopedia|last=Momen|first=Moojan|date=1994a|title=Turkmenistan|encyclopedia=draft "A Short Encyclopedia of the Baháʼí Faith"|url=https://www.momen.org/relstud/turkmnst.htm|access-date=Jul 28, 2022}} *{{Cite encyclopedia|last=Momen|first=Moojan|date=1994b|title=Iran: Historia ya Dini ya Kibaháʼí|encyclopedia=draft "A Short Encyclopedia of the Baháʼí Faith"|publisher=Baháʼí Library Online|url=http://bahai-library.com/momen_encyclopedia_iran#9.%20Social%20and%20economic%20development|access-date=16 October 2009}} *{{Cite encyclopedia|last=Momen|first=Moojan|title=Baháʼí|date=2011|chapter=Bahaʼi|encyclopedia=Encyclopedia of Global Religion|editor1=Juergensmeyer|editor2=Roof|publisher=Sage Publications|isbn=978-0-7619-2729-7|doi=10.4135/9781412997898.n61}} *{{Cite encyclopedia|last=Smith|first=Peter|year=2000|title=A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith|publisher=Oneworld Publications|location=Oxford, UK|isbn=1-85168-184-1|url=https://books.google.com/books?id=Yhy9DwAAQBAJ}} {{refend}} === Majarida === {{refbegin|24em|indent=yes}} *{{Cite journal|last=Affolter|first=Friedrich W.|date=Januari 2005|title=Kivuli cha Mauaji ya Kimbari ya Kiitikadi: Wabaháʼí wa Iran|url=http://www.altoona.psu.edu/journals/war-crimes/articles/V1/v1n1a3.pdf|journal=War Crimes, Genocide, & Crimes Against Humanity|volume=1|issue=1|pages=75–114|archive-url=https://web.archive.org/web/20120722083412/http://www.altoona.psu.edu/journals/war-crimes/articles/V1/v1n1a3.pdf|archive-date=22 July 2012|access-date=31 May 2006}} *{{Cite journal|last=Berry|first=Adam|date=2004|title=DINI YA KIBAHÁ'Í NA UHUSIANO WAKE NA UISLAMU, UKRISTO, NA UYAHUDI: HISTORIA FUPI|url=https://www.jstor.org/stable/41887188|journal=International Social Science Review|volume=79|issue=3/4|pages=137–151|issn=0278-2308|jstor=41887188}} *{{Cite journal|last=Cole|first=Juan|year=1982|title=Dhana ya Mdhihirisho katika Maandishi ya Kibaháʼí|url=http://bahai-library.com/cole_concept_manifestation|journal=Journal of Bahá'í Studies|volume=9|pages=1–38}} *{{Cite journal|last1=Fozdar|first1=Farida|date=2015|title=Imani ya Kibahá'í: Uchunguzi Kifani wa Utandawazi, Uhamaji na Urasimishaji wa Haiba ya Kiroho|journal=Journal for the Academic Study of Religion|volume=28|issue=3|pages=274–292|doi=10.1558/jasr.v28i3.28431 | issn=2047-704X}} *{{Cite journal|last=Hatcher|first=John S.|year=2005|title=Kumfunua Hurí wa Upendo|journal=Journal of Bahá'í Studies|volume=15|issue=1|pages=1–38|doi=10.31581/jbs-15.1-4.1(2005)|doi-access=free}} *{{Cite journal|last=Kingdon|first=Geeta Gandhi|year=1997|title=Elimu ya wanawake na maendeleo ya kijamii na kiuchumi|url=http://bahai-library.com/kingdon_education_women_development|journal=Baháʼí Studies Review|volume=7|issue=1}} *{{Cite journal|last=Schaefer|first=Udo|date=2002|title=Utangulizi wa Sheria ya Kibahá'í: Misingi ya Kifundisho, Kanuni na Miundo|journal=Journal of Law and Religion|volume=18|issue=2|pages=307–72|doi=10.2307/1602268|jstor=1602268|s2cid=154511808}} *{{Cite journal|last1=Smith|first1=Peter|year=2016|title=Upanuzi wa Kibábí–Kibahá'í na "Mafanikio ya Kijiutamaduni na Kijiografia"|journal=Journal of Religious History|volume=40|issue=2|pages=225–236|doi=10.1111/1467-9809.12280}} *{{Cite journal|last1=Smith|first1=Peter|last2=Momen|first2=Moojan|year=1989|title=Imani ya Kibahá'í 1957–1988: Tathmini ya Maendeleo ya Kisasa|url=http://bahai-library.com/momen_smith_developments_1957-1988|journal=Religion|volume=19|issue=1|pages=63–91|doi=10.1016/0048-721X(89)90077-8|author=Universal House of Justice|date=Septemba 2002|title=Idadi na Uainishaji wa Maandishi na Nyaraka Matakatifu|url=http://bahai-library.com/uhj_numbers_sacred_writings|journal=Lights of Irfan|location=Wilmette, IL|publisher=Irfan Colloquia|volume=10|pages=349–350|access-date=20 March 2007}} {{refend}} {{refend}} === Vyombo vya habari vipya === {{refbegin|24em|indent=yes}} *{{Cite news|url=https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2017/04/economist-explains-7|title=The Economist yaeleza: Dini ya Baháʼí|author=A.V.|date=20 April 2017|newspaper=[[The Economist]]|access-date=23 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501161938/https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2017/04/economist-explains-7|archive-date=2017-05-01|url-access=subscription|url-status=live}} *{{Cite news|title=Familia zaogopa kwa ajili ya Wabaháʼí waliofungwa jela nchini Iran|date=16 February 2011|agency=AFP|ref={{sfnRef|AFP|2011a}}}} *{{Cite news|title=Marekani 'yasikitishwa' na taarifa kuhusu Wabaháʼí kutoka Iran|date=31 March 2011|agency=AFP|ref={{sfnRef|AFP|2011b}}}} *{{Cite news|url=http://www.bahai.com/thebahais/pg14.htm|title=Kuna Wabaháʼí wangapi?|author=Baháʼí World News Service|date=1992|magazine=The Baháʼís|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717184758/https://bahai.com/thebahais/pg14.htm|archive-date=17 July 2015|publisher=Baháʼí International Community|page=14}} *{{Cite news|url=https://news.bahai.org/story/62/|title=Mwakilishi wa Wabaháʼí katika Umoja wa Mataifa awahutubia viongozi wa dunia katika Mkutano wa Kilele wa Milenia|author=Baháʼí World News Service|date=8 September 2000|access-date=21 October 2021}} *{{Cite news|url=http://news.bahai.org/story/707|title=Misri yabadilisha rasmi sheria za vitambulisho vya taifa|author=Baháʼí World News Service|date=17 April 2009|access-date=16 June 2009|publisher=Baháʼí International Community|ref={{sfnRef|Baháʼí World News Service|2009a}}}} *{{Cite news|url=http://news.bahai.org/story/726|title=Vitambulisho vya kwanza vyatolewa kwa Wabaháʼí wa Misri kwa kutumia "alama ya mstari" badala ya dini|author=Baháʼí World News Service|date=14 August 2009|access-date=16 August 2009|ref={{sfnRef|Baháʼí World News Service|2009b}}}} *{{Cite news|url=http://news.bahai.org/story/1163|title=Wimbi la kutisha la kukamatwa nchini Yemen lazua hofu|author=Baháʼí World News Service|date=21 April 2017}} *{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/meast/05/16/iran.bahais/|title=Kukamatwa kwa Wabaháʼí nchini Iran kwalaaniwa|date=16 May 2008|access-date=4 February 2018|agency=CNN|ref={{sfnRef|CNN|2008}}}} *{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/meast/01/12/Iran.bahai.trial/|title=Kesi ya viongozi wa Wabaháʼí nchini Iran yaanza kusikilizwa|date=12 January 2010a|access-date=4 February 2018|agency=CNN|ref={{sfnRef|CNN|2010a}}}} *{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/meast/09/16/iran.bahai.sentences/index.html|title=Adhabu za viongozi wa Wabaháʼí nchini Iran zaripotiwa kupunguzwa|date=16 September 2010b|access-date=25 September 2013|agency=CNN|ref={{sfnRef|CNN|2010b}}}} *{{Cite news|url=http://www.rferl.org/content/A_Trial_In_Tehran_Their_Only_Crime__Their_Faith/2006448.html|title=Kesi huko Tehran: 'Hatia' yao pekee – Imani yao|last=Djavadi|first=Abbas|date=8 April 2010|work=Radio Free Europe/Radio Liberty}} *{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/27/us/27religion.html|title=Kwa Wabaháʼí, ukandamizaji si habari mpya|last=Freedman|first=Samuel G.|date=26 June 2009|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://nyti.ms/2zT84eS|title=Iran yabomoa kuba la Hekalu la Wabaháʼí|date=24 May 1955|newspaper=The New York Times|ref={{sfnRef|''The New York Times''|1955}}}} *{{Cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2010/08/iran-court-sentences-leaders-of-bahai-faith-to-20-years-in-prison.html|title=Mahakama yawahukumu viongozi wa dini ya Baháʼí kifungo cha miaka 20 jela|last=Siegal|first=Daniel|date=11 August 2010|newspaper=Los Angeles Times}} *{{Cite news|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Iran-detains-5-more-Bahai|title=Iran yawashikilia Wabaháʼí wengine 5 zaidi|author=<!-- Staff writer -->|date=14 February 2010|newspaper=The Jerusalem Post|access-date=25 September 2013|ref={{sfnRef|The Jerusalem Post|2010}}}} *{{Cite news|url=http://www.rferl.org/content/Iran_Bahai_Leaders_Scheduled_In_Court_On_Election_Anniversary/2061066.html|title=Viongozi wa Wabaháʼí nchini Iran wapangiwa kufikishwa mahakamani katika kumbukumbu ya uchaguzi|author=<!-- Staff writer -->|date=3 June 2010|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|ref={{sfnRef|Radio Free Europe|2010}}}} *{{Cite news|url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1945379_1944604_1944622,00.html|title=Kuipiga marufuku Dini ya Baháʼí|last=Sullivan|first=Amy|date=8 December 2009|newspaper=Time|access-date=23 February 2012}} *{{Cite news|url=http://news.kodoom.com/en/iran-politics/date-set-for-second-court-session/story/699231/|title=Tarehe yapangwa kwa kikao cha pili cha mahakama kwa Wabaháʼí saba nchini Iran|author=Washington TV|date=20 January 2010|access-date=21 January 2010}} {{refend}} {{refend}} === Nyingine === {{refbegin|24em|indent=yes}} *{{Cite web|url=http://www.thearda.com/QL2010/QuickList_40.asp|title=Mataifa yenye Wabaháʼí wengi zaidi (2010)|author=Association of Religion Data Archives|year=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20220427001103/https://www.thearda.com/QL2010/QuickList_40.asp|archive-date=April 27, 2022|access-date=14 August 2022}} *{{Cite web|url=http://www.bahai.org/documents/osed/betterment-world.pdf?a28125bc|title=Kwa Uboreshaji wa Ulimwengu: Mtazamo wa Jumuiya ya Wabaháʼí ya Ulimwengu kuhusu Maendeleo ya Kijamii na Kiuchumi|author=Baháʼí Office of Social and Economic Development|date=2018|access-date=3 May 2018}} *{{Cite press release|publisher=Baháʼí International Community|date=6 June 2000|title=Historia ya Ushirikiano Hai na Umoja wa Mataifa|url=http://www.bic.org/statements/bahai-international-community-history-active-cooperation-united-nations|access-date=25 September 2013|ref={{sfnRef|Baháʼí International Community|2000}}}} *{{Cite speech|last=Bigelow|first=Kit|date=16 November 2005|access-date=29 December 2006|title=Kit Bigelow, Mkurugenzi wa Masuala ya Nje, Baraza la Kiroho la Kitaifa la Wabaháʼí wa Marekani|event=Congressional Human Rights Caucus, House of Representatives|url=http://lantos.house.gov/HoR/CA12/Human+Rights+Caucus/Briefing+Testimonies/11-17-05+Testimony+of+Kit+Bigelow+Egypt+Briefing.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20061227195313/http://lantos.house.gov/HoR/CA12/Human%2BRights%2BCaucus/Briefing%2BTestimonies/11-17-05%2BTestimony%2Bof%2BKit%2BBigelow%2BEgypt%2BBriefing.htm|archive-date=27 December 2006|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061227195313/http://lantos.house.gov/HoR/CA12/Human+Rights+Caucus/Briefing+Testimonies/11-17-05+Testimony+of+Kit+Bigelow+Egypt+Briefing.htm |date=27 Desemba 2006 }} *{{Cite web|url=https://iranhumanrights.org/2018/07/woman-expelled-from-iranian-university-just-before-obtaining-degree-because-shes-bahai/|title=Mwanamke Afukuzwa Kutoka Chuo Kikuu cha Iran Kabla Tu ya Kupata Shahada kwa Sababu Yeye ni Mbaháʼí|date=29 July 2018|website=Center for Human Rights in Iran|access-date=23 August 2018|ref={{sfnRef|Center for Human Rights in Iran|2018}}}} *{{Cite book|url=http://www.dictionary.com/browse/bahai|title=Dictionary.com Unabridged|publisher=Random House, Inc.|year=2017|edition=4th|contribution=Baháʼí|ref={{sfnRef|Dictionary.com|2017}}}} *{{Cite web|url=http://www.fidh.org/IMG/pdf/ir0108a.pdf|title=Ubaguzi dhidi ya Wachache wa Kidini nchini Iran|author=International Federation of Human Rights|date=August 2003|publisher=FIDH|location=Paris|archive-url=https://web.archive.org/web/20061031221624/http://www.fidh.org/IMG/pdf/ir0108a.pdf|archive-date=31 October 2006|access-date=20 October 2006|url-status=live}} *{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm#wrapper|title=Ripoti ya Uhuru wa Dini wa Kimataifa ya mwaka 2013|author=Bureau of Democracy, Human Rights and Labor|date=2013|publisher=[[United States Department of State]]|access-date=24 April 2015|ref={{sfnRef|International Religious Freedom Report|2013}}}} *{{Cite report|editor-last=Hackett|editor-first=Conrad|editor-last2=Grim|editor-first2=Brian J.|title=Mazingira ya Kidini ya Ulimwengu: Ripoti juu ya Ukubwa na Mgawanyo wa Makundi Makuu ya Dini Duniani kufikia mwaka 2010|pages=53–56 <!-- many other pages report various specific examples across many religions -->|publisher=Pew Research Center’s Forum on Religion & Public Life|via=Boston College|date=Dec 2012|url=https://www.bc.edu/content/dam/files/centers/jesinst/pdf/Grim-globalReligion-full.pdf|access-date=Aug 16, 2022|ref={{sfnRef|Pew Global Religious Landscape|2012}}}} *{{Cite report|publisher=Iran Human Rights Documentation Center|date=December 2006|title=Imani Iliyonyimwa: Mateso dhidi ya Wabaháʼí wa Iran|access-date=1 May 2007|url=http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/Reports/A-Faith-Denied_Dec06.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618202441/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/Reports/A-Faith-Denied_Dec06.pdf|archive-date=2009-06-18|ref={{sfnRef|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902191009/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/PressReleases/2008/Press-05-15-08.pdf |date=2 Septemba 2010 }} *{{Cite press release|publisher=Iran Human Rights Documentation Center|date=15 May 2008b|title=IHRDC Yalaani Kukamatwa kwa Wabaháʼí Wanaoongoza|url=http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/PressReleases/2008/Press-05-15-08.pdf|access-date=17 May 2008|ref={{sfnRef|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}}|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100902191009/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/PressReleases/2008/Press-05-15-08.pdf|archive-date=2 September 2010|archivedate=2 Septemba 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100902191009/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/PressReleases/2008/Press-05-15-08.pdf}} *{{Cite report|publisher=Iran Human Rights Documentation Center|date=November 2008|title=Uhalifu dhidi ya Ubinadamu: Mashambulizi ya Jamhuri ya Kiislamu dhidi ya Wabaháʼí|location=New Haven, CN|ref={{sfnRef|Iran Human Rights Documentation Center|2008}}|url=http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/Reports/Crimes-against-Humanity_Nov08.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20100902192809/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/Reports/Crimes-against-Humanity_Nov08.pdf|archive-date=2 September 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902192809/http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/pdfs/Reports/Crimes-against-Humanity_Nov08.pdf |date=2 Septemba 2010 }} *{{Cite web|url=http://www.unhchr.ch/huricane/huricane.nsf/view01/5E72D6B7B624AABBC125713700572D09?opendocument|title=Mwandishi Maalum kuhusu Uhuru wa Dini au Imani ana wasiwasi kuhusu jinsi wafuasi wa Dini ya Baháʼí nchini Iran wanavyotendewa|last=Jahangir|first=Asma|date=20 March 2006|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20060426122357/http://www.unhchr.ch/huricane/huricane.nsf/view01/5E72D6B7B624AABBC125713700572D09?opendocument|archive-date=26 April 2006|access-date=1 June 2006|url-status=live}} *{{Cite thesis|last=Lundberg|first=Zaid|date=2005|type=Master of Arts thesis|title=Ufunuo wa Mwisho katika Dini ya Bahá'í: Dhana ya Ufunuo wa Maendeleo|chapter=Dhana ya Ufunuo wa Maendeleo|chapter-url=http://bahai-library.com/lundberg_bahai_apocalypticism|access-date=1 May 2007|publisher=Department of History of Religion at the Faculty of Theology, Lund University, Sweden}} *{{Cite web|url=http://sim.law.uu.nl/SIM/CaseLaw/uncom.nsf/0/e7b8824bdd987268c1256fa8004a8753?OpenDocument|title=Iran, Jamhuri ya Kiislamu ya|author=Netherlands Institute of Human Rights|date=8 March 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060502110349/http://sim.law.uu.nl/SIM/CaseLaw/uncom.nsf/0/e7b8824bdd987268c1256fa8004a8753?OpenDocument|archive-date=2 May 2006|access-date=31 May 2006|url-status=dead}} {{refend}} [[Jamii:Bahai]] fhmj7ukf0nn0huy6uq7tnt73s5oli5w Tucker Carlson 0 191250 1581168 1366255 2026-07-23T01:38:35Z Sumo tomus 90963 1581168 wikitext text/x-wiki [[picha:Такер Карлсон (06-02-2024).jpg|thumb|Tucker Swanson McNear Carlson (2024)]] '''Tucker Swanson McNear Carlson''' (alizaliwa [[16 Mei]] [[1969]]) ni mchambuzi wa kisiasa wa kihafidhina na mwandishi wa habari kutoka [[Marekani]], ambaye aliendesha kipindi cha mazungumzo ya kisiasa cha kila usiku cha ''Tucker Carlson Tonight'' kwenye Fox News kuanzia [[2016]] hadi [[2023]].<ref>{{cite magazine|last1=Lange|first1=Jeva|title=Tucker Carlson tried to join the CIA|url=https://theweek.com/speedreads/689969/tucker-carlson-tried-join-cia|access-date=May 5, 2022|magazine=[[The Week]]|date=April 3, 2017|language=en|archive-date=April 26, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426015509/https://theweek.com/speedreads/689969/tucker-carlson-tried-join-cia|url-status=live}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] [[Jamii:Waliozaliwa 1969]] [[Jamii:waandishi wa habari]] 43vkq0aoxgxhjju53z2k8s3loz0g8ch Ra McGuire 0 192971 1580846 1428516 2026-07-20T22:50:03Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:Ra_McGuire_songwriter_2007-_White_Rock_BC.jpg|Ra_McGuire_songwriter_2007-_White_Rock_BC.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 19 June 2026. 1580846 wikitext text/x-wiki '''Ramon Wayne''' "'''Ra'''" (anayetamkwa "'''Ray'''") '''McGuire''' (alizaliwa [[13 Juni]], [[1950]]) ni [[mwimbaji]], mtunzi wa nyimbo wa [[Kanada]], na mwanzilishi na mwanachama wa muda mrefu wa [[bendi]] ya [[rock]] ya Trooper. McGuire aliimba na Trooper pamoja na mshirika wake wa muziki Brian Smith kutoka mwaka 1975 hadi kustaafu kwao Novemba 2021.<ref>{{cite web |url=http://trooper.com/default.php?cat=rmcguire&subcat=none |title=Trooper Official Site |accessdate=August 9, 2019 |archive-date=2007-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071108193513/http://www.trooper.com/default.php?cat=rmcguire&subcat=none |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last=Volmers |first=Eric |date=May 19, 2023 |title=50-odd years of stories: Canadian Music Hall of Fame's newest inductees tell tales of longevity and resilience |url=https://calgaryherald.com/entertainment/music/50-odd-years-of-stories-canadian-music-hall-of-fame-newest-inductees-tell-tales-of-longevity-and-resilience |work=Calgary Herald |access-date=June 21, 2023}}</ref><ref>{{cite web |url=https://canadianmusichalloffame.ca/inductee/trooper/|title=Canadian Music Hall of Fame Inductees: Trooper, inducted 2023|accessdate=March 6, 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.canadaswalkoffame.com/inductee/trooper|title=Canada's Walk of Fame 2023 Inductees - Trooper|accessdate=March 6, 2024}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1950|}} [[Jamii:Waimbaji wa Kanada]] ntu0heeinm2ls53tgygs1pmja9h1n3e Ziwa Delcommune 0 195289 1581160 1377577 2026-07-22T20:52:26Z Scourgezoned 66831 +picha 1581160 wikitext text/x-wiki [[picha:2026-05-14-00 00 2026-05-14-23 59 Sentinel-2 L2A True color.jpg|thumbnail|right|Ziwa Delcommune mnamo Mei 2026]] '''Ziwa Delcommune''' (kwa jina la Alexandre Delcommune) au '''Nzilo''' ni [[ziwa]] [[bwawa|bandia]] katika [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. == Jiografia == Maji yanazuiliwa na lambo la Delcommune kwenye [[Lualaba (mto)|Mto Lualaba]], karibu na [[Kolwezi]] katika mkoa wa Katanga. Ziwa hilo hutokeza maji kwa ajili ya mtambo wa umeme wa maji wa Nzilo. Aina kuu za [[samaki]] katika ziwa ni: Labeo, Barbus, Clarias, Tilapia. == Tazama pia == * [[Kongo (mto)|Lualaba]] == Marejeo == {{Reflist}} {{Maziwa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{Mbegu-jio-Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Jamii:Maziwa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] 0chjyb0tng1not2mw8b7m07xizrbjbn Ziwa Kisale 0 195497 1581159 1377689 2026-07-22T20:50:18Z Scourgezoned 66831 +picha 1581159 wikitext text/x-wiki [[picha:Lake Kisale May 2026.jpg|thumbnail|right|Ziwa Kisale mnamo Mei 2026]] '''Ziwa Kisale''' ni [[ziwa]] la [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] katika eneo la [[Bukama]]. Ni sehemu ya [[Hifadhi ya Taifa ya Upemba]] na liko katika [[bonde]] la Kamalondo lililoundwa na [[Lualaba (mto)|Mto Lualaba]] na ambalo lina maziwa mengine 50. {{Maziwa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} {{mbegu-jio-Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} [[Jamii:Maziwa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Jamii:Mkoa wa Lomami Juu]] mq1p8f9c8wmon8zr9qr80hzxu1hdzl7 Matikhrü 0 197894 1581177 1519994 2026-07-23T03:42:39Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581177 wikitext text/x-wiki '''Matikhrü''' ni kijiji cha jamii ya ''Pochury Naga'' kilichopo katika Wilaya ya Phek, [[Nagaland]]. <ref>{{Rejea tovuti|last=Katiry|first=Zhiwhuotho|url=https://easternmirrornagaland.com/living-eyewitness-pochury-black-day-and-massacre-of-matikhru-village/|title=Living Eyewitness – Pochury Black Day, and Massacre of Matikhrü Village|date=5 September 2017|newspaper=[[Eastern Mirror]]|access-date=9 December 2021}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://unpo.org/article/16355|title=Nagalim: Remembrance Of Matikhrü Incident|date=9 September 2013|website=[[Unrepresented Nations and Peoples Organization]]|access-date=9 December 2021|archive-date=2024-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240713172848/https://unpo.org/article/16355|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-jio}} [[Jamii:Nagaland]] [[Jamii:Jamii kwa eneo]] 0lusmya1wk32e5drp7wgtjen6royv12 Chama cha Biashara ya Kimataifa cha Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo 0 200697 1580875 1471710 2026-07-21T07:00:27Z Abdala Mushi 91080 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1580875 wikitext text/x-wiki '''Chama cha Biashara ya Kimataifa cha Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo''' (CCI-DRC) ni shirika la binafsi linalolinda maslahi ya makampuni ya Kongo na ya kimataifa yanayofanya kazi katika [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Ni mshirika wa Chama cha Biashara ya Kimataifa (CCI) yenye makao yake makuu [[Paris]], shirika la kimataifa linalokuza biashara ya kimataifa, uwekezaji na ushirikiano kati ya biashara. == Historia == CCI-DRC ilianzishwa kama sehemu ya mpango wa kuimarisha ushirikiano wa sekta binafsi ya Kongo katika uchumi wa [[dunia]]. Inashiriki jukumu muhimu katika kusaidia biashara za ndani na nje kwa kutoa huduma na ushauri juu ya mazoea bora ya biashara, kanuni za ndani na za kimataifa, na fursa za biashara nchini DRC. Tangu kuanzishwa kwake, CCI-DRC imejitahidi kukuza mazingira mazuri ya biashara kwa kushirikiana kwa karibu na serikali ya Kongo, mashirika yasiyo ya kiserikali na wadau wengine. == Dhamira na malengo == Ujumbe mkuu wa CCI-DRC ni kusaidia na kukuza biashara na shughuli za kiuchumi katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kwa kutoa: # Utetezi: Kutetea maslahi ya makampuni kwa [[mamlaka]] ya umma ili kuboresha hali ya biashara. # Mafunzo na habari: Kutoa mafunzo, mikutano na warsha kuhusu masuala yanayohusiana na biashara ya kimataifa na usimamizi wa biashara. # Uwezeshaji wa biashara: Kujenga fursa kwa makampuni ya ndani na ya kimataifa kushirikiana na kuwekeza nchini DRC. # Msaada wa kisheria na kiufundi: Kutoa ushauri kwa makampuni kuhusu kanuni za ndani na za kimataifa. == Shughuli za msingi == CCI-DRC inaandaa shughuli na mipango mbalimbali, ikiwemo: * Mikutano ya kiuchumi ili kuvutia wawekezaji wa kigeni na kukuza fursa za biashara nchini DRC. * Mikutano na semina kuhusu masuala kama vile kufuata sheria, kodi na ustawi. * Programu za kuunganisha makampuni ya Kongo na wawekezaji na washirika wa kigeni. * Hatua za kukuza uwajibikaji wa kijamii wa makampuni na mazoea ya biashara endelevu. == Utawala == CCI-DRC inaongozwa na baraza la usimamizi linaloundwa na wawakilishi wa kampuni wanachama. Baraza hilo husimamia utendaji wa shirika hilo na kuhakikisha kwamba malengo yake ya kimkakati yanatimizwa. Ofisi ya Katibu Mkuu, inayoongozwa na Katibu Mkuu, inasimamia shughuli za kila siku. == Ushirikiano wa kimataifa == Kama mwanachama wa Chama cha Biashara ya Kimataifa, CCI-DRC ina mtandao wa kimataifa wa makampuni, wataalam na rasilimali kusaidia wanachama wake kufanikiwa katika mazingira ya uchumi wa kimataifa. Ushirikiano huo pia unawawezesha washiriki katika mazungumzo ya kimataifa kuhusu masuala muhimu ya kiuchumi na kibiashara. == Athari za kiuchumi == CCI-DRC ina jukumu muhimu katika maendeleo ya uchumi wa DRC kwa kuwezesha uwekezaji na kusaidia mipango ya kupanua uchumi wa DRC. Pia inachangia kuboresha uwazi na utawala katika sekta binafsi. [[Jamii:Kinshasa]] [[Jamii:Mashirika ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Jamii:Uchumi wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] gt0qd11h2u0sxv1m8ie27xg5sk319a0 Orodha ya nchi kwa Pato la Taifa 0 200994 1580924 1421009 2026-07-21T09:52:47Z CommonsDelinker 234 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 1580924 wikitext text/x-wiki Hii ni orodha ya nchi kulingana na [[Pato la Taifa|pato la taifa]] mnamo Oktoba 2024. Pato la taifa huchapishwa na [[Shirika la Kifedha la Kimataifa]] mara mbili kwa mwaka, mnamo Aprili na Oktoba.<ref>{{Cite Web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD?year=2024|title=Imf Economic Outlook 2024 October|website=Imf.org|accessdate=2025-02-09}}</ref> '''Pato la Taifa''' ni thamani ya soko ya bidhaa na huduma zote za mwisho kutoka kwa taifa fulani katika mwaka fulani. Nchi zimepangwa kulingana na makadirio ya PLT ya kawaida kutoka kwa taasisi za kifedha na takwimu, ambazo huhesabiwa kwa kutumia viwango vya kubadilisha fedha vya soko au vile rasmi vya serikali. PLT ya kawaida haizingatii tofauti za gharama ya maisha katika nchi tofauti, na matokeo yanaweza kutofautiana sana kutoka mwaka mmoja hadi mwingine kutokana na mabadiliko ya viwango vya ubadilishaji wa sarafu ya nchi husika. [[File:Countries by GDP (nominal).svg|thumb|400px|Ramani ya nchi kulingana na pato la taifa]] == Orodha == Hii ni orodha ya nchi kulingana na pato la taifa chapisho la 2024 kutoka [[Shirika la Kifedha la Kimataifa]] {| class="wikitable sortable" |- ! Cheo ! Nchi ! Pato la taifa (kwa mabilioni USD) |- | 1 | [[File:Flag of the United States.svg|20px]] Marekani | 29,170 |- | 2 | [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] Jamhuri ya Watu wa China | 18,270 |- | 3 | [[File:Flag of Germany.svg|20px]] Ujerumani | 4,710 |- | 4 | [[File:Flag of Japan.svg|20px]] Japani | 4,070 |- | 5 | [[File:Flag of India.svg|20px]] India | 3,890 |- | 6 | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] Uingereza | 3,590 |- | 7 | [[File:Flag of France.svg|20px]] Ufaransa | 3,170 |- | 8 | [[File:Flag of Italy.svg|20px]] Italia | 2,380 |- | 9 | [[File:Flag of Canada.svg|20px]] Kanada | 2,210 |- | 10 | [[File:Flag of Brazil.svg|20px]] Brazili | 2,190 |- | 11 | [[File:Flag of Russia.svg|20px]] Shirikisho la Urusi | 2,180 |- | 12 | [[File:Flag of South Korea.svg|20px]] Jamhuri ya Korea | 1,870 |- | 13 | [[File:Flag of Mexico.svg|20px]] Meksiko | 1,850 |- | 14 | [[File:Flag of Australia.svg|20px]] Australia | 1,800 |- | 15 | [[File:Flag of Spain.svg|20px]] Uhispania | 1,700 |- | 16 | [[File:Flag of Indonesia.svg|20px]] Indonesia | 1,400 |- | 17 | [[File:Flag of Turkey.svg|20px]] Jamhuri ya Uturuki | 1,340 |- | 18 | [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] Uholanzi | 1,220 |- | 19 | [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|20px]] Saudia | 1,100 |- | 20 | [[File:Flag of Switzerland.svg|20px]] Uswisi | 942.27 |- | 21 | [[File:Flag of Poland.svg|20px]] Polandi | 862.91 |- | 22 | [[File:Flag of the Republic of China.svg|20px]] Taiwan,China | 775.02 |- | 23 | [[File:Flag of Belgium.svg|20px]] Ubelgiji | 662.18 |- | 24 | [[File:Flag of Sweden.svg|20px]] Uswidi | 609.04 |- | 25 | [[File:Flag of Argentina.svg|20px]] Argentina | 604.38 |- | 26 | [[File:Flag of Ireland.svg|20px]] Eire | 560.57 |- | 27 | [[File:Flag of the United Arab Emirates.svg|20px]] Falme za Kiarabu | 545.05 |- | 28 | [[File:Flag of Austria.svg|20px]] Austria | 535.8 |- | 29 | [[File:Flag of Singapore.svg|20px]] Singapuri | 530.71 |- | 30 | [[File:Flag of Thailand.svg|20px]] Tailandi | 528.92 |- | 31 | [[File:Flag of Israel.svg|20px]] Israeli | 528.07 |- | 32 | [[File:Flag of Norway.svg|20px]] Norwei | 503.75 |- | 33 | [[File:Flag of the Philippines.svg|20px]] Ufilipino | 470.06 |- | 34 | [[File:Flag of Vietnam.svg|20px]] Vietnamu | 468.49 |- | 35 | [[File:Flag of Bangladesh.svg|20px]] Bangladesh | 451.47 |- | 36 | [[File:Flag of Malaysia.svg|20px]] Malaysia | 439.75 |- | 37 | [[File:Flag of Iran.svg|20px]] Irani | 434.24 |- | 38 | [[File:Flag of Colombia.svg|20px]] Kolombia | 417.21 |- | 39 | [[File:Flag of Denmark.svg|20px]] Denmarki | 412.29 |- | 40 | [[File:Flag of South Africa.svg|20px]] Afrika Kusini | 403.05 |- | 41 | [[File:Flag of Hong Kong.svg|20px]] Hong Kong SAR | 401.75 |- | 42 | [[File:Flag of Romania.svg|20px]] Romania | 380.56 |- | 43 | [[File:Flag of Egypt.svg|20px]] Misri | 380.04 |- | 44 | [[File:Flag of Pakistan.svg|20px]] Pakistan | 374.6 |- | 45 | [[File:Flag of the Czech Republic.svg|20px]] Jamhuri ya Cheki | 342.99 |- | 46 | [[File:Flag of Chile.svg|20px]] Chile | 328.72 |- | 47 | [[File:Flag of Finland.svg|20px]] Ufini | 306.08 |- | 48 | [[File:Flag of Portugal.svg|20px]] Ureno | 303.03 |- | 49 | [[File:Flag of Kazakhstan.svg|20px]] Kazakhstan | 292.55 |- | 50 | [[File:Flag of Peru.svg|20px]] Peru | 283.31 |- | 51 | [[File:Flag of Iraq.svg|20px]] Iraki | 264.15 |- | 52 | [[File:Flag of Algeria.svg|20px]] Algeria | 260.13 |- | 53 | [[File:Flag of Greece.svg|20px]] Ugiriki | 252.73 |- | 54 | [[File:Flag of New Zealand.svg|20px]] Nyuzilandi | 252.24 |- | 55 | [[File:Flag of Hungary.svg|20px]] Hungaria | 228.81 |- | 56 | [[File:Flag of Qatar.svg|20px]] Qatar | 221.41 |- | 57 | [[File:Flag of Nigeria.svg|20px]] Nigeria | 199.72 |- | 58 | [[File:Flag of Ukraine.svg|20px]] Ukraine | 184.1 |- | 59 | [[File:Flag of Kuwait.svg|20px]] Kuwaiti | 161.82 |- | 60 | [[File:Flag of Morocco.svg|20px]] Moroko | 157.09 |- | 61 | [[File:Flag of Ethiopia.svg|20px]] Ethiopia | 145.03 |- | 62 | [[File:Flag of Slovakia.svg|20px]] Jamhuri ya Slovak | 142.62 |- | 63 | [[File:Flag of the Dominican Republic.svg|20px]] Jamhuri ya Dominika | 126.24 |- | 64 | [[File:Flag of Ecuador.svg|20px]] Ecuador | 121.43 |- | 65 | [[File:Flag of Puerto Rico.svg|20px]] Puerto Rico | 120.97 |- | 66 | [[File:Flag of Kenya.svg|20px]] Kenya | 116.32 |- | 67 | [[File:Flag of Angola.svg|20px]] Angola | 113.29 |- | 68 | [[File:Flag of Uzbekistan.svg|20px]] Uzbekistan | 112.65 |- | 69 | [[File:Flag of Guatemala.svg|20px]] Guatemala | 112.37 |- | 70 | [[File:Flag of Oman.svg|20px]] Oman | 109.99 |- | 71 | [[File:Flag of Bulgaria.svg|20px]] Bulgaria | 108.43 |- | 72 | [[File:Flag of Venezuela.svg|20px]] Venezuela | 106.33 |- | 73 | [[File:Flag of Costa Rica.svg|20px]] Kostarika | 95.15 |- | 74 | [[File:Flag of Luxembourg.svg|20px]] Luxembourg | 91.21 |- | 75 | [[File:Flag of Croatia.svg|20px]] Kroeshia | 89.67 |- | 76 | [[File:Flag of Panama.svg|20px]] Panama | 87.35 |- | 77 | [[File:Flag of Ivory Coast.svg|20px]] Côte d'Ivoire | 86.99 |- | 78 | [[File:Flag of Turkmenistan.svg|20px]] Turkmenistan | 83.88 |- | 79 | [[File:Flag of Lithuania.svg|20px]] Lithuania | 82.79 |- | 80 | [[File:Flag of Serbia.svg|20px]] Serbia | 82.55 |- | 81 | [[File:Flag of Uruguay.svg|20px]] Uruguay | 82.48 |- | 82 | [[File:Flag of Tanzania.svg|20px]] Tanzania | 79.87 |- | 83 | [[File:Flag of Azerbaijan.svg|20px]] Azerbaijan | 75.65 |- | 84 | [[File:Flag of Ghana.svg|20px]] Ghana | 75.31 |- | 85 | [[File:Flag of Slovenia.svg|20px]] Slovenia | 73.2 |- | 86 | [[File:Flag of Belarus.svg|20px]] Belarus | 73.13 |- | 87 | [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|20px]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo | 72.48 |- | 88 | [[File:Flag of Myanmar.svg|20px]] Myanmar | 64.28 |- | 89 | [[File:Flag of Uganda.svg|20px]] Uganda | 55.59 |- | 90 | [[File:Flag of Macau.svg|20px]] Macao SAR | 53.45 |- | 91 | [[File:Flag of Cameroon.svg|20px]] Cameroon | 53.39 |- | 92 | [[File:Flag of Jordan.svg|20px]] Jordan | 53.31 |- | 93 | [[File:Flag of Tunisia.svg|20px]] Tunisia | 52.64 |- | 94 | [[File:Flag of Bolivia.svg|20px]] Bolivia | 48.17 |- | 95 | [[File:Flag of Bahrain.svg|20px]] Bahrain | 47.81 |- | 96 | [[File:Flag of Cambodia.svg|20px]] Kambodia | 47.15 |- | 97 | [[File:Flag of Latvia.svg|20px]] Latvia | 45.52 |- | 98 | [[File:Flag of Paraguay.svg|20px]] Paraguay | 44.94 |- | 99 | [[File:Flag of Libya.svg|20px]] Libya | 44.81 |- | 100 | [[File:Flag of Nepal.svg|20px]] Nepal | 43.67 |- | 101 | [[File:Flag of Estonia.svg|20px]] Estonia | 43.04 |- | 102 | Honduras | 36.74 |- | 103 | [[File:Flag of Zimbabwe.svg|20px]] Zimbabwe | 35.92 |- | 104 | [[File:Flag of El Salvador.svg|20px]] El Salvador | 35.85 |- | 105 | [[File:Flag of Cyprus.svg|20px]] Kuprosi | 34.79 |- | 106 | [[File:Flag of Senegal.svg|20px]] Senegal | 33.69 |- | 107 | [[File:Flag of Georgia.svg|20px]] Georgia | 33.19 |- | 108 | [[File:Flag of Iceland.svg|20px]] Iceland | 32.92 |- | 109 | [[File:Flag of Papua New Guinea.svg|20px]] Papua New Guinea | 31.9 |- | 110 | [[File:Flag of Sudan.svg|20px]] Sudan | 29.79 |- | 111 | [[File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] Bosnia na Herzegovina | 28.4 |- | 112 | [[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|20px]] Trinidad na Tobago | 28.14 |- | 113 | [[File:Flag of Haiti.svg|20px]] Haiti | 26.27 |- | 114 | [[File:Flag of Albania.svg|20px]] Albania | 26.13 |- | 115 | [[File:Flag of Zambia.svg|20px]] Zambia | 25.91 |- | 116 | [[File:Flag of Guinea.svg|20px]] Guinea | 25.47 |- | 117 | [[File:Flag of Armenia.svg|20px]] Armenia | 25.25 |- | 118 | [[File:Flag of Malta.svg|20px]] Malta | 24.4 |- | 119 | [[File:Flag of Mongolia.svg|20px]] Mongolia | 23.67 |- | 120 | [[File:Flag of Guyana.svg|20px]] Guyana | 23.03 |- | 121 | [[File:Flag of Mozambique.svg|20px]] Msumbiji | 22.5 |- | 122 | [[File:Flag of Burkina Faso.svg|20px]] Burkina Faso | 21.86 |- | 123 | [[File:Flag of Mali.svg|20px]] Mali | 21.65 |- | 124 | [[File:Flag of Benin.svg|20px]] Benin | 21.32 |- | 125 | [[File:Flag of Gabon.svg|20px]] Gabon | 20.9 |- | 126 | [[File:Flag of Jamaica.svg|20px]] Jamaica | 20.59 |- | 127 | [[File:Flag of Botswana.svg|20px]] Botswana | 19.97 |- | 128 | [[File:Flag of Niger.svg|20px]] Niger | 19.6 |- | 129 | [[File:Flag of Nicaragua.svg|20px]] Nicaragua | 19.41 |- | 130 | [[File:Flag of Chad.svg|20px]] Chad | 18.67 |- | 131 | [[File:Flag of Moldova.svg|20px]] Moldova | 18.06 |- | 132 | [[File:Flag of Madagascar.svg|20px]] Madagaska | 17.21 |- | 133 | [[File:Flag of Yemen.svg|20px]] Yemen | 16.19 |- | 134 | [[File:Flag of Mauritius.svg|20px]] Mauritius | 15.89 |- | 135 | [[File:Flag of North Macedonia.svg|20px]] Masedonia ya Kaskazini | 15.86 |- | 136 | [[File:Flag of Kyrgyzstan.svg|20px]] Jamhuri ya Kyrgyz | 15.77 |- | 137 | [[File:Flag of Brunei.svg|20px]] Brunei | 15.71 |- | 138 | [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|20px]] Jamhuri ya Kongo | 15.04 |- | 139 | [[File:Flag of Laos.svg|20px]] Lao P.D.R. | 14.95 |- | 140 | [[File:Flag of the Bahamas.svg|20px]] Bahamas | 14.83 |- | 141 | [[File:Flag of Rwanda.svg|20px]] Rwanda | 13.66 |- | 142 | [[File:Flag of Namibia.svg|20px]] Namibia | 13.19 |- | 143 | [[File:Flag of Tajikistan.svg|20px]] Tajikistan | 13 |- | 144 | [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|20px]] Guinea ya Ikweta | 12.88 |- | 145 | [[File:Flag of Somalia.svg|20px]] Somalia | 12.73 |- | 146 | [[File:Flag of Kosovo.svg|20px]] Kosovo | 11.17 |- | 147 | [[File:Flag of Malawi.svg|20px]] Malawi | 10.84 |- | 148 | [[File:Flag of Mauritania.svg|20px]] [[Mauritania]] | 10.76 |- | 149 | [[File:Flag of Togo.svg|20px]] [[Togo]] | 9.77 |- | 150 | [[File:Flag of Montenegro.svg|20px]] [[Montenegro]] | 8.11 |- | 151 | [[File:Flag of Sierra Leone.svg|20px]] [[Sierra Leone]] | 7.41 |- | 152 | [[File:Flag of Barbados.svg|20px]] [[Barbados]] | 7.2 |- | 153 | [[File:Flag of the Maldives.svg|20px]] [[Maldives]] | 6.98 |- | 154 | [[File:Flag of Fiji.svg|20px]] [[Fiji]] | 5.77 |- | 155 | [[File:Flag of South Sudan.svg|20px]] Sudan Kusini | 5.27 |- | 156 | [[File:Flag of Eswatini.svg|20px]] [[Eswatini]] | 5.15 |- | 157 | [[File:Flag of Suriname.svg|20px]] [[Surinamu]] | 4.92 |- | 158 | [[File:Flag of Liberia.svg|20px]] [[Liberia]] | 4.76 |- | 159 | [[File:Flag of Djibouti.svg|20px]] [[Djibouti]] | 4.33 |- | 160 | [[File:Flag of Burundi.svg|20px]] [[Burundi]] | 4.29 |- | 161 | [[File:Flag of Aruba.svg|20px]] [[Aruba]] | 4.26 |- | 162 | [[File:Flag of Andorra.svg|20px]] [[Andorra]] | 3.93 |- | 163 | [[File:Flag of Belize.svg|20px]] [[Belize]] | 3.34 |- | 164 | [[File:Flag of Bhutan.svg|20px]] [[Bhutan]] | 3.15 |- | 165 | [[File:Flag of the Central African Republic.svg|20px]] [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 2.82 |- | 166 | [[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|20px]] [[Cabo Verde]] | 2.76 |- | 167 | [[File:Flag of the Gambia.svg|20px]] [[Gambia]] | 2.69 |- | 168 | [[File:Flag of Saint Lucia.svg|20px]] [[Saint Lucia]] | 2.57 |- | 169 | [[File:Flag of Lesotho.svg|20px]] [[Lesotho]] | 2.3 |- | 170 | [[File:Flag of Antigua and Barbuda.svg|20px]] [[Antigua and Barbuda]] |2.29 |- | 171 || {{flag|Guinea Bissau}} || 2.19 |- | 172 || {{flag|Shelisheli}} || 2.14 |- | 173 || {{flag|San Marino}} || 2.05 |- | 174 || [[Timor ya Mashariki]]}} || 1.99 |- | 175 ||Visiwa vya || 1.73 |- | 176 || {{flag|Komori}} || 1.45 |- | 177 || {{flag|Grenada}} || 1.39 |- | 178 || Saint Vincent and Grenadini|| 1.17 |- | 179 || {{flag|Vanuatu}} || 1.17 |- | 180 || {{flag|Saint Kitts and Nevis}} || 1.16 |- | 181 || {{flag|Samoa}} || 1.07 |- | 182 || {{flag|São Tomé na Príncipe}} || 0.81 |- | 183 || {{flag|Dominica}} || 0.70 |- | 184 || {{flag|Tonga}} || 0.55 |- | 185 || {{flag|Micronesia}} || 0.48 |- | 186 || {{flag|Palau}} || 0.32 |- | 187 || {{flag|Kiribati}} || 0.31 |- | 188 || Visiwa vya Marshall || 0.28 |- | 189 || {{flag|Nauru}} || 0.16 |- | 190 || {{flag|Tuvalu}} || 0.07 |} ==Marejeo== {{marejeo}} {{mbegu-uchumi}} [[jamii:uchumi]] [[Jamii:Orodha ya maeneo kwa Pato la Taifa]] nm9ixld0w25ryvz2zez1e9zqojrmlh0 Kigezo:CapeVerde-stub 10 204147 1580925 1407058 2026-07-21T09:55:22Z CommonsDelinker 234 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 1580925 wikitext text/x-wiki {{asbox | image = Flag of Cape Verde (10-17).svg{{!}}border | pix = 30 | subject = [[Cape Verde]]-related | qualifier = | category = Cape Verde stubs | tempsort = | name = Template:CapeVerde-stub }}<noinclude> [[Category:Cape Verde stub templates| ]] </noinclude> ntxor831f7k0ee5kuyuyyfmbenzs3dn Orodha ya nchi za Afrika kwa Kiashiria cha Maendeleo ya Binadamu 0 205228 1580926 1461919 2026-07-21T09:59:01Z CommonsDelinker 234 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 1580926 wikitext text/x-wiki [[File:African countries by HDI (2020).svg|thumb|Nchi za Afrika kulingana na maendeleo ya binadamu (2020 {{Legend|#003C00|≥ 0.900}} {{Legend|#007F00|0.850–0.899}} {{Legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Legend|#00F900|0.750–0.799}} {{Legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{Legend|#FF0|0.650–0.699}} {{Legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{Legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{Legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{Legend|#F00|0.400–0.449}} {{Legend|#A70000|≤ 0.399}} {{Legend|#D9D9D9|Hakuna data}}]] Hii ni Orodha ya nchi za [[Afrika]] kulingana na [[Kiashiria cha maendeleo ya binadamu]]. [[Shelisheli|Ushelisheli]] (0.802) na [[Morisi]] (0.796) zimo nafasi za juu kwa viwango vya HDI, vikionesha viwango bora vya afya, elimu, na kipato. [[Libya]] (0.746) na [[Aljeria]] (0.745) zinayafuata kwa karibu, zikionesha viashiria imara vya maendeleo. Mataifa mengi, yakiwemo [[Kenya]] (0.601) na [[Nigeria]] (0.548), yako katika kiwango cha maendeleo ya kati, yakionesha hatua za maendeleo ingawa changamoto bado zipo. Mwisho wa orodha hii unajumuisha mataifa kama [[Mali]] (0.410), [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] (0.394), na [[Somalia]] (0.380), ambako migogoro, umasikini, na taasisi dhaifu vinakwamisha maendeleo. Viwango hivi vinaonesha utofauti mkubwa wa maendeleo ya kibinadamu barani Afrika, vikichangiwa na hali za kiuchumi, utawala, na miundombinu ya kijamii.<ref>{{Cite Web|title=List of Countries by hdi|author=UNDP|url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights#/ranks|accessdate=2025-03-15|lang=en}}</ref> == Orodha == {| class="wikitable sortable" |+ Viwango vya Kielezo cha Maendeleo ya Kibinadamu (HDI) |- ! Cheo !! Jina (Bendera) !! HDI !! Eneo |- ! colspan="4" style="color:green;" | Maendeleo ya Juu Sana |- | 1 || [[File:Flag of Seychelles.svg|20px]] Ushelisheli || 0.802 || Afrika Mashariki |- | 2 || [[File:Flag of Mauritius.svg|20px]] Morisi || 0.796 || Afrika Mashariki |- ! colspan="4" style="color:#55AA55;" | Maendeleo ya Juu |- | 3 || [[File:Flag of Algeria.svg|20px]] Algeria || 0.745 || Afrika Kaskazini |- | 4 || [[File:Flag of Libya.svg|20px]] Libya || 0.746 || Afrika Kaskazini |- | 5 || [[File:Flag of Tunisia.svg|20px]] Tunisia || 0.732 || Afrika Kaskazini |- | 6 || [[File:Flag of Egypt.svg|20px]] Misri || 0.728 || Afrika Kaskazini |- | 7 || [[File:Flag of South Africa.svg|20px]] Afrika Kusini || 0.717 || Afrika Kusini |- | 8 || [[File:Flag of Botswana.svg|20px]] Botswana || 0.708 || Afrika Kusini |- ! colspan="4" style="color:orange;" | '''Maendeleo ya Kati''' |- | 9 || [[File:Flag of Morocco.svg|20px]] Moroko || 0.698 || Afrika Kaskazini |- | 10 ||[[File:Flag of Gabon.svg|20px]] Gabon || 0.693 || Afrika ya Kati |- | 11 || [[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|20px]] Cape Verde || 0.661 || Afrika Magharibi |- | 12 || [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|20px]] Guinea ya Ikweta || 0.650 || Afrika ya Kati |- | 13 ||[[File:Flag of Sao Tome and Principe.svg|20px]] São Tomé na Príncipe || 0.613 || Afrika ya Kati |- | 14 || [[File:Flag of Eswatini.svg|20px]] Eswatini || 0.610 || Afrika Kusini |- | 15 || [[File:Flag of Namibia.svg|20px]] Namibia || 0.602 || Afrika Kusini |- | 16 || [[File:Flag of Ghana.svg|20px]] Ghana || 0.602 || Afrika Magharibi |- | 17 || [[File:Flag of Kenya.svg|20px]] Kenya || 0.601 || Afrika Mashariki |- | 18 || [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|20px]] Jamhuri ya Kongo || 0.593 || Afrika ya Kati |- | 19 || [[File:Flag of Angola.svg|20px]] Angola || 0.591 || Afrika ya Kati |- | 20 || [[File:Flag of Cameroon.svg|20px]] Kamerun || 0.587 || Afrika ya Kati |- | 21 || [[File:Flag of Comoros.svg|20px]] Comoro || 0.586 || Afrika ya Mashariki |- | 22 || [[File:Flag of Zambia.svg|20px]] Zambia || 0.569 || Afrika Kusini |- | 23 || [[File:Flag of Uganda.svg|20px]] Uganda || 0.550 || Afrika Mashariki |- | 24 || [[File:Flag of Zimbabwe.svg|20px]] Zimbabwe || 0.550 || Afrika Kusini |- ! colspan="4" style="color:red;" | Maendeleo ya Chini |- | 25 || [[File:Flag of Nigeria.svg|20px]] Nigeria || 0.548 || Afrika Magharibi |- | 26 || [[File:Flag of Rwanda.svg|20px]] Rwanda || 0.547 || Afrika ya Kati |- | 27 || [[File:Flag of Togo.svg|20px]] Togo || 0.547 || Afrika Magharibi |- | 28 || [[File:Flag of Mauritania.svg|20px]] Mauritania || 0.534 || Afrika Magharibi |- | 29 || [[File:Flag of Ivory Coast.svg|20px]] Ivory Coast || 0.534 || Afrika Magharibi |- | 30 || [[File:Flag of Tanzania.svg|20px]] Tanzania || 0.532 || Afrika Mashariki |- | 31 || [[File:Flag of Lesotho.svg|20px]] Lesotho || 0.521 || Afrika Kusini |- | 32 || [[File:Flag of Senegal.svg|20px]] Senegal || 0.517 || Afrika Magharibi |- | 33 || [[File:Flag of Sudan.svg|20px]] Sudan || 0.516 || Afrika Kaskazini |- | 34 || [[File:Flag of Djibouti.svg|20px]] Djibouti || 0.515 || Afrika Mashariki |- | 35 || [[File:Flag of Malawi.svg|20px]] Malawi || 0.508 || Afrika Kusini |- | 36 || [[File:Flag of Benin.svg|20px]] Benin || 0.504 || Afrika Magharibi |- | 37 || [[File:Flag of The Gambia.svg|20px]] Gambia || 0.495 || Afrika Magharibi |- | 38 || [[File:Flag of Eritrea.svg|20px]] Eritrea || 0.493 || Afrika ya Kati |- | 39 || [[File:Flag of Ethiopia.svg|20px]] Ethiopia || 0.492 || Afrika Mashariki |- | 40 || [[File:Flag of Liberia.svg|20px]] Liberia || 0.487 || Afrika Magharibi |- | 41 || [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|20px]] Guinea-Bissau || 0.483 || Afrika Magharibi |- | 42 || [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|20px]] Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo || 0.481 || Afrika ya Kati |- | 43 || [[File:Flag of Guinea.svg|20px]] Guinea || 0.472 || Afrika Magharibi |- | 44 || [[File:Flag of Mozambique.svg|20px]] Msumbiji || 0.461 || Afrika Mashariki |- | 45 || [[File:Flag of Sierra Leone.svg|20px]] Sierra Leone || 0.458 || Afrika Magharibi |- | 46 || [[File:Flag of Burkina Faso.svg|20px]] Burkina Faso || 0.438 || Afrika Magharibi |- | 47 || [[File:Flag of Burundi.svg|20px]] Burundi || 0.420 || Afrika Mashariki |- | 48 || [[File:Flag of Mali.svg|20px]] Mali || 0.410 || Afrika Magharibi |- | 49 ||[[File:Flag of Somalia.svg|20px]] Somalia || 0.380 || Afrika Mashariki |- | 50 || [[File:Flag of Chad.svg|20px]] Chad || 0.394 || Afrika ya Kati |- | 51 || [[File:Flag of Niger.svg|20px]] Niger || 0.389 || Afrika Magharibi |- | 52 || [[File:Flag of the Central African Republic.svg|20px]] Jamhuri ya Afrika ya Kati || 0.387 || Afrika ya Kati |- | 53 || [[File:Flag of South Sudan.svg|20px]] Sudan Kusini || 0.381 || Afrika ya Kati |- |} == Tazama pia== * [[Orodha ya nchi kwa Kiashiria cha Maendeleo ya Binadamu]] == Marejeo== {{marejeo}} [[Jamii:Afrika]] [[Jamii:Orodha ya maeneo kwa Kiashiria cha Maendeleo ya Binadamu]] 93a1adb8yevkwnbtqwcn667rqw0thcc Wikipedia:Mradi wa Nchi 4 208508 1580775 1580661 2026-07-20T14:16:54Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1580775 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-20) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-20)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 538 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 675 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2706 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1008 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 957 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 439 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 411 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 371 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 245 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 483 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 398 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 614 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 679 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 508 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 340 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 202 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 322 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1068 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 299 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 462 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 332 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 288 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 222 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 309 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 447 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 394 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 373 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 348 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 393 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 113 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 4 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34971 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 25608 || ↓ -17.2% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 148.9 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2706 || ↓ -4.1% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1068 || ↓ -25.1% |- | 3 || [[Marekani]] || 976 || ↓ -28.5% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 679 || ↑ +50.2% |- | 5 || [[Kenya]] || 675 || ↓ -7.9% |- | 6 || [[Australia]] || 614 || ↑ +27.4% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 538 || ↓ -19.5% |- | 8 || [[Uingereza]] || 508 || ↑ +11.9% |- | 9 || [[Urusi]] || 483 || ↓ -36.7% |- | 10 || [[Misri]] || 457 || ↑ +41.9% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.1% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 6 || 0.4% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} 5vml9auqlkpeyith99u2d2wr18wzd8m 1580777 1580775 2026-07-20T14:21:41Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1580777 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-20) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-20)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 538 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 675 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2706 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1008 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 957 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 439 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 411 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 371 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 245 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 483 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 398 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 614 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 679 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 508 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 340 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 202 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 322 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1068 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 299 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 462 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 332 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 288 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 222 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 309 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 447 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 394 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 373 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 348 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 393 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 113 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 4 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34971 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 25591 || ↓ -17.1% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 148.8 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2706 || ↓ -4.1% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1068 || ↓ -25.1% |- | 3 || [[Marekani]] || 976 || ↓ -28.5% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 679 || ↑ +50.2% |- | 5 || [[Kenya]] || 675 || ↓ -7.9% |- | 6 || [[Australia]] || 614 || ↑ +27.4% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 538 || ↓ -19.5% |- | 8 || [[Uingereza]] || 508 || ↑ +11.9% |- | 9 || [[Urusi]] || 483 || ↓ -36.7% |- | 10 || [[Misri]] || 457 || ↑ +41.9% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.1% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 6 || 0.4% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} 7me50ioiug74j6uklc1j3a9i5bs8fr3 1580833 1580777 2026-07-20T19:50:32Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1580833 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-20) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-20)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 538 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 675 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2706 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1008 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 957 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 439 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 411 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 371 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 245 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 483 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 398 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 614 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 679 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 508 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 340 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 202 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 322 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1068 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 299 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 462 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 332 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 288 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 222 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 309 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 447 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 394 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 373 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 348 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 393 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 113 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 139 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 4 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34971 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 25591 || ↓ -17.1% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 148.8 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2706 || ↓ -4.1% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1068 || ↓ -25.1% |- | 3 || [[Marekani]] || 976 || ↓ -28.5% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 679 || ↑ +50.2% |- | 5 || [[Kenya]] || 675 || ↓ -7.9% |- | 6 || [[Australia]] || 614 || ↑ +27.4% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 538 || ↓ -19.5% |- | 8 || [[Uingereza]] || 508 || ↑ +11.9% |- | 9 || [[Urusi]] || 483 || ↓ -36.7% |- | 10 || [[Misri]] || 457 || ↑ +41.9% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.1% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 6 || 0.4% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} qqytz9vf3t4s2vvzh6v533zk5o3zq24 1580834 1580833 2026-07-20T19:50:34Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1580834 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-20) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-20)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 538 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 675 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2706 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1008 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 957 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 439 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 411 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 371 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 245 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 483 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 398 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 614 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 679 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 508 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 340 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 202 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 136 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 322 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1068 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 299 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 462 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 332 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 288 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 222 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 309 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 447 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 394 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 190 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 373 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 179 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 348 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 393 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 108 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 72 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 113 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 139 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 98 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 4 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34971 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 25610 || ↓ -17.2% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 148.9 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2706 || ↓ -4.1% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1068 || ↓ -25.1% |- | 3 || [[Marekani]] || 976 || ↓ -28.5% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 679 || ↑ +50.2% |- | 5 || [[Kenya]] || 675 || ↓ -7.9% |- | 6 || [[Australia]] || 614 || ↑ +27.4% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 538 || ↓ -19.5% |- | 8 || [[Uingereza]] || 508 || ↑ +11.9% |- | 9 || [[Urusi]] || 483 || ↓ -36.7% |- | 10 || [[Misri]] || 457 || ↑ +41.9% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.1% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 6 || 0.4% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} 8k6e2dt2hzuv8q07xae6wreqqne1y1o 1580861 1580834 2026-07-21T03:00:07Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1580861 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-21) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-21)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 507 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 655 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2615 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#228B22; color:white" | 961 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 981 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 471 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 364 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 476 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 378 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 582 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 687 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 519 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1041 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 325 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 281 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 269 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 221 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 229 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 429 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 376 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 351 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 381 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34971 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 25610 || ↓ -17.2% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 148.9 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2706 || ↓ -4.1% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1068 || ↓ -25.1% |- | 3 || [[Marekani]] || 976 || ↓ -28.5% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 679 || ↑ +50.2% |- | 5 || [[Kenya]] || 675 || ↓ -7.9% |- | 6 || [[Australia]] || 614 || ↑ +27.4% |- | 7 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 538 || ↓ -19.5% |- | 8 || [[Uingereza]] || 508 || ↑ +11.9% |- | 9 || [[Urusi]] || 483 || ↓ -36.7% |- | 10 || [[Misri]] || 457 || ↑ +41.9% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.1% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 6 || 0.4% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} q14u0qeus3cyard1aluqiylw502ghnf 1580863 1580861 2026-07-21T03:22:13Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1580863 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-21) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-21)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 507 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 655 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2615 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#228B22; color:white" | 961 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 981 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 471 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 364 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 476 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 378 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 582 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 687 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 519 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1041 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 325 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 281 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 269 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 221 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 229 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 429 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 376 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 351 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 266 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 381 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34971 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 11530 || ↓ -21.8% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 67.0 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Cabo Verde]] || 1047 || ↓ -27.9% |- | 2 || [[Marekani]] || 961 || ↓ -28.8% |- | 3 || [[Kenya]] || 655 || ↓ -8.5% |- | 4 || [[Australia]] || 582 || ↑ +15.2% |- | 5 || [[Hispania]] || 471 || ↑ +55.4% |- | 6 || [[Afrika Kusini]] || 428 || ↓ -22.3% |- | 7 || [[Burundi]] || 389 || ↓ -21.3% |- | 8 || [[Ubelgiji]] || 376 || ↑ +138.0% |- | 9 || [[Uturuki]] || 370 || ↓ -23.2% |- | 10 || [[Irani]] || 356 || ↓ -24.3% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.1% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 6 || 0.4% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} 1kks1bx9rkq953fo93hrzic3upyqgi9 1580879 1580863 2026-07-21T08:37:20Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1580879 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-21) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-21)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 507 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 655 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2675 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 213 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#228B22; color:white" | 961 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 934 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 471 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 356 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 469 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 389 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 181 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 582 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 687 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 250 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 519 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 252 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1047 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 450 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 323 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 221 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 429 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 393 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 376 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 339 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 370 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34971 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 11530 || ↓ -21.8% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 67.0 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Cabo Verde]] || 1047 || ↓ -27.9% |- | 2 || [[Marekani]] || 961 || ↓ -28.8% |- | 3 || [[Kenya]] || 655 || ↓ -8.5% |- | 4 || [[Australia]] || 582 || ↑ +15.2% |- | 5 || [[Hispania]] || 471 || ↑ +55.4% |- | 6 || [[Afrika Kusini]] || 428 || ↓ -22.3% |- | 7 || [[Burundi]] || 389 || ↓ -21.3% |- | 8 || [[Ubelgiji]] || 376 || ↑ +138.0% |- | 9 || [[Uturuki]] || 370 || ↓ -23.2% |- | 10 || [[Irani]] || 356 || ↓ -24.3% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.1% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 6 || 0.4% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} oegy244k7ysxjjf3kjc6ndlzesolppo 1580880 1580879 2026-07-21T08:39:09Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1580880 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-21) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-21)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 507 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 655 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2675 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 213 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#228B22; color:white" | 961 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 934 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 471 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 356 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 469 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 389 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 181 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 582 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 687 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 250 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 519 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 252 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1047 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 450 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 323 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 221 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 429 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 393 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 376 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 339 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 370 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34971 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 25018 || ↓ -19.3% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 145.5 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2675 || ↓ -5.5% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1047 || ↓ -27.9% |- | 3 || [[Marekani]] || 961 || ↓ -28.8% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 687 || ↑ +54.4% |- | 5 || [[Kenya]] || 655 || ↓ -8.5% |- | 6 || [[Australia]] || 582 || ↑ +15.2% |- | 7 || [[Uingereza]] || 519 || ↑ +16.4% |- | 8 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 507 || ↓ -26.0% |- | 9 || [[Hispania]] || 471 || ↑ +55.4% |- | 10 || [[Urusi]] || 469 || ↓ -38.4% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.1% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 6 || 0.4% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} 063we192i2swc42yo87lfyoc01suu64 1580964 1580880 2026-07-21T14:03:34Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1580964 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-21) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-21)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 507 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 655 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2675 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 213 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#228B22; color:white" | 961 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 934 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 471 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 356 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 469 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 389 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 181 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 582 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 687 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 250 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 519 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 252 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1047 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 450 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 323 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 221 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 429 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 393 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 376 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 339 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 370 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34971 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 25018 || ↓ -19.3% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 145.5 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2675 || ↓ -5.5% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1047 || ↓ -27.9% |- | 3 || [[Marekani]] || 961 || ↓ -28.8% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 687 || ↑ +54.4% |- | 5 || [[Kenya]] || 655 || ↓ -8.5% |- | 6 || [[Australia]] || 582 || ↑ +15.2% |- | 7 || [[Uingereza]] || 519 || ↑ +16.4% |- | 8 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 507 || ↓ -26.0% |- | 9 || [[Hispania]] || 471 || ↑ +55.4% |- | 10 || [[Urusi]] || 469 || ↓ -38.4% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.1% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 6 || 0.4% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} 20fwobs0kz9lafxxxy1yqc4db6cp2a5 1580966 1580964 2026-07-21T14:07:42Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1580966 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-21) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-21)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 507 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 655 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2675 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 213 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#228B22; color:white" | 961 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 934 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 471 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 356 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 469 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 389 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 181 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 582 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 687 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 250 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 519 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 110 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 252 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1047 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 450 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 323 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 221 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 429 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 393 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 376 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 339 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 370 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34972 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 24651 || ↓ -19.0% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 143.3 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2675 || ↓ -5.5% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1047 || ↓ -27.9% |- | 3 || [[Marekani]] || 961 || ↓ -28.8% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 687 || ↑ +54.4% |- | 5 || [[Kenya]] || 655 || ↓ -8.5% |- | 6 || [[Australia]] || 582 || ↑ +15.2% |- | 7 || [[Uingereza]] || 519 || ↑ +16.4% |- | 8 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 507 || ↓ -26.0% |- | 9 || [[Hispania]] || 471 || ↑ +55.4% |- | 10 || [[Urusi]] || 469 || ↓ -38.4% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.1% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} bb0szmtjdlci71img0eed8gdmrk5ele 1580988 1580966 2026-07-21T19:40:31Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1580988 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-21) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-21)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 516 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 674 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2675 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 213 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#228B22; color:white" | 993 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 981 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 471 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 364 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 389 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 181 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 582 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 687 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 259 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 519 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 325 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 221 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 435 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 393 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 376 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 351 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 381 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34972 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 24651 || ↓ -19.0% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 143.3 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2675 || ↓ -5.5% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1047 || ↓ -27.9% |- | 3 || [[Marekani]] || 961 || ↓ -28.8% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 687 || ↑ +54.4% |- | 5 || [[Kenya]] || 655 || ↓ -8.5% |- | 6 || [[Australia]] || 582 || ↑ +15.2% |- | 7 || [[Uingereza]] || 519 || ↑ +16.4% |- | 8 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 507 || ↓ -26.0% |- | 9 || [[Hispania]] || 471 || ↑ +55.4% |- | 10 || [[Urusi]] || 469 || ↓ -38.4% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.1% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} q7fbc7qdh8h7jj9svoie9oqbsyybxv4 1580989 1580988 2026-07-21T19:41:13Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1580989 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-21) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-21)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 516 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 674 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2675 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 213 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#228B22; color:white" | 993 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 981 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 428 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 471 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 364 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 389 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 181 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 582 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 687 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 259 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 519 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 307 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 325 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 285 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 221 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 231 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 435 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 393 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 376 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 351 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 273 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 381 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34973 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 25137 || ↓ -19.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 146.1 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2675 || ↓ -5.5% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1047 || ↓ -27.9% |- | 3 || [[Marekani]] || 961 || ↓ -28.8% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 687 || ↑ +54.4% |- | 5 || [[Kenya]] || 655 || ↓ -8.5% |- | 6 || [[Australia]] || 582 || ↑ +15.2% |- | 7 || [[Uingereza]] || 519 || ↑ +16.4% |- | 8 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 507 || ↓ -26.0% |- | 9 || [[Hispania]] || 471 || ↑ +55.4% |- | 10 || [[Urusi]] || 469 || ↓ -38.4% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.0% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} a3gujyufs7ryzeilsacrd1czihco1i3 1580999 1580989 2026-07-22T02:58:29Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1580999 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-22) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-22)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2676 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 197 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 964 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 434 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 483 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 349 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 458 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 380 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 186 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 566 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 672 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 252 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 511 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 336 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1003 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 452 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 321 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 257 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 210 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 388 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 360 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 183 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 357 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 264 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 377 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 306 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34973 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 25137 || ↓ -19.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 146.1 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2675 || ↓ -5.5% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1047 || ↓ -27.9% |- | 3 || [[Marekani]] || 961 || ↓ -28.8% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 687 || ↑ +54.4% |- | 5 || [[Kenya]] || 655 || ↓ -8.5% |- | 6 || [[Australia]] || 582 || ↑ +15.2% |- | 7 || [[Uingereza]] || 519 || ↑ +16.4% |- | 8 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 507 || ↓ -26.0% |- | 9 || [[Hispania]] || 471 || ↑ +55.4% |- | 10 || [[Urusi]] || 469 || ↓ -38.4% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.0% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} toguwkpmjmcsfovm8mu5uxo3f8uqrp6 1581000 1580999 2026-07-22T03:20:59Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1581000 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-22) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-22)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2676 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 197 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 964 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 434 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 483 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 349 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 458 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 380 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 186 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 566 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 672 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 252 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 511 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 336 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1003 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 452 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 321 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 257 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 210 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 388 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 360 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 183 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 357 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 264 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 377 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 306 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34973 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 9401 || ↓ -21.1% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 54.7 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Cabo Verde]] || 1003 || ↓ -32.8% |- | 2 || [[Marekani]] || 967 || ↓ -28.1% |- | 3 || [[Kenya]] || 639 || ↓ -12.9% |- | 4 || [[Australia]] || 566 || ↑ +9.7% |- | 5 || [[Hispania]] || 483 || ↑ +54.3% |- | 6 || [[Afrika Kusini]] || 434 || ↓ -18.3% |- | 7 || [[Burundi]] || 380 || ↓ -22.3% |- | 8 || [[Uturuki]] || 377 || ↓ -21.9% |- | 9 || [[Ubelgiji]] || 363 || ↑ +111.0% |- | 10 || [[Norwei]] || 306 || ↑ +137.2% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.0% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} d307g4wmwxdioes7pukqoq0ygs7v8c2 1581040 1581000 2026-07-22T08:37:22Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1581040 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-22) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-22)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 511 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2676 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 197 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1007 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 964 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 434 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 483 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 349 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 458 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 380 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 186 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 566 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 672 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 252 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 511 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 336 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 301 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1003 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 452 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 321 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 257 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 210 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 432 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 388 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 360 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 183 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 357 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 264 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 377 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 306 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34973 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 9401 || ↓ -21.1% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 54.7 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Cabo Verde]] || 1003 || ↓ -32.8% |- | 2 || [[Marekani]] || 967 || ↓ -28.1% |- | 3 || [[Kenya]] || 639 || ↓ -12.9% |- | 4 || [[Australia]] || 566 || ↑ +9.7% |- | 5 || [[Hispania]] || 483 || ↑ +54.3% |- | 6 || [[Afrika Kusini]] || 434 || ↓ -18.3% |- | 7 || [[Burundi]] || 380 || ↓ -22.3% |- | 8 || [[Uturuki]] || 377 || ↓ -21.9% |- | 9 || [[Ubelgiji]] || 363 || ↑ +111.0% |- | 10 || [[Norwei]] || 306 || ↑ +137.2% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.0% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} otwrvj3tnfgos86x6b4s4ai9rat7y32 1581041 1581040 2026-07-22T08:37:52Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1581041 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-22) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-22)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 511 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2676 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 197 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1007 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 964 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 434 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 483 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 349 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 458 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 380 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 186 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 566 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 672 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 252 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 511 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 336 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 132 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 301 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1003 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 452 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 321 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 257 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 210 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 432 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 388 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 360 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 183 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 357 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 264 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 97 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 377 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 78 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 138 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 306 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34973 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 15461 || ↓ -20.7% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 89.9 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Cabo Verde]] || 1003 || ↓ -32.8% |- | 2 || [[Marekani]] || 967 || ↓ -28.1% |- | 3 || [[Ufaransa]] || 683 || ↑ +55.9% |- | 4 || [[Kenya]] || 639 || ↓ -12.9% |- | 5 || [[Australia]] || 566 || ↑ +9.7% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 511 || ↓ -26.0% |- | 7 || [[Hispania]] || 483 || ↑ +54.3% |- | 8 || [[Misri]] || 445 || ↑ +39.5% |- | 9 || [[Afrika Kusini]] || 434 || ↓ -18.3% |- | 10 || [[Burundi]] || 380 || ↓ -22.3% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.0% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} jzb00x6tle82mkhuyhluezpoznac969 1581120 1581041 2026-07-22T14:06:24Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1581120 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-22) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-22)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 511 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 639 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2676 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 205 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#228B22; color:white" | 967 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 964 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 434 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 483 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 367 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 235 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 484 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 380 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 186 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 566 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 683 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 263 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 531 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 301 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1003 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 445 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 321 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 277 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 210 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 432 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 391 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 363 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 183 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 357 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 377 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 139 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 306 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34973 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 15461 || ↓ -20.7% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 89.9 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Cabo Verde]] || 1003 || ↓ -32.8% |- | 2 || [[Marekani]] || 967 || ↓ -28.1% |- | 3 || [[Ufaransa]] || 683 || ↑ +55.9% |- | 4 || [[Kenya]] || 639 || ↓ -12.9% |- | 5 || [[Australia]] || 566 || ↑ +9.7% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 511 || ↓ -26.0% |- | 7 || [[Hispania]] || 483 || ↑ +54.3% |- | 8 || [[Misri]] || 445 || ↑ +39.5% |- | 9 || [[Afrika Kusini]] || 434 || ↓ -18.3% |- | 10 || [[Burundi]] || 380 || ↓ -22.3% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.0% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} 8iudwh1t2ys54ljk2s2a2i4cssa1fwt 1581122 1581120 2026-07-22T14:10:19Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1581122 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-22) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-22)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 511 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 639 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2676 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 205 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#228B22; color:white" | 967 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 964 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 434 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 483 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 367 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 235 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 484 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 380 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 186 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 566 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 683 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 263 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 531 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 301 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1003 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 445 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 321 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 277 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 210 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 432 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 391 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 363 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 183 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 357 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 377 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 139 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 306 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34973 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 24005 || ↓ -19.2% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 139.6 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2676 || ↓ -5.3% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1003 || ↓ -32.8% |- | 3 || [[Marekani]] || 967 || ↓ -28.1% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 683 || ↑ +55.9% |- | 5 || [[Kenya]] || 639 || ↓ -12.9% |- | 6 || [[Australia]] || 566 || ↑ +9.7% |- | 7 || [[Uingereza]] || 531 || ↑ +21.5% |- | 8 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 511 || ↓ -26.0% |- | 9 || [[Urusi]] || 484 || ↓ -37.1% |- | 10 || [[Hispania]] || 483 || ↑ +54.3% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.0% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} pb1q7obg6jl15wzqj0p9kn9y9pdtrd0 1581150 1581122 2026-07-22T19:28:58Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1581150 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-22) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-22)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 511 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2676 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 205 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1007 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 1001 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 434 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 483 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 367 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 484 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 396 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 186 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 579 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 683 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 263 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 531 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1009 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 452 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 321 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 277 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 260 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 210 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 432 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 391 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 363 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 183 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 357 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 377 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 306 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34973 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 24005 || ↓ -19.2% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 139.6 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2676 || ↓ -5.3% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1003 || ↓ -32.8% |- | 3 || [[Marekani]] || 967 || ↓ -28.1% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 683 || ↑ +55.9% |- | 5 || [[Kenya]] || 639 || ↓ -12.9% |- | 6 || [[Australia]] || 566 || ↑ +9.7% |- | 7 || [[Uingereza]] || 531 || ↑ +21.5% |- | 8 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 511 || ↓ -26.0% |- | 9 || [[Urusi]] || 484 || ↓ -37.1% |- | 10 || [[Hispania]] || 483 || ↑ +54.3% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.0% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} qh6gj3kfhtzatljo6ynau14j8hkj4sn 1581153 1581150 2026-07-22T19:35:49Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1581153 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-22) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-22)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 511 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2676 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 205 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1007 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 1001 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 434 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 483 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 367 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 484 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 396 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 133 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 186 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 579 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 683 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 263 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 531 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 343 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 255 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1009 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 452 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 321 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 277 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 260 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 223 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 210 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 432 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 391 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 195 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 363 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 183 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 357 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 274 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 100 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 377 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 124 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 121 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 123 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 57 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 306 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 93 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 180 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 47 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34973 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 24807 || ↓ -19.3% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 144.2 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2676 || ↓ -5.3% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1003 || ↓ -32.8% |- | 3 || [[Marekani]] || 967 || ↓ -28.1% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 683 || ↑ +55.9% |- | 5 || [[Kenya]] || 639 || ↓ -12.9% |- | 6 || [[Australia]] || 566 || ↑ +9.7% |- | 7 || [[Uingereza]] || 531 || ↑ +21.5% |- | 8 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 511 || ↓ -26.0% |- | 9 || [[Urusi]] || 484 || ↓ -37.1% |- | 10 || [[Hispania]] || 483 || ↑ +54.3% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.0% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} tst4ythci98l0ar20sd5zsxgbzn9h3p 1581169 1581153 2026-07-23T03:19:46Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1581169 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-23) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-23)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 502 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2663 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1011 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 979 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 438 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 492 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 477 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 394 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 529 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 670 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 264 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 518 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 334 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 310 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#228B22; color:white" | 900 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 451 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 269 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 385 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 187 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 359 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 187 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 348 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 375 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 306 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34973 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 24807 || ↓ -19.3% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 144.2 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2676 || ↓ -5.3% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1003 || ↓ -32.8% |- | 3 || [[Marekani]] || 967 || ↓ -28.1% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 683 || ↑ +55.9% |- | 5 || [[Kenya]] || 639 || ↓ -12.9% |- | 6 || [[Australia]] || 566 || ↑ +9.7% |- | 7 || [[Uingereza]] || 531 || ↑ +21.5% |- | 8 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 511 || ↓ -26.0% |- | 9 || [[Urusi]] || 484 || ↓ -37.1% |- | 10 || [[Hispania]] || 483 || ↑ +54.3% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.6% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.0% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 131 || 9.5% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} f57960xezwznj0n2ouomt71sxovzp9b 1581170 1581169 2026-07-23T03:27:39Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1581170 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-23) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-23)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 502 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2663 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1011 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 979 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 438 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 492 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 477 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 394 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 529 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 670 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 264 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 518 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 334 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 182 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 310 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#228B22; color:white" | 900 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 451 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 269 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 385 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 187 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 359 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 187 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 348 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 375 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 83 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 306 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34974 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 9531 || ↓ -24.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 55.4 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Marekani]] || 988 || ↓ -26.0% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 900 || ↓ -43.7% |- | 3 || [[Kenya]] || 642 || ↓ -12.5% |- | 4 || [[Australia]] || 529 || ↓ -5.4% |- | 5 || [[Hispania]] || 492 || ↑ +54.7% |- | 6 || [[Afrika Kusini]] || 438 || ↓ -16.9% |- | 7 || [[Burundi]] || 394 || ↓ -17.6% |- | 8 || [[Uturuki]] || 375 || ↓ -22.5% |- | 9 || [[Ubelgiji]] || 365 || ↑ +111.0% |- | 10 || [[Norwei]] || 306 || ↑ +133.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.5% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.0% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 132 || 9.6% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} 33biwtspwg5f8p0gx2gegvqfv7gxeif 1581206 1581170 2026-07-23T08:38:30Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1581206 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-23) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-23)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 502 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 642 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2663 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#228B22; color:white" | 988 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 1051 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 438 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 492 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 352 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 477 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 394 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 529 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 670 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 264 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 518 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 334 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 186 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 310 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#228B22; color:white" | 900 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 443 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 269 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 390 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 187 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 365 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 187 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 348 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 277 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 375 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 306 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34974 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 9531 || ↓ -24.4% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 55.4 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Marekani]] || 988 || ↓ -26.0% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 900 || ↓ -43.7% |- | 3 || [[Kenya]] || 642 || ↓ -12.5% |- | 4 || [[Australia]] || 529 || ↓ -5.4% |- | 5 || [[Hispania]] || 492 || ↑ +54.7% |- | 6 || [[Afrika Kusini]] || 438 || ↓ -16.9% |- | 7 || [[Burundi]] || 394 || ↓ -17.6% |- | 8 || [[Uturuki]] || 375 || ↓ -22.5% |- | 9 || [[Ubelgiji]] || 365 || ↑ +111.0% |- | 10 || [[Norwei]] || 306 || ↑ +133.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.5% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.0% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 132 || 9.6% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} mugngm3q1yhrgcbb36rjv8opl3aazk7 1581207 1581206 2026-07-23T08:39:46Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1581207 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157<sup>2.0</sup></i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-23) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 61 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 72 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-23)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 502 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 642 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2663 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#228B22; color:white" | 988 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#006400; color:white" | 1051 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.10 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 438 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 492 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 352 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 477 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 394 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 184 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 529 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 101 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 670 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 264 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 518 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 334 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 186 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 131 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 310 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#228B22; color:white" | 900 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 308 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 443 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 269 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 253 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 114 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 199 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 430 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 390 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 187 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 365 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Madagaska]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 187 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 348 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 277 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 375 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 102 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 12 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 107 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 306 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 174 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 39 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 6 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 2 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 37 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 7 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 9 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34974 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 24622 || ↓ -20.8% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.3 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 143.2 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2663 || ↓ -5.0% |- | 2 || [[Marekani]] || 988 || ↓ -26.0% |- | 3 || [[Cabo Verde]] || 900 || ↓ -43.7% |- | 4 || [[Ufaransa]] || 670 || ↑ +51.2% |- | 5 || [[Kenya]] || 642 || ↓ -12.5% |- | 6 || [[Australia]] || 529 || ↓ -5.4% |- | 7 || [[Uingereza]] || 518 || ↑ +14.6% |- | 8 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 502 || ↓ -25.3% |- | 9 || [[Hispania]] || 492 || ↑ +54.7% |- | 10 || [[Urusi]] || 477 || ↓ -38.1% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 587 || 42.5% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 359 || 26.0% |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 132 || 9.6% |- | 4 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 125 || 9.1% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.9% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.9% |- | 7 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 9 || [[User:Kisare|Kisare]] || 6 || 0.4% |- | 10 || [[User:CSGinger14|CSGinger14]] || 6 || 0.4% |- |} o4ejpc9irbhu1qkbp3ijbux0pqlltc8 Majadiliano ya mtumiaji:NDG 3 208733 1580931 1502364 2026-07-21T10:29:18Z Riccardo Riccioni 452 /* Welcome template */ 1580931 wikitext text/x-wiki {{Karibu}} '''[[Mtumiaji:Mimi Prowess|Mimi Prowess]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Mimi Prowess|majadiliano]])''' 12:26, 8 Julai 2025 (UTC) Thank you, but I am not a new user to Wikimedia projects. I came here to observe a x-wiki-vandal. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 12:29, 8 Julai 2025 (UTC) == Status == [[Maalum:Michango/NDG]] - most of your edits you already revoke. Please do NOT use this wiki as playground. I am more competent here. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 12:52, 14 Septemba 2025 (UTC) :Could you please explain, what the problem is? [[Special:Diff/1452993]] was just the same as your revert before. [[Special:Diff/1453481]] Was supressed. [[Special:Diff/1453543]] was a Mistake and reverted by a questionable new user (see comment in [[Special:Diff/1453544]]). [[Special:Diff/1454532]] happend because of a editconflict, i just tried to repair the headline ('''ḏ'''== Mirabell ==) and this is still the case in the current version. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 13:04, 14 Septemba 2025 (UTC) Main problem with "questionable new user" once called "x-wiki-vandal" with hundreds of temporary accounts is his poor formatting skill. I daily go after him and correct after him 100X more than you. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 13:20, 14 Septemba 2025 (UTC) :Well and what is exactly your problem? I did not mean the tempaccount, but I think you do not understand my edits. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 13:22, 14 Septemba 2025 (UTC) :And the vandal was active two months before. This had nothing to do with my recent edits. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 13:24, 14 Septemba 2025 (UTC) Roving Vandal is hopefully thing of the past. My problem is that you TREAT partial edits as TEST EDITS while they are not, Temporary Accounts have habit to do edits incrementally, and you only present him edit conflicts. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 13:27, 14 Septemba 2025 (UTC) :So, you talk about a single edit, which really was not useful, right? '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 13:52, 14 Septemba 2025 (UTC) :I do not understand the problem. You are implying that most of my edits have been reverted, which is false. You're accusing me of using Wikipedia as a playground, which I consider a serious attack on me. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 14:39, 15 Septemba 2025 (UTC) Really, as for complicated editing, nearly nothing changed. See: *[https://sw.wikipedia.org/w/index.php?title=Treni_za_mkoani_Salzburg&diff=1454534&oldid=1454531 Treni_za_mkoani_Salzburg] *[https://sw.wikipedia.org/w/index.php?title=Danubi_%28mto%29&diff=1453544&oldid=1453539 Danubi_(mto)] '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 08:46, 16 Septemba 2025 (UTC) :This is also from September 14th. So please explain to me: :* ''most of your edits you already revoke'' how many of my edits are revoked by other editor (not vandals, not myself)? :* ''Please do NOT use this wiki as playground.'' Do you know, what AGF means? I don't think that after 20 years, more than one and a half of which have been intensively active, I would abuse the projects as a playground. :* ''I am more competent here.'' I have no doubt that you're more linguistically qualified. However, as a member of the [[:Meta:Small Wiki Monitoring Team|SWMT]], I deal with vandalism in various language versions of the Wikimedia projects. It's important to recognize patterns. Of course, I could be wrong, and I take a step back when someone in the local community is working on a problem. :* ''Main problem with "questionable new user" once called "x-wiki-vandal" You mix up three things. I tracked a x-wiki-vandal in July and the so called questionable new user was [[User:Va ne rien|Va ne rien]] who commented his edit, which he reverted after that with ''you will be sorry when i denounce you''. This is not a collegial approach! :* ''I daily go after him and correct after him 100X more than you.'' So, how old is your account? Are there any problems with my edits in general, or have I taken something away from you? :'''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:00, 16 Septemba 2025 (UTC) Explanations: Mirabell is already corrected, for revoking i meant too sneaky returning to nearly identical pre-NDG content. For playground description, I meant edits with nearly NET zero outcome. Patterns are turning to be here at least 50% false positives. [https://sw.wikipedia.org/w/index.php?title=Frankfurt_am_Main&diff=1452993&oldid=1452991 This revert] was unnecessary, since infoboxes only accept bare URL-s. He after whom I go again earned global block freshly: [[Special:Contribs/~2025-61013-3]]. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 09:08, 16 Septemba 2025 (UTC) :So there is no anwer to my questions? Correcting the syntax is not a playground thing. Please answer my questions above and then we'll involve an admin and determine whether there were any rule violations on my part or not. I take such criticism very seriously. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:11, 16 Septemba 2025 (UTC) Don't worry, my complaints are from first-contact misunderstandings. I really tried to answer as best as I can above. Additionally URL should be without [] inside infobox, since [1] will show instead of full URL. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 09:14, 16 Septemba 2025 (UTC) :I can't understand this right now. The insinuations were quite serious. I would like to involve an administrator. Since you yourself claim to be an experienced member of the project, please notify one of the active colleagues. My work here needs to be evaluated. After attacks and hostility, it's easier for me to exclude swwiki from my work in combating vandalism. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:17, 16 Septemba 2025 (UTC) Yes, you should exclude SWAHILI wiki from your monitoring, since you are from '''Small Wiki Monitoring Team''', you please again read [[m:Small_and_large_wikis]] list, it was again updated and SWAHILI wiki is '''NO LONGER''' small wiki at all, but LARGE WIKI instead. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 09:31, 16 Septemba 2025 (UTC) :@[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] @[[Mtumiaji:Muddyb|Muddyb]] as the two last recent sysops here, I just pinged you for some clarification, as I do not know where your general noticeboard is and I do not like to primary write there in English. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:34, 16 Septemba 2025 (UTC) "General Noticeboard" does NOT exists here at all. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 09:35, 16 Septemba 2025 (UTC) :It would be helpful if you didn't reply at a higher level in the section; that's what the "reply" function is for. Thanks in advance. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:37, 16 Septemba 2025 (UTC) ::Test to reply myself '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:41, 16 Septemba 2025 (UTC) ::Reply function is flawed, it makes overindent even if you reply to yourself. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 09:39, 16 Septemba 2025 (UTC) :::@[[Mtumiaji:NDG|NDG]] This message outlines a recommended course of action regarding the user known as AlexBongo98. Based on an extended period of observation and interaction, I have found that their contributions to this project consistently lack value and are primarily motivated by a desire for attention. :::I have not encountered any information or reports from this individual that have been worthy of consideration or implementation. Their engagement appears to be focused on generating replies rather than on productive collaboration. :::Therefore, I advise against allocating any further time or energy to their submissions or communications. Any content they have provided should be disregarded. This approach will allow us to focus our resources on more substantive and impactful work. :::Please let me know if you have any questions. [[User:Muddyb|<font color="blue"><sub>'''Muddyb'''</sub></font>]]<font face="Verdana">[[User talk:Muddyb|<font color="gray"><sup>'''Longa'''</sup></font>]]</font> 09:48, 16 Septemba 2025 (UTC) ::::Thank you very much Muddyb for clarification. As there was another User ([[User:Va ne rien]]) which nearly insulted me with his edit comment, I did not feel welcome as a CVU and had doubts, that my work is appreciated. I really like to go on including swwiki in my countervandalism work, if the swwiki officials and community whishes me to do. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:52, 16 Septemba 2025 (UTC) ::::@[[Mtumiaji:Muddyb|Muddyb]] could you please check on [[Special:Diff/1453552|this comment of Va ne rien]]? There are two users that keep me from working or make malicious comments. I do not want to be called ''Malicious foreign patroller'' or as ''another pest'' which has to be admonished. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 10:34, 16 Septemba 2025 (UTC) :::::@[[Mtumiaji:NDG|NDG]] Blocked! [[User:Muddyb|<font color="blue"><sub>'''Muddyb'''</sub></font>]]<font face="Verdana">[[User talk:Muddyb|<font color="gray"><sup>'''Longa'''</sup></font>]]</font> 11:20, 16 Septemba 2025 (UTC) ::::::Thanks for that, but did you see the other comments on Riccardos userpage about foreign patrollers? That looks like a pillory. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 11:22, 16 Septemba 2025 (UTC) ==[[Rhine-Palatino]]== This is a very old page. Why do you want delete it? Only because of the vandal Vikinger? May it is the same about other pages. Peace to you. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:18, 6 Februari 2026 (UTC) :Greetings Riccardo, of course that was a mistake, I checked if pages of the German area Westerwald were edited or created by Wikinger. I tried to revert to pre-Wikinger versions or marked them for deletion, when these were created by that LTA. I would propose to revert [[Rhine-Palatino]] to [https://sw.wikipedia.org/w/index.php?title=Rhine-Palatino&oldid=938174 this version], what do you think? I already deleted my request for qd. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 14:23, 6 Februari 2026 (UTC) ==Welcome template== Hi, there is no need to welcome newcomers. A bot does this work. Peace to you! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 07:35, 6 Aprili 2026 (UTC) :Hi @[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] do you see, that I asked you several questions? I do not welcome newcomers. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:25, 6 Aprili 2026 (UTC) ::Hi. You requested speed deletions of a few pages because they were written by interested people through machines, but I think that after revision they are now good. Why would we delete them? Peace to you! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 10:29, 21 Julai 2026 (UTC) 5uh7wbsuwq98tsz5hlforfvwr3s8h45 1580937 1580931 2026-07-21T10:40:43Z NDG 79979 /* Welcome template */ Jibu 1580937 wikitext text/x-wiki {{Karibu}} '''[[Mtumiaji:Mimi Prowess|Mimi Prowess]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Mimi Prowess|majadiliano]])''' 12:26, 8 Julai 2025 (UTC) Thank you, but I am not a new user to Wikimedia projects. I came here to observe a x-wiki-vandal. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 12:29, 8 Julai 2025 (UTC) == Status == [[Maalum:Michango/NDG]] - most of your edits you already revoke. Please do NOT use this wiki as playground. I am more competent here. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 12:52, 14 Septemba 2025 (UTC) :Could you please explain, what the problem is? [[Special:Diff/1452993]] was just the same as your revert before. [[Special:Diff/1453481]] Was supressed. [[Special:Diff/1453543]] was a Mistake and reverted by a questionable new user (see comment in [[Special:Diff/1453544]]). [[Special:Diff/1454532]] happend because of a editconflict, i just tried to repair the headline ('''ḏ'''== Mirabell ==) and this is still the case in the current version. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 13:04, 14 Septemba 2025 (UTC) Main problem with "questionable new user" once called "x-wiki-vandal" with hundreds of temporary accounts is his poor formatting skill. I daily go after him and correct after him 100X more than you. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 13:20, 14 Septemba 2025 (UTC) :Well and what is exactly your problem? I did not mean the tempaccount, but I think you do not understand my edits. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 13:22, 14 Septemba 2025 (UTC) :And the vandal was active two months before. This had nothing to do with my recent edits. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 13:24, 14 Septemba 2025 (UTC) Roving Vandal is hopefully thing of the past. My problem is that you TREAT partial edits as TEST EDITS while they are not, Temporary Accounts have habit to do edits incrementally, and you only present him edit conflicts. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 13:27, 14 Septemba 2025 (UTC) :So, you talk about a single edit, which really was not useful, right? '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 13:52, 14 Septemba 2025 (UTC) :I do not understand the problem. You are implying that most of my edits have been reverted, which is false. You're accusing me of using Wikipedia as a playground, which I consider a serious attack on me. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 14:39, 15 Septemba 2025 (UTC) Really, as for complicated editing, nearly nothing changed. See: *[https://sw.wikipedia.org/w/index.php?title=Treni_za_mkoani_Salzburg&diff=1454534&oldid=1454531 Treni_za_mkoani_Salzburg] *[https://sw.wikipedia.org/w/index.php?title=Danubi_%28mto%29&diff=1453544&oldid=1453539 Danubi_(mto)] '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 08:46, 16 Septemba 2025 (UTC) :This is also from September 14th. So please explain to me: :* ''most of your edits you already revoke'' how many of my edits are revoked by other editor (not vandals, not myself)? :* ''Please do NOT use this wiki as playground.'' Do you know, what AGF means? I don't think that after 20 years, more than one and a half of which have been intensively active, I would abuse the projects as a playground. :* ''I am more competent here.'' I have no doubt that you're more linguistically qualified. However, as a member of the [[:Meta:Small Wiki Monitoring Team|SWMT]], I deal with vandalism in various language versions of the Wikimedia projects. It's important to recognize patterns. Of course, I could be wrong, and I take a step back when someone in the local community is working on a problem. :* ''Main problem with "questionable new user" once called "x-wiki-vandal" You mix up three things. I tracked a x-wiki-vandal in July and the so called questionable new user was [[User:Va ne rien|Va ne rien]] who commented his edit, which he reverted after that with ''you will be sorry when i denounce you''. This is not a collegial approach! :* ''I daily go after him and correct after him 100X more than you.'' So, how old is your account? Are there any problems with my edits in general, or have I taken something away from you? :'''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:00, 16 Septemba 2025 (UTC) Explanations: Mirabell is already corrected, for revoking i meant too sneaky returning to nearly identical pre-NDG content. For playground description, I meant edits with nearly NET zero outcome. Patterns are turning to be here at least 50% false positives. [https://sw.wikipedia.org/w/index.php?title=Frankfurt_am_Main&diff=1452993&oldid=1452991 This revert] was unnecessary, since infoboxes only accept bare URL-s. He after whom I go again earned global block freshly: [[Special:Contribs/~2025-61013-3]]. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 09:08, 16 Septemba 2025 (UTC) :So there is no anwer to my questions? Correcting the syntax is not a playground thing. Please answer my questions above and then we'll involve an admin and determine whether there were any rule violations on my part or not. I take such criticism very seriously. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:11, 16 Septemba 2025 (UTC) Don't worry, my complaints are from first-contact misunderstandings. I really tried to answer as best as I can above. Additionally URL should be without [] inside infobox, since [1] will show instead of full URL. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 09:14, 16 Septemba 2025 (UTC) :I can't understand this right now. The insinuations were quite serious. I would like to involve an administrator. Since you yourself claim to be an experienced member of the project, please notify one of the active colleagues. My work here needs to be evaluated. After attacks and hostility, it's easier for me to exclude swwiki from my work in combating vandalism. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:17, 16 Septemba 2025 (UTC) Yes, you should exclude SWAHILI wiki from your monitoring, since you are from '''Small Wiki Monitoring Team''', you please again read [[m:Small_and_large_wikis]] list, it was again updated and SWAHILI wiki is '''NO LONGER''' small wiki at all, but LARGE WIKI instead. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 09:31, 16 Septemba 2025 (UTC) :@[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] @[[Mtumiaji:Muddyb|Muddyb]] as the two last recent sysops here, I just pinged you for some clarification, as I do not know where your general noticeboard is and I do not like to primary write there in English. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:34, 16 Septemba 2025 (UTC) "General Noticeboard" does NOT exists here at all. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 09:35, 16 Septemba 2025 (UTC) :It would be helpful if you didn't reply at a higher level in the section; that's what the "reply" function is for. Thanks in advance. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:37, 16 Septemba 2025 (UTC) ::Test to reply myself '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:41, 16 Septemba 2025 (UTC) ::Reply function is flawed, it makes overindent even if you reply to yourself. '''[[Mtumiaji:AlexBongo98|AlexBongo98]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AlexBongo98|majadiliano]])''' 09:39, 16 Septemba 2025 (UTC) :::@[[Mtumiaji:NDG|NDG]] This message outlines a recommended course of action regarding the user known as AlexBongo98. Based on an extended period of observation and interaction, I have found that their contributions to this project consistently lack value and are primarily motivated by a desire for attention. :::I have not encountered any information or reports from this individual that have been worthy of consideration or implementation. Their engagement appears to be focused on generating replies rather than on productive collaboration. :::Therefore, I advise against allocating any further time or energy to their submissions or communications. Any content they have provided should be disregarded. This approach will allow us to focus our resources on more substantive and impactful work. :::Please let me know if you have any questions. [[User:Muddyb|<font color="blue"><sub>'''Muddyb'''</sub></font>]]<font face="Verdana">[[User talk:Muddyb|<font color="gray"><sup>'''Longa'''</sup></font>]]</font> 09:48, 16 Septemba 2025 (UTC) ::::Thank you very much Muddyb for clarification. As there was another User ([[User:Va ne rien]]) which nearly insulted me with his edit comment, I did not feel welcome as a CVU and had doubts, that my work is appreciated. I really like to go on including swwiki in my countervandalism work, if the swwiki officials and community whishes me to do. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:52, 16 Septemba 2025 (UTC) ::::@[[Mtumiaji:Muddyb|Muddyb]] could you please check on [[Special:Diff/1453552|this comment of Va ne rien]]? There are two users that keep me from working or make malicious comments. I do not want to be called ''Malicious foreign patroller'' or as ''another pest'' which has to be admonished. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 10:34, 16 Septemba 2025 (UTC) :::::@[[Mtumiaji:NDG|NDG]] Blocked! [[User:Muddyb|<font color="blue"><sub>'''Muddyb'''</sub></font>]]<font face="Verdana">[[User talk:Muddyb|<font color="gray"><sup>'''Longa'''</sup></font>]]</font> 11:20, 16 Septemba 2025 (UTC) ::::::Thanks for that, but did you see the other comments on Riccardos userpage about foreign patrollers? That looks like a pillory. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 11:22, 16 Septemba 2025 (UTC) ==[[Rhine-Palatino]]== This is a very old page. Why do you want delete it? Only because of the vandal Vikinger? May it is the same about other pages. Peace to you. --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 14:18, 6 Februari 2026 (UTC) :Greetings Riccardo, of course that was a mistake, I checked if pages of the German area Westerwald were edited or created by Wikinger. I tried to revert to pre-Wikinger versions or marked them for deletion, when these were created by that LTA. I would propose to revert [[Rhine-Palatino]] to [https://sw.wikipedia.org/w/index.php?title=Rhine-Palatino&oldid=938174 this version], what do you think? I already deleted my request for qd. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 14:23, 6 Februari 2026 (UTC) ==Welcome template== Hi, there is no need to welcome newcomers. A bot does this work. Peace to you! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 07:35, 6 Aprili 2026 (UTC) :Hi @[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] do you see, that I asked you several questions? I do not welcome newcomers. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 09:25, 6 Aprili 2026 (UTC) ::Hi. You requested speed deletions of a few pages because they were written by interested people through machines, but I think that after revision they are now good. Why would we delete them? Peace to you! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 10:29, 21 Julai 2026 (UTC) :::Hi, those interested people spreaded bad translations through dozens of languages. All accounts are globally locked for spamming bad pages x-wiki. '''[[Mtumiaji:NDG|NDG]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:NDG#top|majadiliano]])''' 10:40, 21 Julai 2026 (UTC) mox6nsf4rfcedw5bh9hmbz8af797ygx Utamaduni wa Cabo Verde 0 208816 1580927 1438079 2026-07-21T10:08:45Z CommonsDelinker 234 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 1580927 wikitext text/x-wiki {{Infobox Utamaduni | jina_la_nchi = Cabo Verde | picha = Flag of Cape Verde (10-17).svg | maelezo_ya_picha = Bendera ya Cabo Verde | idadi_ya_makabila= Mchanganyiko wa watu wa asili ya Kiafrika na Kireno | lugha_rasmi = Kireno | lugha_nyingine = Kriolu (lahaja ya Kireno na lugha za Kiafrika) | vyakula_vikuu = Cachupa, samaki wa kukaanga, wali wa nazi, ndizi za kuchemsha | dini_kubwa = Ukristo (hasa Kanisa Katoliki), pamoja na imani za jadi }} [[Faili:Cachupa 2.jpg|thumb|Chakula aina ya [[Cachupa]] katika sahani.]] '''Utamaduni wa [[Cabo Verde]]''' ni mchanganyiko wa urithi kutoka Afrika, [[Ureno]] na [[Karibi]] unaoakisi historia ya visiwa hivyo kama kituo cha biashara, uhamiaji na tamaduni mbalimbali. Kabla ya Wareno kuwasili karne ya 15, visiwa hivyo vilikuwa tupu, na wakazi wa kwanza walikuwa watu waliotoka [[Afrika ya Magharibi|Afrika Magharibi]] kama watumwa. Hii ilisababisha muungano wa tamaduni za Kiafrika na Kizungu, jambo lililozaa utambulisho wa kipekee wa taifa hilo. == Lugha == Lugha rasmi ni [[Kireno]], inayotumika serikalini na katika elimu, lakini lugha inayotumika zaidi miongoni mwa wananchi ni [[Kriolu]], lahaja ya [[Krioli]] ya Kireno iliyochanganyika na lugha za Kiafrika. Kriolu ina lahaja tofauti katika kila kisiwa, kama vile Kriolu ya [[Santiago (kisiwa)|Santiago]], [[São Vicente (kisiwa)|São Vicente]], na [[Fogo (kisiwa)|Fogo]], kila moja ikiwa na maneno na matamshi yake. == Muziki == Muziki ni kipengele muhimu cha maisha ya kila siku. [[Morna]], aina ya muziki wa polepole na wa kihisia, ni maarufu sana nchini humo. Wasanii kama [[Cesária Évora]] waliutangaza duniani, wakileta utambulisho wa Cabo Verde katika ulingo wa kimataifa. Morna huzungumzia upendo, huzuni, na uzalendo. Aina nyingine za muziki ni [[coladeira]], [[funaná]] na [[batuque]], ambazo hutofautiana kwa kasi, ala na mitindo ya kucheza. Muziki huu mara nyingi huchezwa kwa ala za jadi kama vile gita, akordeoni, na mpapuro. Ngoma na tamasha ni sehemu ya utamaduni unaoishi. Sherehe kama ''Festival da Baía das Gatas'' kwenye kisiwa cha [[São Vicente (kisiwa)|São Vicente]] huvutia wasanii na wageni kutoka kote duniani. Pia kuna ''Carnaval'' maarufu huko [[Mindelo]], ambao huonesha mavazi ya rangi, ngoma za mitaani, na maigizo ya kisanaa. == Sanaa == Sanaa za mikono ni sehemu ya utamaduni wa jadi wa Cabo Verde. Wananchi hutengeneza shanga, mikeka, vifaa vya mapambo, na vinyago kwa kutumia rasilimali za asili kama majani ya michongoma na mbao. Uchoraji na sanaa za kuona huakisi mandhari za visiwa, maisha ya uvuvi, na historia ya kifamilia. Wasanii wa Cabo Verde wamejitokeza katika mashindano ya kimataifa wakileta sanaa yenye mwelekeo wa kitamaduni na kisasa. Fasihi ya Cabo Verde ina mizizi ya kifalsafa na kijamii. Waandishi kama [[Baltasar Lopes]], [[Germano Almeida]] na [[Orlanda Amarílis]] wameandika vitabu na hadithi fupi zinazojadili maisha ya visiwani, matatizo ya uhamiaji, na kutafuta utambulisho wa kitaifa. Fasihi hii mara nyingi hutumia Kriolu na Kireno kuonesha muktadha wa kijamii na mabadiliko ya kizazi. == Dini == Dini nchini Cabo Verde ni mchanganyiko wa [[Ukristo]], hasa [[Kanisa Katoliki]], na imani za jadi ambazo hujumuisha tambiko, heshima kwa mizimu na matambiko ya familia. Tambo hizi huonekana katika matukio ya uzazi, ndoa, na mazishi, ambapo mizimu huombwa kwa baraka au kuondoa mikosi. Wengine huamini katika nguvu za asili na miungu ya jadi, wakichanganya kwa kiasi imani za kidini na mila. == Vyombo vya habari na utamaduni == Vyombo vya habari na utamaduni wa dijitali vimeleta mabadiliko mapya. Vijana wa Cabo Verde wanatumia mitandao kama [[Facebook]], [[YouTube]], na [[TikTok]] kusambaza muziki wao, tamaduni za mavazi, na mijadala ya kijamii. Hili limeongeza sauti za vijana na kueneza utamaduni wa visiwa kwa njia ya ubunifu. Mafanikio ya [[Djodje]], [[Mayra Andrade]], na [[Lisandro Cuxi]] yanadhihirisha jinsi vipaji vinavyoibuka katika kizazi kipya na kutoa utambulisho mpya kwa taifa. == Chakula == Chakula cha jadi huchanganya mazao ya visiwani na viungo vya Kizungu. Sahani maarufu ni ''cachupa'', mchanganyiko wa mahindi, maharagwe, nyama na mboga. Pia kuna samaki wa kukaanga, matunda ya baharini na mapishi ya kisiwa kama ''feijoada'' na ''pastel''. Chakula huandaliwa kwa kufuata mila, kwa pamoja kama familia, na mara nyingi huambatana na muziki au mazungumzo ya kijamaa. Uhamiaji wa Wacabo Verde katika [[Ureno]], [[Ufaransa]], [[Brazil]], na [[Marekani]] umechangia utamaduni wa visiwa kwa kurudi nyumbani na kuleta mitazamo mpya. Diaspora ya Cabo Verde ina nafasi muhimu katika uchumi, siasa na utamaduni wa taifa, wakituma pesa, kuanzisha miradi ya kijamii, na kuendeleza tamaduni kwa vizazi vijavyo. == Marejeo == * Lobban, R. A. Jr. (1995). ''Cape Verde: Crioulo Colony to Independent Nation''. Westview Press. ISBN 978-0813325253. * Andrade, E. (1996). ''Les îles du Cap-Vert de la “découverte” à l’indépendance nationale (1460–1975)''. L’Harmattan. * Carreira, A. (1972). ''Cabo Verde: Formação e extinção de uma sociedade escravocrata (1460–1878)''. Centro de Estudos da Guiné Portuguesa. * Meintel, D. (1983). ''Race Culture and Portuguese Colonialism in Cabo Verde''. Syracuse University. * Almeida, G. (2002). ''A Cultura Cabo-Verdiana: Identidade e Transformações''. Instituto da Cultura. * Falola, T. & Jean-Jacques, D. (2015). ''Africa: An Encyclopedia of Culture and Society''. ABC-CLIO. ISBN 978-1-59884-666-9. * [https://www.britannica.com/place/Cabo-Verde/Cultural-life Britannica. ''Cabo Verde – Music, Cuisine, Festivals''. ] * [https://www.worldatlas.com/articles/the-culture-of-cape-verde.html WorldAtlas. ''The Culture of Cape Verde''. ] * [https://www.capeverdeislands.org/culture/culture/ CapeVerdeIslands.org. ''Culture Cape Verde''. ] * [https://www.everyculture.com/Bo-Co/Cape-Verde.html EveryCulture.com. ''Culture of Cape Verde''. ] * [https://eng.caboverdeamusica.online/bibliography/ Cabo Verde & Its Music – A Virtual Museum. ''Bibliography''. ] * [https://ich.unesco.org/en/state/south-africa-ZA UNESCO. ''Intangible Cultural Heritage: Cape Verde''. ] * [https://acqf.africa/resources/nqf-inventory/countries/cabo-verde/ ACQF. ''UC-SNQ Guide: Recognition and Certification of Competences in Cabo Verde''.] {{Africa in topic|Utamaduni wa}} [[Jamii:Afrocrowd 2025]] [[Jamii:Utamaduni wa Afrika|K]] [[Jamii:Utamaduni nchi kwa nchi|K]] [[Jamii:Cabo Verde]] k9k8zw8b8onghq0yoqzmm3s3kdefatt Mtumiaji:Volvox 2 209208 1581128 1476912 2026-07-22T15:05:09Z Volvox 75305 /* */ 1581128 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop}} <!--Languages-->{{User lb}}{{User de-4}}{{User en-3}}{{User fr-3}}{{User la-1}}{{User tok-1}}{{User zh-1}}{{User sw-0}} {{User Mkabidhi|[[Wikipedia ya Kiluksemburgi]]}} {{User Wikimania|2025}} {{User Wikimania|2026}} {{Boxbottom}} {{User SUL Box|lb}} izf6qjtnuv4i7w6zc7glls9mqg4po5o Angelina Ngalula 0 214043 1581127 1482744 2026-07-22T14:35:31Z Zinon Muturi 91113 1581127 wikitext text/x-wiki '''Angelina Ngalula''' ni mjasiriamali, mfanyabiashara na kiongozi wa taasisi za kisekta nchini [[Tanzania]]. Yeye ni mwasisi wa kampuni ya lojistiki ya Bravo Group Limited pamoja na kampuni ya usambazaji wa zana za kilimo ya Agricom Africa.<sup>[1]</sup> Ngalula pia anajulikana kwa uongozi wake katika uwakilishi wa sekta binafsi, ambapo amehudumu kama Mwenyekiti na Rais wa Mpito wa Taasisi ya Sekta Binafsi Tanzania (TPSF)<sup>[2]</sup> na alikuwa Mwenyekiti wa Baraza la Biashara la Afrika Mashariki (EABC).<sup>[3]</sup> == Kazi na Uongozi == Ngalula alianza shughuli zake za kibiashara katika sekta ya usafirishaji na kilimo nchini Tanzania. Aliasisi Bravo Group Limited, kampuni inayojihusisha na usafirishaji wa mizigo ya masafa marefu, ambayo mnamo mwaka 2024 ilianza pia kufanya operesheni za kibiashara kupitia reli ya TAZARA.<sup>[4]</sup> Aidha, ni mwasisi wa Agricom Africa inayojihusisha na zana za kilimo.<sup>[1]</sup> Pia, ni mwasisi wa Bravo Coco, ambalo ni eneo la mapumziko ya ufukweni na ukarimu nchini Tanzania. Kama kiongozi wa TPSF na EABC, amekuwa akiwakilisha masuala ya kibiashara ya kikanda. Mnamo mwaka 2023, alihutubia Kongamano la 14 la Sekta Binafsi la Umoja wa Afrika huko Nairobi, Kenya, akihimiza ujenzi wa mazingira bora ya biashara barani Afrika.<sup>[5]</sup> Mnamo Juni 2024, aliwakilisha sekta binafsi kwenye Kongamano la Uwekezaji kati ya Tanzania na Singapore lililohudhuriwa na viongozi wakuu wa nchi hizo mbili.<sup>[6]</sup> == Mitazamo na Utetezi == Ngalula amekuwa akitetea haki za wanawake katika sekta ya biashara nchini Tanzania, akisisitiza kuwa mila na majukumu ya kijinsia yasitumike kama kikwazo kwa wanawake kuanzisha biashara zao.<sup>[7]</sup> Katika masuala ya kodi na sera za biashara, ametoa wito kwa serikali kulinda wafanyabiashara wa ndani dhidi ya ushindani usio sawa kutoka kwa wafanyabiashara wa nje katika sekta zilizotengwa kitaifa.<sup>[8]</sup> Hatua hizi zilifuatiwa na mabadiliko ya kisheria ya kudhibiti shughuli za kibiashara za wageni katika maeneo fulani nchini humo miezi michache baadaye.<sup>[9]</sup> == Tuzo == Mnamo Machi 2023, alipokea tuzo ya "Malkia wa Nguvu" katika kitengo cha uongozi wa biashara nchini Tanzania kutokana na harakati zake za kuhamasisha sekta binafsi.<sup>[1]</sup> == Marejeo == [[Jamii:wanawake wa Tanzania]] # 1 2 3 "TPSF chair bags prestigious award". Daily News. 2023-03-26. Iliwekwa mnamo 2026-06-25. # ↑ "Tanzania's Private Sector Body Appoints New Acting Head After Misconduct Probe". The Chanzo. 2026-01-09. Iliwekwa mnamo 2026-06-25. # ↑ "Let's Fully Utilize Trade Agreements Opportunities, Urges EABC Chairperson Angelina Ngalula". East African Business Council. 2022-11-28. Iliwekwa mnamo 2026-06-25. # ↑ "Private firm set to launch cargo operations on TAZARA". The Citizen. 2024-03-21. Iliwekwa mnamo 2026-06-25. # ↑ "Remarks by Madam Angelina Ngalula, EABC Chairperson During the 14th African Union High-Level Private Sector Summit" (PDF). African Union. 2023-07-10. Iliwekwa mnamo 2026-06-25. # ↑ "Tanzania economy gains momentum as reforms attract investors, strengthen Singapore ties". Tanzania Insight. 2024-06-05. Iliwekwa mnamo 2026-06-25. # ↑ "Bold Steps in Business: Angelina Ngalula Challenges Women to Break Barriers". Kilimo Kwanza. 2023-03-28. Iliwekwa mnamo 2026-06-25. # ↑ "Tanzania's private sector urges government to address competition between local, foreign traders". The Citizen. 2025-03-27. Iliwekwa mnamo 2026-06-25. # ↑ "Tanzania bans foreigners from key businesses, risks regional fallout". Africanews. 2025-07-31. Iliwekwa mnamo 2026-06-25. 7ni4y7dpgypxtw7xhjw7mvq2v8c1n8m Tini Vorster 0 215850 1580859 1527234 2026-07-21T02:34:32Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580859 wikitext text/x-wiki '''Tini Vorster''' (alizaliwa kama '''Martini Steyn Malan'''; [[21 Agosti]] [[1917]] – [[14 Septemba]] [[2000]]) alikuwa [[mke]] wa [[Waziri Mkuu wa Afrika Kusini]] na Rais wa Serikali ya Afrika Kusini [[John Vorster]].<ref>{{Rejea tovuti|date=2012-03-29|title=BJ Vorster en sy gesin|url=http://upetd.up.ac.za/thesis/submitted/etd-12222005-115327/unrestricted/04chapter9.pdf|url-status=live|access-date=2021-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329073006/http://upetd.up.ac.za/thesis/submitted/etd-12222005-115327/unrestricted/04chapter9.pdf|archive-date=2012-03-29|language=af}}</ref> Martini Steyn Malan alizaliwa mjini [[Worcester]] na aliolewa na John Vorster mwaka [[1941]]. Walikuwa na watoto watatu: binti aitwaye Elsa, na wavulana wawili, Willem na Pieter. Pieter alifariki kutokana na ugonjwa wa tetekuwanga akiwa na umri wa miaka 31.<ref>{{Rejea tovuti|last=van Deventer|first=Hennie|date=12 May 2021|title=Sy was 'n rots|url=http://hennievandeventer.co.za/sy-was-n-rots/|language=af|accessdate=2025-10-14|archive-date=2026-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20260208102512/https://hennievandeventer.co.za/sy-was-n-rots/|url-status=dead}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii: Waliozaliwa 1917]] [[Jamii: Waliofariki 2000]] [[Jamii: Wanawake wa Afrika Kusini]] crenafg4pljkm6zw45sjxtpf9swi11x Majadiliano ya mtumiaji:Titus fidelis kileva 3 216870 1580885 1579895 2026-07-21T08:45:29Z ~2026-40822-57 91081 rvv 1580885 wikitext text/x-wiki '''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 07:15, 6 Novemba 2025 (UTC) qxg9raztv413bvsfuai1oy1z8ad64sy 1580893 1580885 2026-07-21T09:00:56Z Nerjah 91084 TITUS romus et atomus 1580893 wikitext text/x-wiki '''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 07:15, 6 Novemba 2025 (UTC) jyemeqzr7ywioq1l69jm06q539duqyx 1580894 1580893 2026-07-21T09:01:10Z Nerjah 91084 TITUS romus et atomus 1580894 wikitext text/x-wiki '''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 07:15, 6 Novemba 2025 (UTC) qxg9raztv413bvsfuai1oy1z8ad64sy Bendera ya Cabo Verde 0 219769 1580928 1569589 2026-07-21T10:11:05Z CommonsDelinker 234 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 1580928 wikitext text/x-wiki {{Kigezo:Vyanzo}} [[Picha:Flag of Cape Verde (10-17).svg|thumb|250px|right|Bendera ya Cabo Verde]] '''Bendera ya [[Cabo Verde]]''' ilipitishwa rasmi mnamo tarehe 22 Septemba 1992, ikichukua nafasi ya bendera ya zamani iliyokuwa na alama za [[PAIGC]] na nyota ya kijani. Mabadiliko haya yalihusiana na kuachana kwa taifa na ushirikiano wa karibu wa kisiasa na [[Guinea-Bissau]]. Muundo wa bendera una milia mitano ya kulala ya buluu, myeupe na myekundu: * Mlia mpana wa '''buluu''' juu na chini unaashiria bahari na anga ya [[Atlantiki]] inayozunguka visiwa vya Cabo Verde. * Mlia wa mweupe ni alama ya amani. * Mlia wa mwekundu ni alama ya juhudi na kujitolea kwa wananchi wa taifa. Katikati ya bendera kuna duara la nyota kumi za manjano zenye pembe tano, zikizunguka upande wa kushoto wa bendera. * Nyota hizi kumi zinawakilisha visiwa vikuu kumi vya [[Cabo Verde]]. * Duara linaashiria umoja wa taifa na mshikamano wa wananchi wake. === Historia === Bendera ya awali (1961–1992) ilihusiana na harakati za ukombozi za [[PAIGC]] na ilikuwa na nyota ya kijani pamoja na rangi za Pan-Afrika. Baada ya uhuru wa [[Cabo Verde]] mwaka 1975, bendera hiyo iliendelea kutumika hadi mabadiliko ya kisiasa ya miaka ya 1990, ambapo taifa lilichagua bendera mpya yenye alama za kitaifa pekee. == Viungo vya Nje == * [https://www.governo.cv/ Tovuti rasmi ya serikali ya Cabo Verde] {{Africa topic|Bendera ya|title=[[Bendera]] ya [[Afrika]]}} [[Jamii:Cabo Verde]] [[Jamii:Bendera za Afrika|C]] hsals4zq8pffrtjquaj78owa8x7kzc1 Bernard Akoi-Jackson 0 221579 1580977 1485107 2026-07-21T17:12:18Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580977 wikitext text/x-wiki [[Faili:Dr.Bernard Akoi-Jackson.jpg|thumb|Picha ya Bernard Akoi-Jackson akiwa nyuma ya jukwaa akijiandaa kuzungumza katika mkutano wa TEDx Ahodwo, Kumasi.]] '''Bernard Akoi–Jackson''' (aliyezaliwa [[1979]]) ni msomi, msanii na mwandishi kutoka [[Ghana]]. Anajulikana kwa miradi ambayo iko katika mabadiliko endelevu. Kazi zake za sanaa mara nyingi ni za utendaji au ibada-bandia.<ref name="University">{{Cite web|url=https://www.ru.ac.za/artsofafrica/people/associateartists/bernardakoi-jackson/|title=Rhodes University-Where Leaders Learn|website=Rhodes University|language=en|access-date=2019-06-15}}</ref> Maandishi yake yamejikita katika maendeleo ya sanaa za kuona za Kiafrika za kisasa hasa za Ghana<ref name=":1" /> na utamaduni kwa mtindo wa kishairi na wa kuchangamsha.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://dutchartinstitute.eu/page/6193/bernard-akoi-jackson|title=Bernard Akoi-Jackson|last=Institute|first=Dutch Art|website=dai|language=en|access-date=2019-06-15}}</ref> Anajulikana kama mcheshi wa methali (au Esu).<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.nubukefoundation.org/artist.php?artist=NThJUThoYi9tOW84UmViOEVuelVQZz09|title=Nubuke - Artists|website=www.nubukefoundation.org|access-date=2019-06-15|archive-date=2019-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027190615/http://www.nubukefoundation.org/artist.php?artist=NThJUThoYi9tOW84UmViOEVuelVQZz09|url-status=dead}}</ref> akitumia kejeli kali kuhama kati ya sanaa za usanifu, ngoma na ushairi, video pamoja na upigaji picha. Anachanganya utambulisho wa Kiafrika baada ya ukoloni kupitia kumbukumbu za muda na zilizotengenezwa kwa dharura.<ref>{{Cite web|title=Ghana and Africa in Stills - ghanailoveyou: Bernard Akoi-Jackson (b. Accra,...|url=https://immigrantslenz.tumblr.com/post/94072941011/bernard-akoi-jackson|access-date=2021-03-03|website=immigrantslenz.tumblr.com}}</ref> ==Maisha ya Awali na Elimu== Akoi-Jackson alihudhuria elimu yake ya sekondari katika sekondari ya Presbyterian Boys. Ana Shahada ya Kwanza ya Sanaa (BFA), Shahada ya Uzamili ya Sanaa (MFA) na Shahada ya Uzamivu ya Uchoraji na Uchongaji kutoka katika Chuo cha Sanaa na Mazingira Jengwa, Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia cha Kwame Nkrumah.<ref>{{Cite web|url=https://www.mutualart.com/Exhibition/Spaghetti-Harvest/743D9798569CAFD0|title=MutualArt.com - The Web's Largest Art Information Service.|website=www.mutualart.com|language=en|access-date=2019-06-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lilithperformancestudio.com/?nor-curatorial=wata-don-pass-looking-west|title=WATA don PASS; Looking West – an exclusive Performance Event {{!}} Lilith Performance Studio|language=en|access-date=2019-06-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://artafricamagazine.org/tag/bernard-akoi-jackson/|title=Bernard Akoi-Jackson Archives|website=Art Africa Magazine|language=en-GB|access-date=2019-06-17}}</ref> ==Marejeo== <references /> {{Mbegu-mtu}} {{BD|1979|}} [[Jamii:Wasanii wa Ghana]] pftpzfeeazyyaghs66gqz3br5m6bp0g Emma Mitchell (mwanasiasa) 0 221689 1581141 1486630 2026-07-22T17:55:07Z Kelvin kevoo 48194 1581141 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|jina=Emma Mitchell|utaifa=Ghana|cheo=Mjumbe wa Baraza la Taifa la Ghana}} '''Emma Mitchell''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Ghana]] na mtetezi wa masuala ya [[jinsia]].<ref>https://www.modernghana.com/news/13227/11-appointed-to-council-of-state.html</ref> Alihudumu kama [[Waziri]] wa [[Biashara]] na [[Viwanda]] wa Ghana kati ya mwaka [[1993]] na [[1996]] Alimwelezea ''Rawlings'' kama mtu ambaye mtindo wake wa [[uongozi]] ulijengwa juu ya makubaliano badala ya [[utawala]] wa kiimla. == Waziri wa Biashara na Viwanda == ''Mitchell'' alijiuzulu kutoka [[serikali]] ya ''Rawlings'' mnamo [[Februari]] [[1996]].<ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/artikel.php?ID=469</ref> Aliripoti kuwa hatua hiyo ilitokana na kutofautiana kwa maoni na Rais ''Jerry Rawlings''. Alieleza kuwa baada ya kuondoka serikalini na ukweli wa mzozo huo kuwekwa wazi, ''Rawlings'' alimualika kurejea serikalini, lakini alichagua kubaki nje ya serikali<ref>https://www.myjoyonline.com/i-resigned-due-to-our-differences-former-trade-minister-under-rawlings/</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wanasiasa wa Ghana]] [[Jamii:Watu walio hai]] 577qc77s6v8d4afjw835q59s9cpmmwh James Ogbonna 0 222923 1580873 1489207 2026-07-21T06:02:19Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:Prof-Ogbonna.jpg|Prof-Ogbonna.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Josve05a|Josve05a]] because: [[:c:COM:NETCOPYRIGHT|Copyright violation]], found elsewhere on the web and unlikely to be own work ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 1580873 wikitext text/x-wiki '''Profesa James Chukwuma Ogbonna''' ni mwanataaluma wa [[Nigeria]] pia ni Makamu Mkuu wa Chuo wa sasa na mwanzilishi wa Chuo Kikuu cha Jimbo cha Sayansi ya Tiba na Sayansi Tumizi (SUMAS) katika Jimbo la Enugu. Ogbonna alikuwa Naibu Makamu Mkuu wa Chuo katika Chuo Kikuu cha Nigeria, Nsukka (UNN) chini ya uongozi wa Benjamin Chukwuma Ozumba kuanzia mwaka 2014 hadi 2019. <ref>{{cite web |last1=University of Nigeria, Nsukka |title=The Principal Officers |url=https://www.unn.edu.ng/administration/university-administration/the-principal-officers/dvc-academic-3/ |website=unn.edu.ng}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[jamii:watu walio hai]] [[jamii:watu wa Nigeria]] 7t88i9al38h4ekfyxcydi5sle7u64mx Shakirah Nyinagahirwa 0 223383 1580844 1525503 2026-07-20T22:01:05Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580844 wikitext text/x-wiki '''Shakirah Nyinagahirwa''' (alizaliwa [[25 Julai]] [[2005]]) ni [[mchezaji]] wa kitaalamu wa [[mpira wa miguu]] wa wanawake kutoka nchini [[Uganda]] anayecheza kama [[kiungo wa kati]] katika klabu ya [[mpira]] ya ''Kampala Queens Football Club'', klabu inayoshiriki katika FUFA Women Super League, ligi kuu ya wanawake nchini Uganda.<ref>{{Rejea tovuti|date=2022-05-14|title=Shakirah Nyinagahirwa is built different|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/shakirah-nyinagahirwa-is-built-different-3815178|access-date=2025-09-30|website=Monitor|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=U-17 Women World Cup Qualifiers: 25 players summoned|url=http://newvision-web-nuxt3.us-east-1.elasticbeanstalk.com/news/1514892/-women-world-cup-qualifiers-players-summoned|access-date=2025-10-01|website=New Vision}}</ref> == Maisha ya awali == Wazazi wa Nyinagahirwa walikuwa Sarah Nakabugo na Mustafah Funi. Alihudhuria shule ya msingi ya Seeta ya Uganda huko [[Mukono]]. Baadaye alihudhuria Kawempe Muslim.<ref>{{Cte web||date=2022-05-14|title=Shakirah Nyinagahirwa imejengwa tofauti|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/shakirah-nyinagahirwa-is-built-different-382-051-382-51-382-access1-1|website=Monitor|language=en}}</ref> Nyinagahirwa alianza safari yake ya soka akiwa katika shule ya msingi. Aliiwakilisha wilaya yake huko Mubende wakati wa michezo ya shule za msingi.<ref>{{Rejea tovuti|date=2022-05-14|title=Shakirah Nyinagahirwa amejengwa tofauti|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/score/shakirah-nyinagahirwa-is-built-different-3815178|access-date=2025-10-01|website=Monitor|language=en}}</ref> == Kazi ya klabu == Nyinagahirwa alianza kazi yake kwa umakini alipokuwa akiichezea Kawempe Muslim Ladies FC kabla ya kujiunga na ''Kampala Queens FC'' kwa mkopo wa miezi sita.<ref>{{Rejea tovuti|last=Mugabi|first=Geoffrey|date=2023-06-14|title=Shakirah Nyinagahirwa ajiunga na Kampala Queens FC|url=https://nnalubaalesports.com/shakirah-nyinagahirwa-joins-kampala-queens-fc/|access-date=2025-10-01|website=Nnalubaale Sports|language=en-US}}</ref> Mwaka [[2023]] Nyinagahirwa aliteuliwa kuwa nahodha wakati wa timu ya taifa ya wanawake ya Uganda chini ya umri wa miaka 18 na kocha Ayub Khalifa.<ref>{{Rejea tovuti|last=Sports|first=Pulse|date=2023-06-14|title=Uganda haina shughuli iliyokamilika baada ya kikwazo cha Kombe la Dunia - Nyinagahirwa|url=https://www.pulsesports.ug/football/story/uganda-has-unfinished-business-after-world-cup-hiccup-nyinagahirwa-2023061403324667090|access-date=2025-10-01|website=Pulse Sports Uganda|language=en|archive-date=2026-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260103031547/https://www.pulsesports.ug/football/story/uganda-has-unfinished-business-after-world-cup-hiccup-nyinagahirwa-2023061403324667090|url-status=dead}}</ref> Kwa msimu wa 2022/2023 katika ''FUFA Women Super League'', alikuwa Mchezaji Mwenye Thamani Zaidi (MVP) na mfungaji bora.<ref>{{Rejea tovuti|date=2025-01-30|title=Vipi vya timu vinapaswa kufanya katika raundi ya pili ya FWSL|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/soccer/what-sides-have-to-do-in-fwsl-second-round-4907742|access-date=2025-10-01|website=Monitor|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 2005]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Uganda]] [[Jamii:Wanawake wa Uganda]] kypt2b12tdwwunk3yhrnvnui0vrpjzn Tolu Oni 0 227190 1580860 1579950 2026-07-21T02:46:11Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580860 wikitext text/x-wiki '''Tolullah''' " '''Tolu''' " '''Oni''' (alizaliwa 1980) ni mtaalamu wa magonjwa kutoka nchini [[Nigeria]] katika Kitengo cha Epidemiolojia cha Baraza la Utafiti wa Kimatibabu katika [[Chuo Kikuu cha Cambridge]] . <ref>{{Rejea tovuti|title=All Fellows {{!}} The AAS|url=https://aasciences.africa/fellows-all?orderby=date&region=All&discipline=All&year=All&gender=All&name-starts-with=&type=All&page=2#profile|accessdate=2022-04-23|work=aasciences.africa}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pia ni Mshiriki wa Jukwaa la NextEinstein <ref>{{Rejea tovuti|title=Oni Tolullah {{!}} The AAS|url=https://www.aasciences.africa/fellow/oni-tolullah|accessdate=2022-04-23|work=www.aasciences.africa}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> na Kiongozi wa Vijana katika Jukwaa la Uchumi Duniani . <ref>{{Rejea tovuti|title=Tolu Oni – Global Gathering 2020|url=https://gg2020.nef.org/speaker/tolu-oni/|accessdate=2022-04-23|work=gg2020.nef.org|archive-date=2023-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002103739/https://gg2020.nef.org/speaker/tolu-oni/|url-status=dead}}</ref> == Maisha ya awali na elimu == Oni alizaliwa jijini Lagos . <ref name=":0">{{Rejea tovuti|url=https://www.aaas.org/news/africa-cultivates-innovation-boost-global-reach|title=Africa Cultivates Innovation to Boost Global Reach|work=American Association for the Advancement of Science|language=en|accessdate=2019-06-26}}</ref> Akiwa na umri wa miaka saba, Oni alisoma makala kuhusu upasuaji wa moyo na alitaka kuwa daktari wa upasuaji wa moyo kwa watoto . <ref name=":1">{{Rejea jarida |last=Watts |first=Geoff |date=2016-04-23 |title=Tolullah Oni: public health specialist with a global ambition |journal=The Lancet |volume=387 |issue=10029 |pages=1712 |doi=10.1016/S0140-6736(16)30267-7 |issn=0140-6736 |pmid=27116269 |s2cid=40471022}}</ref> <ref>{{Rejea jarida |last=Group |first=British Medical Journal Publishing |date=2019-02-20 |title=Tolu Oni: Working on Africa's health |url=https://www.bmj.com/content/364/bmj.l653 |journal=BMJ |language=en |volume=364 |pages=l653 |doi=10.1136/bmj.l653 |issn=0959-8138 |pmid=30787003 |s2cid=73476391 |url-access=subscription}}</ref> Alisoma shule ya bweni. <ref name=":2">{{Rejea tovuti|url=https://www.ucl.ac.uk/population-health-sciences/alumni/profiles/tollulah|title=Tollulah Oni|author=UCL|date=2018-06-27|work=UCL Faculty of Population Health Sciences|language=en|accessdate=2019-06-26|archive-date=2022-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425173104/https://www.ucl.ac.uk/population-health-sciences/alumni/profiles/tollulah|url-status=dead}}</ref> Alipata mafunzo ya [[Tiba|udaktari]] katika afya ya kimataifa katika Chuo Kikuu cha jijini London, ambapo alisoma shahada ya kwanza mwaka wa 2001. <ref name=":2" /> Alikamilisha kazi za nyumbani nchini [[Ufalme wa Muungano|Uingereza]] na [[Australia]], na akapendezwa na akataka kujifunza kwa habari ya magonjwa yakuambukiza kama [[Virusi vya UKIMWI|VVU]] . <ref name=":1" /> Aliteuliwa kuwa rais wa Muungano wa Wanafunzi wa Madaktari. <ref name=":2" /> Oni alikuwa mwanafunzi wa udaktari katika Chuo cha Imperial London, ambapo alianza kusoma masomo ya afya. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.news.uct.ac.za/article/-2018-06-22-uct-gave-me-the-space-to-make-a-difference|title=UCT gave me the space to make a difference|work=www.news.uct.ac.za|language=en|accessdate=2019-06-26}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.news.uct.ac.za/article/-2016-05-11-tolullah-oni-promoting-science-and-research-to-develop-africa|title=Tolullah Oni: promoting science and research to develop Africa|work=www.news.uct.ac.za|language=en|accessdate=2019-06-26}}</ref> Alichunguza jinsi viashiria vya kijamii vilivyoathiri hali za kiafya, na akamaliza Shahada yake katika Uzamivu mwaka wa 2012. <ref name=":3">{{Rejea tovuti|url=https://nef.org/fellow/tolu-oni/|title=Tolu Oni – Next Einstein Forum|date=May 2019|language=en-US|accessdate=2019-06-26|archive-date=2019-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626202955/https://nef.org/fellow/tolu-oni/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Rejea jarida |last=Oni |first=Tolu |last2=Youngblood |first2=Elizabeth |last3=Boulle |first3=Andrew |last4=McGrath |first4=Nuala |last5=Wilkinson |first5=Robert J |last6=Levitt |first6=Naomi S |date=2015-01-17 |title=Patterns of HIV, TB, and non-communicable disease multi-morbidity in peri-urban South Africa- a cross sectional study |journal=BMC Infectious Diseases |volume=15 |issue=1 |pages=20 |doi=10.1186/s12879-015-0750-1 |issn=1471-2334 |pmc=4300166 |pmid=25595711 |doi-access=free}}</ref> Oni alipewa Tuzo ya Uchaguzi ya Wanafunzi wa Matibabu ya Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene Medical Student, na kuhamia nchini Afrika Kusini . <ref name=":2" /> == Utafiti na kazi == Oni alifanya kazi nchini [[Afrika Kusini]], ambapo alianzisha mpango wa ''utafiti wa Mpango wa Utafiti wa Afya na Usawa wa Miji'' (RICHE) katika [[Chuo Kikuu cha Cape Town]] mnamo mwaka wa 2007. <ref>{{Rejea tovuti|title=Dr Tolullah Oni|url=https://www.mrc-epid.cam.ac.uk/people/tolullah-oni/|accessdate=2022-04-27|work=MRC Epidemiology Unit|language=en-US}}</ref> RICHE inafanya kazi katika afya ya mjini, ikigundua fursa za kutekeleza sera za afya ya umma katika miji inayokua kwa haraka. <ref>{{Rejea tovuti|title=Tolullah Oni: promoting science and research to develop Africa|url=http://www.news.uct.ac.za/article/-2016-05-11-tolullah-oni-promoting-science-and-research-to-develop-africa|accessdate=2022-04-23|work=www.news.uct.ac.za|language=en}}</ref> Alifanya kazi kama msajili katika Idara ya Afya ya Western Cape . <ref>{{Rejea tovuti|title=Department of Health and Wellness {{!}} Western Cape Government|url=https://www.westerncape.gov.za/dept/health|accessdate=2022-04-26|work=www.westerncape.gov.za}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Alifurahishwa na hatua zinazoweza kudhibiti maambukizi sugu na magonjwa yasiyoambukiza . <ref name=":1"/> <ref>{{Rejea jarida |date=2018-05-01 |title=Real-world illness requires medical multitasking |journal=Nature |language=EN |volume=557 |issue=7703 |pages=5–6 |bibcode=2018Natur.557Q...5. |doi=10.1038/d41586-018-05028-w |pmid=29717257 |s2cid=256768263 |doi-access=}}</ref> Oni aliteuliwa kuwa mhadhiri mkuu katika [[Chuo Kikuu cha Cape Town]] . <ref name=":3"/> Hapa, aliendelea kusoma shahada ya kwanza.Alisoma shahada ya kwanza ya [[Chuo Kikuu cha Cape Town]] katika afya ya kimataifa, ambayo ilizinduliwa mnamo mwaka wa 2014. <ref>{{Rejea jarida |last=London |first=Leslie |last2=Doyal |first2=Lesley |last3=Ajuwon |first3=Ademola |last4=Kaseje |first4=Margaret |last5=Adongo |first5=Philip |last6=Fonn |first6=Sharon |author-link6=Sharon Fonn |last7=Yudkin |first7=John S. |last8=Oni |first8=Tolu |date=2019-03-01 |title=Global public health starts at home: upstream approaches to global health training |journal=The Lancet Global Health |language=English |volume=7 |issue=3 |pages=e301–e302 |doi=10.1016/S2214-109X(18)30558-8 |hdl=1983/5ed590b2-8316-4a5e-be9a-824044423273 |issn=2214-109X |pmid=30784626 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref> Kozi iliyoundwa na Oni kozi moja ya kwanza kufundisha afya ya kimataifa kutoka kwa mtazamo wa Global South . <ref name=":1" /> Alihamia katika [[Chuo Kikuu cha Cambridge]], ambapo alijiunga na Kitengo cha Epidemiolojia cha Baraza la Utafiti wa Kimatibabu kama mtafiti mwandamizi. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.mrc-epid.cam.ac.uk/people/tolullah-oni/|title=Dr Tolullah Oni|work=MRC Epidemiology Unit|language=en-US|accessdate=2019-06-26}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.iph.cam.ac.uk/network/directory/tolullah-oni/|title=Tolullah Oni|work=Cambridge Institute of Public Health|language=en-GB|accessdate=2019-06-26}}</ref> Hapa yeye ni mwanachama wa mtandao wa Kikundi na Mtandao wa Utafiti wa Lishe na Shughuli zinazohusu lishe Duniani (GDAR), ambao wanafanya ya kazi kuzuia magonjwa yasiyoambukiza katika [[Nchi inayoendelea|nchi zenye kipato cha chini]] . <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.mrc-epid.cam.ac.uk/research/global-public-health/gdar/|title=The Global Diet and Activity Research Group and Network (GDAR)|work=MRC Epidemiology Unit|language=en-US|accessdate=2019-06-26|archive-date=2019-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626203001/http://www.mrc-epid.cam.ac.uk/research/global-public-health/gdar/|url-status=dead}}</ref> == Ushirikishwaji wa umma na sera == Oni amewasilisha katika [[Umoja wa Mataifa]], [[Shirika la Afya Duniani]] na Jukwaa la Uchumi Duniani . <ref>{{Rejea tovuti|url=https://sustainabledevelopment.un.org/hlpf|title=High-level Political Forum .:. Sustainable Development Knowledge Platform|work=sustainabledevelopment.un.org|accessdate=2019-06-26}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.weforum.org/events/world-economic-forum-annual-meeting-2018/|title=World Economic Forum Annual Meeting 2018|work=World Economic Forum|accessdate=2019-06-26}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.who.int/airpollution/events/conference/speakers/en/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181105125144/http://www.who.int/airpollution/events/conference/speakers/en/|archivedate=November 5, 2018|title=WHO {{!}} Conference speakers|work=WHO|accessdate=2019-06-26}}</ref> Oni ni bodi ya Future Earth na jukwaa la Chuo cha Sayansi cha Afrika kwa ajili ya utafiti huria. <ref name="AAS Open Research">{{Rejea tovuti|url=https://aasopenresearch.org/|title=AAS Open Research|work=aasopenresearch.org|accessdate=2019-06-26}}</ref> Oni ni Mwanachama wa Chuo cha Sayansi cha Afrika, na alichaguliwa kuwa Mwanachama wa NextEinstein mnamo mwaka wa 2015 na Taasisi ya Utafiti wa Kina [[Chuo Kikuu cha Stellenbosch|ya Chuo Kikuu cha Stellenbosch]] mnamo mwaka wa 2017. <ref name=":3"/> <ref>{{Citation|last=Next Einstein Forum|title=NEF Fellows Spotlight Session: Tolu Oni|date=2016-03-18|url=https://www.youtube.com/watch?v=ImrmmpKITBw|access-date=2019-06-26}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://aasciences.ac.ke/fellow/oni-tolullah|title=Oni Tolullah {{!}} The AAS|work=aasciences.ac.ke|accessdate=2019-06-26}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=http://stias.ac.za/fellows-of-stias/fellows-2017/|title=Fellows 2017|language=en-US|accessdate=2019-06-26}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Alichaguliwa kuwa mmoja wa Wenyeviti katika wa Chuo cha Vijana cha Global mnamo mwaka wa 2018. <ref name=":0"/> Oni anahudumu katika bodi za wahariri za Jarida la Afya ya Mijini na Afya ya Sayari ya The Lancet . <ref name="AAS Open Research" /> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://link.springer.com/journal/11524|title=Journal of Urban Health - Springer|work=link.springer.com|language=en|accessdate=2019-06-26}}</ref> Ameandika kwa ajili ya The Conversation . <ref>{{Rejea tovuti|url=https://theconversation.com/profiles/tolullah-oni-199995|title=Tolullah Oni|work=The Conversation|date=22 October 2015|language=en|accessdate=2019-06-26}}</ref> Oni anahudumu kama jaji katika kutoa Tuzo ya Sayansi ya Kuhamasisha Asili . <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.nature.com/collections/jcpghfmqlz/judges|title=Judges {{!}} Nature Research Awards for Inspiring Science and Innovating Science|work=www.nature.com|accessdate=2019-06-26}}</ref> == Tuzo na heshima == * Mwaka wa 2013 Alichaguliwa katika Chuo cha Sayansi cha Vijana cha nchini Afrika Kusini <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.publichealth.uct.ac.za/news/south-african-young-academy-science|title=South African Young Academy of Science {{!}} School of Public Health and Family Medicine|work=www.publichealth.uct.ac.za|language=en|accessdate=2019-06-26}}</ref> * Programu ya Uongozi ya Madaktari Vijana ya mwaka wa 2014 kutoka kwa Jopo la Matibabu la Taaluma Mbalimbali <ref>{{Rejea tovuti|date=2019-03-22|title=TOLU ONI IS ONE OUT OF THE 127 YOUNG GLOBAL LEADERS FOR THE CLASS OF 2019|url=https://flourishafrica.com/tolu-oni-is-one-out-of-the-127-young-global-leaders-for-the-class-of-2019/|accessdate=2022-04-23|language=en-US|archive-date=2023-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002103738/https://flourishafrica.com/tolu-oni-is-one-out-of-the-127-young-global-leaders-for-the-class-of-2019/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|title=Tolullah Oni: Young Nigerian with a global vision. - Free Online Library|url=https://www.thefreelibrary.com/Tolullah+Oni:+Young+Nigerian+with+a+global+vision-a0526405955|accessdate=2022-04-23|work=www.thefreelibrary.com}}</ref> * Jukwaa la Uchumi Duniani la mwaka wa 2019 Kiongozi Kijana wa Kimataifa <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.weforum.org/people/tolu-oni/|title=Tolu Oni|work=World Economic Forum|accessdate=2019-06-26}}</ref> == Marejeo == [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1980]] texld0nq9c4ev3sqg98sm6nyn86zx0o Paul Utomi 0 228898 1580869 1540356 2026-07-21T05:21:44Z CommonsDelinker 234 Removing [[:c:File:Paulutomi.jpg|Paulutomi.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 9 July 2026. 1580869 wikitext text/x-wiki '''Paul Chibuzo Utomi-Biyang''' (aliyezaliwa mwaka [[1981]]) ni [[mwigizaji]], mkurugenzi wa filamu, mtayarishaji, [[mwandishi]], msanii wa sauti na [[mwanamitindo]] kutoka [[Nigeria]].<ref>{{Rejea tovuti|title=I Became an Actor by Accident- Paul Utomi - eelive|url=https://www.eelive.ng/i-became-an-actor-by-accident-paul-utomi/|work=www.eelive.ng|date=2020-09-09|accessdate=2026-04-17|language=en-US}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Paul Utomi debuts official trailer for 'Country Hard'|url=https://www.pulse.ng/story/paul-utomi-debuts-official-trailer-for-country-hard-2024081902555603497|work=Pulse Nigeria|date=2021-11-08|accessdate=2026-04-17|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Top 15 Nollywood Actors to Watch Out For in 2021|url=https://thenet.ng/top-15-nollywood-actors-to-watch-out-for-in-2021/,%20https://thenet.ng/top-15-nollywood-actors-to-watch-out-for-in-2021/|date=2021-01-11|accessdate=2026-04-17|language=en-US|author=Mofijesusewa Samuel}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=New Nollywood standing on shoulders of older colleagues – Paul Utomi|url=https://punchng.com/new-nollywood-standing-on-shoulders-of-older-colleagues-paul-utomi/|work=Punch Newspapers|date=2023-04-29|accessdate=2026-04-17|language=en-US|author=Faith Ajayi}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Tope Tedela, Paul Utomi, debut with What Lies Within|url=https://www.vanguardngr.com/2017/07/tope-tedela-paul-utomi-debut-lies-within/|work=Vanguard News|date=2017-07-13|accessdate=2026-04-17|language=en-GB|author=Emmanuel Okogba}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Paul Chibuzo Utomi|url=https://partyjollof.com/people/paul-chibuzo-utomi|work=PartyJollof TV|accessdate=2026-04-17|language=en}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://nollywire.com/names/paul-utomi/</ref> == Maisha ya Awali na Elimu == Utomi alizaliwa na Bwana na Bibi Utomi-Biyang huko [[Madrid]], [[Hispania]]. Familia yake ilihamia [[Lagos]], Nigeria, alipokuwa na umri wa mwaka mmoja. Alihudhuria Shule ya Awali na msingi ya Comfort huko [[Lagos]], kisha akaendelea na masomo ya ssekondari katika shule ya sekondari ya Legacy iliyopo Akowonjo, Lagos, ambako alikamilisha elimu yake ya sekondari. Alisomea uchumi katika Chuo Kikuu cha Jimbo la Lagos, baada ya hapo alisomea uigizaji na uelekezaji katika Kituo cha Ubora wa Filamu na Video mwaka [[2011]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Paul Utomi - nlist {{!}} Nollywood, Nigerian Movies & Casting|url=https://nlist.ng//people/paul-utomi-1388/|work=nlist.ng|accessdate=2026-04-17|language=en-GB}}</ref> == Kazi == Kabla ya kuanza kuigiza, aliandika katika chapisho la michezo lililoitwa ''The Game Magazine'' na kuwasilisha vipindi kadhaa vya ''AM Express Sports'' kwenye Mtandao wa NTA.<ref>https://www.globalexcellenceonline.com/nollywood-blockbuster-what-lies-within-to-drop-sept-8{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Alijiunga na tasnia ya filamu ya Nigeria na kuanza taaluma yake ya uigizaji, akionekana kwa mara ya kwanza akiigiza kama mhusika mkuu katika tamthilia ya televisheni cha Tarima, iliyotangazwa mwaka [[2012]]. Mwaka uliofuata, aliigiza katika tamthilia ya televisheni ya Lekki Wives, ambapo alicheza nafasi ya mhusika aitwaye Jude.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.imdb.com/title/tt5329124/|work=www.imdb.com|accessdate=2026-04-17}}</ref> == Kuongoza na kutengeneza == Mnamo mwaka 2017, alishiriki katika kutengeneza filamu ya kusisimua ya tamthilia inayoitwa ''What Lies Within,'' ambayo ilishinda tuzo ya "Filamu Bora Ndefu" na "Filamu Bora kwa Ujumla" katika Tamasha la Filamu la Kimataifa la Abuja Zuma mwaka 2017,<ref>{{Rejea tovuti|title=Country Hard|url=https://filmfreeway.com/CountryHard922|work=FilmFreeway|accessdate=2026-04-17|language=en}}</ref> pamoja na tuzo nne zilizoshinda katika Tuzo Bora za Nollywood mwaka huo huo.<ref>{{Rejea tovuti|title='What Lies Within' shines at BON Awards 2017|url=https://thenationonlineng.net/lies-within-shines-bon-awards-2017/|work=The Nation Newspaper|date=2018-01-19|accessdate=2026-04-17|language=en-US|author=The Nation}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=BON Awards: ‘What Lies Within’ takes four, emerges big winner|url=http://naijalifemagazine.com/blog/2017/12/21/bon-awards-lies-within-takes-four-emerges-big-winner/|work=Naijalife Magazine|date=2017-12-21|accessdate=2026-04-17|language=en-US|author=Amaka Chimezie}}</ref> Filamu ya tatu ya Utomi kama mkurugenzi ni filamu ya fantasia ya vitendo iitwayo ''The Reckon''er, iliyotolewa mwaka [[2021]], ambapo Baaj Adebule anacheza nafasi kuu.<ref>{{Citation|title=The Reckoner (2021) - Paul Utomi {{!}} Synopsis, Movie Info, Moods, Themes and Related {{!}} AllMovie|url=https://www.allmovie.com/movie/the-reckoner-am283170|language=en|access-date=2026-04-17}}</ref> == Marejeo == <references /> [[Jamii:Waliozaliwa 1981]] [[Jamii:Africa Film Cinema Tanzania 2026]] 4kckn5633af9ohfba9ctbzu5dl77qyn Germain Berthé 0 233189 1581003 1539292 2026-07-22T06:37:55Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581003 wikitext text/x-wiki '''Germain Berthé''' (alizaliwa Oktoba 24, 1993) ni [[mchezaji]] wa zamani wa soka wa kulipwa kutoka [[Mali]] aliyekuwa akicheza nafasi ya mlinda mlango (goalkeeper) kwa [[klabu]] ya Real Bamako na pia kwa timu ya taifa ya Mali. == Maisha ya Kazi == Mnamo 2015, Berthé alisaini na klabu ya Horoya AC, ambapo alihudumu kama mlinda mlango wa akiba nyuma ya kipa mkongwe Khadim N’Diaye. Mwaka 2019, N’Diaye na Berthé wote walipata majeraha, na kijana wa akiba Moussa Camara akachukua nafasi ya kucheza kikosi cha kwanza. Baadaye, Berthé aliachwa na klabu hiyo mnamo Septemba 2020.<ref>{{Rejea tovuti|title=Horoya AC: Un international malien libéré par le club|url=https://www.guinee360.com/24/09/2020/horoya-ac-un-international-malien-libere-par-le-club/|work=Guinee360 - Actualité en Guinée, Politique, Économie, Sport|date=2020-09-24|accessdate=2026-05-09|language=fr-FR}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Wayback Machine|url=http://www.fifadata.com/document/FWYC/2013/pdf/FWYC_2013_SquadLists.pdf|work=www.fifadata.com|accessdate=2026-05-09|archive-date=2013-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627043508/http://www.fifadata.com/document/FWYC/2013/pdf/FWYC_2013_SquadLists.pdf|url-status=dead}}</ref> == Marejo == <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1993]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji wa Mali]] n8jg1k4wadtwpqdcs9qeu2onhb8g22n Lauran Bethell 0 236432 1581163 1580615 2026-07-22T21:40:31Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581163 wikitext text/x-wiki '''Lauran Bethell''' ni mmishonari wa [[Amerika|Marekani]] wa dhehebu la Baptist<ref>{{Rejea kitabu|title=The Gospel of Father Joe: Revolutions and Revelations in the Slums of Bangkok|author=Greg Barrett|page=270|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2008|isbn=978-0470328033}}</ref> na mtetezi wa haki za binadamu, ambaye anaishi [[Ulaya Mashariki]].<ref>{{Rejea jarida|journal=[[Baptist Press]]|author=David Roach|date=June 20, 2008|title=CBF focuses on prayer, women's ordination|url=[http://www.sbcbaptistpress.org/BPnews.asp?ID=28340|access-date=February](http://www.sbcbaptistpress.org/BPnews.asp?ID=28340|access-date=February) 19, 2013}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Yeye ni miongoni mwa waanzilishi wa Kituo cha New Life kilichopo Chiang Mai, [[Thailand]], ambapo wanawake waliokuwa wahanga wa ukahaba au biashara haramu ya binadamu hupatiwa elimu yenye msingi wa Kikristo inayolenga kuwasaidia kuwa na ujuzi wa kusoma na kuandika pamoja na uwezo wa kujitegemea kiuchumi.<ref>{{Rejea jarida|journal=[[Ekklesia (think tank)|Ekklesia]]|title=Baptists work internationally to assist women trapped by sex trade|date=February 3, 2008|url=[http://www.ekklesia.co.uk/node/6671|access-date=February](http://www.ekklesia.co.uk/node/6671|access-date=February) 19, 2013}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Anahudumu kama Mshauri wa Kimataifa (Global Consultant) katika American Baptist International Ministries.<ref>{{Rejea jarida|journal=Worldwide Faith News|author=Andy Jayne|title=Lauran Bethell Speaks About Sexual Exploitation At The New Baptist Covenant|date=February 1, 2008|url=[http://archive.wfn.org/2008/02/msg00007.html|access-date=February](http://archive.wfn.org/2008/02/msg00007.html|access-date=February) 19, 2013}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kwa sasa anaishi [[Netherlands]].<ref name=":1">{{Rejea habari|url = [http://www.register-herald.com/news/life/sex-trade-lecture-planned-at-church/article_e95b2aac-1cd1-5acf-bee7-44b8eb83e04b.html|title](http://www.register-herald.com/news/life/sex-trade-lecture-planned-at-church/article_e95b2aac-1cd1-5acf-bee7-44b8eb83e04b.html|title) = Sex Trade Lecture Planned at Church|date = 29 September 2012|work = The Register-Herald|access-date = 18 November 2015}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{BD|1973|}} [[Jamii:Watu wa Marekani]] f066cgjpiatu1e05gzb7g66ji1exdfg Norman Foster 0 240724 1581179 1570776 2026-07-23T06:08:23Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581179 wikitext text/x-wiki [[Faili:Norman Foster dresden 061110.jpg|thumb|Lord Foster mnamo [[2006]]]] '''Norman Foster''' (jina kamili: '''Norman Robert Foster''', ''Baron Foster of Thames Bank''; alizaliwa [[1 Juni]] [[1935]]) ni mbunifu mashuhuri kutoka [[Ufalme wa Muungano]] anayejulikana kwa mchango wake mkubwa katika maendeleo ya usanifu wa [[teknolojia]] ya juu (High-Tech Architecture).<ref>{{Rejea tovuti|title=Home page|url=https://www.normanfosterfoundation.org/|website=Norman Foster Foundation|accessdate=2026-06-11|archive-date=2021-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113183223/https://www.normanfosterfoundation.org/|url-status=dead}}</ref> Anatambuliwa kama mmoja wa wabunifu muhimu zaidi katika historia ya usanifu wa kisasa wa [[Uingereza]]. Kampuni yake, Foster + Partners, ilianzishwa mwaka [[1967]] kwa jina la Foster Associates na imekua kuwa mojawapo ya kampuni kubwa zaidi za usanifu duniani, ikiwa na miradi katika nchi nyingi. Mbali na kazi yake ya usanifu, Norman Foster ni rais wa Norman Foster Foundation, taasisi iliyoanzishwa ili kuhimiza utafiti na ubunifu wa taaluma mbalimbali kwa ajili ya kusaidia vizazi vipya vya wasanifu majengo, wabunifu na wapangaji wa miji. Makao makuu ya taasisi hiyo yako katika jiji la [[Madrid]], [[Spain]]. Mwaka [[1999]] alipokea Pritzker Architecture Prize, ambayo ndiyo tuzo ya juu zaidi katika taaluma ya usanifu, kwa kutambua mchango wake mkubwa katika maendeleo ya usanifu wa kisasa duniani.<ref>{{cite news|last=Moore|first=Rowan|title=Norman Foster: A Life in Architecture by Deyan Sudjic|url=https://www.theguardian.com/books/2010/may/23/norman-foster-biography-book-review|newspaper=The Observer|location=London|date=23 May 2010|access-date=6 October 2011}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1935]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:wasanifu majengo wa Uingereza]] 372had1bf6sxddaw8wb5zbs6jy674az Kili-Wiki Digital Club 0 241032 1581145 1574069 2026-07-22T18:11:17Z Godsplan jr 83432 /* Wanachama */ 1581145 wikitext text/x-wiki [[picha:KILI-WIKI Digital Club.jpg|thumb|Kili Wiki Digital Club]]'''Kili Wiki Digital Club''' ni jumuiya ya wavumbuzi vijana waliojitolea kujifunza, kuunda maarifa huria, ubunifu na teknolojia za kidijitali, iliyoanzishwa mwaka 2025 kwa lengo la kuwawezesha vijana kujifunza, kushirikiana na kushiriki maarifa kupitia majukwaa ya kidijitali. Klabu hii imejengwa juu ya misingi ya ushirikiano, ujifunzaji endelevu na matumizi ya teknolojia kama nyenzo ya maendeleo ya kijamii na kielimu. Kili Wiki Digital Club inalenga kuwa kitovu kinachowaunganisha vijana na fursa za maarifa na teknolojia katika ngazi za ndani na kimataifa. == Historia == Kili Wiki Digital Club ilianzishwa mwaka 2025 na kundi la vijana waliokuwa na shauku ya teknolojia, maarifa huria na maendeleo ya kidijitali. Kupitia maono ya pamoja, vijana hao waliamua kuanzisha jukwaa ambalo lingewezesha kujifunza kwa vitendo, kubadilishana uzoefu na kushiriki katika shughuli zinazochangia ukuaji wa maarifa huria ndani na nje ya Tanzania. Katika hatua zake za mwanzo, klabu ilianza kushiriki katika programu mbalimbali za kujifunza zilizohusisha quests, challenges na shughuli za maendeleo ya ujuzi wa kidijitali. Programu hizo ziliendeshwa kwa ushirikiano na wawezeshaji wenye uzoefu kutoka Tanzania pamoja na viongozi na wataalamu mbalimbali kutoka nchi nyingine za Afrika waliokuwa wakiratibu shughuli za kujifunza na kujenga uwezo wa vijana. Kupitia programu hizo, wanachama wa klabu walipata nafasi ya kushirikiana na vijana kutoka nchi mbalimbali za Afrika, ikiwemo Nigeria, Rwanda na nchi nyingine zilizokuwa sehemu ya Ushirikiano. Ushiriki huo uliwawezesha kujifunza kutoka kwa tamaduni tofauti, kubadilishana uzoefu na kujenga mtandao mpana wa vijana wanaojihusisha na maarifa huria na teknolojia. Moja ya mafanikio ya kwanza ya klabu ilikuwa kuibuka mshindi wa kwanza katika quest iliyolenga kuandaa na kuwasilisha utambulisho wa jumuiya (Brand Identity Challenge). Ushindi huo ulitokana na ubunifu wa wanachama katika kuwasilisha maono, dhamira, maadili na hadithi ya klabu kwa namna iliyoonesha utambulisho wake wa kipekee na mwelekeo wake wa maendeleo. Msemo wa Klabu: "Tunainuka kwa Mawazo. Tunaongoza kwa Nguvu ya Kidijitali." == Asili ya Jina == Jina Kili Wiki limechochewa na Mlima Kilimanjaro, alama ya fahari ya Tanzania na mojawapo ya vivutio vinavyotambulika zaidi Afrika. Jina hili linaakisi mahali ambapo klabu ilianzishwa pamoja na maono yake ya kuwa kitovu cha maarifa, ubunifu na maendeleo ya kidijitali kwa vijana. Kama Mlima Kilimanjaro unavyosimama kama ishara ya uthabiti, mafanikio na utambulisho wa Afrika, Kili Wiki Digital Club inalenga kuwa jukwaa linalowaunganisha vijana na fursa za kujifunza, kushirikiana na kushiriki maarifa katika ngazi za kitaifa na kimataifa. == Dhamira == Dhamira ya Kili Wiki Digital Club ni kufungua fursa za kidijitali kwa vijana kupitia kujenga ujuzi, kushirikisha maarifa na kuhamasisha ushirikiano unaotumia teknolojia kama chombo cha maendeleo. Klabu pia inalenga kukuza umahiri wa vijana katika uandishi, uhariri na uchangiaji wa maudhui ya maarifa huria, hususani kupitia majukwaa ya Wikimedia na Wikipedia. Klabu inalenga: * Kuhamasisha ubunifu na fikra za kimkakati kwa vijana. * Kupanua upatikanaji wa maarifa huria na elimu ya kidijitali. * Kujenga jamii inayoshirikiana katika kujifunza na kubadilishana uzoefu. * Kuwezesha vijana kutumia teknolojia katika kutatua changamoto za kijamii. * Kukuza ushiriki wa vijana katika miradi ya maarifa huria na maendeleo ya kidijitali. * Kuimarisha uwezo wa vijana katika uandishi, uhariri na uboreshaji wa makala za Wikipedia pamoja na majukwaa mengine ya Wikimedia. == Wanachama == Wanachama wa Kili Wiki Digital Club ni vijana wanaounganishwa na nia ya kujifunza, kushirikiana na kutumia teknolojia kwa manufaa ya jamii. Kundi la kwanza la wanachama lilijumuisha vijana waliohusika moja kwa moja katika kuanzisha klabu na kuweka msingi wa shughuli zake. Wanachama wa Kili Wiki Digital Club: 1.[[mtumiaji:Godsplan jr|Godsplan jr]] '''[[Mtumiaji:Godsplan jr|Godsplan jr]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Godsplan jr|majadiliano]])''' 18:11, 22 Julai 2026 (UTC) == Shughuli == Kili Wiki Digital Club huendesha shughuli mbalimbali zinazolenga kujenga uwezo wa vijana katika maarifa huria na teknolojia za kidijitali. Shughuli hizo ni pamoja na: * Kuchangia maarifa katika miradi mbalimbali ya Wikimedia. * Mafunzo ya matumizi ya majukwaa ya kidijitali. * Warsha za kujenga ujuzi wa uandishi wa maudhui na usimamizi wa taarifa. * Miradi ya maarifa huria inayolenga kuongeza upatikanaji wa taarifa na maarifa. * Shughuli za upigaji picha na uhifadhi wa nyaraka za kidijitali. * Quest na challenge zinazokuza ushindani chanya, ubunifu na ushirikiano wa vijana katika ngazi ya Afrika. Mikutano ya kujifunza na kubadilishana uzoefu kati ya wanachama na wataalamu wa sekta mbalimbali. Shughuli nyingi za klabu zimekuwa zikifanyika kwa mfumo wa timu, zikihamasisha ushirikiano na kujifunza kwa vitendo huku zikizingatia misingi ya maarifa huria inayotumiwa katika harakati za Wikimedia. == Ushiriki katika Jamii == Kili Wiki Digital Club imekuwa ikishiriki na shughuli za kijamii zinazolenga kuleta mchango chanya katika jamii na pia katika quest na challenge mbalimbali zilizolenga kujenga uwezo wa vijana katika matumizi ya teknolojia, maarifa huria na ubunifu wa kidijitali. Shughuli hizi zimekuwa zikiratibiwa kwa ushirikiano na wawezeshaji wenye uzoefu kutoka Tanzania na nchi mbalimbali za Afrika. Kupitia programu hizo, wanachama wa klabu wamepata fursa ya kujifunza kutoka kwa wataalamu na viongozi wa jamii za Wikimedia waliobobea katika maeneo tofauti ya maarifa huria, uandishi wa maudhui ya kidijitali, mawasiliano na uongozi wa vijana. Quest na challenge hizo zimekuwa zikifanyika kwa lengo la kuhamasisha ushiriki wa vijana na kujenga mazingira ya ushindani chanya miongoni mwa jamii za vijana barani Afrika. Katika shughuli hizo, wanachama wa Kili Wiki Digital Club wameweza kushirikiana na vijana kutoka nchi mbalimbali ikiwemo Nigeria, Rwanda na nchi nyingine za Afrika, jambo lililochangia kuimarisha mtandao wa ushirikiano wa kikanda na kubadilishana uzoefu. == Mafanikio == Tangu kuanzishwa kwake mwaka 2025, Kili Wiki Digital Club imefanikiwa: * Kushiriki katika quest na challenge mbalimbali za maendeleo ya ujuzi wa kidijitali. * Kujenga ushirikiano na vijana kutoka nchi mbalimbali za Afrika. * Kuibuka mshindi wa kwanza katika quest ya kuandaa na kuwasilisha utambulisho wa klabu. * Kukuza ushiriki wa vijana katika shughuli za maarifa huria na teknolojia. * Kuimarisha uhusiano na jamii ya Wikimedia kupitia Kilimanjaro Wikimedia Community. == Uhusiano na Wikimedia == Kili Wiki Digital Club ni sehemu ya jamii pana ya vijana inayoshirikiana na Kilimanjaro Wikimedia Community. Kupitia uhusiano huu, klabu imekuwa ikishiriki katika shughuli mbalimbali zinazohusiana na maarifa huria, ujenzi wa jamii za Wikimedia, mafunzo ya uhariri wa maudhui na uhifadhi wa maarifa ya ndani kwa matumizi ya kizazi cha sasa na kijacho. Ushirikiano huu umeiwezesha klabu kuwafikia Vijana, washirika na wanajamii wengine wa Wikimedia ndani na nje ya Tanzania. Pia umechangia kukuza utamaduni wa kujitolea, ushirikiano na matumizi ya maarifa huria kama nyenzo ya maendeleo ya jamii. Kupitia Kilimanjaro Wikimedia Community, wanachama wa Kili Wiki Digital Club wameendelea kupata fursa za kujifunza, kushiriki katika kampeni za kikanda na kimataifa, pamoja na kuwakilisha sauti za vijana wa Tanzania katika harakati za maarifa huria duniani. q4qpdv7tlzozj2e7pv2qz9tranv1jot Bwawa la Wadi Ghan 0 241425 1580987 1576514 2026-07-21T19:14:37Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580987 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Wadi Ghan''' ni bwawa la kujazwa kwa [[mawe]] lililojengwa kwenye Wadi Al-Hira, takribani [[kilomita]] 14 kaskazini-mashariki mwa [[mji]] wa Gharyan katika Wilaya ya Jabal al Gharbi nchini [[Libya]]. Bwawa hili lilikamilishwa mwaka 1982, na lengo lake kuu ni kuhifadhi na kusambaza maji kwa ajili ya umwagiliaji wa mazao. Bwawa la Wadi Ghan lina jukumu muhimu katika kusaidia shughuli za [[kilimo]] katika eneo hilo kwa kuhakikisha upatikanaji wa maji ya [[umwagiliaji]], hasa katika mazingira ya Libya ambayo yanakabiliwa na ukame na upungufu wa [[mvua]].<ref>{{Cite web|title=Continental Construction Corp. Ltd. : Core business : Wadi Ghan Dam, Libya|url=http://www.cccorpn.com/wadi-ghan-dam.htm|work=www.cccorpn.com|accessdate=2026-06-23|archive-date=2019-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190105002959/http://www.cccorpn.com/wadi-ghan-dam.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/aquastat/en/databases/dams/|work=www.fao.org|accessdate=2026-06-23}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Maziwa ya Libya]] [[Jamii:AWC 2026]] ewl4tpbvky8pzy92qj2rq2qh4p6eld6 Bwawa la Von Bach 0 241426 1580986 1576639 2026-07-21T19:13:03Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580986 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Von Bach''' (awali likijulikana kama '''Bwawa la Sartorius von Bach''') ni bwawa la kujazwa kwa mawe lililojengwa kwenye [[Mto]] Swakop karibu na mji wa Okahandja katika Mkoa wa Otjozondjupa nchini [[Namibia]]. Ujenzi wa bwawa hili ulikamilika mwaka 1968 na lilianza kutumika rasmi mwaka 1970. Bwawa la Von Bach ni mojawapo ya vyanzo vikuu vya maji kwa mji mkuu wa Namibia, <ref>{{Citation|title=- The Namibian|url=https://www.namibian.com.na/51389/read/NamWater-opens-Hardap-Dam-sluices|work=The Namibian|language=en|access-date=2026-06-24}}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>Windhoek, na pia husambaza maji kwa mji wa Okahandja.<ref>{{Cite web|title=Sartorius von Bach Dam|url=http://www.namwater.com.na/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=68|work=www.namwater.com.na|accessdate=2026-06-24|language=en-gb|author=Administrator|archive-date=2014-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20141203174317/http://www.namwater.com.na/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=68|url-status=dead}}</ref> Bwawa hili lina uwezo wa kuhifadhi maji kiasi cha mita za ujazo [[milioni]] 48.56. Maji kutoka kwenye hifadhi ya bwawa husafirishwa moja kwa moja hadi kwenye kituo cha kutibu maji kilichopo chini ya mkondo wa mto. Kituo hicho kilikamilishwa mwaka 1971 na baadaye kuboreshwa mwaka 1997 ili kuongeza ufanisi wa [[usambazaji]] wa maji. Bwawa la Von Bach ni sehemu muhimu ya mfumo wa usambazaji wa maji nchini Namibia, likichangia kwa kiasi kikubwa upatikanaji wa maji safi kwa wakazi wa [[Windhoek]] na maeneo ya jirani.<ref>{{Cite web|title=NamWater|url=http://www.namwater.com.na/index.php?option=com_content&view=article&id=104|work=www.namwater.com.na|accessdate=2026-06-24|language=en-gb|author=Super User|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402123933/http://www.namwater.com.na/index.php?option=com_content&view=article&id=104|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Namibia}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maziwa ya Namibia]] 9njsxtm2jgh5cd00pte0cle81l91uzp Bwawa la Omatjenne 0 241463 1580985 1576697 2026-07-21T19:08:23Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580985 wikitext text/x-wiki '''Bwawa''' '''la''' '''Omatjenne''' ni bwawa lililopo katika Mkoa wa Otjozondjupa nchini [[Namibia]]. Lipo takribani kilomita 15 kaskazini-magharibi mwa mji wa Otjiwarongo na limejengwa kwenye Mto Omatjenne.<ref>{{Cite web|title=Namibia Water Corporation Ltd [NamWater] :: Infrastructure : Dams : Omatjenne|url=http://www.namwater.com.na/data/dams/Omatjenne.html|work=www.namwater.com.na|accessdate=2026-06-25|archive-date=2009-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213041438/http://www.namwater.com.na/data/dams/omatjenne.html|url-status=dead}}</ref> Bwawa hili lilijengwa kwa lengo la kuongeza na kuhifadhi maji ya ardhini (groundwater recharge) kwa njia ya bandia. Lina uwezo wa kuhifadhi maji kiasi cha mita za ujazo milioni 5.063 na lilikamilishwa mwaka 1933, wakati Namibia ilikuwa chini ya utawala wa [[Afrika Kusini]]. Bwawa la Omatjenne lina umuhimu katika usimamizi wa rasilimali za [[maji]], hasa kwa kusaidia kuongeza akiba ya maji ya chini ya ardhi katika eneo hilo. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Namibia}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:maziwa ya Namibia]] tmmyluftqss7xtoar20s0vtb3qu39at Bwawa la Bondels 0 241473 1580983 1576707 2026-07-21T19:00:13Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580983 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Bondels''' ni hifadhi ya maji (reservoir) iliyopo nje ya mji wa Karasburg katika [[Mkoa wa Karas]] nchini [[Namibia]]. Lipo takribani kilomita 7 magharibi mwa Karasburg na linazuia Mto Obub. Bwawa hili lilijengwa mwaka 1959 wakati Namibia ikiwa bado inajulikana kama South West Africa chini ya utawala wa [[Afrika Kusini]]. Lengo lake kuu ni kusaidia kuongeza maji ya ardhini kupitia mfumo wa kujaza akiba ya maji ya chini ya ardhi (artificial groundwater recharge), hasa kwa manufaa ya Bonde la Bondels. Bwawa lina uwezo wa kuhifadhi takribani mita za ujazo milioni 1.105 za maji.<ref>{{Cite web|title=Namibia Water Corporation Ltd [NamWater] :: Infrastructure : Dams : Bondels|url=http://www.namwater.com.na/data/dams/bondels.html|work=www.namwater.com.na|accessdate=2026-06-25|archive-date=2008-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121124122/http://www.namwater.com.na/data/dams/bondels.html|url-status=dead}}</ref> Ni bwawa dogo lakini lina umuhimu katika usimamizi wa maji katika eneo hilo la ukame la kusini mwa Namibia. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Namibia}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:maziwa ya Namibia]] p4vx81h0ctsf61hyuo3auhyr0knb0yl Bwawa la Oanob 0 241525 1580984 1576751 2026-07-21T19:06:47Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580984 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Oanob''' ni bwawa lililopo nje ya mji wa [[Rehoboth]] katika [[Mkoa wa Hardap]] nchini [[Namibia]]. Bwawa hili lipo takribani kilomita 7 kutoka Rehoboth na limejengwa kwenye Mto Oanob. Kazi yake kuu ni kusambaza maji kwa mji wa Rehoboth, ambapo hutoa sehemu kubwa ya maji yanayotumiwa na wakazi wa mji huo.<ref>{{Cite web|title=Namibia Water Corporation Ltd [NamWater] :: Infrastructure : Dams : Oanob|url=http://www.namwater.com.na/data/dams/oanob.html|work=www.namwater.com.na|accessdate=2026-06-25|archive-date=2008-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121135611/http://www.namwater.com.na/data/dams/oanob.html|url-status=dead}}</ref> Lambo la Oanob lina uwezo wa kuhifadhi takribani mita za ujazo milioni 34.5 za maji. Ujenzi wake ulikamilika mwaka 1990, ambao pia ulikuwa mwaka wa uhuru wa Namibia. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Namibia}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:maziwa ya Namibia]] srv579djiv7us9eltgnv4r6bcgswojb Nice Wise 0 241871 1580991 1579744 2026-07-21T20:48:51Z ~2026-40836-34 91103 /* */ 1580991 wikitext text/x-wiki [[Faili:Nice wise.jpg|268x268px|thumb|Picha yake.]] '''Nice Wise''' '''Nice Wise''' (also known as '''Nice Wise255'''; born '''Nice Misana Busara''' on '''6 July 2000''') is a Tanzanian musician, actor, content creator, and social media personality. He rose to prominence through his entertainment content and live streams on TikTok before expanding his career into music and acting. He has released several songs, including '''“Wengine.”'''[2] == Early life == Nice Misana Busara was raised in '''Bunda''', Mara Region, Tanzania, where he began demonstrating his talent for the arts and entertainment from an early age. Growing up in a culturally rich environment helped develop his abilities in singing, acting, and creating digital content..<ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Nice Wise, The Rising Kid On The Block In Tanzania|url=https://www.kampalaedgetimes.com/meet-nice-wise-the-rising-kid-in-tanzania/|date=2023-08-25|accessdate=2026-06-29|language=en-US|archive-date=2026-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260215143744/https://www.kampalaedgetimes.com/meet-nice-wise-the-rising-kid-in-tanzania/|url-status=dead}}</ref> == Career == Nice Wise first gained recognition through his short-form videos and live broadcasts on TikTok, attracting thousands of followers with his humor, creativity, and engaging personality. His popularity established him as one of Tanzania’s influential digital content creators.[3] In addition to TikTok, Nice Wise has been involved in: * Music * Acting * Social media influencing * Brand ambassadorship * Digital content creation == Music == Throughout his music career, Nice Wise has released several songs that blend '''Afro-pop''' and '''Bongo Flava'''. One of his best-known releases is '''“Wengine,”''' featuring '''Viongozi 255'''. The song was well received by listeners and contributed to his growing recognition as a recording artist.[2] == References == # ''“Nice Wise, The Rising Kid On The Block In Tanzania.”'' 25 August 2023. Archived from the original on 15 February 2026. Retrieved 29 June 2026. # ''YouTube / Google Search results for “Wengine”.'' Retrieved 29 June 2026. # Steve Osaka (13 February 2024). ''“Tik Tok Star, Nice Wise Blows Up With ‘Wengine’”''. Ghetto Radio. Retrieved 29 June 2026. # [[Jamii:Waliozaliwa 2000]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Tanzania]] [[Jamii:wanamuziki wa Tanzania]] suuydrrtq58tdhqqctdrwkywi2u5ds9 1580993 1580991 2026-07-21T21:07:01Z NDG 79979 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-40836-34|~2026-40836-34]] ([[User talk:~2026-40836-34|talk]]) to last version by InternetArchiveBot: Wrong language 1579744 wikitext text/x-wiki [[Faili:Nice wise.jpg|268x268px|thumb|Picha yake.]] '''Nice Wise''' (au '''Nice_Wise255'''; jina halisi: '''Nice Misana Busara''';<ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Nice Wise, The Rising Kid On The Block In Tanzania|url=https://www.kampalaedgetimes.com/meet-nice-wise-the-rising-kid-in-tanzania/|date=2023-08-25|accessdate=2026-06-29|language=en-US|archive-date=2026-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260215143744/https://www.kampalaedgetimes.com/meet-nice-wise-the-rising-kid-in-tanzania/|url-status=dead}}</ref> alizaliwa 6 Julai 2000) ni [[mwanamuziki]], [[mwigizaji]], mtayarishaji wa maudhui na mwanamitandao kutoka [[Tanzania]]. Alipata umaarufu kupitia maudhui yake ya burudani na matangazo ya moja kwa moja (live streams) kwenye mtandao wa TikTok, kabla ya kupanua shughuli zake katika muziki na uigizaji. Pia ametoa nyimbo mbalimbali, ikiwemo ''Wengine''. ([https://www.youtube.com/watch?v=Z9Tde2R0LCU YouTube])<ref name=":1">{{Rejea tovuti|title=Washa JavaScript ili utafute|url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=PWpCap7_L6Kh5NoPv4mriQI|work=www.google.com|accessdate=2026-06-29}}</ref> == Maisha == Nice Misana Busara alikulia katika mji wa [[Bunda Mjini|Bunda]], [[mkoa wa Mara]], ambako alianza kuonyesha kipaji chake katika sanaa na burudani tangu akiwa na umri mdogo. Malezi yake katika mazingira ya kitamaduni yalichangia kukuza uwezo wake wa kuimba, kuigiza na kubuni maudhui ya kidijitali.<ref name=":0" /> == Kazi == Nice Wise alianza kujulikana kupitia video fupi na matangazo ya moja kwa moja kwenye TikTok, ambapo alivutia maelfu ya wafuasi kutokana na ucheshi, ubunifu na uwezo wake wa kuwashirikisha watazamaji. Umaarufu huo ulimwezesha kujijengea jina kama mmoja wa watayarishaji wa maudhui wenye ushawishi mkubwa nchini Tanzania.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tik Tok Star, Nice Wise Blows Up With “Wengine” - Ghetto Radio|url=https://ghettoradio.co.ke/tik-tok-star-nice-wise-blows-up-with-wengine/|date=2024-02-13|accessdate=2026-06-29|language=en-US|author=Steve Osaka}}</ref> Mbali na TikTok, Nice Wise amejihusisha na: * Muziki * Uigizaji * Ushawishi wa mitandaoni (Influencer) * Ubalozi wa bidhaa (Brand Ambassador) * Utengenezaji wa maudhui ya kidijitali == Muziki == Katika safari yake ya muziki, Nice Wise ameachia nyimbo kadhaa zinazochanganya ladha ya Afro Pop na Bongo Flava. Miongoni mwa kazi zake zinazojulikana ni wimbo ''Wengine'', aliomshirikisha ''Viongozi 255''. Wimbo huo ulipokelewa vizuri na mashabiki na kuchangia kuongeza umaarufu wake kama msanii wa muziki<ref name=":1" /> == Marejeo == {{mbegu-Mtanzania}} [[Jamii:Waliozaliwa 2000]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Tanzania]] [[Jamii:wanamuziki wa Tanzania]] 4qj41u0lvewjjirirq9cefy7y3hc5p5 1580994 1580993 2026-07-21T21:17:41Z Muddyb 379 FUTA 1580994 wikitext text/x-wiki {{futa|Hana umaarufu. Matokeo yake sio makubwa hadi kubwa na ukurasa katika Wikipedia. Pili, amejiandika mwenyewe. NI tangazo.}} [[Faili:Nice wise.jpg|268x268px|thumb|Picha yake.]] '''Nice Wise''' (au '''Nice_Wise255'''; jina halisi: '''Nice Misana Busara''';<ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Nice Wise, The Rising Kid On The Block In Tanzania|url=https://www.kampalaedgetimes.com/meet-nice-wise-the-rising-kid-in-tanzania/|date=2023-08-25|accessdate=2026-06-29|language=en-US|archive-date=2026-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260215143744/https://www.kampalaedgetimes.com/meet-nice-wise-the-rising-kid-in-tanzania/|url-status=dead}}</ref> alizaliwa 6 Julai 2000) ni [[mwanamuziki]], [[mwigizaji]], mtayarishaji wa maudhui na mwanamitandao kutoka [[Tanzania]]. Alipata umaarufu kupitia maudhui yake ya burudani na matangazo ya moja kwa moja (live streams) kwenye mtandao wa TikTok, kabla ya kupanua shughuli zake katika muziki na uigizaji. Pia ametoa nyimbo mbalimbali, ikiwemo ''Wengine''. ([https://www.youtube.com/watch?v=Z9Tde2R0LCU YouTube])<ref name=":1">{{Rejea tovuti|title=Washa JavaScript ili utafute|url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=PWpCap7_L6Kh5NoPv4mriQI|work=www.google.com|accessdate=2026-06-29}}</ref> == Maisha == Nice Misana Busara alikulia katika mji wa [[Bunda Mjini|Bunda]], [[mkoa wa Mara]], ambako alianza kuonyesha kipaji chake katika sanaa na burudani tangu akiwa na umri mdogo. Malezi yake katika mazingira ya kitamaduni yalichangia kukuza uwezo wake wa kuimba, kuigiza na kubuni maudhui ya kidijitali.<ref name=":0" /> == Kazi == Nice Wise alianza kujulikana kupitia video fupi na matangazo ya moja kwa moja kwenye TikTok, ambapo alivutia maelfu ya wafuasi kutokana na ucheshi, ubunifu na uwezo wake wa kuwashirikisha watazamaji. Umaarufu huo ulimwezesha kujijengea jina kama mmoja wa watayarishaji wa maudhui wenye ushawishi mkubwa nchini Tanzania.<ref>{{Rejea tovuti|title=Tik Tok Star, Nice Wise Blows Up With “Wengine” - Ghetto Radio|url=https://ghettoradio.co.ke/tik-tok-star-nice-wise-blows-up-with-wengine/|date=2024-02-13|accessdate=2026-06-29|language=en-US|author=Steve Osaka}}</ref> Mbali na TikTok, Nice Wise amejihusisha na: * Muziki * Uigizaji * Ushawishi wa mitandaoni (Influencer) * Ubalozi wa bidhaa (Brand Ambassador) * Utengenezaji wa maudhui ya kidijitali == Muziki == Katika safari yake ya muziki, Nice Wise ameachia nyimbo kadhaa zinazochanganya ladha ya Afro Pop na Bongo Flava. Miongoni mwa kazi zake zinazojulikana ni wimbo ''Wengine'', aliomshirikisha ''Viongozi 255''. Wimbo huo ulipokelewa vizuri na mashabiki na kuchangia kuongeza umaarufu wake kama msanii wa muziki<ref name=":1" /> == Marejeo == {{mbegu-Mtanzania}} [[Jamii:Waliozaliwa 2000]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Tanzania]] [[Jamii:wanamuziki wa Tanzania]] 283c77ma0lfk8viqoxls4qk4w2t1idz Ziwa Ray Hubbard 0 241943 1580884 1580008 2026-07-21T08:44:57Z ~2026-40822-57 91081 Marejeo 1580884 wikitext text/x-wiki '''Ziwa Ray Hubbard''', ambalo hapo awali liliitwa Ziwa la Dallas Mashariki au Ziwa la Forney, ni hifadhi ya maji safi iliyoko [[Dallas]], [[Texas]], katika kaunti za Dallas, Kaufman, Collin, na Rockwall, kaskazini mwa mji mdogo wa [[Forney]]. Liliundwa kwa ujenzi wa Bwawa la Rockwall-Forney, ambalo lilikamata Mto East Fork Trinity. Lina ukubwa wa ekari 22,745 na uwezo wa kuhifadhi wa ekari 490,000 na kina cha juu cha futi 40. Bwawa hilo kwa sasa linamilikiwa na Jiji la Dallas. I-30 huvuka ziwa kwenye Njia ya Mashariki ya Dallas. Ziwa hili lina idadi kubwa ya samaki aina ya bass mseto wenye mistari, bass nyeupe, bass kubwa, catfish wa njia, blue catfish, white crappie na black crappie . <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/ray_hubbard/|title=Fishing Lake Ray Hubbard|publisher=Texas Parks and Wildlife Department|accessdate=2 Apr 2013}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} [[Jamii:Texas]] [[Jamii:Maziwa ya Marekani]] [[Jamii:Coordinates on Wikidata]] j0n9s2ekuuf8pokn76m9xpfiwprnbid 1580886 1580884 2026-07-21T08:45:42Z Morkoz 86929 Tengua pitio [[Special:Diff/1580884|1580884]] lililoandikwa na [[Special:Contributions/~2026-40822-57|~2026-40822-57]] ([[User talk:~2026-40822-57|Majadiliano]]) 1580886 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{delete|1=unsupervised crosswiki machine translation abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}}</noinclude> '''Ziwa Ray Hubbard''', ambalo hapo awali liliitwa Ziwa la Dallas Mashariki au Ziwa la Forney, ni hifadhi ya maji safi iliyoko [[Dallas]], [[Texas]], katika kaunti za Dallas, Kaufman, Collin, na Rockwall, kaskazini mwa mji mdogo wa [[Forney]]. Liliundwa kwa ujenzi wa Bwawa la Rockwall-Forney, ambalo lilikamata Mto East Fork Trinity. Lina ukubwa wa ekari 22,745 na uwezo wa kuhifadhi wa ekari 490,000 na kina cha juu cha futi 40. Bwawa hilo kwa sasa linamilikiwa na Jiji la Dallas. I-30 huvuka ziwa kwenye Njia ya Mashariki ya Dallas. Ziwa hili lina idadi kubwa ya samaki aina ya bass mseto wenye mistari, bass nyeupe, bass kubwa, catfish wa njia, blue catfish, white crappie na black crappie . <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/ray_hubbard/|title=Fishing Lake Ray Hubbard|publisher=Texas Parks and Wildlife Department|accessdate=2 Apr 2013}}</ref> [[Jamii:Texas]] [[Jamii:maziwa ya Marekani]] [[Jamii:Coordinates on Wikidata]] t1jkbrom1daccioq7y7vyakf6exlbsb 1580888 1580886 2026-07-21T08:50:21Z Titus fidelis kilewa 91082 1580888 wikitext text/x-wiki '''Ziwa Ray Hubbard''', ambalo hapo awali liliitwa Ziwa la Dallas Mashariki au Ziwa la Forney, ni hifadhi ya maji safi iliyoko [[Dallas]], [[Texas]], katika kaunti za Dallas, Kaufman, Collin, na Rockwall, kaskazini mwa mji mdogo wa [[Forney]]. Liliundwa kwa ujenzi wa Bwawa la Rockwall-Forney, ambalo lilikamata Mto East Fork Trinity. Lina ukubwa wa ekari 22,745 na uwezo wa kuhifadhi wa ekari 490,000 na kina cha juu cha futi 40. Bwawa hilo kwa sasa linamilikiwa na Jiji la Dallas. I-30 huvuka ziwa kwenye Njia ya Mashariki ya Dallas. Ziwa hili lina idadi kubwa ya samaki aina ya bass mseto wenye mistari, bass nyeupe, bass kubwa, catfish wa njia, blue catfish, white crappie na black crappie . <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/ray_hubbard/|title=Fishing Lake Ray Hubbard|publisher=Texas Parks and Wildlife Department|accessdate=2 Apr 2013}}</ref> == Marejeo == {{Marejeo}} [[Jamii:Texas]] [[Jamii:Maziwa ya Marekani]] [[Jamii:Coordinates on Wikidata]] mwspr5qokk0hd7oa1l23zpzdc4l77a0 1580891 1580888 2026-07-21T08:55:48Z Cowboy Lingo 91083 1580891 wikitext text/x-wiki '''Ziwa Ray Hubbard''', ambalo hapo awali liliitwa Ziwa la Dallas Mashariki au Ziwa la Forney, ni hifadhi ya maji safi iliyoko [[Dallas]], [[Texas]], katika kaunti za Dallas, Kaufman, Collin, na Rockwall, kaskazini mwa mji mdogo wa [[Forney]]. Liliundwa kwa ujenzi wa Bwawa la Rockwall-Forney, ambalo lilikamata Mto East Fork Trinity. Lina ukubwa wa ekari 22,745 na uwezo wa kuhifadhi wa ekari 490,000 na kina cha juu cha futi 40. Bwawa hilo kwa sasa linamilikiwa na Jiji la Dallas. I-30 huvuka ziwa kwenye Njia ya Mashariki ya Dallas. Ziwa hili lina idadi kubwa ya samaki aina ya bass mseto wenye mistari, bass nyeupe, bass kubwa, catfish wa njia, blue catfish, white crappie na black crappie . <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/ray_hubbard/|title=Fishing Lake Ray Hubbard|publisher=Texas Parks and Wildlife Department|accessdate=2 Apr 2013}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} [[Jamii:Texas]] [[Jamii:Maziwa ya Marekani]] [[Jamii:Coordinates on Wikidata]] j0n9s2ekuuf8pokn76m9xpfiwprnbid 1580892 1580891 2026-07-21T08:56:09Z Cowboy Lingo 91083 1580892 wikitext text/x-wiki '''Ziwa Ray Hubbard''', ambalo hapo awali liliitwa Ziwa la Dallas Mashariki au Ziwa la Forney, ni hifadhi ya maji safi iliyoko [[Dallas]], [[Texas]], katika kaunti za Dallas, Kaufman, Collin, na Rockwall, kaskazini mwa mji mdogo wa [[Forney]]. Liliundwa kwa ujenzi wa Bwawa la Rockwall-Forney, ambalo lilikamata Mto East Fork Trinity. Lina ukubwa wa ekari 22,745 na uwezo wa kuhifadhi wa ekari 490,000 na kina cha juu cha futi 40. Bwawa hilo kwa sasa linamilikiwa na Jiji la Dallas. I-30 huvuka ziwa kwenye Njia ya Mashariki ya Dallas. Ziwa hili lina idadi kubwa ya samaki aina ya bass mseto wenye mistari, bass nyeupe, bass kubwa, catfish wa njia, blue catfish, white crappie na black crappie . <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/ray_hubbard/|title=Fishing Lake Ray Hubbard|publisher=Texas Parks and Wildlife Department|accessdate=2 Apr 2013}}</ref> == Marejeo == {{Marejeo}} [[Jamii:Texas]] [[Jamii:Maziwa ya Marekani]] [[Jamii:Coordinates on Wikidata]] mwspr5qokk0hd7oa1l23zpzdc4l77a0 1580930 1580892 2026-07-21T10:16:34Z NDG 79979 Requesting deletion ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1c) 1580930 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{delete|1=AI generated. Page created by LTA Wikinger <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}}</noinclude> '''Ziwa Ray Hubbard''', ambalo hapo awali liliitwa Ziwa la Dallas Mashariki au Ziwa la Forney, ni hifadhi ya maji safi iliyoko [[Dallas]], [[Texas]], katika kaunti za Dallas, Kaufman, Collin, na Rockwall, kaskazini mwa mji mdogo wa [[Forney]]. Liliundwa kwa ujenzi wa Bwawa la Rockwall-Forney, ambalo lilikamata Mto East Fork Trinity. Lina ukubwa wa ekari 22,745 na uwezo wa kuhifadhi wa ekari 490,000 na kina cha juu cha futi 40. Bwawa hilo kwa sasa linamilikiwa na Jiji la Dallas. I-30 huvuka ziwa kwenye Njia ya Mashariki ya Dallas. Ziwa hili lina idadi kubwa ya samaki aina ya bass mseto wenye mistari, bass nyeupe, bass kubwa, catfish wa njia, blue catfish, white crappie na black crappie . <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/ray_hubbard/|title=Fishing Lake Ray Hubbard|publisher=Texas Parks and Wildlife Department|accessdate=2 Apr 2013}}</ref> == Marejeo == {{Marejeo}} [[Jamii:Texas]] [[Jamii:Maziwa ya Marekani]] [[Jamii:Coordinates on Wikidata]] cjxoltjqav033jawf08ib36jozmyh2m 1580932 1580930 2026-07-21T10:31:12Z A09 55163 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/NDG|NDG]] ([[User talk:NDG|talk]]): Rv per DMs (TwinkleGlobal) 1580932 wikitext text/x-wiki '''Ziwa Ray Hubbard''', ambalo hapo awali liliitwa Ziwa la Dallas Mashariki au Ziwa la Forney, ni hifadhi ya maji safi iliyoko [[Dallas]], [[Texas]], katika kaunti za Dallas, Kaufman, Collin, na Rockwall, kaskazini mwa mji mdogo wa [[Forney]]. Liliundwa kwa ujenzi wa Bwawa la Rockwall-Forney, ambalo lilikamata Mto East Fork Trinity. Lina ukubwa wa ekari 22,745 na uwezo wa kuhifadhi wa ekari 490,000 na kina cha juu cha futi 40. Bwawa hilo kwa sasa linamilikiwa na Jiji la Dallas. I-30 huvuka ziwa kwenye Njia ya Mashariki ya Dallas. Ziwa hili lina idadi kubwa ya samaki aina ya bass mseto wenye mistari, bass nyeupe, bass kubwa, catfish wa njia, blue catfish, white crappie na black crappie . <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/ray_hubbard/|title=Fishing Lake Ray Hubbard|publisher=Texas Parks and Wildlife Department|accessdate=2 Apr 2013}}</ref> == Marejeo == {{Marejeo}} [[Jamii:Texas]] [[Jamii:Maziwa ya Marekani]] [[Jamii:Coordinates on Wikidata]] mwspr5qokk0hd7oa1l23zpzdc4l77a0 Event:Wiki Loves Earth 2026 in Tanzania 1728 242027 1580842 1579860 2026-07-20T21:27:25Z Rwebogora 37559 /* Maeneo Yaliyotembelewa mwaka wa 2026 */ Nimeongeza maelezo 1580842 wikitext text/x-wiki Wiki Loves Earth (WLE) ni shindano la kimataifa la upigaji picha linalofanyika kila mwaka kati ya miezi ya Mei na Julai, likiratibiwa duniani kote na matawi ya Wikimedia, makundi, na watu wanaojitolea katika Wikipedia. Washiriki hupiga picha za maeneo ya urithi wa asili na mandhari nzuri za maeneo yao. Mwaka huu nchini Tanzania, Kundi la Watumiaji wa Jumuiya ya Wikimedia Tanzania (Wikimedia Community User Group Tanzania) linashiriki tena na linawaalika watu wote wanaopenda kujitolea kujiunga na shindano la mwaka huu. Kuna maeneo mengi ya urithi wa asili nchini Tanzania; lengo la Wiki Loves Earth ni kuwahimiza watu kupiga picha za maeneo haya ya asili na kuzichapisha chini ya leseni huru, jambo linaloruhusu watu wengine kuzifikia mtandaoni. Shindano la ndani litafanyika kuanzia tarehe 30 Juni 2026 hadi 25 Julai 2026 (wakati ambapo washindi wa ndani watawasilishwa kwa ajili ya shindano la kimataifa). Unaweza kupakia picha nyingi kadri upendavyo za maeneo ya asili uliyotembelea. Picha hizo hazilazimiki kupigwa mwezi wa Mei, lakini lazima zipakiwe ndani ya muda wa shindano ili ziweze kuzingatiwa. Ikiwa una picha za maeneo ya asili zilizohifadhiwa kwenye kompyuta yako au simu tangu safari yako ya mwisho, hii ni fursa nzuri ya kuzipa maisha mapya kupitia shindano la Wiki Loves Earth la mwaka huu. Jopo la majaji wa shindano litaanza kuchagua washindi wa kitaifa tarehe 30 Julai 2026 na litachagua picha 10 bora za maeneo ya asili nchini Tanzania, ambazo zitazingatiwa kwa ajili ya shindano la kimataifa la kushindania zawadi. ==Ratiba== === Uzinduzi wa Mtandaoni wa Wiki Loves Earth 2026 === Nchini Tanzania, uzinduzi wa mtandaoni utafanyika tarehe 1 Julai 2026. Kiungo cha mkutano kitawekwa hapa. <center> {| class="wikitable" |- ! [[file:Office-calendar-modified.svg|150px]] !! [[file:Icon - upload photo 2.svg|150px]] !! [[file:Schedule clock.svg|150px]] |- | <center>Tarehe ya kuanza: <br>30th June 2026</center>|| <center> kipindi cha kupakia: <br>25 July 2026</center>|| <center> Tarehe ya mwisho: <br>25th July 2026 |} <center>'''Kuchagua mshindi kitaifa : 25th July - 30 July 2026'''</center> <center>'''Kukutana na washindi : 1 - 10 August 2026'''</center> <center>'''Kutangaza washindi na zawadi : 15 - 20 2026'''</center> <center>'''Kupeleka washindi wa ndani kimataifa 30 August 2026'''</center> <center>'''Meta/Kuhuisha ukurasa wa meta na matangazo: 31 August 2026'''</center> </center> == Tuzo == ; Tuzo za kimataifa * Tazama taarifa zaidi [[Commons:Wiki_Loves_Earth_2026|Wiki Loves earth 2026]] kwenye ukurasa ; Tuzo za ndani # Mshindi wa kwanza 250000TZS # Mshindi wa pili 150000TZS # Mshindi wa tatu 80000TZS == Shindano la Upigaji Picha la Wiki Loves Earth 2026 == === Maeneo Yaliyotembelewa mwaka wa 2026 === * [[Hifadhi ya Ngorongoro]] [[Category:Wiki Loves Earth 2026 in Tanzania]] 751k0rlhh2dz3j5nhccbs0bb6zk0orx Sadako Pointer 0 242110 1580835 1579553 2026-07-20T20:05:11Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580835 wikitext text/x-wiki [[picha:Sadako Pointer.jpg|thumb|Sadako Pointer]] '''Sadako Pointer''' (alizaliwa [[24 Machi]] [[1984]]) ni jina la kisanii la mwimbaji wa [[Marekani]].<ref>[http://lasvegas.informermg.com/2011/08/13/the-pointer-sisters/ The Pointer Sisters] {{Wayback|url=http://lasvegas.informermg.com/2011/08/13/the-pointer-sisters/ |date=20180812171329 }}, Las Vegas Informer, August 13, 2011.</ref> == Wasifu == Sadako Pointer ni mjukuu wa Ruth Pointer wa kundi la Pointer Sisters kupitia binti wa Ruth aitwaye Faun. Sadako alikulia katika miji ya New York na Los Angeles, California, Marekani. Ana asili ya Kijapani na Mwafrika-Mmarekani.<ref>{{cite web|url=http://www.proxythefilm.com/|title=Proxy The Film 2015|website=Proxy The Film 2015|accessdate=2026-07-14|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164853/http://www.proxythefilm.com/|url-status=dead}}</ref> Hufanya ziara za muziki pamoja na kundi la '''The Pointer Sisters''' akiwa pamoja na Ruth Pointer na shangazi yake Issa Pointer. Pia alionekana katika filamu ya mwaka 2014 iitwayo Proxy. == Marejeo == {{reflist}}{{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Waliozaliwa 1984]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:waimbaji wa Marekani]] adr0u69s9dj0fzcp3m92wefotpy5tl1 Sylvia Tella 0 242151 1581173 1579422 2026-07-23T03:36:04Z Gayle-Bot 78697 Bot: fixed references and maintenance 1581173 wikitext text/x-wiki '''Sylvia Tella''' (alizaliwa Silifatu Mornii Wehabie Tella mwaka [[1961]]) ni mwimbaji wa [[muziki]] wa [[Muziki wa rock|rock]] kutoka [[Uingereza]].<ref name="CS">"[https://www.officialcharts.com/artists/ Blow Monkeys Featuring Sylvia Tella]", Official Charts</ref> Alianza kujulikana baada ya kufanya kazi kama mwimbaji msaidizi wa bendi ya Boney M, kabla ya kuanza kazi yake ya kujitegemea na kutoa albamu yake ya kwanza mwaka [[1981]]. Mwaka [[1989]], alipata mafanikio kwenye chati za muziki baada ya kushirikiana na kundi la ''The Blow Monkeys,'' na baadaye akapata mafanikio mengine mwaka [[1990]]/[[1991]] kupitia ushirikiano wake na kundi la Pop Will Eat Itself.<ref name="Larkin">Larkin, Colin (2006) ''The Encyclopedia of Popular Music'', Oxford University Press</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii: Waliozaliwa 1961]] [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Waimbaji wa Uingereza]] oo74c4boysufsm0a4fjjqsr2eu3vqgv Kambi ya Wakimbizi ya Mae La 0 242157 1581130 1579772 2026-07-22T16:22:27Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581130 wikitext text/x-wiki [[File:Mae La refugee camp2.jpg|thumb|250px|Kambi ya Mae La katika [[Mkoa wa Tak]], Thailand, ni mojawapo ya kambi tisa kubwa za [[UNHCR]] nchini Thailand ambako zaidi ya wakimbizi 700,000, [[Waomba hifadhi|waomba hifadhi]], na watu wasio na uraia wamekimbilia.<ref>{{Rejea tovuti|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|title=Thailand|url=https://www.unhcr.org/thailand.html|access-date=2021-01-04|website=UNHCR|language=en}}</ref>]] '''Kambi ya Wakimbizi ya Mae La''' ni kambi kubwa ya wakimbizi iliyopo katika Wilaya ya Tha Song Yang, Mkoa wa Tak, magharibi mwa nchi ya [[Uthai]] (Thailand), karibu na mpaka wa [[Myanmar]] (Burma). Kambi hii ilianzishwa rasmi mnamo mwaka [[1984]] na inatambuliwa kama kambi kubwa zaidi kati ya kambi tisa za wakimbizi zilizopo kando ya mpaka wa Uthai na Myanmar.<ref name="tbc_maela">{{cite web|title=Mae La Camp|url=https://www.theborderconsortium.org/where-we-work/camps-in-thailand/mae-la/|publisher=The Border Consortium|access-date=16 Julai 2026|archive-date=2026-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260219065935/https://www.theborderconsortium.org/where-we-work/camps-in-thailand/mae-la/|url-status=dead}}</ref> Kambi hii inasimamiwa na Kamati ya Wakimbizi ya Karen (KRC) kwa ushirikiano wa karibu na Wizara ya Mambo ya Ndani ya Uthai pamoja na mashirika mbalimbali ya kibinadamu ya kimataifa. == Chimbuko lake == Mae La ilianzishwa kufuatia mapigano makali kati ya jeshi la serikali ya Myanmar na kikundi cha waasi cha chama cha ''Karen National Union'' (KNU). Machafuko hayo yalilazimisha maelfu ya raia wa kabila la [[Karen]] (pamoja na makabila madogo kama Karenni na Mon) kukimbilia usalama wao nchini Uthai: * Ilianza kama makazi madogo yaliyohifadhi takriban watu 1,100 mnamo mwaka 1984. * Kutokana na mashambulizi ya kijeshi yaliyotokea mara kwa mara mpakani na kufungwa kwa kambi ndogo za jirani, wakimbizi wengi walihamishiwa Mae La na kuifanya ikue kwa kasi sana.<ref name="tbc_maela" /> == Idadi ya wakazi na maisha yao == Kambi ya Mae La imekuwa makazi ya kudumu kwa maelfu ya watu kwa zaidi ya miongo minne sasa: * Kambi hii inasitiri takriban wakimbizi kati ya '''30,000''' hadi '''40,000''', na kuifanya iononekane kama mji mdogo uliojitegemea.<ref>{{cite web|last=Nanuam|first=Wassana|title=Safety first in Karen camp|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/415510/safety-first-in-karen-camp|website=Bangkok Post|date=16 Juni 2014|access-date=16 Julai 2026}}</ref> * Zaidi ya asilimia 90 ya wakazi wa kambi hiyo ni wa kabila la Karen, wengi wakiwa ni Wakristo huku wengine wakiwa ni Wabudha na Waislamu. * Nyumba nyingi ndani ya kambi zimejengwa kwa nguzo za mianzi na kuezekwa kwa majani makavu ya migomba au nyasi. Muundo huu unatokana na sheria kali za serikali ya Uthai zinazokataza ujenzi wa majengo ya kudumu ya zege au matofali kwa ajili ya wakimbizi.<ref>{{cite web|last=Bowles|first=Nell|title=Inside the world's longest running refugee camp|url=https://www.bbc.com/news/magazine-25414603|website=BBC News|date=22 Desemba 2013|access-date=16 Julai 2026}}</ref> == Miundombinu na huduma == Licha ya changamoto za kisheria na kubanwa kwa uhuru wa kwenda nje, Mae La ina miundombinu thabiti ya kijamii iliyoanzishwa na mashirika yasiyo ya kiserikali (NGOs): * '''Elimu:''' Kambi ina mfumo mzuri wa shule kuanzia chekechea, shule za msingi, sekondari, hadi vyuo vya ufundi na vyuo vya Biblia. Kiwango cha elimu cha hapa ni kizuri kiasi cha kuvutia hata vijana kutoka ndani ya Myanmar wanaovuka mpaka kwa siri kuja kusoma Mae La.<ref name="tbc_maela" /> * '''Afya:''' Kuna kliniki kadhaa zinazoendeshwa na mashirika ya kimataifa kama vile ''Première Urgence Internationale'' (PUI) zinazotoa matibabu, huduma za uzazi, na msaada wa kisaikolojia. == Changamoto zake == * '''Uzuiaji wa safari:''' Serikali ya Uthai haijasaini Mkataba wa Umoja wa Mataifa wa Wakimbizi wa mwaka 1951. Kwa sababu hiyo, wakimbizi wa Mae La hawaruhusiwi kisheria kutoka nje ya kambi bila kibali maalum, na wale wanaokiuka sheria hiyo kwenda kutafuta kazi wanakabiliwa na hatari ya kukamatwa na kurudishwa kwao. * '''Utegemezi wa misaada:''' Kupungua kwa ufadhili wa kimataifa kwa miaka mingi kumefanya upatikanaji wa chakula na mahitaji mengine muhimu kuwa wa kusuasua sana. == Kuhamia nchi za tatu == Kati ya mwaka 2005 na 2014, Mae La ilikuwa kitovu kikuu cha mpango wa kimataifa wa kuhamishia wakimbizi katika nchi za tatu. Maelfu ya wakimbizi wa kabila la Karen walipata fursa ya kuhamia nchi kama vile [[Marekani]], [[Australia]], [[Kanada]], [[New Zealand]], na baadhi ya mataifa ya Ulaya.<ref>{{cite web|title=Refugees from Burma resettlement program|url=https://www.unhcr.org/news/briefing/2014/1/52e796e69/resettlement-burmese-refugees-thailand-surpasses-90000.html|publisher=UNHCR|date=28 Januari 2014|access-date=16 Julai 2026}}</ref> == Tazama pia == * [[Kambi za wakimbizi]] == Marejeo == {{reflist}} {{WFR}} [[Jamii:Kambi za wakimbizi nchini Uthai]] [[Jamii:Historia ya Myanmar]] [[Jamii:Historia ya Uthai]] dojdzc6y0ot5ir1u15cp9bd9qkec6sx Makazi ya Wakimbizi ya Nakivale 0 242163 1581167 1579778 2026-07-23T01:12:07Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581167 wikitext text/x-wiki [[File:Refugee Children Joy.jpg|thumb|Watoto katika makazi ya wakimbizi ya Nakivale.]] [[File:Epilepsy medical outreach in Nakivale Refugee settlement.jpg|thumb|'''Msafara wa huduma za matibabu ya kifafa katika makazi ya wakimbizi ya Nakivale.''']] '''Makazi ya Wakimbizi ya Nakivale''' ni makazi makubwa na ya kihistoria ya wakimbizi yaliyopo katika Wilaya ya Isingiro, Mkoa wa Magharibi nchini [[Uganda]]. Yakiwa yameanzishwa rasmi mnamo mwaka [[1958]], makazi haya yanatajwa kuwa miongoni mwa makazi ya wakimbizi ya zamani zaidi barani [[Afrika]] yanayoendelea kufanya kazi hadi sasa. Makazi haya yanasimamiwa kwa pamoja na Ofisi ya Waziri Mkuu wa Uganda (OPM) na Shirika la Umoja wa Mataifa la Kuhudumia Wakimbizi ([[UNHCR]]). == Jiografia na ukubwa == Nakivale inachukua eneo kubwa sana la kijiografia: * Eneo lake lina ukubwa wa takriban '''kilomita za mraba 184'''. * Makazi haya yanajumuisha maeneo ya malisho, mashamba, milima, na yanapakana na Ziwa Nakivale ambalo ni chanzo muhimu cha maji na shughuli za uvuvi kwa wakazi wake. == Idadi ya watu na mataifa == Nakivale inasifika kwa kuwa na jamii mchanganyiko na ya kitamaduni inayowakilisha mataifa mengi ya Afrika: * Makazi haya yanahifadhi zaidi ya wakimbizi '''140,000''' hadi '''170,000'''. * Wakazi wake wanatoka katika nchi mbalimbali zikiwemo [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] (DRC), [[Burundi]], [[Rwanda]], [[Somalia]], [[Eritrea]], [[Ethiopia]], [[Sudan Kusini]], na [[Kenya]]. * Jamii hizi tofauti zinaishi kwa amani katika kanda (zones) mbalimbali zilizotengwa ndani ya makazi hayo, huku kila jamii ikichangia utofauti wa lugha na utamaduni.<ref>{{cite web|url=https://data2.unhcr.org/en/documents/download/69449|title=Uganda - Refugee Statistics April 2019 - Nakivale|website=UNHCR Uganda|access-date=14 January 2020}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.tutapona.com/#!about_us/csgz|title=Tutapona trauma counseling with child soldiers and war victims|website=Tutapona trauma counseling with child soldiers and war victims|access-date=2016-05-14}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.resettlement.eu/page/congolese-drc-refugees|title=Congolese (DRC) refugees {{!}} European Resettlement Network|website=www.resettlement.eu|access-date=2016-05-14|archive-date=2016-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508224616/http://www.resettlement.eu/page/congolese-drc-refugees|url-status=dead}}</ref> == Kujitegemea na uchumi == Sawa na makazi mengine nchini Uganda, Nakivale inafuata sera ya maendeleo inayomwezesha mkimbizi kujitegemea badala ya kutegemea misaada pekee: * '''Kilimo:''' Kila familia ya mkimbizi inapewa kipande cha ardhi kwa ajili ya kilimo cha chakula kama vile [[mahindi]], [[maharage]], na [[migomba]]. * '''Biashara na Teknolojia:''' Ndani ya Nakivale kuna mji mdogo wa kibiashara wenye maduka, masoko, migahawa, na hata huduma za kifedha. Aidha, kambi hii imekuwa kitovu cha ubunifu ambapo vijana wakimbizi wameanzisha miradi ya kijamii na kiteknolojia (kama vile vituo vya mafunzo ya kompyuta na ushonaji) ili kutengeneza fursa za ajira.<ref>{{Rejea tovuti|last=Robert|title=Nakivale – Windle International Uganda|url=https://windleuganda.org/nakivale/|access-date=2020-09-19|language=en-US}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|last=Bagenda|first=Emmanuel|url=http://worldcat.org/oclc/56199907|title=Land problems in Nakivale Settlement and the implications for refugee protection in Uganda|date=2003|publisher=Refugee Law Project|oclc=56199907}}</ref> == Changamoto == Licha ya mafanikio yake kama mfano wa kuigwa duniani, Nakivale inakabiliwa na changamoto kadhaa: * '''Mabadiliko ya Tabianchi:''' Uhaba wa mvua na ukame wa mara kwa mara katika Wilaya ya Isingiro huathiri vibaya kilimo ambacho ndio nguzo kuu ya chakula na kipato kwa wakimbizi. * '''Shinikizo la Miundombinu:''' Ongezeko endelevu la wakimbizi wapya kutoka nchi zenye migogoro kama DRC linasababisha mzigo mkubwa kwenye huduma za kijamii kama vile shule, zahanati, na upatikanaji wa maji safi. ==Marejeo== {{marejeo}} {{WFR}} [[Jamii:Historia ya Uganda]] 1ajcyfdf6lyzhoym111oj5p03hgkls0 Tina Moore 0 242169 1581175 1579487 2026-07-23T03:39:27Z Gayle-Bot 78697 Bot: fixed references and maintenance 1581175 wikitext text/x-wiki '''Tina Moore''' (alizaliwa tarehe [[17 Oktoba]] [[1970]] mjini Racine, [[Wisconsin]]) ni [[mwanamuziki]] wa [[R&B]] kutoka [[Marekani]]. Mwaka [[1997]], alipata mafanikio makubwa nchini [[Uingereza]] kupitia nyimbo zake ''"Never Gonna Let You Go",'' iliyofikia nafasi ya saba, na ''"Nobody Better"'', iliyofikia nafasi ya 20 kwenye chati za muziki. Nyimbo zote mbili ni matoleo yaliyofanyiwa mchanganyiko mpya kutoka kwenye albamu yake ya mwaka [[1995]], Tina Moore.<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/tina-moore-mn0000597169/awards|title=Tina Moore > Charts & Awards > Billboard Albums|publisher=[[AllMusic]]|accessdate=October 28, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314231001/http://www.allmusic.com/artist/tina-moore-mn0000597169/awards|archive-date=14 March 2016}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii: Waliozaliwa 1970]] [[Jamii: Wanamuziki wa Marekani]] 1yizxwz4fu6pzl451o7bgmfbu7nc61v Damita Jo Freeman 0 242211 1581172 1579641 2026-07-23T03:33:02Z Gayle-Bot 78697 Bot: fixed references and maintenance 1581172 wikitext text/x-wiki '''Damita Jo Freeman''' ni dansi na mwigizaji kutoka [[Marekani]], ambaye alianza kujulikana kupitia kipindi cha [[televisheni]] Soul Train. Mwaka [[1973]], Freeman alikua mmoja wa dansi waliokuwa wakionyeshwa zaidi katika kipindi hicho baada ya kuonekana kwa mara ya pili, ambapo mwanamuziki Joe Tex alimwalika jukwaani kucheza wimbo wake "I Gotcha" katika onyesho lisilopangwa. Mshirika wake wa kawaida wa kucheza dansi kwenye Soul Train alikuwa Don Campbell. Uchezaji wake ulivutia watazamaji kutokana na mtindo wake wa kucheza uliokuwa na mchanganyiko wa udhibiti, nguvu na ubunifu, huku akitumia kamera na muziki kwa namna iliyomfanya atambulike kama mmoja wa wachezaji maarufu wa kipindi hicho.<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.eurweb.com/2019/01/damita-jo-freeman-former-soul-train-dancer-spills-tea-with-lee-bailey/|title=Damita Jo Freeman: Former 'Soul Train' Dancer Spills Tea with Lee Bailey|first=Electronic Urban|last=Report|date=11 January 2019|website=eurweb.com|accessdate=15 February 2019}}</ref><ref name="auto1">{{cite web|url=https://50bold.com/issoul-trains-damita-jo-freeman/|title=Where is…Soul Train's Damita Jo Freeman?|first=Judyth|last=Watson-Remy|date=10 December 2017|website=50bold.com|accessdate=15 February 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.iloveoldschoolmusic.com/remember-the-pop-locking-soul-train-dancer-damita-jo-found-her-2/|title=Remember The Pop Locking 'Soul Train' Dancer, Damita Jo? Found Her!|author=|date=6 May 2017|website=iloveoldschoolmusic.com|accessdate=15 February 2019}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii: Wanamuziki wa Marekani]] cdge1j30ssefzq4g4v8fp3wpc64fbsq Agenia Walker Clark 0 242212 1581174 1579642 2026-07-23T03:36:21Z Gayle-Bot 78697 Bot: fixed references and maintenance 1581174 wikitext text/x-wiki '''Agenia Walker Clark''' ni msimamizi wa kitaaluma kutoka [[Marekani]] ambaye amekuwa rais wa Chuo Kikuu cha Fisk tangu mwaka [[2023]]. Kabla ya nafasi hiyo, alihudumu kama afisa mkuu mtendaji (CEO) wa shirika la ''Girl Scouts of Middle Tennessee'' kwa kipindi cha miaka 19.<ref name=":0">{{Cite web|last=Kyaw|first=Arrman|date=2023-09-14|title=Dr. Agenia Walker Clark Appointed President of Fisk University.|url=https://www.diverseeducation.com/leadership-policy/article/15634309/dr-agenia-walker-clark-appointed-president-of-fisk-university|access-date=2023-10-14|website=Diverse: Issues In Higher Education|language=en-us}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii: Watu walio hai]] 4mfhxbaxvshfomk16vilsrewy89tkpo Mtumiaji:Amanich7/ukurasa wa majaribio 2 242220 1580808 1580709 2026-07-20T17:05:08Z Amanich7 44301 1580808 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> {{Infobox Person | jina = Andrei Evgenievich Gusev | picha = Andrei Gusev.jpg | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = 27 October 1952 | mahala_pa_kuzaliwa = Moscow, Soviet Union | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | majina_mengine = Андрей Евгеньевич Гусев (Kirusi) | anafahamika kwa = | kazi_yake = mwandishi | nchi = Urusi }} <br>'''Andrei Evgenievich Gusev''' (kwa Kirusi Андрей Евгеньевич Гусев; alizaliwa 27 Oktoba 1952) ni mwandishi wa urusi na mwandishi wa habari. Tangu 1993 Andrei Gusev amekuwa mhariri mkuu wa "[[:en:New Medical Gazette|New Medical Gazette]]" (iliyochapishwa kwa kirusi). Kama mwandishi wa habari, alifanya Kazi kwa Gazeti La Moskovsky Komsomolets, kisha alikuwa mwandishi maalum Wa Rossiyskaya Gazeta, mhariri na mtangazaji wa programu katika kampuni ya televisheni Na redio Ya Resonance (Ostankino) na mhariri katika Shirika la Habari La Interfax. Tangu 2000, Andrei Gusev amekuwa mwenyekiti waк bodi ya Wakfu wa Moscow Union of Literary Figures. Andrei Gusev ndiye mwandishi wa vitabu nane vya nathari. Riwaya zake maarufu ni ''Consummation in Mombasa (2017),<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=5 November 2020 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 ''“Consummation in Mombasa”''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609223657/https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 |date=9 June 2020 }} — in Lady’s Club, 2017 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by Andrei Gusev, 2017. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=4 August 2020 }}</ref> Once in Malindi (2021),<ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''“Once in Malindi”''] on Proza.ru, 2021 {{in lang|ru}}</ref> The Non-Returnee (2022),''<ref>[https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm Review of ''“Невозвращенец”'' (“The Non-Returnee”)] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2023</ref><ref> [https://proza.ru/2022/07/19/1220 ''«Невозвращенец»'' (“The Non-Returnee”)] by Andrei Gusev, 2022</ref> ''[[:en:Mister Novelist|Mister Novelist]]'' na ''[[:en:The World According to Novikoff|The World According to Novikoff]].'' == Marejeo == <references /> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. dbeyjnj41m0anqj7mk6vnhh9ex8gnh0 1580810 1580808 2026-07-20T17:12:57Z Amanich7 44301 1580810 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> {{Infobox Person | jina = Andrei Evgenievich Gusev | picha = Andrei Gusev.jpg | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = 27 October 1952 | mahala_pa_kuzaliwa = Moscow, Soviet Union | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | majina_mengine = Андрей Евгеньевич Гусев (Kirusi) | anafahamika kwa = | kazi_yake = mwandishi | nchi = Urusi }} <br>'''Andrei Evgenievich Gusev''' (kwa Kirusi Андрей Евгеньевич Гусев; alizaliwa 27 Oktoba 1952) ni mwandishi wa urusi na mwandishi wa habari. Tangu 1993 Andrei Gusev amekuwa mhariri mkuu wa "[[:en:New Medical Gazette|New Medical Gazette]]" (iliyochapishwa kwa kirusi). Kama mwandishi wa habari, alifanya Kazi kwa Gazeti La Moskovsky Komsomolets, kisha alikuwa mwandishi maalum Wa Rossiyskaya Gazeta, mhariri na mtangazaji wa programu katika kampuni ya televisheni Na redio Ya Resonance (Ostankino) na mhariri katika Shirika la Habari La Interfax. Tangu 2000, Andrei Gusev amekuwa mwenyekiti waк bodi ya Wakfu wa Moscow Union of Literary Figures. Andrei Gusev ndiye mwandishi wa vitabu nane vya nathari. Riwaya zake maarufu ni ''Consummation in Mombasa (2017),<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=5 November 2020 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 ''“Consummation in Mombasa”''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609223657/https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 |date=9 June 2020 }} — in Lady’s Club, 2017 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by Andrei Gusev, 2017. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=4 August 2020 }}</ref> Once in Malindi (2021),<ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''“Once in Malindi”''] on Proza.ru, 2021 {{in lang|ru}}</ref> The Non-Returnee (2022),''<ref>[https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm Review of ''“Невозвращенец”'' (“The Non-Returnee”)] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2023</ref><ref> [https://proza.ru/2022/07/19/1220 ''«Невозвращенец»'' (“The Non-Returnee”)] by Andrei Gusev, 2022</ref> ''[[:en:The World According to Novikoff|The World According to Novikoff]]'' na ''[[:en:Mister Novelist|Mister Novelist]]''. == Marejeo == <references /> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. q5hqa8dr93qq09k7feg025bly6y0sys 1580811 1580810 2026-07-20T17:25:55Z Amanich7 44301 1580811 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> {{Infobox Person | jina = Andrei Evgenievich Gusev | picha = Andrei Gusev.jpg | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = 27 October 1952 | mahala_pa_kuzaliwa = Moscow, Soviet Union | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | majina_mengine = Андрей Евгеньевич Гусев (Kirusi) | anafahamika kwa = | kazi_yake = mwandishi | nchi = Urusi }} <br>'''Andrei Evgenievich Gusev''' (kwa Kirusi Андрей Евгеньевич Гусев; alizaliwa 27 Oktoba 1952) ni mwandishi wa urusi na mwandishi wa habari. Tangu 1993 Andrei Gusev amekuwa mhariri mkuu wa "[[:en:New Medical Gazette|New Medical Gazette]]" (iliyochapishwa kwa kirusi). Kama mwandishi wa habari, alifanya Kazi kwa Gazeti La Moskovsky Komsomolets, kisha alikuwa mwandishi maalum Wa Rossiyskaya Gazeta, mhariri na mtangazaji wa programu katika kampuni ya televisheni Na redio Ya Resonance (Ostankino) na mhariri katika Shirika la Habari La Interfax. Tangu 2000, Andrei Gusev amekuwa mwenyekiti waк bodi ya Wakfu wa Moscow Union of Literary Figures. Andrei Gusev ndiye mwandishi wa vitabu nane vya nathari. Riwaya zake maarufu ni ''Consummation in Mombasa (2017),<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=5 November 2020 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 ''“Consummation in Mombasa”''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609223657/https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 |date=9 June 2020 }} — in Lady’s Club, 2017 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by Andrei Gusev, 2017. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=4 August 2020 }}</ref> Once in Malindi (2021),<ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''“Once in Malindi”''] on Proza.ru, 2021 {{in lang|ru}}</ref> The Non-Returnee (2022),''<ref>[https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm Review of ''“Невозвращенец”'' (“The Non-Returnee”)] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2023</ref><ref> [https://proza.ru/2022/07/19/1220 ''«Невозвращенец»'' (“The Non-Returnee”)] by Andrei Gusev, 2022</ref> ''[[:en:The World According to Novikoff|The World According to Novikoff]]'' na ''[[:en:Mister Novelist|Mister Novelist]]''. == Marejeo == <references /> {{BD|1952|}} Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. ikgd42khoufksbzo1gryvmhrear06kv 1580825 1580811 2026-07-20T18:59:59Z Amanich7 44301 /* Marejeo */ 1580825 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> {{Infobox Person | jina = Andrei Evgenievich Gusev | picha = Andrei Gusev.jpg | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = 27 October 1952 | mahala_pa_kuzaliwa = Moscow, Soviet Union | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | majina_mengine = Андрей Евгеньевич Гусев (Kirusi) | anafahamika kwa = | kazi_yake = mwandishi | nchi = Urusi }} <br>'''Andrei Evgenievich Gusev''' (kwa Kirusi Андрей Евгеньевич Гусев; alizaliwa 27 Oktoba 1952) ni mwandishi wa urusi na mwandishi wa habari. Tangu 1993 Andrei Gusev amekuwa mhariri mkuu wa "[[:en:New Medical Gazette|New Medical Gazette]]" (iliyochapishwa kwa kirusi). Kama mwandishi wa habari, alifanya Kazi kwa Gazeti La Moskovsky Komsomolets, kisha alikuwa mwandishi maalum Wa Rossiyskaya Gazeta, mhariri na mtangazaji wa programu katika kampuni ya televisheni Na redio Ya Resonance (Ostankino) na mhariri katika Shirika la Habari La Interfax. Tangu 2000, Andrei Gusev amekuwa mwenyekiti waк bodi ya Wakfu wa Moscow Union of Literary Figures. Andrei Gusev ndiye mwandishi wa vitabu nane vya nathari. Riwaya zake maarufu ni ''Consummation in Mombasa (2017),<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=5 November 2020 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 ''“Consummation in Mombasa”''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609223657/https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 |date=9 June 2020 }} — in Lady’s Club, 2017 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by Andrei Gusev, 2017. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=4 August 2020 }}</ref> Once in Malindi (2021),<ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''“Once in Malindi”''] on Proza.ru, 2021 {{in lang|ru}}</ref> The Non-Returnee (2022),''<ref>[https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm Review of ''“Невозвращенец”'' (“The Non-Returnee”)] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2023</ref><ref> [https://proza.ru/2022/07/19/1220 ''«Невозвращенец»'' (“The Non-Returnee”)] by Andrei Gusev, 2022</ref> ''[[:en:The World According to Novikoff|The World According to Novikoff]]'' na ''[[:en:Mister Novelist|Mister Novelist]]''. == Marejeo == <references /> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. 3v5bcuuil20bjex1et30sm5evb573rg 1580947 1580825 2026-07-21T12:04:04Z Amanich7 44301 Maandishi yaliyokuwepo yalichukuliwa nafasi na ' ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe.' 1580947 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. t2x3c8yhaxgoghevbtay97g4vt9143z 1580949 1580947 2026-07-21T12:05:36Z Amanich7 44301 1580949 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. sji3bt9ehxgjqvrw055on0w78wmt1b6 1580950 1580949 2026-07-21T12:07:18Z Amanich7 44301 1580950 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> Katika filamu Ya Out of Africa, Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. Tiketi ya Kwenda Mombasa (Menolippu Mombasaan) ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.[7] Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. 3h6rylsw1nm7qz4huwfc1lqr9e20asq 1580951 1580950 2026-07-21T12:08:48Z Amanich7 44301 1580951 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> • Katika filamu Ya Out of Africa, Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. • Tiketi ya Kwenda Mombasa (Menolippu Mombasaan) ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.[7] <br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. ee5kkv79hj6wgid7qncfhsainydhjk1 1580952 1580951 2026-07-21T12:17:02Z Amanich7 44301 1580952 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> * Katika filamu Ya Out of Africa, Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * Tiketi ya Kwenda Mombasa (Menolippu Mombasaan) ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.[7] * Filamu Ya India Mr. India, Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".[8] * Mombasa ni featured katika 2010 movie, Inception, ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. <br><br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. 567ej53eas0ab3klblfixzoqtwc3zn2 1580953 1580952 2026-07-21T12:19:50Z Amanich7 44301 1580953 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> * Katika filamu Ya Out of Africa, Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * Tiketi ya Kwenda Mombasa (Menolippu Mombasaan) ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.[7] * Filamu Ya India Mr. India, Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".[8] * Mombasa ni featured katika 2010 movie, Inception, ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 "Ukamilifu Huko Mombasa" (Na Andrei Gusev) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya Mtwapa.[9][10] <br><br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. etiqi2fu971s85zfr7z3bby7pxsi86d 1580954 1580953 2026-07-21T12:23:47Z Amanich7 44301 1580954 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> * Katika filamu Ya Out of Africa, Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * Tiketi ya Kwenda Mombasa (Menolippu Mombasaan) ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.[7] * Filamu Ya India Mr. India, Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".[8] * Mombasa ni featured katika 2010 movie, Inception, ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 "Ukamilifu Huko Mombasa" (Na Andrei Gusev) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya Mtwapa.<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> <br><br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. cjt16ujfwf1xcn8s6uqeu00i0vrhs67 1580956 1580954 2026-07-21T12:27:08Z Amanich7 44301 1580956 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> * Katika filamu Ya Out of Africa, Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * Tiketi ya Kwenda Mombasa (Menolippu Mombasaan) ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.<ref>{{cite web |work=The Times of India |title=Magic of 'Mr India' is still on |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-05-03/news-interviews/27750294_1_movies-cinema-halls-anil-kapoor |access-date=2020-09-16 |archive-date=2020-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329055901/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Magic-of-Mr-India-is-still-on/articleshow/3005057.cms?referral=PM |url-status= }}</ref> * Filamu Ya India Mr. India, Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".[8] * Mombasa ni featured katika 2010 movie, Inception, ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 "Ukamilifu Huko Mombasa" (Na Andrei Gusev) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya Mtwapa.<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> <br><br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. hivo750styfib7azmg9vir25lx3a1cy 1580957 1580956 2026-07-21T12:30:00Z Amanich7 44301 1580957 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> * Katika filamu Ya Out of Africa, Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * Tiketi ya Kwenda Mombasa (Menolippu Mombasaan) ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen. * Filamu Ya India Mr. India, Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".<ref>{{cite web |work=The Times of India |title=Magic of 'Mr India' is still on |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-05-03/news-interviews/27750294_1_movies-cinema-halls-anil-kapoor |access-date=2020-09-16 |archive-date=2020-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329055901/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Magic-of-Mr-India-is-still-on/articleshow/3005057.cms?referral=PM |url-status= }}</ref> * Mombasa ni featured katika 2010 movie, Inception, ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 "Ukamilifu Huko Mombasa" (Na Andrei Gusev) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya Mtwapa.<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> <br><br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. dqj8k62tp4y3l6k2q0qhydj72mekztr 1580958 1580957 2026-07-21T12:33:42Z Amanich7 44301 1580958 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> * Katika filamu Ya Out of Africa, Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * Tiketi ya Kwenda Mombasa (Menolippu Mombasaan) ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.<ref>{{Cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |title="Menolippu Mombasaan" (original title) |access-date=2024-06-09 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142210/https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |url-status=live }}</ref> * Filamu Ya India Mr. India, Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".<ref>{{cite web |work=The Times of India |title=Magic of 'Mr India' is still on |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-05-03/news-interviews/27750294_1_movies-cinema-halls-anil-kapoor |access-date=2020-09-16 |archive-date=2020-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329055901/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Magic-of-Mr-India-is-still-on/articleshow/3005057.cms?referral=PM |url-status= }}</ref> * Mombasa ni featured katika 2010 movie, Inception, ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 "Ukamilifu Huko Mombasa" (Na Andrei Gusev) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya Mtwapa.<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> <br><br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. sxyvj2pbuqeuk4vmcnw5gnwjzwd84vn 1580960 1580958 2026-07-21T12:42:26Z Amanich7 44301 1580960 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> == Katika utamaduni == * Katika filamu Ya Out of Africa, Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * Tiketi ya Kwenda Mombasa (Menolippu Mombasaan) ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.<ref>{{Cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |title="Menolippu Mombasaan" (original title) |access-date=2024-06-09 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142210/https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |url-status=live }}</ref> * Filamu Ya India Mr. India, Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".<ref>{{cite web |work=The Times of India |title=Magic of 'Mr India' is still on |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-05-03/news-interviews/27750294_1_movies-cinema-halls-anil-kapoor |access-date=2020-09-16 |archive-date=2020-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329055901/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Magic-of-Mr-India-is-still-on/articleshow/3005057.cms?referral=PM |url-status= }}</ref> * Mombasa ni featured katika 2010 movie, Inception, ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 "Ukamilifu Huko Mombasa" (Na Andrei Gusev) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya Mtwapa.<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> <br><br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. r7c2pob5rh1rqril1g9hemzzpfgn4qy 1580962 1580960 2026-07-21T12:51:14Z Amanich7 44301 /* Katika utamaduni */ 1580962 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> == Katika utamaduni == * Katika filamu Ya Out of Africa, Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * Tiketi ya Kwenda Mombasa (Menolippu Mombasaan) ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.<ref>{{Cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |title=Menolippu Mombasaan (original title) |access-date=2024-06-09 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142210/https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |url-status=live }}</ref> * Filamu Ya India Mr. India, Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".<ref>{{cite web |work=The Times of India |title=Magic of 'Mr India' is still on |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-05-03/news-interviews/27750294_1_movies-cinema-halls-anil-kapoor |access-date=2020-09-16 |archive-date=2020-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329055901/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Magic-of-Mr-India-is-still-on/articleshow/3005057.cms?referral=PM |url-status= }}</ref> * Mombasa ni featured katika 2010 movie, Inception, ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 "Consummation in Mombasa" (Na [[Andrei Gusev]]) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya Mtwapa.<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 " Consummation in Mombasa"] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> <br><br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. q1r424o3el4a7v5c0uaath4mnm2ew9u 1580963 1580962 2026-07-21T13:10:55Z Amanich7 44301 /* Katika utamaduni */ 1580963 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> == Katika utamaduni == * Katika filamu Ya ''Out of Africa,'' Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * ''One-Way Ticket to Mombasa (Menolippu Mombasaan)'' ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.<ref>{{Cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |title=Menolippu Mombasaan (original title) |access-date=2024-06-09 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142210/https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |url-status=live }}</ref> * Filamu Ya India ''Mr. India,'' Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".<ref>{{cite web |work=The Times of India |title=Magic of 'Mr India' is still on |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-05-03/news-interviews/27750294_1_movies-cinema-halls-anil-kapoor |access-date=2020-09-16 |archive-date=2020-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329055901/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Magic-of-Mr-India-is-still-on/articleshow/3005057.cms?referral=PM |url-status= }}</ref> * Mombasa ni featured katika 2010 movie, ''Inception,'' ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 ''"Consummation in Mombasa"'' (Na [[Andrei Gusev]]) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya Mtwapa.<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 "Consummation in Mombasa"] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> <br><br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. 3izim59des15s9pnt9nvdrs58qf8vqh 1580980 1580963 2026-07-21T18:27:27Z Amanich7 44301 /* Katika utamaduni */ 1580980 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> == Katika utamaduni == * Katika filamu Ya ''Out of Africa,'' Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * ''One-Way Ticket to Mombasa (Menolippu Mombasaan)'' ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.<ref>{{Cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |title=Menolippu Mombasaan (original title) |access-date=2024-06-09 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142210/https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |url-status=live }}</ref> * Filamu Ya India ''Mr. India,'' Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".<ref>{{cite web |work=The Times of India |title=Magic of 'Mr India' is still on |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-05-03/news-interviews/27750294_1_movies-cinema-halls-anil-kapoor |access-date=2020-09-16 |archive-date=2020-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329055901/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Magic-of-Mr-India-is-still-on/articleshow/3005057.cms?referral=PM |url-status= }}</ref> * Mombasa ni featured katika 2010 movie, ''Inception,'' ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 ''"Consummation in Mombasa"'' (Na [[Andrei Gusev]]) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya [[Mtwapa]].<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 "Consummation in Mombasa"] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> <br><br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. k72ci8sr6t7au2k38tp5nn7u9iuv6eg 1581109 1580980 2026-07-22T11:38:18Z Amanich7 44301 /* Katika utamaduni */ 1581109 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> == Katika utamaduni == * Katika filamu Ya ''Out of Africa,'' Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * ''One-Way Ticket to Mombasa (Menolippu Mombasaan)'' ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.<ref>{{Cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |title=Menolippu Mombasaan (original title) |access-date=2024-06-09 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142210/https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |url-status=live }}</ref> * Filamu Ya India ''Mr. India,'' Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".<ref>{{cite web |work=The Times of India |title=Magic of 'Mr India' is still on |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-05-03/news-interviews/27750294_1_movies-cinema-halls-anil-kapoor |access-date=2020-09-16 |archive-date=2020-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329055901/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Magic-of-Mr-India-is-still-on/articleshow/3005057.cms?referral=PM |url-status= }}</ref> * Mombasa ni featured katika 2010 movie, ''Inception,'' ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 ''"Consummation in Mombasa"'' (Na [[Andrei Gusev]]) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya [[Mtwapa]].<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 "Consummation in Mombasa"] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> * Mombasa ni mada ya wimbo maarufu na video ya muziki ya jina moja, "Mombasa" (2020) na "Jabali Afrika" feat.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pyMkJcJcOA8 "Mombasa" (jina la awali])</ref> <br><br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. cco1t629sx9cr28yj972b1h9turn1u1 1581110 1581109 2026-07-22T11:51:29Z Amanich7 44301 /* Katika utamaduni */ 1581110 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> == Katika utamaduni == * Katika filamu Ya ''Out of Africa,'' Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * ''One-Way Ticket to Mombasa (Menolippu Mombasaan)'' ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.<ref>{{Cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |title=Menolippu Mombasaan (original title) |access-date=2024-06-09 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142210/https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |url-status=live }}</ref> * Filamu Ya India ''Mr. India,'' Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".<ref>{{cite web |work=The Times of India |title=Magic of 'Mr India' is still on |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-05-03/news-interviews/27750294_1_movies-cinema-halls-anil-kapoor |access-date=2020-09-16 |archive-date=2020-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329055901/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Magic-of-Mr-India-is-still-on/articleshow/3005057.cms?referral=PM |url-status= }}</ref> * Mombasa ni featured katika 2010 movie, ''Inception,'' ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 ''"Consummation in Mombasa"'' (Na [[Andrei Gusev]]) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya [[Mtwapa]].<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 "Consummation in Mombasa"] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> * Mombasa ni mada ya wimbo maarufu na video ya muziki ya jina moja, "Mombasa" (2020) na "Jabali Afrika" feat.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pyMkJcJcOA8 "Mombasa"] (Jabali Afrika, 2020)</ref> <br><br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. oxubewl4q8c5ezkfilc5ul38a4y66tg 1581111 1581110 2026-07-22T12:09:57Z Amanich7 44301 /* Katika utamaduni */ 1581111 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> == Katika utamaduni == * Katika filamu Ya ''Out of Africa,'' Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * ''One-Way Ticket to Mombasa (Menolippu Mombasaan)'' ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.<ref>{{Cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |title=Menolippu Mombasaan (original title) |access-date=2024-06-09 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142210/https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |url-status=live }}</ref> * Filamu Ya India ''Mr. India,'' Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".<ref>{{cite web |work=The Times of India |title=Magic of 'Mr India' is still on |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-05-03/news-interviews/27750294_1_movies-cinema-halls-anil-kapoor |access-date=2020-09-16 |archive-date=2020-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329055901/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Magic-of-Mr-India-is-still-on/articleshow/3005057.cms?referral=PM |url-status= }}</ref> * Mombasa ni featured katika 2010 movie, ''Inception,'' ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 ''"Consummation in Mombasa"'' (Na [[Andrei Gusev]]) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya [[Mtwapa]].<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 "Consummation in Mombasa"] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> * Mombasa ni mada ya wimbo maarufu na video ya muziki ya jina moja, "Mombasa" (2020) na ''Jabali Afrika''.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pyMkJcJcOA8 "Mombasa"] (''Jabali Afrika,'' 2020)</ref> <br><br> Die Portugese ontdekkingsreisiger Vasco da Gama het Malindi in 1498 besoek om met plaaslike heersers te onderhandel oor gidse vir sy reis na Indië. 'n Koraalpilaar (padrán) is opgerig om hierdie gebeurtenis te herdenk en staan ​​tot vandag toe. a38ptrhwppwy55f2se8hjswcrlj7tg9 1581138 1581111 2026-07-22T17:44:59Z Amanich7 44301 1581138 wikitext text/x-wiki ''Ninapenda fasihi!'' <P><br> *** <br> == Katika utamaduni == * Katika filamu Ya ''Out of Africa,'' Mombasa ni marudio ya treni kama bandari ya Safari Ya Ulaya kupitia Mfereji Wa Suez. * ''One-Way Ticket to Mombasa (Menolippu Mombasaan)'' ni filamu ya kifini ya mwaka 2002 iliyoongozwa na hannu Tuomainen.<ref>{{Cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |title=Menolippu Mombasaan (original title) |access-date=2024-06-09 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115142210/https://www.imdb.com/title/tt0328132/ |url-status=live }}</ref> * Filamu Ya India ''Mr. India,'' Mombasa imetajwa katika wimbo maarufu "Hawa Hawaii".<ref>{{cite web |work=The Times of India |title=Magic of 'Mr India' is still on |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-05-03/news-interviews/27750294_1_movies-cinema-halls-anil-kapoor |access-date=2020-09-16 |archive-date=2020-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329055901/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Magic-of-Mr-India-is-still-on/articleshow/3005057.cms?referral=PM |url-status= }}</ref> * Mombasa ni featured katika 2010 movie, ''Inception,'' ambapo Cobb hukutana Eames Na Yusuf kabla ya kazi hufanyika. * Matukio mengi katika hadithi ya 2017 ''"Consummation in Mombasa"'' (Na [[Andrei Gusev]]) hufanyika Mombasa na katika wilaya ya Karibu Ya [[Mtwapa]].<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=2020-11-05 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 "Consummation in Mombasa"] by [[Andrei Gusev]], 2017 {{in lang|ru}}. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=2020-08-04 }}</ref> * Mombasa ni mada ya wimbo maarufu na video ya muziki ya jina moja, "Mombasa" (2020) na ''Jabali Afrika''.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pyMkJcJcOA8 "Mombasa"] (''Jabali Afrika,'' 2020)</ref> <br><br> gddnlmax0m2eekzdxgg7nk2jiz1vxjs Chuo Kikuu cha Texas huko Dallas 0 242223 1580889 1580294 2026-07-21T08:54:53Z Cowboy Lingo 91083 1580889 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|jina=Chuo Kikuu cha Texas huko Dallas|native_name=University of Texas at Dallas|jina_la_picha=University of Texas at Dallas seal.svg|ukubwa_wa_picha=|picha_alt=|maelezo_ya_picha=|jina_la_kilatini=|wito=|wito_sw=|kimeanzishwa=|picha=University of Texas at Dallas seal.svg|aina=Chuo cha Umma|wakfu=|undergrad=21,602|postgrad=Postgraduates 8,284 (fall 2024)[3]|chansela=|vice_chancellor=|kampasi=|mji=Richardson|affiliations=|jimbo=Texas|nchi=Marekani|tovuti=[https://www.utdallas.edu/ utdallas.edu]|colours=machungwa, kijani<ref>{{cite web |url=https://www.utdallas.edu/brand/logos-visual-identity|title=UT Dallas Visual Identity |publisher=The University of Texas at Dallas|access-date=October 2, 2019}}</ref>|rais=Dr. Prabhas V. Moghe}}<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>[[Faili:UT_Dallas_-_Full_Mark_Texas_Logo.jpg|alt=UT Dallas Texas logo|thumb|Nembo ya UT Dallas, iliyochochewa na nembo ya Texas Instruments]] [[Faili:Natural_Science_Engineering_and_Research_Lab_building_(University_of_Texas_at_Dallas).jpg|left|thumb|Maabara ya Utafiti wa Sayansi Asilia na Uhandisi]] [[Faili:Outside_of_bh_wiki.jpg|thumb|Kituo cha Afya ya UbongoCenter for BrainHealth]] '''Chuo Kikuu cha Texas huko Dallas''' ( '''UTD''' au '''UT Dallas''' ) ni chuo kikuu cha utafiti wa umma huko [[Richardson, Texas]], Marekani. Hapo awali ilianzishwa mwaka wa 1961 kama tawi la utafiti la binafsi la [[Texas Instruments]], University of Texas at Dallas chenye kauli mbiu inayosema Hekima ni Uhuru "Akili iliyoelimika inalinda na kuimarisha demokrasia".<ref>{{cite web|url=https://president.utdallas.edu/vision-and-goals/|title=UT Dallas Vision}}</ref>UDSM kina kampasi mbalimbali kama vile Kampasi Kuu, ROC Kampasi, Callier Center Kampasi, Kituo cha Afya ya Ubongo (Center for BrainHealth) na CVL Kampasi. Chuo Kikuu ni nyumbani kwa wanafunzi 21,600 wa shahada ya kwanza, na wanafunzi 8,200 wa shahada za uzamili na uzamivu. <ref>[https://www.utsystem.edu/sites/default/files/documents/publication/2025/ut-system-smartbook/smartbook-online-version-june-2025.pdf smartbook-online-version-june-2025.pdf]</ref> Wanavyuo wamepokea tuzo nyingi pamoja na [[tuzo za Nobel]] 4.<ref>{{Cite web|url=https://www.utdallas.edu/about/|title=About UT Dallas|publisher=The University of Texas at Dallas|website=utdallas.edu|access-date=March 22, 2019}}</ref> [[Faili:UT_Dallas_School_of_Management.jpg|left|thumb|Naveen Jindal School of Management]] [[Faili:UT_Dallas_2_Color_Emblem_-_SVG_Brand_Identity_File.svg|alt=UTD Emblem Logo|thumb|150x150px|Nembo ya UT Dallas]] [[Faili:Engineering_and_Computer_Science_Complex_(University_of_Texas_at_Dallas).jpg|thumb|Jengo la Uhandisi na Sayansi ya Kompyuta Kusini]] == Marejeo == [[Jamii:vyuo vikuu vya Marekani]] [[Jamii:Texas]] [[Jamii:Coordinates on Wikidata]] 2jg07ualkjk4yst2x5p7vvz6v11sgen 1580890 1580889 2026-07-21T08:55:19Z Cowboy Lingo 91083 1580890 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|jina=Chuo Kikuu cha Texas huko Dallas|native_name=University of Texas at Dallas|jina_la_picha=University of Texas at Dallas seal.svg|ukubwa_wa_picha=|picha_alt=|maelezo_ya_picha=|jina_la_kilatini=|wito=|wito_sw=|kimeanzishwa=|picha=University of Texas at Dallas seal.svg|aina=Chuo cha Umma|wakfu=|undergrad=21,602|postgrad=Postgraduates 8,284 (fall 2024)[3]|chansela=|vice_chancellor=|kampasi=|mji=Richardson|affiliations=|jimbo=Texas|nchi=Marekani|tovuti=[https://www.utdallas.edu/ utdallas.edu]|colours=machungwa, kijani<ref>{{cite web |url=https://www.utdallas.edu/brand/logos-visual-identity|title=UT Dallas Visual Identity |publisher=The University of Texas at Dallas|access-date=October 2, 2019}}</ref>|rais=Dr. Prabhas V. Moghe}}<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>[[Faili:UT_Dallas_-_Full_Mark_Texas_Logo.jpg|alt=UT Dallas Texas logo|thumb|Nembo ya UT Dallas, iliyochochewa na nembo ya Texas Instruments]] [[Faili:Natural_Science_Engineering_and_Research_Lab_building_(University_of_Texas_at_Dallas).jpg|left|thumb|Maabara ya Utafiti wa Sayansi Asilia na Uhandisi]] [[Faili:Outside_of_bh_wiki.jpg|thumb|Kituo cha Afya ya UbongoCenter for BrainHealth]] '''Chuo Kikuu cha Texas huko Dallas''' ( '''UTD''' au '''UT Dallas''' ) ni chuo kikuu cha utafiti wa umma huko [[Richardson, Texas]], Marekani. Hapo awali ilianzishwa mwaka wa 1961 kama tawi la utafiti la binafsi la [[Texas Instruments]], University of Texas at Dallas chenye kauli mbiu inayosema Hekima ni Uhuru "Akili iliyoelimika inalinda na kuimarisha demokrasia".<ref>{{cite web|url=https://president.utdallas.edu/vision-and-goals/|title=UT Dallas Vision}}</ref>UDSM kina kampasi mbalimbali kama vile Kampasi Kuu, ROC Kampasi, Callier Center Kampasi, Kituo cha Afya ya Ubongo (Center for BrainHealth) na CVL Kampasi. Chuo Kikuu ni nyumbani kwa wanafunzi 21,600 wa shahada ya kwanza, na wanafunzi 8,200 wa shahada za uzamili na uzamivu. <ref>[https://www.utsystem.edu/sites/default/files/documents/publication/2025/ut-system-smartbook/smartbook-online-version-june-2025.pdf smartbook-online-version-june-2025.pdf]</ref> Wanavyuo wamepokea tuzo nyingi pamoja na [[tuzo za Nobel]] 4.<ref>{{Cite web|url=https://www.utdallas.edu/about/|title=About UT Dallas|publisher=The University of Texas at Dallas|website=utdallas.edu|access-date=March 22, 2019}}</ref> [[Faili:UT_Dallas_School_of_Management.jpg|left|thumb|Naveen Jindal School of Management]] [[Faili:UT_Dallas_2_Color_Emblem_-_SVG_Brand_Identity_File.svg|alt=UTD Emblem Logo|thumb|150x150px|Nembo ya UT Dallas]] [[Faili:Engineering_and_Computer_Science_Complex_(University_of_Texas_at_Dallas).jpg|thumb|Jengo la Uhandisi na Sayansi ya Kompyuta Kusini]] == Marejeo == [[Jamii:Vyuo vikuu vya Marekani]] [[Jamii:Texas]] [[Jamii:Coordinates on Wikidata]] 9yrqypsa35j1ywv6znqofcdx6aktnes 1580929 1580890 2026-07-21T10:14:45Z NDG 79979 Requesting deletion ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1c) 1580929 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{delete|1=AI generated. Page created by LTA Wikinger <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}}</noinclude> {{Infobox university|jina=Chuo Kikuu cha Texas huko Dallas|native_name=University of Texas at Dallas|jina_la_picha=University of Texas at Dallas seal.svg|ukubwa_wa_picha=|picha_alt=|maelezo_ya_picha=|jina_la_kilatini=|wito=|wito_sw=|kimeanzishwa=|picha=University of Texas at Dallas seal.svg|aina=Chuo cha Umma|wakfu=|undergrad=21,602|postgrad=Postgraduates 8,284 (fall 2024)[3]|chansela=|vice_chancellor=|kampasi=|mji=Richardson|affiliations=|jimbo=Texas|nchi=Marekani|tovuti=[https://www.utdallas.edu/ utdallas.edu]|colours=machungwa, kijani<ref>{{cite web |url=https://www.utdallas.edu/brand/logos-visual-identity|title=UT Dallas Visual Identity |publisher=The University of Texas at Dallas|access-date=October 2, 2019}}</ref>|rais=Dr. Prabhas V. Moghe}}<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>[[Faili:UT_Dallas_-_Full_Mark_Texas_Logo.jpg|alt=UT Dallas Texas logo|thumb|Nembo ya UT Dallas, iliyochochewa na nembo ya Texas Instruments]] [[Faili:Natural_Science_Engineering_and_Research_Lab_building_(University_of_Texas_at_Dallas).jpg|left|thumb|Maabara ya Utafiti wa Sayansi Asilia na Uhandisi]] [[Faili:Outside_of_bh_wiki.jpg|thumb|Kituo cha Afya ya UbongoCenter for BrainHealth]] '''Chuo Kikuu cha Texas huko Dallas''' ( '''UTD''' au '''UT Dallas''' ) ni chuo kikuu cha utafiti wa umma huko [[Richardson, Texas]], Marekani. Hapo awali ilianzishwa mwaka wa 1961 kama tawi la utafiti la binafsi la [[Texas Instruments]], University of Texas at Dallas chenye kauli mbiu inayosema Hekima ni Uhuru "Akili iliyoelimika inalinda na kuimarisha demokrasia".<ref>{{cite web|url=https://president.utdallas.edu/vision-and-goals/|title=UT Dallas Vision}}</ref>UDSM kina kampasi mbalimbali kama vile Kampasi Kuu, ROC Kampasi, Callier Center Kampasi, Kituo cha Afya ya Ubongo (Center for BrainHealth) na CVL Kampasi. Chuo Kikuu ni nyumbani kwa wanafunzi 21,600 wa shahada ya kwanza, na wanafunzi 8,200 wa shahada za uzamili na uzamivu. <ref>[https://www.utsystem.edu/sites/default/files/documents/publication/2025/ut-system-smartbook/smartbook-online-version-june-2025.pdf smartbook-online-version-june-2025.pdf]</ref> Wanavyuo wamepokea tuzo nyingi pamoja na [[tuzo za Nobel]] 4.<ref>{{Cite web|url=https://www.utdallas.edu/about/|title=About UT Dallas|publisher=The University of Texas at Dallas|website=utdallas.edu|access-date=March 22, 2019}}</ref> [[Faili:UT_Dallas_School_of_Management.jpg|left|thumb|Naveen Jindal School of Management]] [[Faili:UT_Dallas_2_Color_Emblem_-_SVG_Brand_Identity_File.svg|alt=UTD Emblem Logo|thumb|150x150px|Nembo ya UT Dallas]] [[Faili:Engineering_and_Computer_Science_Complex_(University_of_Texas_at_Dallas).jpg|thumb|Jengo la Uhandisi na Sayansi ya Kompyuta Kusini]] == Marejeo == [[Jamii:Vyuo vikuu vya Marekani]] [[Jamii:Texas]] [[Jamii:Coordinates on Wikidata]] ek45wpgmllw5oql9xq3pbzu544bib0s 1580933 1580929 2026-07-21T10:31:15Z A09 55163 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/NDG|NDG]] ([[User talk:NDG|talk]]): Rv per DMs (TwinkleGlobal) 1580933 wikitext text/x-wiki {{Infobox university|jina=Chuo Kikuu cha Texas huko Dallas|native_name=University of Texas at Dallas|jina_la_picha=University of Texas at Dallas seal.svg|ukubwa_wa_picha=|picha_alt=|maelezo_ya_picha=|jina_la_kilatini=|wito=|wito_sw=|kimeanzishwa=|picha=University of Texas at Dallas seal.svg|aina=Chuo cha Umma|wakfu=|undergrad=21,602|postgrad=Postgraduates 8,284 (fall 2024)[3]|chansela=|vice_chancellor=|kampasi=|mji=Richardson|affiliations=|jimbo=Texas|nchi=Marekani|tovuti=[https://www.utdallas.edu/ utdallas.edu]|colours=machungwa, kijani<ref>{{cite web |url=https://www.utdallas.edu/brand/logos-visual-identity|title=UT Dallas Visual Identity |publisher=The University of Texas at Dallas|access-date=October 2, 2019}}</ref>|rais=Dr. Prabhas V. Moghe}}<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>[[Faili:UT_Dallas_-_Full_Mark_Texas_Logo.jpg|alt=UT Dallas Texas logo|thumb|Nembo ya UT Dallas, iliyochochewa na nembo ya Texas Instruments]] [[Faili:Natural_Science_Engineering_and_Research_Lab_building_(University_of_Texas_at_Dallas).jpg|left|thumb|Maabara ya Utafiti wa Sayansi Asilia na Uhandisi]] [[Faili:Outside_of_bh_wiki.jpg|thumb|Kituo cha Afya ya UbongoCenter for BrainHealth]] '''Chuo Kikuu cha Texas huko Dallas''' ( '''UTD''' au '''UT Dallas''' ) ni chuo kikuu cha utafiti wa umma huko [[Richardson, Texas]], Marekani. Hapo awali ilianzishwa mwaka wa 1961 kama tawi la utafiti la binafsi la [[Texas Instruments]], University of Texas at Dallas chenye kauli mbiu inayosema Hekima ni Uhuru "Akili iliyoelimika inalinda na kuimarisha demokrasia".<ref>{{cite web|url=https://president.utdallas.edu/vision-and-goals/|title=UT Dallas Vision}}</ref>UDSM kina kampasi mbalimbali kama vile Kampasi Kuu, ROC Kampasi, Callier Center Kampasi, Kituo cha Afya ya Ubongo (Center for BrainHealth) na CVL Kampasi. Chuo Kikuu ni nyumbani kwa wanafunzi 21,600 wa shahada ya kwanza, na wanafunzi 8,200 wa shahada za uzamili na uzamivu. <ref>[https://www.utsystem.edu/sites/default/files/documents/publication/2025/ut-system-smartbook/smartbook-online-version-june-2025.pdf smartbook-online-version-june-2025.pdf]</ref> Wanavyuo wamepokea tuzo nyingi pamoja na [[tuzo za Nobel]] 4.<ref>{{Cite web|url=https://www.utdallas.edu/about/|title=About UT Dallas|publisher=The University of Texas at Dallas|website=utdallas.edu|access-date=March 22, 2019}}</ref> [[Faili:UT_Dallas_School_of_Management.jpg|left|thumb|Naveen Jindal School of Management]] [[Faili:UT_Dallas_2_Color_Emblem_-_SVG_Brand_Identity_File.svg|alt=UTD Emblem Logo|thumb|150x150px|Nembo ya UT Dallas]] [[Faili:Engineering_and_Computer_Science_Complex_(University_of_Texas_at_Dallas).jpg|thumb|Jengo la Uhandisi na Sayansi ya Kompyuta Kusini]] == Marejeo == [[Jamii:Vyuo vikuu vya Marekani]] [[Jamii:Texas]] [[Jamii:Coordinates on Wikidata]] 9yrqypsa35j1ywv6znqofcdx6aktnes Sherry Dorsey Walker 0 242276 1580845 1580318 2026-07-20T22:18:13Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580845 wikitext text/x-wiki '''Sherry Dorsey Walker''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] aliyependekezwa na chama cha Kidemokrasia na kuhudumu kama mjumbe wa Baraza la Wawakilishi la Delaware, akiwakilisha Jimbo la 3 kuanzia mwaka 2018 hadi 2025. Mnamo mwaka 2018, Dorsey Walker alichaguliwa baada ya kushinda kura za maoni za vyama zilizoshirikisha wagombea watatu dhidi ya Jim Miller na Paul Falkowski, ambapo alipata zaidi ya asilimia 68 ya kura. Hakukabiliwa na mpinzani yeyote katika uchaguzi mkuu. Hakugombea tena nafasi hiyo ya uwakilishi, badala yake aligombea katika uchaguzi wa Naibu Gavana wa Delaware wa mwaka 2024, ambapo alishindwa kwenye kura za maoni za chama chake.<ref>{{Rejea tovuti|title=State of Delaware - Department of Elections · Office of the State Election Commissioner|url=https://elections.delaware.gov/archive/elect18/elect18_primary/html/election.shtml|work=elections.delaware.gov|accessdate=2026-07-17|language=en|archive-date=2023-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130184004/https://elections.delaware.gov/archive/elect18/elect18_primary/html/election.shtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Representative Sherry Dorsey Walker (D) - Delaware General Assembly|url=https://www.legis.delaware.gov/AssemblyMember/150/DorseyWalker|work=www.legis.delaware.gov|accessdate=2026-07-17}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:wanasiasa wa Marekani]] cp0j5sh2qa8nj76el0dtljicmpbftm6 Qunnie Pettway 0 242300 1580812 1580013 2026-07-20T17:26:50Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580812 wikitext text/x-wiki '''Qunnie Pettway''' (1943–2010) alikuwa [[msanii]] wa [[Marekani]] aliyehusishwa na kundi la watengenezaji wa mablanketi ya Gee's Bend. Pia alifanya kazi katika shirika la Freedom Quilting Bee.<ref>{{Rejea tovuti|title=Quiltmakers Of The Quilts of Gees Bend|url=http://www.quiltsofgeesbend.com/quiltmakers/index.html|work=www.quiltsofgeesbend.com|accessdate=2026-07-17|language=en|author=The Quilts of Gee's Bend, www.quiltsofgeesbend.com|archive-date=2019-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731052258/http://www.quiltsofgeesbend.com/quiltmakers/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Qunnie Pettway {{!}} Souls Grown Deep|url=https://www.soulsgrowndeep.org/artist/qunnie-pettway|work=www.soulsgrowndeep.org|accessdate=2026-07-17}}</ref> Alifundishwa kushona mablanketi na mama yake, Candis Pettway, ambaye baadaye alimfundisha pia binti yake, Loretta Pettway Bennett. Qunnie alikuwa mashuhuri kwa kutengeneza mablanketi ya mitindo ya jadi kwa kutumia vipande vya mabaki ya [[vitambaa]] alivyovileta kutoka Freedom Quilting Bee.<ref>{{Rejea tovuti|title=Official Alabama Quilt|url=http://www.archives.alabama.gov/kids_emblems/ST_QUILT.HTML|work=www.archives.alabama.gov|accessdate=2026-07-17}}</ref> == Maisha == Qunnie Pettway alikulia katika [[mazingira]] yaliyozungukwa na wanawake waliobobea katika utengenezaji wa mablanketi. Mama yake, Candis Pettway, pamoja na dada yake walikuwa walimu wake wa kwanza. Baadaye alijifunza mitindo ya jadi ya kushona mablanketi katika nyumba ya Estelle Witherspoon, ambako wanawake wapatao 20 walikuwa wakikusanyika kushona pamoja. Baadaye maishani alipata ugonjwa wa kisukari, na kadiri uwezo wake wa kuona ulivyopungua, alianza kutengeneza mablanketi yenye miundo rahisi pekee. Alifariki mwaka 2010. == Kazi == Qunnie Pettway alitambuliwa kwa ubunifu wake katika utengenezaji wa mablanketi. Mtindo wake ulijulikana kwa kubuni upya miundo ya jadi kwa njia ya kipekee. Muundo alioupenda zaidi uliitwa "Crazy Z", uliotengenezwa kwa kutumia kitambaa cha korduroi kilichopatikana kutoka Freedom Quilting Bee. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1943]] [[Jamii:Waliofariki 2010]] [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] fsqcn7zrw63g79jptciaxlfaohs8yv2 Barbara Cheeseborough 0 242320 1580975 1580360 2026-07-21T16:21:42Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580975 wikitext text/x-wiki '''Barbara Cheeseborough''' (née '''Bowman'''; Machi 14, 1946 – Oktoba 24, 2013) alikuwa [[mwanamitindo]] wa [[Marekani]] katika miaka ya 1960 na 1970, aliyejulikana kwa kutangaza na kueneza mtindo wa kitamaduni wa Kiafrika .<ref>{{Citation|title=Barbara Cheeseborough, 67, high-fashion model|url=http://articles.philly.com/2013-11-13/news/43985598_1_major-designers-essence-fashion|work=Philly.com|language=en|access-date=2026-07-18|archive-date=2016-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308163246/http://articles.philly.com/2013-11-13/news/43985598_1_major-designers-essence-fashion|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanamitindo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1946]] [[Jamii:Waliofariki 2013]] [[Jamii:wanamitindo wa Marekani]] mu7ec3n6kf4q848vp00gkierpdkl60v Vivian Flowers 0 242322 1580874 1580514 2026-07-21T06:54:46Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580874 wikitext text/x-wiki '''Vivian Flowers''' ni [[mwanasiasa]] wa [[Marekani]] wa [[Chama cha Democrat|Chama cha Kidemokrasia]] ambaye kwa sasa anahudumu kama Meya wa Pine Bluff, Arkansas.<ref>{{Rejea tovuti|title=Randy Torres|url=https://arkansashouse.kinsta.cloud/district/17/|work=Arkansas House of Representatives|accessdate=2026-07-18|language=en-US}}</ref><ref>{{Citation|title=Vivian Flowers: 50 Years of Legislative Support|date=2019-11-09|url=https://www.acluarkansas.org/en/vivian-flowers-50-years-legislative-support|work=ACLU of Arkansas|language=en|access-date=2026-07-18|archive-date=2021-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210425040714/https://www.acluarkansas.org/en/vivian-flowers-50-years-legislative-support|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:wanasiasa wa Marekani]] 3t4dccvcekiz97w73vo4qwo88kzneaj Aerial Chavarin 0 242326 1580945 1580385 2026-07-21T11:27:04Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1580945 wikitext text/x-wiki '''Aerial LynnDonna Chavarin''' (amezaliwa Machi 18, 1998) ni [[mchezaji]] wa [[soka]] wa kulipwa kutoka Marekani ambaye anacheza katika klabu ya Cruz Azul kwenye ligi ya Liga MX Femenil.<ref>{{Cite web|title=Washington Spirit vs. Chicago Red Stars|url=https://www.nwslsoccer.com/game/washington-spirit-vs-chicago-red-stars-2020-09-12|work=www.nwslsoccer.com|accessdate=2026-07-18|language=en-US|author=intive|archive-date=2020-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916235201/https://www.nwslsoccer.com/game/washington-spirit-vs-chicago-red-stars-2020-09-12|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1998]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:wachezaji mpira wa Marekani]] oxbji6jnvinicwrm6rerktsi4cc35sj Yohane wa Masifu 0 242341 1581171 1580396 2026-07-23T03:32:24Z Gayle-Bot 78697 Bot: fixed references and maintenance 1581171 wikitext text/x-wiki {{Kigezo:Vyanzo}} '''Yohane wa Masifu''' alikuwa [[Bradha|bruda]] wa [[shirika]] la [[Ndugu Wadogo]] ambaye [[Fransisko wa Asizi]] alimchagua kuwa naye katika [[Ugonjwa|maradhi]] ya miaka yake ya mwisho ([[1Cel]] 102), akimsifu kwa [[nguvu]] yake ya kimwili na ya kiroho ([[Kioo cha Ukamilifu]], 85) hata akaitwa "[[bondia]] wa [[Firenze]]" akatumika kuadhibu [[Mtawa|watawa]] wasumbufu ([[Salimbene wa Parma|Salimbene]], Cronica 28). Pamoja na hilo, aliitwa "wa Masifu" kwa sababu alikuwa akiimba daima [[sifa|masifu]] ya [[Mwenyezi Mungu]] kama alivyopenda [[mwanzilishi]], kwamba wafuasi wake wawe "[[wasanii]] wa [[Mungu]]", wenye kipaji cha kuhubiri kwa kuimba na kufurahisha watu. Katika miezi ya mwisho ya [[maisha]] ya Fransisko, ambapo Yohane alimhudumia, [[muziki]] na [[Wimbo|nyimbo]] za [[muziki wa Kikristo|Kikristo]] vikawa kwake dawa ya kiroho, hivyo wenzake walikuwa wanamuimbia ili kumfariji. {{mbegu-Mkristo}} [[Jamii:Wafransisko]] [[Jamii:waliofariki karne ya 13]] h6ofpuljbomz9ssgajjldyxuxc74l08 Tanya Boyd 0 242373 1580780 1580675 2026-07-20T14:28:14Z Gayle-Bot 78697 Bot: fixed references and maintenance 1580780 wikitext text/x-wiki {{Kigezo:Vyanzo}} {{Vyanzo}} '''Tanya Boyd''' ni [[mwigizaji]] wa kike kutoka nchini [[Marekani]] anayejulikana zaidi kwa nafasi yake kama ''Celeste Perrault'' kwenye ''Days of Our Lives''. {{Marejeo}} {{mbegu-igiza-filamu-USA}} [[jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] swn4r4zgq2lp6uyuxx2659qcba14baq Helen W. Anderson 0 242400 1580724 1580712 2026-07-20T12:31:35Z Riccardo Riccioni 452 1580724 wikitext text/x-wiki '''Helen Wormley Anderson''' (1877–1962) alikuwa [[Marekani|Mmarekani]] [[Wamarekani weusi|Mweusi]] mtetezi wa [[haki za wanawake]] kupiga kura.<ref>{{Cite web|title=Biographical Sketch of Helen W. Anderson (Webb), 1877-1962|url=https://search.alexanderstreet.com/view/work/bibliographic_entity%7Cbibliographic_details%7C3935918|work=search.alexanderstreet.com|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1877]] [[Jamii:Waliofariki 1962]] [[Jamii:Wamarekani Weusi]] [[Jamii:wanaharakati wa Marekani]] qxcyu4pdycch3v5rea1vwxotui4mh5f 1580799 1580724 2026-07-20T15:21:19Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1580799 wikitext text/x-wiki '''Helen Wormley Anderson''' (1877–1962) alikuwa [[Marekani|Mmarekani]] [[Wamarekani weusi|Mweusi]] mtetezi wa [[haki za wanawake]] kupiga kura.<ref>{{Rejea tovuti|title=Biographical Sketch of Helen W. Anderson (Webb), 1877-1962|url=https://search.alexanderstreet.com/view/work/bibliographic_entity%7Cbibliographic_details%7C3935918|work=search.alexanderstreet.com|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1877]] [[Jamii:Waliofariki 1962]] [[Jamii:Wamarekani Weusi]] [[Jamii:wanaharakati wa Marekani]] ss00e0bivw3zb0y2kdnn9sivlqehqac Takwa la Mwisho 0 242401 1581176 1580713 2026-07-23T03:42:15Z Gayle-Bot 78697 Bot: fixed references and maintenance 1581176 wikitext text/x-wiki {{Kigezo:Vyanzo}} '''Takwa la Mwisho''' la [[Fransisko wa Asizi]] kwa [[Waklara]] alilomuandikia [[Klara wa Asizi|Klara]] mwenyewe ili kuwahimiza [[mabibi fukara]] wadumu mpaka mwisho katika [[maisha]] na [[Ufukara wa hiari|ufukara]] wa [[Yesu]]. Ni kama [[wasia]] mfupi kwa wafuasi wake [[Mwanamke|wa kike]], ambao hakuwa na wasiwasi juu ya [[uaminifu]] wao, lakini aliwaogopea watashauriwa sana na watu wengine ([[viongozi]] wa [[Kanisa Katoliki]] na wanashirika) walegeze masharti ya ufukara. Ndiyo sababu aliwaachia maneno hayo kwa [[maandishi]] ili wadumu imara katika nia yao. Historia iliyofuata ikaonyesha Fransisko [[utabiri|alitabiri]] vizuri kuhusu Klara na wenzake, waliopaswa kupambana mfululizo na [[kishawishi]] hicho toka kwa viongozi waliowapenda. [[Ushindi]] wa Klara katika kutetea kwa uaminifu ufukara mkuu ulipatikana siku ya mwisho kabla hajafa, alipoletewa [[kanuni]] yake imethibitishwa na [[Papa Inosenti IV]]. Katika kanuni hiyo, ambayo katika [[Kanisa]] ilikuwa ya kwanza kuandikwa na [[mwanamke]], Klara alifuata kwa kiasi kikubwa ile ya Fransisko kama thibitisho la [[umoja]] wa Kiroho katika tofauti za mitindo yao ya maisha; pia alinakili humo wasia huo mfupi alioutumia kama [[silaha]] katika mapambano. {{mbegu-katoliki}} [[Jamii:Fransisko wa Asizi]] [[Jamii:Waklara]] mlgen8yrsjhpzkrp7b9sm219qh8xaoi Deborah Pettway Young 0 242403 1580725 1580716 2026-07-20T12:32:34Z Riccardo Riccioni 452 1580725 wikitext text/x-wiki '''Deborah Pettway Young''' (1916–1997) alikuwa [[msanii]] wa [[Marekani]] aliyehusishwa na kikundi cha [[ushonaji|washonaji]] wa matandiko ya [[Kitambaa|vitambaa]] (quilters) cha Gee's Bend.<ref>{{Cite web|title=Deborah Pettway Young {{!}} Souls Grown Deep|url=https://www.soulsgrowndeep.org/artist/deborah-pettway-young|work=www.soulsgrowndeep.org|accessdate=2026-07-20}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=o57mBjxyVHEC&pg=PA302|title=Gee's Bend: The Women and Their Quilts|last=Beardsley|first=John|date=2002|publisher=Tinwood Books|isbn=978-0-9719104-0-9|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1916]] [[Jamii:Waliofariki 1997]] [[Jamii:Wasanii wa Marekani]] 3pdz0e6a6jdzh5htzdyp306ehimh49z 1580782 1580725 2026-07-20T14:30:17Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1580782 wikitext text/x-wiki '''Deborah Pettway Young''' (1916–1997) alikuwa [[msanii]] wa [[Marekani]] aliyehusishwa na kikundi cha [[ushonaji|washonaji]] wa matandiko ya [[Kitambaa|vitambaa]] (quilters) cha Gee's Bend.<ref>{{Rejea tovuti|title=Deborah Pettway Young {{!}} Souls Grown Deep|url=https://www.soulsgrowndeep.org/artist/deborah-pettway-young|work=www.soulsgrowndeep.org|accessdate=2026-07-20}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=o57mBjxyVHEC&pg=PA302|title=Gee's Bend: The Women and Their Quilts|last=Beardsley|first=John|date=2002|publisher=Tinwood Books|isbn=978-0-9719104-0-9|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1916]] [[Jamii:Waliofariki 1997]] [[Jamii:Wasanii wa Marekani]] 6six0qpfpp49nxk2q8uv3xfwrovu90a Heri nane 0 242404 1580720 2026-07-20T12:08:53Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa umeelekezwa kwenda [[Heri Nane]] 1580720 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Heri Nane]] sib0m82d7jsg77wnllb93wwf81vgd88 Tanea Richardson 0 242405 1580721 2026-07-20T12:11:20Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1580721 wikitext text/x-wiki '''Tanea Richardson''' ni msanii wa [[Marekani]] anayejulikana kwa kazi zake za usanii wa kuunganisha vitu (assemblages) na sanamu. Richardson ameonyesha kazi zake katika Studio [[Museum]] huko Harlem, EFA Project Space ya Elizabeth Foundation for the Arts, na katika Museum of Contemporary African Diasporan Arts (MoCADA), huko Brooklyn, New York.<ref>{{Cite journal |last=Williams |first=Sylvia H. |date=1980-02 |title=African Art at the Brooklyn Museum |url=https://doi.org/10.2307/3335515 |journal=African Arts |volume=13 |issue=2 |pages=42 |doi=10.2307/3335515 |issn=0001-9933}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Thomas |first=Tashima |date=2017-12 |title=Diagram of the Heart Museum of Contemporary African Diasporan Arts, Brooklyn, New York November 18, 2016–February 26, 2017 |url=https://doi.org/10.1162/afar_r_00382 |journal=African Arts |volume=50 |issue=4 |pages=88–90 |doi=10.1162/afar_r_00382 |issn=0001-9933}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Karne ya 21]] 8vzovzw9jg1qi08aisjsky0p4fwd4j0 1580726 1580721 2026-07-20T12:33:25Z Riccardo Riccioni 452 1580726 wikitext text/x-wiki '''Tanea Richardson''' ni [[msanii]] wa [[Marekani]] anayejulikana kwa kazi zake za kuunganisha vitu (assemblages) na [[sanamu]]. Richardson ameonyesha kazi zake katika Studio [[Museum]] huko Harlem, EFA Project Space ya Elizabeth Foundation for the Arts, na katika Museum of Contemporary African Diasporan Arts (MoCADA), huko Brooklyn, New York.<ref>{{Cite journal |last=Williams |first=Sylvia H. |date=1980-02 |title=African Art at the Brooklyn Museum |url=https://doi.org/10.2307/3335515 |journal=African Arts |volume=13 |issue=2 |pages=42 |doi=10.2307/3335515 |issn=0001-9933}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Thomas |first=Tashima |date=2017-12 |title=Diagram of the Heart Museum of Contemporary African Diasporan Arts, Brooklyn, New York November 18, 2016–February 26, 2017 |url=https://doi.org/10.1162/afar_r_00382 |journal=African Arts |volume=50 |issue=4 |pages=88–90 |doi=10.1162/afar_r_00382 |issn=0001-9933}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:wasanii wa Marekani]] fobpuba6d5i1lrizjp6uihtesv6j55z 1580836 1580726 2026-07-20T20:08:20Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1580836 wikitext text/x-wiki '''Tanea Richardson''' ni [[msanii]] wa [[Marekani]] anayejulikana kwa kazi zake za kuunganisha vitu (assemblages) na [[sanamu]]. Richardson ameonyesha kazi zake katika Studio [[Museum]] huko Harlem, EFA Project Space ya Elizabeth Foundation for the Arts, na katika Museum of Contemporary African Diasporan Arts (MoCADA), huko Brooklyn, New York.<ref>{{Rejea jarida |last=Williams |first=Sylvia H. |date=1980-02 |title=African Art at the Brooklyn Museum |url=https://doi.org/10.2307/3335515 |journal=African Arts |volume=13 |issue=2 |pages=42 |doi=10.2307/3335515 |issn=0001-9933}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=Thomas |first=Tashima |date=2017-12 |title=Diagram of the Heart Museum of Contemporary African Diasporan Arts, Brooklyn, New York November 18, 2016–February 26, 2017 |url=https://doi.org/10.1162/afar_r_00382 |journal=African Arts |volume=50 |issue=4 |pages=88–90 |doi=10.1162/afar_r_00382 |issn=0001-9933}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:wasanii wa Marekani]] 9qlzqnq3zt9ugbgnai5qgzb8bgkouqj Pearlie Kennedy Pettway 0 242406 1580722 2026-07-20T12:20:17Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1580722 wikitext text/x-wiki '''Pearlie Kennedy Pettway''' (1920–1982) alikuwa mshonaji wa matandiko ya [[vitambaa]] (quilter) wa [[Marekani]]. Alikuwa miongoni mwa washonaji wa Gee's Bend. Kazi zake zimo katika Jumba la Sanaa la Metropolitan (Metropolitan Museum of Art).<ref>{{Cite web|title=Pearlie Kennedy Pettway - Triangles quilt - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/654098|work=www.metmuseum.org|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=o57mBjxyVHEC&dq=Pearlie%20Kennedy%20Pettway&pg=PA162|title=Gee's Bend: The Women and Their Quilts|last=Beardsley|first=John|date=2002|publisher=Tinwood Books|isbn=978-0-9719104-0-9|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1920]] [[Jamii:Waliofariki 1982]] 4n4jeml7misc98z55y9a3qnib3h8ywu 1580727 1580722 2026-07-20T12:34:12Z Riccardo Riccioni 452 1580727 wikitext text/x-wiki '''Pearlie Kennedy Pettway''' (1920–1982) alikuwa mshonaji wa matandiko ya [[vitambaa]] (quilter) wa [[Marekani]]. Alikuwa miongoni mwa washonaji wa Gee's Bend. Kazi zake zimo katika Jumba la Sanaa la Metropolitan (Metropolitan Museum of Art).<ref>{{Cite web|title=Pearlie Kennedy Pettway - Triangles quilt - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/654098|work=www.metmuseum.org|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=o57mBjxyVHEC&dq=Pearlie%20Kennedy%20Pettway&pg=PA162|title=Gee's Bend: The Women and Their Quilts|last=Beardsley|first=John|date=2002|publisher=Tinwood Books|isbn=978-0-9719104-0-9|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1920]] [[Jamii:Waliofariki 1982]] [[Jamii:wasanii wa Marekani]] he8v26t4vgt7alvnxgp3tbdwkpd9vgl 1580800 1580727 2026-07-20T15:25:58Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1580800 wikitext text/x-wiki '''Pearlie Kennedy Pettway''' (1920–1982) alikuwa mshonaji wa matandiko ya [[vitambaa]] (quilter) wa [[Marekani]]. Alikuwa miongoni mwa washonaji wa Gee's Bend. Kazi zake zimo katika Jumba la Sanaa la Metropolitan (Metropolitan Museum of Art).<ref>{{Rejea tovuti|title=Pearlie Kennedy Pettway - Triangles quilt - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/654098|work=www.metmuseum.org|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=o57mBjxyVHEC&dq=Pearlie%20Kennedy%20Pettway&pg=PA162|title=Gee's Bend: The Women and Their Quilts|last=Beardsley|first=John|date=2002|publisher=Tinwood Books|isbn=978-0-9719104-0-9|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1920]] [[Jamii:Waliofariki 1982]] [[Jamii:wasanii wa Marekani]] pnlmlmzk4itiifmeof49etvn1yqqvdv Ufukara mkuu 0 242407 1580723 2026-07-20T12:29:54Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ufukara mkuu''' (kwa [[Kilatini]]: ''Altissima paupertas'') ni [[istilahi]] iliyotumiwa na [[Fransisko wa Asizi]] kubainisha [[ufukara wa hiari]] aliojichagulia na aliolichagulia [[Ndugu Wadogo]] na [[Waklara|Mabibi fukara]]. Tofauti na [[Mmonaki|wamonaki]] [[Wabenedikto]], walioamua na kutakiwa waishi bila [[Mali (uchumi)|mali]] binafsi kwa kutegemea [[kazi]] na mali ya [[shirika]], yeye alitaka wafuasi wake hao wasiwe na mali yoyote ya shirika ili wam...' 1580723 wikitext text/x-wiki '''Ufukara mkuu''' (kwa [[Kilatini]]: ''Altissima paupertas'') ni [[istilahi]] iliyotumiwa na [[Fransisko wa Asizi]] kubainisha [[ufukara wa hiari]] aliojichagulia na aliolichagulia [[Ndugu Wadogo]] na [[Waklara|Mabibi fukara]]. Tofauti na [[Mmonaki|wamonaki]] [[Wabenedikto]], walioamua na kutakiwa waishi bila [[Mali (uchumi)|mali]] binafsi kwa kutegemea [[kazi]] na mali ya [[shirika]], yeye alitaka wafuasi wake hao wasiwe na mali yoyote ya shirika ili wamtegemee [[Mwenyezi Mungu]] tu kupitia kazi zao na [[sadaka]] za watu. Msimamo huo ulijitokeza hasa katika sura ya sita ya [[Kanuni ya Ndugu Wadogo]] (ambayo [[Klara wa Asizi]] aliinakili katika [[kanuni]] yake mwenyewe): "Huu ndio kilele kirefu cha ufukara mkuu uliowafanya ninyi, ndugu zangu wapenzi, kuwa warithi na wafalme wa Ufalme wa Mbinguni; umewafanya kuwa maskini wa vitu vya kidunia lakini watukufu katika maadili". {{mbegu-Ukristo}} [[Jamii:Fransisko wa Asizi]] [[Jamii:Wafransisko]] [[Jamii:Waklara]] dhdl42oaerogzguiod286e0s246u6s3 1581178 1580723 2026-07-23T03:42:59Z Gayle-Bot 78697 Bot: fixed references and maintenance 1581178 wikitext text/x-wiki {{Kigezo:Vyanzo}} '''Ufukara mkuu''' (kwa [[Kilatini]]: ''Altissima paupertas'') ni [[istilahi]] iliyotumiwa na [[Fransisko wa Asizi]] kubainisha [[ufukara wa hiari]] aliojichagulia na aliolichagulia [[Ndugu Wadogo]] na [[Waklara|Mabibi fukara]]. Tofauti na [[Mmonaki|wamonaki]] [[Wabenedikto]], walioamua na kutakiwa waishi bila [[Mali (uchumi)|mali]] binafsi kwa kutegemea [[kazi]] na mali ya [[shirika]], yeye alitaka wafuasi wake hao wasiwe na mali yoyote ya shirika ili wamtegemee [[Mwenyezi Mungu]] tu kupitia kazi zao na [[sadaka]] za watu. Msimamo huo ulijitokeza hasa katika sura ya sita ya [[Kanuni ya Ndugu Wadogo]] (ambayo [[Klara wa Asizi]] aliinakili katika [[kanuni]] yake mwenyewe): "Huu ndio kilele kirefu cha ufukara mkuu uliowafanya ninyi, ndugu zangu wapenzi, kuwa warithi na wafalme wa Ufalme wa Mbinguni; umewafanya kuwa maskini wa vitu vya kidunia lakini watukufu katika maadili". {{mbegu-Ukristo}} [[Jamii:Fransisko wa Asizi]] [[Jamii:Wafransisko]] [[Jamii:Waklara]] tp7ovlhxgae3m11uo37rroncgrl9eg0 Juanita Brooks Wade 0 242408 1580728 2026-07-20T12:35:07Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1580728 wikitext text/x-wiki '''Juanita Brooks Wade''' ni mwanaharakati wa jamii. Alikuwa mjumbe aliyechaguliwa wa Kamati ya [[Shule]] ya Boston (Boston School Committee), na pia alikuwa mwanamke wa tatu wa rangi (mwanamke asiye mweupe) kuchaguliwa katika kamati hiyo. Wade pia alikuwa Mkuu wa Huduma za Kibinadamu wa Jiji la Boston na mkurugenzi mtendaji wa Vituo vya [[Boston]] kwa ajili ya Vijana na [[Familia]] .<ref>{{Cite web|title=Democratic National Convention-Organization|url=https://p2004.org/convs/bostonhost.html|work=p2004.org|accessdate=2026-07-20}}</ref><ref>{{Citation|title=Black Women Lead - Greater Grove Hall Main Streets|url=https://www.greatergrovehall.org/black-women-lead/|work=Greater Grove Hall Main Streets|language=en-US|access-date=2026-07-20}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] sx5zr0yk5214n3mxg94dm2xzdc1xexd 1580743 1580728 2026-07-20T13:04:40Z Riccardo Riccioni 452 1580743 wikitext text/x-wiki '''Juanita Brooks Wade''' ni mwanaharakati wa jamii. Alikuwa mjumbe aliyechaguliwa wa Kamati ya [[Shule]] ya Boston (Boston School Committee), na pia alikuwa mwanamke wa tatu wa rangi (mwanamke asiye mweupe) kuchaguliwa katika kamati hiyo. Wade pia alikuwa Mkuu wa Huduma za Kibinadamu wa Jiji la Boston na mkurugenzi mtendaji wa Vituo vya [[Boston]] kwa ajili ya Vijana na [[Familia]].<ref>{{Cite web|title=Democratic National Convention-Organization|url=https://p2004.org/convs/bostonhost.html|work=p2004.org|accessdate=2026-07-20}}</ref><ref>{{Citation|title=Black Women Lead - Greater Grove Hall Main Streets|url=https://www.greatergrovehall.org/black-women-lead/|work=Greater Grove Hall Main Streets|language=en-US|access-date=2026-07-20}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] tmae92ln7pbk4w3x5m90k4djkl99ooh 1580805 1580743 2026-07-20T15:55:11Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1580805 wikitext text/x-wiki '''Juanita Brooks Wade''' ni mwanaharakati wa jamii. Alikuwa mjumbe aliyechaguliwa wa Kamati ya [[Shule]] ya Boston (Boston School Committee), na pia alikuwa mwanamke wa tatu wa rangi (mwanamke asiye mweupe) kuchaguliwa katika kamati hiyo. Wade pia alikuwa Mkuu wa Huduma za Kibinadamu wa Jiji la Boston na mkurugenzi mtendaji wa Vituo vya [[Boston]] kwa ajili ya Vijana na [[Familia]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic National Convention-Organization|url=https://p2004.org/convs/bostonhost.html|work=p2004.org|accessdate=2026-07-20}}</ref><ref>{{Citation|title=Black Women Lead - Greater Grove Hall Main Streets|url=https://www.greatergrovehall.org/black-women-lead/|work=Greater Grove Hall Main Streets|language=en-US|access-date=2026-07-20}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] ddhgj4lb4nlpq81evbpyce6jz9pv9wc 1581129 1580805 2026-07-22T15:33:41Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581129 wikitext text/x-wiki '''Juanita Brooks Wade''' ni mwanaharakati wa jamii. Alikuwa mjumbe aliyechaguliwa wa Kamati ya [[Shule]] ya Boston (Boston School Committee), na pia alikuwa mwanamke wa tatu wa rangi (mwanamke asiye mweupe) kuchaguliwa katika kamati hiyo. Wade pia alikuwa Mkuu wa Huduma za Kibinadamu wa Jiji la Boston na mkurugenzi mtendaji wa Vituo vya [[Boston]] kwa ajili ya Vijana na [[Familia]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Democratic National Convention-Organization|url=https://p2004.org/convs/bostonhost.html|work=p2004.org|accessdate=2026-07-20}}</ref><ref>{{Citation|title=Black Women Lead - Greater Grove Hall Main Streets|url=https://www.greatergrovehall.org/black-women-lead/|work=Greater Grove Hall Main Streets|language=en-US|access-date=2026-07-20|archive-date=2025-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516191601/https://www.greatergrovehall.org/black-women-lead/|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] e9io0arcan7bxtpn384zx836yx4zode Orodha ya wachezaji maarufu wa soka 0 242409 1580729 2026-07-20T12:43:35Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ' {| class="wikitable sortable" |+ Orodha ya Wachezaji Waliowahi Kushinda Kombe la Dunia |- ! # !! Jina (Kiswahili) !! Kiungo cha enwiki !! Fani / Sababu ya Umaarufu !! Nchi Aliyotoka |- | 1 || [[Pelé]] || [[:en:Pelé|Pelé]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1958, 1962, 1970) || Brazil |- | 2 || [[Diego Maradona]] || [[:en:Diego Maradona|Diego Maradona]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1986) || Argentina |- | 3 || [[Lionel Messi]]...' 1580729 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" |+ Orodha ya Wachezaji Waliowahi Kushinda Kombe la Dunia |- ! # !! Jina (Kiswahili) !! Kiungo cha enwiki !! Fani / Sababu ya Umaarufu !! Nchi Aliyotoka |- | 1 || [[Pelé]] || [[:en:Pelé|Pelé]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1958, 1962, 1970) || Brazil |- | 2 || [[Diego Maradona]] || [[:en:Diego Maradona|Diego Maradona]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1986) || Argentina |- | 3 || [[Lionel Messi]] || [[:en:Lionel Messi|Lionel Messi]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2022) || Argentina |- | 4 || [[Zinedine Zidane]] || [[:en:Zinedine Zidane|Zinedine Zidane]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1998) || Ufaransa |- | 5 || [[Ronaldo (mchezaji mpira)|Ronaldo]] || [[:en:Ronaldo (Brazilian footballer)|Ronaldo]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1994, 2002) || Brazil |- | 6 || [[Franz Beckenbauer]] || [[:en:Franz Beckenbauer|Franz Beckenbauer]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1974) || Ujerumani |- | 7 || [[Gerd Müller]] || [[:en:Gerd Müller|Gerd Müller]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1974) || Ujerumani |- | 8 || [[Ronaldinho]] || [[:en:Ronaldinho|Ronaldinho]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2002) || Brazil |- | 9 || [[Romário]] || [[:en:Romário|Romário]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1994) || Brazil |- | 10 || [[Kylian Mbappé]] || [[:en:Kylian Mbappé|Kylian Mbappé]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2018) || Ufaransa |- | 11 || [[Xavi]] || [[:en:Xavi|Xavi]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 12 || [[Andrés Iniesta]] || [[:en:Andrés Iniesta|Andrés Iniesta]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 13 || [[Iker Casillas]] || [[:en:Iker Casillas|Iker Casillas]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 14 || [[Gianluigi Buffon]] || [[:en:Gianluigi Buffon|Gianluigi Buffon]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2006) || Italia |- | 15 || [[Andrea Pirlo]] || [[:en:Andrea Pirlo|Andrea Pirlo]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2006) || Italia |- | 16 || [[Lothar Matthäus]] || [[:en:Lothar Matthäus|Lothar Matthäus]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1990) || Ujerumani |- | 17 || [[Manuel Neuer]] || [[:en:Manuel Neuer|Manuel Neuer]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2014) || Ujerumani |- | 18 || [[Thomas Müller]] || [[:en:Thomas Müller|Thomas Müller]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2014) || Ujerumani |- | 19 || [[Thierry Henry]] || [[:en:Thierry Henry|Thierry Henry]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1998) || Ufaransa |- | 20 || [[Kaka (mchezaji mpira)|Kaká]] || [[:en:Kaká|Kaká]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2002) || Brazil |- | 21 || [[Roberto Carlos]] || [[:en:Roberto Carlos|Roberto Carlos]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2002) || Brazil |- | 22 || [[Cafu]] || [[:en:Cafu|Cafu]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1994, 2002) || Brazil |- | 23 || [[Angel Di Maria]] || [[:en:Ángel Di María|Ángel Di María]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2022) || Argentina |- | 24 || [[Paul Pogba]] || [[:en:Paul Pogba|Paul Pogba]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2018) || Ufaransa |- | 25 || [[Antoine Griezmann]] || [[:en:Antoine Griezmann|Antoine Griezmann]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2018) || Ufaransa |- | 26 || [[Tostão]] || [[:en:Tostão|Tostão]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1970) || Brazil |- | 27 || [[Jairzinho]] || [[:en:Jairzinho|Jairzinho]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1970) || Brazil |- | 28 || [[Rivelino]] || [[:en:Rivelino|Rivelino]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1970) || Brazil |- | 29 || [[Dino Zoff]] || [[:en:Dino Zoff|Dino Zoff]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1982) || Italia |- | 30 || [[Paolo Rossi]] || [[:en:Paolo Rossi|Paolo Rossi]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1982) || Italia |- | 31 || [[Mario Kempes]] || [[:en:Mario Kempes|Mario Kempes]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1978) || Argentina |- | 32 || [[Daniel Passarella]] || [[:en:Daniel Passarella|Daniel Passarella]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1978, 1986) || Argentina |- | 33 || [[Bastian Schweinsteiger]] || [[:en:Bastian Schweinsteiger|Bastian Schweinsteiger]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2014) || Ujerumani |- | 34 || [[Philipp Lahm]] || [[:en:Philipp Lahm|Philipp Lahm]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2014) || Ujerumani |- | 35 || [[Miroslav Klose]] || [[:en:Miroslav Klose|Miroslav Klose]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2014) || Ujerumani |- | 36 || [[Carles Puyol]] || [[:en:Carles Puyol|Carles Puyol]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 37 || [[Sergio Ramos]] || [[:en:Sergio Ramos|Sergio Ramos]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 38 || [[David Villa]] || [[:en:David Villa|David Villa]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 39 || [[Fabio Cannavaro]] || [[:en:Fabio Cannavaro|Fabio Cannavaro]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2006) || Italia |- | 40 || [[Alessandro Del Piero]] || [[:en:Alessandro Del Piero|Alessandro Del Piero]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2006) || Italia |- | 41 || [[Francesco Totti]] || [[:en:Francesco Totti|Francesco Totti]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2006) || Italia |- | 42 || [[Rivaldo]] || [[:en:Rivaldo|Rivaldo]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2002) || Brazil |- | 43 || [[Patrick Vieira]] || [[:en:Patrick Vieira|Patrick Vieira]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1998) || Ufaransa |- | 44 || [[Lilian Thuram]] || [[:en:Lilian Thuram|Lilian Thuram]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1998) || Ufaransa |- | 45 || [[Bebeto]] || [[:en:Bebeto|Bebeto]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1994) || Brazil |- | 46 || [[Dunga]] || [[:en:Dunga|Dunga]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1994) || Brazil |- | 47 || [[Jürgen Klinsmann]] || [[:en:Jürgen Klinsmann|Jürgen Klinsmann]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1990) || Ujerumani |- | 48 || [[Rudi Völler]] || [[:en:Rudi Völler|Rudi Völler]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1990) || Ujerumani |- | 49 || [[Jorge Burruchaga]] || [[:en:Jorge Burruchaga|Jorge Burruchaga]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1986) || Argentina |- | 50 || [[Emiliano Martinez]] || [[:en:Emiliano Martínez|Emiliano Martínez]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2022) || Argentina |} 5ijfjt9tchi8m3ob35goqljr12e4tjj 1580735 1580729 2026-07-20T12:54:50Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Wikipedia:Wachezaji wa mpira]] hadi [[Wikipedia:Orodha ya wachezaji maarufu wa soka]]: usahihi wa jina 1580729 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" |+ Orodha ya Wachezaji Waliowahi Kushinda Kombe la Dunia |- ! # !! Jina (Kiswahili) !! Kiungo cha enwiki !! Fani / Sababu ya Umaarufu !! Nchi Aliyotoka |- | 1 || [[Pelé]] || [[:en:Pelé|Pelé]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1958, 1962, 1970) || Brazil |- | 2 || [[Diego Maradona]] || [[:en:Diego Maradona|Diego Maradona]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1986) || Argentina |- | 3 || [[Lionel Messi]] || [[:en:Lionel Messi|Lionel Messi]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2022) || Argentina |- | 4 || [[Zinedine Zidane]] || [[:en:Zinedine Zidane|Zinedine Zidane]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1998) || Ufaransa |- | 5 || [[Ronaldo (mchezaji mpira)|Ronaldo]] || [[:en:Ronaldo (Brazilian footballer)|Ronaldo]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1994, 2002) || Brazil |- | 6 || [[Franz Beckenbauer]] || [[:en:Franz Beckenbauer|Franz Beckenbauer]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1974) || Ujerumani |- | 7 || [[Gerd Müller]] || [[:en:Gerd Müller|Gerd Müller]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1974) || Ujerumani |- | 8 || [[Ronaldinho]] || [[:en:Ronaldinho|Ronaldinho]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2002) || Brazil |- | 9 || [[Romário]] || [[:en:Romário|Romário]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1994) || Brazil |- | 10 || [[Kylian Mbappé]] || [[:en:Kylian Mbappé|Kylian Mbappé]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2018) || Ufaransa |- | 11 || [[Xavi]] || [[:en:Xavi|Xavi]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 12 || [[Andrés Iniesta]] || [[:en:Andrés Iniesta|Andrés Iniesta]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 13 || [[Iker Casillas]] || [[:en:Iker Casillas|Iker Casillas]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 14 || [[Gianluigi Buffon]] || [[:en:Gianluigi Buffon|Gianluigi Buffon]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2006) || Italia |- | 15 || [[Andrea Pirlo]] || [[:en:Andrea Pirlo|Andrea Pirlo]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2006) || Italia |- | 16 || [[Lothar Matthäus]] || [[:en:Lothar Matthäus|Lothar Matthäus]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1990) || Ujerumani |- | 17 || [[Manuel Neuer]] || [[:en:Manuel Neuer|Manuel Neuer]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2014) || Ujerumani |- | 18 || [[Thomas Müller]] || [[:en:Thomas Müller|Thomas Müller]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2014) || Ujerumani |- | 19 || [[Thierry Henry]] || [[:en:Thierry Henry|Thierry Henry]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1998) || Ufaransa |- | 20 || [[Kaka (mchezaji mpira)|Kaká]] || [[:en:Kaká|Kaká]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2002) || Brazil |- | 21 || [[Roberto Carlos]] || [[:en:Roberto Carlos|Roberto Carlos]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2002) || Brazil |- | 22 || [[Cafu]] || [[:en:Cafu|Cafu]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1994, 2002) || Brazil |- | 23 || [[Angel Di Maria]] || [[:en:Ángel Di María|Ángel Di María]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2022) || Argentina |- | 24 || [[Paul Pogba]] || [[:en:Paul Pogba|Paul Pogba]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2018) || Ufaransa |- | 25 || [[Antoine Griezmann]] || [[:en:Antoine Griezmann|Antoine Griezmann]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2018) || Ufaransa |- | 26 || [[Tostão]] || [[:en:Tostão|Tostão]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1970) || Brazil |- | 27 || [[Jairzinho]] || [[:en:Jairzinho|Jairzinho]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1970) || Brazil |- | 28 || [[Rivelino]] || [[:en:Rivelino|Rivelino]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1970) || Brazil |- | 29 || [[Dino Zoff]] || [[:en:Dino Zoff|Dino Zoff]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1982) || Italia |- | 30 || [[Paolo Rossi]] || [[:en:Paolo Rossi|Paolo Rossi]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1982) || Italia |- | 31 || [[Mario Kempes]] || [[:en:Mario Kempes|Mario Kempes]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1978) || Argentina |- | 32 || [[Daniel Passarella]] || [[:en:Daniel Passarella|Daniel Passarella]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1978, 1986) || Argentina |- | 33 || [[Bastian Schweinsteiger]] || [[:en:Bastian Schweinsteiger|Bastian Schweinsteiger]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2014) || Ujerumani |- | 34 || [[Philipp Lahm]] || [[:en:Philipp Lahm|Philipp Lahm]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2014) || Ujerumani |- | 35 || [[Miroslav Klose]] || [[:en:Miroslav Klose|Miroslav Klose]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2014) || Ujerumani |- | 36 || [[Carles Puyol]] || [[:en:Carles Puyol|Carles Puyol]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 37 || [[Sergio Ramos]] || [[:en:Sergio Ramos|Sergio Ramos]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 38 || [[David Villa]] || [[:en:David Villa|David Villa]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 39 || [[Fabio Cannavaro]] || [[:en:Fabio Cannavaro|Fabio Cannavaro]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2006) || Italia |- | 40 || [[Alessandro Del Piero]] || [[:en:Alessandro Del Piero|Alessandro Del Piero]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2006) || Italia |- | 41 || [[Francesco Totti]] || [[:en:Francesco Totti|Francesco Totti]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2006) || Italia |- | 42 || [[Rivaldo]] || [[:en:Rivaldo|Rivaldo]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2002) || Brazil |- | 43 || [[Patrick Vieira]] || [[:en:Patrick Vieira|Patrick Vieira]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1998) || Ufaransa |- | 44 || [[Lilian Thuram]] || [[:en:Lilian Thuram|Lilian Thuram]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1998) || Ufaransa |- | 45 || [[Bebeto]] || [[:en:Bebeto|Bebeto]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1994) || Brazil |- | 46 || [[Dunga]] || [[:en:Dunga|Dunga]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1994) || Brazil |- | 47 || [[Jürgen Klinsmann]] || [[:en:Jürgen Klinsmann|Jürgen Klinsmann]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1990) || Ujerumani |- | 48 || [[Rudi Völler]] || [[:en:Rudi Völler|Rudi Völler]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1990) || Ujerumani |- | 49 || [[Jorge Burruchaga]] || [[:en:Jorge Burruchaga|Jorge Burruchaga]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1986) || Argentina |- | 50 || [[Emiliano Martinez]] || [[:en:Emiliano Martínez|Emiliano Martínez]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2022) || Argentina |} 5ijfjt9tchi8m3ob35goqljr12e4tjj 1580737 1580735 2026-07-20T12:55:49Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Wikipedia:Orodha ya wachezaji maarufu wa soka]] hadi [[Orodha ya wachezaji maarufu wa soka]] 1580729 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" |+ Orodha ya Wachezaji Waliowahi Kushinda Kombe la Dunia |- ! # !! Jina (Kiswahili) !! Kiungo cha enwiki !! Fani / Sababu ya Umaarufu !! Nchi Aliyotoka |- | 1 || [[Pelé]] || [[:en:Pelé|Pelé]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1958, 1962, 1970) || Brazil |- | 2 || [[Diego Maradona]] || [[:en:Diego Maradona|Diego Maradona]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1986) || Argentina |- | 3 || [[Lionel Messi]] || [[:en:Lionel Messi|Lionel Messi]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2022) || Argentina |- | 4 || [[Zinedine Zidane]] || [[:en:Zinedine Zidane|Zinedine Zidane]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1998) || Ufaransa |- | 5 || [[Ronaldo (mchezaji mpira)|Ronaldo]] || [[:en:Ronaldo (Brazilian footballer)|Ronaldo]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1994, 2002) || Brazil |- | 6 || [[Franz Beckenbauer]] || [[:en:Franz Beckenbauer|Franz Beckenbauer]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1974) || Ujerumani |- | 7 || [[Gerd Müller]] || [[:en:Gerd Müller|Gerd Müller]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1974) || Ujerumani |- | 8 || [[Ronaldinho]] || [[:en:Ronaldinho|Ronaldinho]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2002) || Brazil |- | 9 || [[Romário]] || [[:en:Romário|Romário]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1994) || Brazil |- | 10 || [[Kylian Mbappé]] || [[:en:Kylian Mbappé|Kylian Mbappé]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2018) || Ufaransa |- | 11 || [[Xavi]] || [[:en:Xavi|Xavi]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 12 || [[Andrés Iniesta]] || [[:en:Andrés Iniesta|Andrés Iniesta]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 13 || [[Iker Casillas]] || [[:en:Iker Casillas|Iker Casillas]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 14 || [[Gianluigi Buffon]] || [[:en:Gianluigi Buffon|Gianluigi Buffon]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2006) || Italia |- | 15 || [[Andrea Pirlo]] || [[:en:Andrea Pirlo|Andrea Pirlo]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2006) || Italia |- | 16 || [[Lothar Matthäus]] || [[:en:Lothar Matthäus|Lothar Matthäus]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1990) || Ujerumani |- | 17 || [[Manuel Neuer]] || [[:en:Manuel Neuer|Manuel Neuer]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2014) || Ujerumani |- | 18 || [[Thomas Müller]] || [[:en:Thomas Müller|Thomas Müller]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2014) || Ujerumani |- | 19 || [[Thierry Henry]] || [[:en:Thierry Henry|Thierry Henry]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1998) || Ufaransa |- | 20 || [[Kaka (mchezaji mpira)|Kaká]] || [[:en:Kaká|Kaká]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2002) || Brazil |- | 21 || [[Roberto Carlos]] || [[:en:Roberto Carlos|Roberto Carlos]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2002) || Brazil |- | 22 || [[Cafu]] || [[:en:Cafu|Cafu]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1994, 2002) || Brazil |- | 23 || [[Angel Di Maria]] || [[:en:Ángel Di María|Ángel Di María]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2022) || Argentina |- | 24 || [[Paul Pogba]] || [[:en:Paul Pogba|Paul Pogba]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2018) || Ufaransa |- | 25 || [[Antoine Griezmann]] || [[:en:Antoine Griezmann|Antoine Griezmann]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2018) || Ufaransa |- | 26 || [[Tostão]] || [[:en:Tostão|Tostão]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1970) || Brazil |- | 27 || [[Jairzinho]] || [[:en:Jairzinho|Jairzinho]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1970) || Brazil |- | 28 || [[Rivelino]] || [[:en:Rivelino|Rivelino]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1970) || Brazil |- | 29 || [[Dino Zoff]] || [[:en:Dino Zoff|Dino Zoff]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1982) || Italia |- | 30 || [[Paolo Rossi]] || [[:en:Paolo Rossi|Paolo Rossi]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1982) || Italia |- | 31 || [[Mario Kempes]] || [[:en:Mario Kempes|Mario Kempes]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1978) || Argentina |- | 32 || [[Daniel Passarella]] || [[:en:Daniel Passarella|Daniel Passarella]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1978, 1986) || Argentina |- | 33 || [[Bastian Schweinsteiger]] || [[:en:Bastian Schweinsteiger|Bastian Schweinsteiger]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2014) || Ujerumani |- | 34 || [[Philipp Lahm]] || [[:en:Philipp Lahm|Philipp Lahm]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2014) || Ujerumani |- | 35 || [[Miroslav Klose]] || [[:en:Miroslav Klose|Miroslav Klose]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2014) || Ujerumani |- | 36 || [[Carles Puyol]] || [[:en:Carles Puyol|Carles Puyol]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 37 || [[Sergio Ramos]] || [[:en:Sergio Ramos|Sergio Ramos]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 38 || [[David Villa]] || [[:en:David Villa|David Villa]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2010) || Uhispania |- | 39 || [[Fabio Cannavaro]] || [[:en:Fabio Cannavaro|Fabio Cannavaro]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2006) || Italia |- | 40 || [[Alessandro Del Piero]] || [[:en:Alessandro Del Piero|Alessandro Del Piero]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2006) || Italia |- | 41 || [[Francesco Totti]] || [[:en:Francesco Totti|Francesco Totti]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2006) || Italia |- | 42 || [[Rivaldo]] || [[:en:Rivaldo|Rivaldo]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2002) || Brazil |- | 43 || [[Patrick Vieira]] || [[:en:Patrick Vieira|Patrick Vieira]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1998) || Ufaransa |- | 44 || [[Lilian Thuram]] || [[:en:Lilian Thuram|Lilian Thuram]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1998) || Ufaransa |- | 45 || [[Bebeto]] || [[:en:Bebeto|Bebeto]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1994) || Brazil |- | 46 || [[Dunga]] || [[:en:Dunga|Dunga]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1994) || Brazil |- | 47 || [[Jürgen Klinsmann]] || [[:en:Jürgen Klinsmann|Jürgen Klinsmann]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1990) || Ujerumani |- | 48 || [[Rudi Völler]] || [[:en:Rudi Völler|Rudi Völler]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1990) || Ujerumani |- | 49 || [[Jorge Burruchaga]] || [[:en:Jorge Burruchaga|Jorge Burruchaga]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 1986) || Argentina |- | 50 || [[Emiliano Martinez]] || [[:en:Emiliano Martínez|Emiliano Martínez]] || Mpira wa Miguu (Mshindi wa Kombe la Dunia 2022) || Argentina |} 5ijfjt9tchi8m3ob35goqljr12e4tjj 1580741 1580737 2026-07-20T13:03:32Z Riccardo Riccioni 452 1580741 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" |+ Orodha ya wachezaji maarufu wa soka waliowahi kushinda [[Kombe la Dunia la FIFA|Kombe la Dunia]] |- ! # !! Jina (Kiswahili) !! Kiungo cha enwiki !! Mwaka wa ushindi !! Nchi Aliyotoka |- | 1 || [[Pelé]] || [[:en:Pelé|Pelé]] || 1958, 1962, 1970 || Brazil |- | 2 || [[Diego Maradona]] || [[:en:Diego Maradona|Diego Maradona]] || 1986 || Argentina |- | 3 || [[Lionel Messi]] || [[:en:Lionel Messi|Lionel Messi]] || 2022 || Argentina |- | 4 || [[Zinedine Zidane]] || [[:en:Zinedine Zidane|Zinedine Zidane]] || 1998 || Ufaransa |- | 5 || [[Ronaldo (mchezaji mpira)|Ronaldo]] || [[:en:Ronaldo (Brazilian footballer)|Ronaldo]] || 1994, 2002 || Brazil |- | 6 || [[Franz Beckenbauer]] || [[:en:Franz Beckenbauer|Franz Beckenbauer]] || 1974 || Ujerumani |- | 7 || [[Gerd Müller]] || [[:en:Gerd Müller|Gerd Müller]] || 1974 || Ujerumani |- | 8 || [[Ronaldinho]] || [[:en:Ronaldinho|Ronaldinho]] || 2002 || Brazil |- | 9 || [[Romário]] || [[:en:Romário|Romário]] || 1994 || Brazil |- | 10 || [[Kylian Mbappé]] || [[:en:Kylian Mbappé|Kylian Mbappé]] || 2018 || Ufaransa |- | 11 || [[Xavi]] || [[:en:Xavi|Xavi]] || 2010 || Hispania |- | 12 || [[Andrés Iniesta]] || [[:en:Andrés Iniesta|Andrés Iniesta]] || 2010 || Hispania |- | 13 || [[Iker Casillas]] || [[:en:Iker Casillas|Iker Casillas]] || 2010 || Hispania |- | 14 || [[Gianluigi Buffon]] || [[:en:Gianluigi Buffon|Gianluigi Buffon]] || 2006 || Italia |- | 15 || [[Andrea Pirlo]] || [[:en:Andrea Pirlo|Andrea Pirlo]] || 2006 || Italia |- | 16 || [[Lothar Matthäus]] || [[:en:Lothar Matthäus|Lothar Matthäus]] || 1990 || Ujerumani |- | 17 || [[Manuel Neuer]] || [[:en:Manuel Neuer|Manuel Neuer]] || 2014 || Ujerumani |- | 18 || [[Thomas Müller]] || [[:en:Thomas Müller|Thomas Müller]] || 2014 || Ujerumani |- | 19 || [[Thierry Henry]] || [[:en:Thierry Henry|Thierry Henry]] || 1998 || Ufaransa |- | 20 || [[Kaka (mchezaji mpira)|Kaká]] || [[:en:Kaká|Kaká]] || 2002 || Brazil |- | 21 || [[Roberto Carlos]] || [[:en:Roberto Carlos|Roberto Carlos]] || 2002 || Brazil |- | 22 || [[Cafu]] || [[:en:Cafu|Cafu]] || 1994, 2002 || Brazil |- | 23 || [[Angel Di Maria]] || [[:en:Ángel Di María|Ángel Di María]] || 2022 || Argentina |- | 24 || [[Paul Pogba]] || [[:en:Paul Pogba|Paul Pogba]] || 2018 || Ufaransa |- | 25 || [[Antoine Griezmann]] || [[:en:Antoine Griezmann|Antoine Griezmann]] || 2018 || Ufaransa |- | 26 || [[Tostão]] || [[:en:Tostão|Tostão]] || 1970 || Brazil |- | 27 || [[Jairzinho]] || [[:en:Jairzinho|Jairzinho]] || 1970 || Brazil |- | 28 || [[Rivelino]] || [[:en:Rivelino|Rivelino]] || 1970 || Brazil |- | 29 || [[Dino Zoff]] || [[:en:Dino Zoff|Dino Zoff]] || 1982 || Italia |- | 30 || [[Paolo Rossi]] || [[:en:Paolo Rossi|Paolo Rossi]] || 1982 || Italia |- | 31 || [[Mario Kempes]] || [[:en:Mario Kempes|Mario Kempes]] || 1978 || Argentina |- | 32 || [[Daniel Passarella]] || [[:en:Daniel Passarella|Daniel Passarella]] || 1978, 1986 || Argentina |- | 33 || [[Bastian Schweinsteiger]] || [[:en:Bastian Schweinsteiger|Bastian Schweinsteiger]] || 2014 || Ujerumani |- | 34 || [[Philipp Lahm]] || [[:en:Philipp Lahm|Philipp Lahm]] || 2014 || Ujerumani |- | 35 || [[Miroslav Klose]] || [[:en:Miroslav Klose|Miroslav Klose]] || 2014 || Ujerumani |- | 36 || [[Carles Puyol]] || [[:en:Carles Puyol|Carles Puyol]] || 2010 || Hispania |- | 37 || [[Sergio Ramos]] || [[:en:Sergio Ramos|Sergio Ramos]] || 2010 || Hispania |- | 38 || [[David Villa]] || [[:en:David Villa|David Villa]] || 2010 || Hispania |- | 39 || [[Fabio Cannavaro]] || [[:en:Fabio Cannavaro|Fabio Cannavaro]] || 2006 || Italia |- | 40 || [[Alessandro Del Piero]] || [[:en:Alessandro Del Piero|Alessandro Del Piero]] || 2006 || Italia |- | 41 || [[Francesco Totti]] || [[:en:Francesco Totti|Francesco Totti]] || 2006 || Italia |- | 42 || [[Rivaldo]] || [[:en:Rivaldo|Rivaldo]] || 2002 || Brazil |- | 43 || [[Patrick Vieira]] || [[:en:Patrick Vieira|Patrick Vieira]] || 1998 || Ufaransa |- | 44 || [[Lilian Thuram]] || [[:en:Lilian Thuram|Lilian Thuram]] || 1998 || Ufaransa |- | 45 || [[Bebeto]] || [[:en:Bebeto|Bebeto]] || 1994 || Brazil |- | 46 || [[Dunga]] || [[:en:Dunga|Dunga]] || 1994 || Brazil |- | 47 || [[Jürgen Klinsmann]] || [[:en:Jürgen Klinsmann|Jürgen Klinsmann]] || 1990 || Ujerumani |- | 48 || [[Rudi Völler]] || [[:en:Rudi Völler|Rudi Völler]] || 1990 || Ujerumani |- | 49 || [[Jorge Burruchaga]] || [[:en:Jorge Burruchaga|Jorge Burruchaga]] || 1986 || Argentina |- | 50 || [[Emiliano Martinez]] || [[:en:Emiliano Martínez|Emiliano Martínez]] || 2022 || Argentina |} [[Jamii:mpira wa Miguu]] [[Jamii:orodha za watu]] ezvft76rdd6vap6i2s4hpgjmudh9m33 Jenny Cumfry Williams 0 242410 1580730 2026-07-20T12:46:40Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1580730 wikitext text/x-wiki '''Jenny Cumfry Williams''' (aliyezaliwa karibu mwaka 1778) alikuwa [[mwanamke]] wa [[Marekani]] wa karne ya 19 ambaye zamani alikuwa mtumwa.<ref>{{Cite web|title=Bill of Sale for Jenny, 16 February 1808 {{!}} Springfield Museums|url=https://springfieldmuseums.org/collections/item/bill-of-sale-for-jenny-16-february-1808/|work=springfieldmuseums.org|accessdate=2026-07-20|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Williams, Jenny |url=https://oxfordaasc.com/display/10.1093/acref/9780195301731.001.0001/acref-9780195301731-e-73479 |journal=Oxford African American Studies Center |language=en-US |doi=10.1093/acref/9780195301731.001.0001/acref-9780195301731-e-73479 |archive-url=http://web.archive.org/web/20240623212053/https://oxfordaasc.com/display/10.1093/acref/9780195301731.001.0001/acref-9780195301731-e-73479 |archive-date=2024-06-23}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1770]] [[Jamii:Karne ya 19]] [[Jamii:Watu wa Marekani]] nfkdx3f67whd65o13ebw5o5gxxio9hj 1580744 1580730 2026-07-20T13:05:26Z Riccardo Riccioni 452 1580744 wikitext text/x-wiki '''Jenny Cumfry Williams''' (alizaliwa karibu mwaka 1778) alikuwa [[mwanamke]] wa [[Marekani]] wa karne ya 19 ambaye zamani alikuwa [[mtumwa]].<ref>{{Cite web|title=Bill of Sale for Jenny, 16 February 1808 {{!}} Springfield Museums|url=https://springfieldmuseums.org/collections/item/bill-of-sale-for-jenny-16-february-1808/|work=springfieldmuseums.org|accessdate=2026-07-20|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Williams, Jenny |url=https://oxfordaasc.com/display/10.1093/acref/9780195301731.001.0001/acref-9780195301731-e-73479 |journal=Oxford African American Studies Center |language=en-US |doi=10.1093/acref/9780195301731.001.0001/acref-9780195301731-e-73479 |archive-url=http://web.archive.org/web/20240623212053/https://oxfordaasc.com/display/10.1093/acref/9780195301731.001.0001/acref-9780195301731-e-73479 |archive-date=2024-06-23}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1778]] [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] 9us1zh0lbty8jqbz5qb2a5mx47pys39 1580802 1580744 2026-07-20T15:44:25Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1580802 wikitext text/x-wiki '''Jenny Cumfry Williams''' (alizaliwa karibu mwaka 1778) alikuwa [[mwanamke]] wa [[Marekani]] wa karne ya 19 ambaye zamani alikuwa [[mtumwa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Bill of Sale for Jenny, 16 February 1808 {{!}} Springfield Museums|url=https://springfieldmuseums.org/collections/item/bill-of-sale-for-jenny-16-february-1808/|work=springfieldmuseums.org|accessdate=2026-07-20|language=en-US}}</ref><ref>{{Rejea jarida |title=Williams, Jenny |url=https://oxfordaasc.com/display/10.1093/acref/9780195301731.001.0001/acref-9780195301731-e-73479 |journal=Oxford African American Studies Center |language=en-US |doi=10.1093/acref/9780195301731.001.0001/acref-9780195301731-e-73479 |archive-url=http://web.archive.org/web/20240623212053/https://oxfordaasc.com/display/10.1093/acref/9780195301731.001.0001/acref-9780195301731-e-73479 |archive-date=2024-06-23}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1778]] [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] 5tbo1crtivmoi7y688ksmbi7kihv2vt 1581118 1580802 2026-07-22T13:46:56Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581118 wikitext text/x-wiki '''Jenny Cumfry Williams''' (alizaliwa karibu mwaka 1778) alikuwa [[mwanamke]] wa [[Marekani]] wa karne ya 19 ambaye zamani alikuwa [[mtumwa]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Bill of Sale for Jenny, 16 February 1808 {{!}} Springfield Museums|url=https://springfieldmuseums.org/collections/item/bill-of-sale-for-jenny-16-february-1808/|work=springfieldmuseums.org|accessdate=2026-07-20|language=en-US|archive-date=2024-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302202624/https://springfieldmuseums.org/collections/item/bill-of-sale-for-jenny-16-february-1808/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea jarida |title=Williams, Jenny |url=https://oxfordaasc.com/display/10.1093/acref/9780195301731.001.0001/acref-9780195301731-e-73479 |journal=Oxford African American Studies Center |language=en-US |doi=10.1093/acref/9780195301731.001.0001/acref-9780195301731-e-73479 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623212053/https://oxfordaasc.com/display/10.1093/acref/9780195301731.001.0001/acref-9780195301731-e-73479 |archive-date=2024-06-23 |access-date=2026-07-20 |url-status=live }}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1778]] [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] cxymydgtmdpj4jc7lg48wihry3t02aq Ubini 0 242411 1580731 2026-07-20T12:48:14Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ubini''' (kutokana na [[neno]] la [[Kiarabu]] ''bin'', [[Mtoto|mwana wa kiume]]) ni [[jina]] la [[baba]] au la [[ukoo]] linalotumiwa na [[Mwanaume|mwanamume]] (kwa [[mwanamke]] linaitwa ''ubinti'') baada ya jina lake mwenyewe. [[Desturi]] kuhusu matumizi ya ubini zinatofautiana kadiri ya [[kabila]], [[dini]] n.k. == Tanbihi == {{Reflist}} == Marejeo == * Blark. Gregory, et al. ''The Son Also Rises: Surnames and the History of Social Mobility'' (Princ...' 1580731 wikitext text/x-wiki '''Ubini''' (kutokana na [[neno]] la [[Kiarabu]] ''bin'', [[Mtoto|mwana wa kiume]]) ni [[jina]] la [[baba]] au la [[ukoo]] linalotumiwa na [[Mwanaume|mwanamume]] (kwa [[mwanamke]] linaitwa ''ubinti'') baada ya jina lake mwenyewe. [[Desturi]] kuhusu matumizi ya ubini zinatofautiana kadiri ya [[kabila]], [[dini]] n.k. == Tanbihi == {{Reflist}} == Marejeo == * Blark. Gregory, et al. ''The Son Also Rises: Surnames and the History of Social Mobility'' (Princeton University Press; 2014) 384 pages; uses statistical data on family names over generations to estimate social mobility in diverse societies and historical periods. * Bowman, William Dodgson. ''The Story of Surnames'' (London, George Routledge & Sons, Ltd., 1932) * Cottle, Basil. ''Penguin Dictionary of Surnames'' (1967) * Hanks, Patrick and Hodges, Flavia. ''A Dictionary of Surnames'' (Oxford University Press, 1989) * Hanks, Patrick, Richard Coates and Peter McClure, eds. ''The Oxford Dictionary of Family Names in Britain and Ireland'' (Oxford University Press, 2016), which has a lengthy introduction with much comparative material. * Reaney, P.H., and Wilson, R.M. ''A Dictionary of English Surnames'' (3rd ed. Oxford University Press, 1997) == Viungo vya nje == {{Wiktionary|surname|Appendix:Names}} * ''[http://www.ipl.org/div/pf/entry/48533 Comprehensive surname information and resource site]'' * ''[http://jeantosti.com/indexnoms.htm Dictionnaire des noms de famille de France et d'ailleurs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081113080912/http://www.jeantosti.com/indexnoms.htm|date=13 November 2008}}, French surname dictionary'' * ''[https://kehilalinks.jewishgen.org/Kolomea/nameorigin.htm History of Jewish family Names]'' * ''[http://www.genealogytoday.com/names/origins/ Information on surname history and origins]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230302195559/https://www.genealogytoday.com/names/origins/|date=2 March 2023}}'' * ''[http://italia.indettaglio.it/eng/cognomi/cognomi.html Italian Surnames], online database of Italian surnames''. * {{Cite web|last=Summers|first=Neil|date=4 November 2006|title=Welsh surnames and their meaning|url=http://www.amlwchhistory.co.uk/newdata/welshsurnames.htm|access-date=19 September 2008|website=Amlwch history databases|archive-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120519115707/http://www.amlwchhistory.co.uk/newdata/welshsurnames.htm|url-status=dead}} * [https://guides.loc.gov/surnames Surnames: Resources in Local History and Genealogy] * [https://www.historic-uk.com/CultureUK/Surnames/ History of English Surnames] {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Majina ya ukoo| ]] jeqkn7gpz1enu25ibzyq1f9u35ctk6o 1580838 1580731 2026-07-20T20:24:32Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1580838 wikitext text/x-wiki '''Ubini''' (kutokana na [[neno]] la [[Kiarabu]] ''bin'', [[Mtoto|mwana wa kiume]]) ni [[jina]] la [[baba]] au la [[ukoo]] linalotumiwa na [[Mwanaume|mwanamume]] (kwa [[mwanamke]] linaitwa ''ubinti'') baada ya jina lake mwenyewe. [[Desturi]] kuhusu matumizi ya ubini zinatofautiana kadiri ya [[kabila]], [[dini]] n.k. == Tanbihi == {{Reflist}} == Marejeo == * Blark. Gregory, et al. ''The Son Also Rises: Surnames and the History of Social Mobility'' (Princeton University Press; 2014) 384 pages; uses statistical data on family names over generations to estimate social mobility in diverse societies and historical periods. * Bowman, William Dodgson. ''The Story of Surnames'' (London, George Routledge & Sons, Ltd., 1932) * Cottle, Basil. ''Penguin Dictionary of Surnames'' (1967) * Hanks, Patrick and Hodges, Flavia. ''A Dictionary of Surnames'' (Oxford University Press, 1989) * Hanks, Patrick, Richard Coates and Peter McClure, eds. ''The Oxford Dictionary of Family Names in Britain and Ireland'' (Oxford University Press, 2016), which has a lengthy introduction with much comparative material. * Reaney, P.H., and Wilson, R.M. ''A Dictionary of English Surnames'' (3rd ed. Oxford University Press, 1997) == Viungo vya nje == {{Wiktionary|surname|Appendix:Names}} * ''[http://www.ipl.org/div/pf/entry/48533 Comprehensive surname information and resource site]'' * ''[http://jeantosti.com/indexnoms.htm Dictionnaire des noms de famille de France et d'ailleurs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081113080912/http://www.jeantosti.com/indexnoms.htm|date=13 November 2008}}, French surname dictionary'' * ''[https://kehilalinks.jewishgen.org/Kolomea/nameorigin.htm History of Jewish family Names]'' * ''[http://www.genealogytoday.com/names/origins/ Information on surname history and origins]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230302195559/https://www.genealogytoday.com/names/origins/|date=2 March 2023}}'' * ''[http://italia.indettaglio.it/eng/cognomi/cognomi.html Italian Surnames], online database of Italian surnames''. * {{Rejea tovuti|last=Summers|first=Neil|date=4 November 2006|title=Welsh surnames and their meaning|url=http://www.amlwchhistory.co.uk/newdata/welshsurnames.htm|access-date=19 September 2008|website=Amlwch history databases|archive-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120519115707/http://www.amlwchhistory.co.uk/newdata/welshsurnames.htm|url-status=dead}} * [https://guides.loc.gov/surnames Surnames: Resources in Local History and Genealogy] * [https://www.historic-uk.com/CultureUK/Surnames/ History of English Surnames] {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:Majina ya ukoo| ]] 1fl3drgohlm0kdakh7mgt0jhl0klott Juanita Jane Saddler 0 242412 1580734 2026-07-20T12:53:35Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1580734 wikitext text/x-wiki '''Juanita Jane Saddler''' (1892–1970) alikuwa na uhusiano wa muda mrefu na Chama cha Vijana wa Kike wa [[Kikristo]] (YWCA) na alijihusisha kikamilifu katika jitihada za kuondoa ubaguzi wa rangi (kujumuisha watu wote) katika taasisi hiyo. Pia alihudumu kwa muda kama mkuu wa [[wanafunzi]] wa kike (dean of women) katika Chuo Kikuu cha Fisk.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=R4hLAtDBHskC&q=Juanita+Jane+Saddler&pg=PA190|title=The Westminster Handbook to Women in American Religious History|last=Lindley|first=Susan Hill|last2=Stebner|first2=Eleanor J.|date=2008-01-01|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-22454-7|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SLOOBwFeMxsC&q=Juanita+Jane+Saddler&pg=PA232|title=Christian Sisterhood, Race Relations, and the YWCA, 1906-46|last=Robertson|first=Nancy Marie|date=2007|publisher=University of Illinois Press|isbn=978-0-252-03193-9|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-Ukristo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1892]] [[Jamii:Waliofariki 1970]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] 1hil8gb1atm7vsf1emrfczce5plq8wp 1580745 1580734 2026-07-20T13:06:25Z Riccardo Riccioni 452 1580745 wikitext text/x-wiki '''Juanita Jane Saddler''' (1892–1970) alikuwa na uhusiano wa muda mrefu na Chama cha Vijana wa Kike wa [[Kikristo]] (YWCA) na alijihusisha kikamilifu katika harakati za kuondoa [[ubaguzi wa rangi]] katika taasisi hiyo. Pia alihudumu kwa muda kama mkuu wa [[wanafunzi]] wa kike (dean of women) katika Chuo Kikuu cha Fisk.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=R4hLAtDBHskC&q=Juanita+Jane+Saddler&pg=PA190|title=The Westminster Handbook to Women in American Religious History|last=Lindley|first=Susan Hill|last2=Stebner|first2=Eleanor J.|date=2008-01-01|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-22454-7|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SLOOBwFeMxsC&q=Juanita+Jane+Saddler&pg=PA232|title=Christian Sisterhood, Race Relations, and the YWCA, 1906-46|last=Robertson|first=Nancy Marie|date=2007|publisher=University of Illinois Press|isbn=978-0-252-03193-9|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-Mkristo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1892]] [[Jamii:Waliofariki 1970]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] h11o1gb81bbbp0n97jwoof1fhebiaua 1580806 1580745 2026-07-20T15:55:21Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1580806 wikitext text/x-wiki '''Juanita Jane Saddler''' (1892–1970) alikuwa na uhusiano wa muda mrefu na Chama cha Vijana wa Kike wa [[Kikristo]] (YWCA) na alijihusisha kikamilifu katika harakati za kuondoa [[ubaguzi wa rangi]] katika taasisi hiyo. Pia alihudumu kwa muda kama mkuu wa [[wanafunzi]] wa kike (dean of women) katika Chuo Kikuu cha Fisk.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=R4hLAtDBHskC&q=Juanita+Jane+Saddler&pg=PA190|title=The Westminster Handbook to Women in American Religious History|last=Lindley|first=Susan Hill|last2=Stebner|first2=Eleanor J.|date=2008-01-01|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-22454-7|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=SLOOBwFeMxsC&q=Juanita+Jane+Saddler&pg=PA232|title=Christian Sisterhood, Race Relations, and the YWCA, 1906-46|last=Robertson|first=Nancy Marie|date=2007|publisher=University of Illinois Press|isbn=978-0-252-03193-9|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-Mkristo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1892]] [[Jamii:Waliofariki 1970]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] a6roxp42b2yya3uewntezzje81v62ys Wikipedia:Wachezaji wa mpira 4 242413 1580736 2026-07-20T12:54:50Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Wikipedia:Wachezaji wa mpira]] hadi [[Wikipedia:Orodha ya wachezaji maarufu wa soka]]: usahihi wa jina 1580736 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Wikipedia:Orodha ya wachezaji maarufu wa soka]] s1glebyhk6bu2160bvdfd6awjwmixjn 1580852 1580736 2026-07-21T00:57:10Z Xqbot 1852 Bot: Fixing double redirect from [[Wikipedia:Orodha ya wachezaji maarufu wa soka]] to [[Orodha ya wachezaji maarufu wa soka]] 1580852 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Orodha ya wachezaji maarufu wa soka]] iygfc38gznz3wc6ju6vlbrtqtj3bo58 Wikipedia:Orodha ya wachezaji maarufu wa soka 4 242414 1580738 2026-07-20T12:55:49Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Wikipedia:Orodha ya wachezaji maarufu wa soka]] hadi [[Orodha ya wachezaji maarufu wa soka]] 1580738 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Orodha ya wachezaji maarufu wa soka]] iygfc38gznz3wc6ju6vlbrtqtj3bo58 Romário 0 242415 1580739 2026-07-20T13:02:50Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{{Infobox_Person | jina = Romário | picha = Senadores da 57ª Legislatura (52689451805).jpg | ukubwawapicha = 250px | maelezo_ya_picha = Picha rasmi, 2023 | wadhifa = Seneta wa Rio de Janeiro | kuanza_kipindi = 1 Februari 2015 | mrithi = Francisco Dornelles | wadhifa1 = Makamu wa Pili wa Rais wa Seneti ya Shirikisho | kuanza_kipindi1 = 1 Februari 2021 | mwisho_kipindi1 = 1 Februa...' 1580739 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Romário | picha = Senadores da 57ª Legislatura (52689451805).jpg | ukubwawapicha = 250px | maelezo_ya_picha = Picha rasmi, 2023 | wadhifa = Seneta wa Rio de Janeiro | kuanza_kipindi = 1 Februari 2015 | mrithi = Francisco Dornelles | wadhifa1 = Makamu wa Pili wa Rais wa Seneti ya Shirikisho | kuanza_kipindi1 = 1 Februari 2021 | mwisho_kipindi1 = 1 Februari 2023 | rais1 = Rodrigo Pacheco | mtangulizi1 = Izalci Lucas | mrithi1 = Rodrigo Cunha | wadhifa2 = Mbunge wa Bunge la Wawakilishi | kuanza_kipindi2 = 1 Februari 2011 | mwisho_kipindi2 = 1 Februari 2015 | jimbo2 = Rio de Janeiro | tarehe_ya_kuzaliwa = 29 Januari 1966 | mahala_pa_kuzaliwa = Rio de Janeiro, Brazil | chama = PL (2021–sasa) | vyama_vingine = PP (2001–2009); PSB (2009–2017); PODE (2017–2021) | urefu = 1.67 m | mwenzi = Mônica Santoro (1988–1995); Danielle Favatto (1996–2001); Isabelle Bittencourt (2002–2014) | watoto = 7 (akiwemo Romarinho) | kazi_yake = Mchezaji wa soka, Mwanasiasa }} '''Romário de Souza Faria''' (alizaliwa 29 Januari 1966), anayejulikana kwa kifupi kama '''Romário''', ni [[mwanasiasa]] wa [[Brazil]] na aliyekuwa mchezaji wa mpira wa miguu wa kulipwa wa Brazil ambaye kwa sasa ni Seneta mwandamizi wa jimbo la [[Rio de Janeiro (jimbo)|Rio de Janeiro]] na Rais wa klabu ya mpira wa miguu ya [[America Football Club (Rio de Janeiro)|America-RJ]].<ref>{{Cite news |title=Romario: Former Brazil striker registers to play for America Football Club alongside his son |work=BBC Sport |date=17 April 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/68837681 }}</ref> Akiwa mshambuliaji hodari aliyesifika kwa umahiri wa kufunga mabao, anachukuliwa kuwa mmoja wa wachezaji bora zaidi wa wakati wote.<ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/jul/31/joy-of-six-great-finishers "The Joy of Six: Great finishers"]. ''The Guardian''. 31 July 2009. Retrieved 19 November 2013</ref><ref>[http://sports.in.msn.com/football-world-cup-2014/news/romario-neymar-isnt-as-good-as-me-yet "Romario: Neymar isn't as good as me ... yet"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202131518/http://sports.in.msn.com/football-world-cup-2014/news/romario-neymar-isnt-as-good-as-me-yet |archive-date=2 February 2014 }}. MSN. 16 October 2013. Retrieved 19 November 2013</ref> Alifunga zaidi ya mabao 700 kwa klabu zake na timu ya taifa, na ni mmoja wa wachezaji watano pekee waliowahi kufunga mabao 100 au zaidi katika klabu tatu tofauti. Romário aling'ara akiichezea Brazil katika ushindi wao wa Kombe la Dunia la Fifa 1994, ambapo alitunukiwa mpira wa dhahabu kama mchezaji bora wa mashindano hayo. Mfumo wa Fifa ulimtaja kuwa mchezaji bora wa Dunia wa Fifa katika mwaka huo huo. Alishika nafasi ya tano katika kura ya maoni ya mtandaoni ya Mchezaji bora wa karne wa Fifa mnamo mwaka 1999, akachaguliwa kwenye Timu ya Ndoto ya kombe la Dunia la Fifa mnamo mwaka 2002, na akatajwa kwenye orodha ya Fifa ya wachezaji 100 bora zaidi duniani waliokuwa hai mnamo mwaka 2004.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm |title=Pele's list of the greatest |publisher=BBC Sport |date=4 March 2004 |access-date=19 June 2014}}</ref><ref>[http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf "FIFA Player of the Century"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426005029/http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf |archive-date=26 April 2012 }}. FIFA. Retrieved 19 November 2013.</ref> Katika ngazi ya klabu, baada ya kuendeleza taaluma yake ya mapema nchini Brazil, Romário alihamia [[PSV Eindhoven]] ya nchini [[Uholanzi]] mnamo mwaka 1988. Katika msimu wake wa miaka mitano ndani ya PSV, klabu hiyo ilikuwa bingwa wa ligi kuu nchini Uholanzi mara tatu, na alifunga jumla ya mabao 165 katika michezo 167. Mnamo mwaka 1993, alihamia [[FC Barcelona|Barcelona]] na kuwa sehemu ya "Timu ya Ndoto" ya [[Johan Cruyff]], akiunda safu hatari ya ushambuliaji akishirikiana na [[Hristo Stoichkov]]. Alishinda [[La Liga]] katika msimu wake wa kwanza na kumaliza kama mfungaji bora wa ligi hiyo kwa mabao 30 katika mechi 33. Katika nusu ya pili ya taaluma yake, Romário alichezea klabu mbalimbali za jijini [[Rio de Janeiro]] nchini Brazil. Alishinda ubingwa wa ligi kuu ya Brazil na klabu ya [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]] mnamo mwaka 2000 na akawa mfungaji bora mara tatu katika ligi hiyo. Mwishoni mwa taaluma yake, alicheza kwa muda mfupi nchini [[Qatar]], [[Marekani]], na [[Australia]]. Akichukuliwa kuwa mtaalamu wa eneo la hatari, kasi yake ya haraka katika umbali mfupi ilimwezesha kuwatoka mabeki, na alikuwa maarufu kwa mtindo wake wa pekee wa kufunga kwa ncha ya kidole cha mguu.<ref name="Trademark finish"/><ref name="BBC" /> Akiwa na mabao 55 katika mechi 70 alizocheza, Romário ni mfungaji wa nne kwa ufungaji wa mabao katika timu ya taifa ya Brazil, akiwa nyuma ya [[Neymar]], [[Pelé]], na [[Ronaldo (mchezaji mpira wa Brazil)|Ronaldo]].<ref name="InternationalGoals">[https://www.rsssf.org/miscellaneous/romario-intlg.html "Romário de Souza Faria – Goals in International Matches"]. RSSSF. Retrieved 19 February 2021</ref> Yupo nafasi ya tatu kwenye orodha ya wafungaji bora wa muda wote wa Ligi Kuu ya Brazil akiwa na mabao 155. Pia ni mfungaji wa tisa kwa mabao mengi zaidi katika historia ya mpira wa miguu akiwa na mabao 784 katika mechi 1002 za rasmi.<ref name="rsssf" >[https://www.rsssf.org/players/prolific.html "Best Goalscorers All-Time (Official Matches)"]. RSSSF Archive. 25 September 2013.</ref> Romário alianza taaluma yake ya kisiasa mnamo mwaka 2010, alipochaguliwa kuwa mbunge wa baraza la wawakilishi kupitia chama cha Kisoshalisti cha Brazil. Kisha alichaguliwa kuwa Seneta mnamo mwaka 2014. Mnamo mwaka 2017, alihamia chama cha Podemos, na mnamo mwaka 2021, alijiunga na Liberal Party huko nchini Brazil. == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1966]] [[Jamii:Wachezaji wa mpira wa miguu wa Brazil]] [[Jamii:Wanasiasa wa Brazil]] m4ipuvplm1em4ytvvkbp0m4l3533775 1580740 1580739 2026-07-20T13:03:27Z Bycashtz 81318 1580740 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Romário | picha = Senadores da 57ª Legislatura (52689451805).jpg | ukubwawapicha = 250px | maelezo_ya_picha = Picha rasmi, 2023 | wadhifa = Seneta wa Rio de Janeiro | kuanza_kipindi = 1 Februari 2015 | mrithi = Francisco Dornelles | wadhifa1 = Makamu wa Pili wa Rais wa Seneti ya Shirikisho | kuanza_kipindi1 = 1 Februari 2021 | mwisho_kipindi1 = 1 Februari 2023 | rais1 = Rodrigo Pacheco | mtangulizi1 = Izalci Lucas | mrithi1 = Rodrigo Cunha | wadhifa2 = Mbunge wa Bunge la Wawakilishi | kuanza_kipindi2 = 1 Februari 2011 | mwisho_kipindi2 = 1 Februari 2015 | jimbo2 = Rio de Janeiro | tarehe_ya_kuzaliwa = 29 Januari 1966 | mahala_pa_kuzaliwa = Rio de Janeiro, Brazil | chama = PL (2021–sasa) | vyama_vingine = PP (2001–2009); PSB (2009–2017); PODE (2017–2021) | urefu = 1.67 m | mwenzi = Mônica Santoro (1988–1995); Danielle Favatto (1996–2001); Isabelle Bittencourt (2002–2014) | watoto = 7 (akiwemo Romarinho) | kazi_yake = Mchezaji wa soka, Mwanasiasa }} '''Romário de Souza Faria''' (alizaliwa 29 Januari 1966), anayejulikana kwa kifupi kama '''Romário''', ni [[mwanasiasa]] wa [[Brazil]] na aliyekuwa mchezaji wa mpira wa miguu wa kulipwa wa Brazil ambaye kwa sasa ni Seneta mwandamizi wa jimbo la [[Rio de Janeiro (jimbo)|Rio de Janeiro]] na Rais wa klabu ya mpira wa miguu ya [[America Football Club (Rio de Janeiro)|America-RJ]].<ref>{{Cite news |title=Romario: Former Brazil striker registers to play for America Football Club alongside his son |work=BBC Sport |date=17 April 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/68837681 }}</ref> Akiwa mshambuliaji hodari aliyesifika kwa umahiri wa kufunga mabao, anachukuliwa kuwa mmoja wa wachezaji bora zaidi wa wakati wote.<ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/jul/31/joy-of-six-great-finishers "The Joy of Six: Great finishers"]. ''The Guardian''. 31 July 2009. Retrieved 19 November 2013</ref><ref>[http://sports.in.msn.com/football-world-cup-2014/news/romario-neymar-isnt-as-good-as-me-yet "Romario: Neymar isn't as good as me ... yet"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202131518/http://sports.in.msn.com/football-world-cup-2014/news/romario-neymar-isnt-as-good-as-me-yet |archive-date=2 February 2014 }}. MSN. 16 October 2013. Retrieved 19 November 2013</ref> Alifunga zaidi ya mabao 700 kwa klabu zake na timu ya taifa, na ni mmoja wa wachezaji watano pekee waliowahi kufunga mabao 100 au zaidi katika klabu tatu tofauti. Romário aling'ara akiichezea Brazil katika ushindi wao wa Kombe la Dunia la Fifa 1994, ambapo alitunukiwa mpira wa dhahabu kama mchezaji bora wa mashindano hayo. Mfumo wa Fifa ulimtaja kuwa mchezaji bora wa Dunia wa Fifa katika mwaka huo huo. Alishika nafasi ya tano katika kura ya maoni ya mtandaoni ya Mchezaji bora wa karne wa Fifa mnamo mwaka 1999, akachaguliwa kwenye Timu ya Ndoto ya kombe la Dunia la Fifa mnamo mwaka 2002, na akatajwa kwenye orodha ya Fifa ya wachezaji 100 bora zaidi duniani waliokuwa hai mnamo mwaka 2004.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm |title=Pele's list of the greatest |publisher=BBC Sport |date=4 March 2004 |access-date=19 June 2014}}</ref><ref>[http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf "FIFA Player of the Century"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426005029/http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf |archive-date=26 April 2012 }}. FIFA. Retrieved 19 November 2013.</ref> Katika ngazi ya klabu, baada ya kuendeleza taaluma yake ya mapema nchini Brazil, Romário alihamia [[PSV Eindhoven]] ya nchini [[Uholanzi]] mnamo mwaka 1988. Katika msimu wake wa miaka mitano ndani ya PSV, klabu hiyo ilikuwa bingwa wa ligi kuu nchini Uholanzi mara tatu, na alifunga jumla ya mabao 165 katika michezo 167. Mnamo mwaka 1993, alihamia [[FC Barcelona|Barcelona]] na kuwa sehemu ya "Timu ya Ndoto" ya [[Johan Cruyff]], akiunda safu hatari ya ushambuliaji akishirikiana na [[Hristo Stoichkov]]. Alishinda [[La Liga]] katika msimu wake wa kwanza na kumaliza kama mfungaji bora wa ligi hiyo kwa mabao 30 katika mechi 33. Katika nusu ya pili ya taaluma yake, Romário alichezea klabu mbalimbali za jijini [[Rio de Janeiro]] nchini Brazil. Alishinda ubingwa wa ligi kuu ya Brazil na klabu ya [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]] mnamo mwaka 2000 na akawa mfungaji bora mara tatu katika ligi hiyo. Mwishoni mwa taaluma yake, alicheza kwa muda mfupi nchini [[Qatar]], [[Marekani]], na [[Australia]]. Akichukuliwa kuwa mtaalamu wa eneo la hatari, kasi yake ya haraka katika umbali mfupi ilimwezesha kuwatoka mabeki, na alikuwa maarufu kwa mtindo wake wa pekee wa kufunga kwa ncha ya kidole cha mguu. Akiwa na mabao 55 katika mechi 70 alizocheza, Romário ni mfungaji wa nne kwa ufungaji wa mabao katika timu ya taifa ya Brazil, akiwa nyuma ya [[Neymar]], [[Pelé]], na [[Ronaldo (mchezaji mpira wa Brazil)|Ronaldo]].<ref name="InternationalGoals">[https://www.rsssf.org/miscellaneous/romario-intlg.html "Romário de Souza Faria – Goals in International Matches"]. RSSSF. Retrieved 19 February 2021</ref> Yupo nafasi ya tatu kwenye orodha ya wafungaji bora wa muda wote wa Ligi Kuu ya Brazil akiwa na mabao 155. Pia ni mfungaji wa tisa kwa mabao mengi zaidi katika historia ya mpira wa miguu akiwa na mabao 784 katika mechi 1002 za rasmi.<ref name="rsssf" >[https://www.rsssf.org/players/prolific.html "Best Goalscorers All-Time (Official Matches)"]. RSSSF Archive. 25 September 2013.</ref> Romário alianza taaluma yake ya kisiasa mnamo mwaka 2010, alipochaguliwa kuwa mbunge wa baraza la wawakilishi kupitia chama cha Kisoshalisti cha Brazil. Kisha alichaguliwa kuwa Seneta mnamo mwaka 2014. Mnamo mwaka 2017, alihamia chama cha Podemos, na mnamo mwaka 2021, alijiunga na Liberal Party huko nchini Brazil. == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1966]] [[Jamii:Wachezaji wa mpira wa miguu wa Brazil]] [[Jamii:Wanasiasa wa Brazil]] obgg9367fzqu7c6zif3xdncepaamuc0 1580746 1580740 2026-07-20T13:07:55Z Riccardo Riccioni 452 1580746 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Romário | picha = Senadores da 57ª Legislatura (52689451805).jpg | ukubwawapicha = 250px | maelezo_ya_picha = Picha rasmi, 2023 | wadhifa = Seneta wa Rio de Janeiro | kuanza_kipindi = 1 Februari 2015 | mrithi = Francisco Dornelles | wadhifa1 = Makamu wa Pili wa Rais wa Seneti ya Shirikisho | kuanza_kipindi1 = 1 Februari 2021 | mwisho_kipindi1 = 1 Februari 2023 | rais1 = Rodrigo Pacheco | mtangulizi1 = Izalci Lucas | mrithi1 = Rodrigo Cunha | wadhifa2 = Mbunge wa Bunge la Wawakilishi | kuanza_kipindi2 = 1 Februari 2011 | mwisho_kipindi2 = 1 Februari 2015 | jimbo2 = Rio de Janeiro | tarehe_ya_kuzaliwa = 29 Januari 1966 | mahala_pa_kuzaliwa = Rio de Janeiro, Brazil | chama = PL (2021–sasa) | vyama_vingine = PP (2001–2009); PSB (2009–2017); PODE (2017–2021) | urefu = 1.67 m | mwenzi = Mônica Santoro (1988–1995); Danielle Favatto (1996–2001); Isabelle Bittencourt (2002–2014) | watoto = 7 (akiwemo Romarinho) | kazi_yake = Mchezaji wa soka, Mwanasiasa }} '''Romário de Souza Faria''' (anajulikana kwa kifupi kama '''Romário'''; alizaliwa 29 Januari 1966) ni [[mwanasiasa]] wa [[Brazil]] aliyekuwa mchezaji wa mpira wa miguu wa kulipwa wa Brazil ambaye kwa sasa ni Seneta mwandamizi wa jimbo la [[Rio de Janeiro (jimbo)|Rio de Janeiro]] na Rais wa klabu ya mpira wa miguu ya [[America Football Club (Rio de Janeiro)|America-RJ]].<ref>{{Cite news |title=Romario: Former Brazil striker registers to play for America Football Club alongside his son |work=BBC Sport |date=17 April 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/68837681 }}</ref> Akiwa mshambuliaji hodari aliyesifika kwa umahiri wa kufunga mabao, anachukuliwa kuwa mmoja wa wachezaji bora zaidi wa wakati wote.<ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/jul/31/joy-of-six-great-finishers "The Joy of Six: Great finishers"]. ''The Guardian''. 31 July 2009. Retrieved 19 November 2013</ref><ref>[http://sports.in.msn.com/football-world-cup-2014/news/romario-neymar-isnt-as-good-as-me-yet "Romario: Neymar isn't as good as me ... yet"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202131518/http://sports.in.msn.com/football-world-cup-2014/news/romario-neymar-isnt-as-good-as-me-yet |archive-date=2 February 2014 }}. MSN. 16 October 2013. Retrieved 19 November 2013</ref> Alifunga zaidi ya mabao 700 kwa klabu zake na timu ya taifa, na ni mmoja wa wachezaji watano pekee waliowahi kufunga mabao 100 au zaidi katika klabu tatu tofauti. Romário aling'ara akiichezea Brazil katika ushindi wao wa Kombe la Dunia la Fifa 1994, ambapo alitunukiwa mpira wa dhahabu kama mchezaji bora wa mashindano hayo. Mfumo wa Fifa ulimtaja kuwa mchezaji bora wa Dunia wa Fifa katika mwaka huo huo. Alishika nafasi ya tano katika kura ya maoni ya mtandaoni ya Mchezaji bora wa karne wa Fifa mnamo mwaka 1999, akachaguliwa kwenye Timu ya Ndoto ya kombe la Dunia la Fifa mnamo mwaka 2002, na akatajwa kwenye orodha ya Fifa ya wachezaji 100 bora zaidi duniani waliokuwa hai mnamo mwaka 2004.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm |title=Pele's list of the greatest |publisher=BBC Sport |date=4 March 2004 |access-date=19 June 2014}}</ref><ref>[http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf "FIFA Player of the Century"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426005029/http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf |archive-date=26 April 2012 }}. FIFA. Retrieved 19 November 2013.</ref> Katika ngazi ya klabu, baada ya kuendeleza taaluma yake ya mapema nchini Brazil, Romário alihamia [[PSV Eindhoven]] ya nchini [[Uholanzi]] mnamo mwaka 1988. Katika msimu wake wa miaka mitano ndani ya PSV, klabu hiyo ilikuwa bingwa wa ligi kuu nchini Uholanzi mara tatu, na alifunga jumla ya mabao 165 katika michezo 167. Mnamo mwaka 1993, alihamia [[FC Barcelona|Barcelona]] na kuwa sehemu ya "Timu ya Ndoto" ya [[Johan Cruyff]], akiunda safu hatari ya ushambuliaji akishirikiana na [[Hristo Stoichkov]]. Alishinda [[La Liga]] katika msimu wake wa kwanza na kumaliza kama mfungaji bora wa ligi hiyo kwa mabao 30 katika mechi 33. Katika nusu ya pili ya taaluma yake, Romário alichezea klabu mbalimbali za jijini [[Rio de Janeiro]] nchini Brazil. Alishinda ubingwa wa ligi kuu ya Brazil na klabu ya [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]] mnamo mwaka 2000 na akawa mfungaji bora mara tatu katika ligi hiyo. Mwishoni mwa taaluma yake, alicheza kwa muda mfupi nchini [[Qatar]], [[Marekani]], na [[Australia]]. Akichukuliwa kuwa mtaalamu wa eneo la hatari, kasi yake ya haraka katika umbali mfupi ilimwezesha kuwatoka mabeki, na alikuwa maarufu kwa mtindo wake wa pekee wa kufunga kwa ncha ya kidole cha mguu. Akiwa na mabao 55 katika mechi 70 alizocheza, Romário ni mfungaji wa nne kwa ufungaji wa mabao katika timu ya taifa ya Brazil, akiwa nyuma ya [[Neymar]], [[Pelé]], na [[Ronaldo (mchezaji mpira wa Brazil)|Ronaldo]].<ref name="InternationalGoals">[https://www.rsssf.org/miscellaneous/romario-intlg.html "Romário de Souza Faria – Goals in International Matches"]. RSSSF. Retrieved 19 February 2021</ref> Yupo nafasi ya tatu kwenye orodha ya wafungaji bora wa muda wote wa Ligi Kuu ya Brazil akiwa na mabao 155. Pia ni mfungaji wa tisa kwa mabao mengi zaidi katika historia ya mpira wa miguu akiwa na mabao 784 katika mechi 1002 za rasmi.<ref name="rsssf" >[https://www.rsssf.org/players/prolific.html "Best Goalscorers All-Time (Official Matches)"]. RSSSF Archive. 25 September 2013.</ref> Romário alianza taaluma yake ya kisiasa mnamo mwaka 2010, alipochaguliwa kuwa mbunge wa baraza la wawakilishi kupitia chama cha Kisoshalisti cha Brazil. Kisha alichaguliwa kuwa Seneta mnamo mwaka 2014. Mnamo mwaka 2017, alihamia chama cha Podemos, na mnamo mwaka 2021, alijiunga na Liberal Party huko nchini Brazil. == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1966]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Brazil]] [[Jamii:Wanasiasa wa Brazil]] gqwanoactfc6g19mtfa27dqqvd03a5k 1580747 1580746 2026-07-20T13:08:27Z Bycashtz 81318 Kaondosha yaliyomo 1580747 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1580749 1580747 2026-07-20T13:08:49Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/Bycashtz|Bycashtz]] ([[User talk:Bycashtz|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] 1580746 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Romário | picha = Senadores da 57ª Legislatura (52689451805).jpg | ukubwawapicha = 250px | maelezo_ya_picha = Picha rasmi, 2023 | wadhifa = Seneta wa Rio de Janeiro | kuanza_kipindi = 1 Februari 2015 | mrithi = Francisco Dornelles | wadhifa1 = Makamu wa Pili wa Rais wa Seneti ya Shirikisho | kuanza_kipindi1 = 1 Februari 2021 | mwisho_kipindi1 = 1 Februari 2023 | rais1 = Rodrigo Pacheco | mtangulizi1 = Izalci Lucas | mrithi1 = Rodrigo Cunha | wadhifa2 = Mbunge wa Bunge la Wawakilishi | kuanza_kipindi2 = 1 Februari 2011 | mwisho_kipindi2 = 1 Februari 2015 | jimbo2 = Rio de Janeiro | tarehe_ya_kuzaliwa = 29 Januari 1966 | mahala_pa_kuzaliwa = Rio de Janeiro, Brazil | chama = PL (2021–sasa) | vyama_vingine = PP (2001–2009); PSB (2009–2017); PODE (2017–2021) | urefu = 1.67 m | mwenzi = Mônica Santoro (1988–1995); Danielle Favatto (1996–2001); Isabelle Bittencourt (2002–2014) | watoto = 7 (akiwemo Romarinho) | kazi_yake = Mchezaji wa soka, Mwanasiasa }} '''Romário de Souza Faria''' (anajulikana kwa kifupi kama '''Romário'''; alizaliwa 29 Januari 1966) ni [[mwanasiasa]] wa [[Brazil]] aliyekuwa mchezaji wa mpira wa miguu wa kulipwa wa Brazil ambaye kwa sasa ni Seneta mwandamizi wa jimbo la [[Rio de Janeiro (jimbo)|Rio de Janeiro]] na Rais wa klabu ya mpira wa miguu ya [[America Football Club (Rio de Janeiro)|America-RJ]].<ref>{{Cite news |title=Romario: Former Brazil striker registers to play for America Football Club alongside his son |work=BBC Sport |date=17 April 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/68837681 }}</ref> Akiwa mshambuliaji hodari aliyesifika kwa umahiri wa kufunga mabao, anachukuliwa kuwa mmoja wa wachezaji bora zaidi wa wakati wote.<ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/jul/31/joy-of-six-great-finishers "The Joy of Six: Great finishers"]. ''The Guardian''. 31 July 2009. Retrieved 19 November 2013</ref><ref>[http://sports.in.msn.com/football-world-cup-2014/news/romario-neymar-isnt-as-good-as-me-yet "Romario: Neymar isn't as good as me ... yet"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202131518/http://sports.in.msn.com/football-world-cup-2014/news/romario-neymar-isnt-as-good-as-me-yet |archive-date=2 February 2014 }}. MSN. 16 October 2013. Retrieved 19 November 2013</ref> Alifunga zaidi ya mabao 700 kwa klabu zake na timu ya taifa, na ni mmoja wa wachezaji watano pekee waliowahi kufunga mabao 100 au zaidi katika klabu tatu tofauti. Romário aling'ara akiichezea Brazil katika ushindi wao wa Kombe la Dunia la Fifa 1994, ambapo alitunukiwa mpira wa dhahabu kama mchezaji bora wa mashindano hayo. Mfumo wa Fifa ulimtaja kuwa mchezaji bora wa Dunia wa Fifa katika mwaka huo huo. Alishika nafasi ya tano katika kura ya maoni ya mtandaoni ya Mchezaji bora wa karne wa Fifa mnamo mwaka 1999, akachaguliwa kwenye Timu ya Ndoto ya kombe la Dunia la Fifa mnamo mwaka 2002, na akatajwa kwenye orodha ya Fifa ya wachezaji 100 bora zaidi duniani waliokuwa hai mnamo mwaka 2004.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm |title=Pele's list of the greatest |publisher=BBC Sport |date=4 March 2004 |access-date=19 June 2014}}</ref><ref>[http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf "FIFA Player of the Century"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426005029/http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf |archive-date=26 April 2012 }}. FIFA. Retrieved 19 November 2013.</ref> Katika ngazi ya klabu, baada ya kuendeleza taaluma yake ya mapema nchini Brazil, Romário alihamia [[PSV Eindhoven]] ya nchini [[Uholanzi]] mnamo mwaka 1988. Katika msimu wake wa miaka mitano ndani ya PSV, klabu hiyo ilikuwa bingwa wa ligi kuu nchini Uholanzi mara tatu, na alifunga jumla ya mabao 165 katika michezo 167. Mnamo mwaka 1993, alihamia [[FC Barcelona|Barcelona]] na kuwa sehemu ya "Timu ya Ndoto" ya [[Johan Cruyff]], akiunda safu hatari ya ushambuliaji akishirikiana na [[Hristo Stoichkov]]. Alishinda [[La Liga]] katika msimu wake wa kwanza na kumaliza kama mfungaji bora wa ligi hiyo kwa mabao 30 katika mechi 33. Katika nusu ya pili ya taaluma yake, Romário alichezea klabu mbalimbali za jijini [[Rio de Janeiro]] nchini Brazil. Alishinda ubingwa wa ligi kuu ya Brazil na klabu ya [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]] mnamo mwaka 2000 na akawa mfungaji bora mara tatu katika ligi hiyo. Mwishoni mwa taaluma yake, alicheza kwa muda mfupi nchini [[Qatar]], [[Marekani]], na [[Australia]]. Akichukuliwa kuwa mtaalamu wa eneo la hatari, kasi yake ya haraka katika umbali mfupi ilimwezesha kuwatoka mabeki, na alikuwa maarufu kwa mtindo wake wa pekee wa kufunga kwa ncha ya kidole cha mguu. Akiwa na mabao 55 katika mechi 70 alizocheza, Romário ni mfungaji wa nne kwa ufungaji wa mabao katika timu ya taifa ya Brazil, akiwa nyuma ya [[Neymar]], [[Pelé]], na [[Ronaldo (mchezaji mpira wa Brazil)|Ronaldo]].<ref name="InternationalGoals">[https://www.rsssf.org/miscellaneous/romario-intlg.html "Romário de Souza Faria – Goals in International Matches"]. RSSSF. Retrieved 19 February 2021</ref> Yupo nafasi ya tatu kwenye orodha ya wafungaji bora wa muda wote wa Ligi Kuu ya Brazil akiwa na mabao 155. Pia ni mfungaji wa tisa kwa mabao mengi zaidi katika historia ya mpira wa miguu akiwa na mabao 784 katika mechi 1002 za rasmi.<ref name="rsssf" >[https://www.rsssf.org/players/prolific.html "Best Goalscorers All-Time (Official Matches)"]. RSSSF Archive. 25 September 2013.</ref> Romário alianza taaluma yake ya kisiasa mnamo mwaka 2010, alipochaguliwa kuwa mbunge wa baraza la wawakilishi kupitia chama cha Kisoshalisti cha Brazil. Kisha alichaguliwa kuwa Seneta mnamo mwaka 2014. Mnamo mwaka 2017, alihamia chama cha Podemos, na mnamo mwaka 2021, alijiunga na Liberal Party huko nchini Brazil. == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1966]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Brazil]] [[Jamii:Wanasiasa wa Brazil]] gqwanoactfc6g19mtfa27dqqvd03a5k 1580751 1580749 2026-07-20T13:11:55Z Riccardo Riccioni 452 1580751 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Romário | picha = Senadores da 57ª Legislatura (52689451805).jpg | ukubwawapicha = 250px | maelezo_ya_picha = Picha rasmi, 2023 | wadhifa = Seneta wa Rio de Janeiro | kuanza_kipindi = 1 Februari 2015 | mrithi = Francisco Dornelles | wadhifa1 = Makamu wa Pili wa Rais wa Seneti ya Shirikisho | kuanza_kipindi1 = 1 Februari 2021 | mwisho_kipindi1 = 1 Februari 2023 | rais1 = Rodrigo Pacheco | mtangulizi1 = Izalci Lucas | mrithi1 = Rodrigo Cunha | wadhifa2 = Mbunge wa Bunge la Wawakilishi | kuanza_kipindi2 = 1 Februari 2011 | mwisho_kipindi2 = 1 Februari 2015 | jimbo2 = Rio de Janeiro | tarehe_ya_kuzaliwa = 29 Januari 1966 | mahala_pa_kuzaliwa = Rio de Janeiro, Brazil | chama = PL (2021–sasa) | vyama_vingine = PP (2001–2009); PSB (2009–2017); PODE (2017–2021) | urefu = 1.67 m | mwenzi = Mônica Santoro (1988–1995); Danielle Favatto (1996–2001); Isabelle Bittencourt (2002–2014) | watoto = 7 (akiwemo Romarinho) | kazi_yake = Mchezaji wa soka, Mwanasiasa }} [[Picha:Romario Williams (30079139265).jpg|thumb|Akiwa uwanjani (2016).]] '''Romário de Souza Faria''' (anajulikana kwa kifupi kama '''Romário'''; alizaliwa 29 Januari 1966) ni [[mwanasiasa]] wa [[Brazil]] aliyekuwa mchezaji wa mpira wa miguu wa kulipwa wa Brazil ambaye kwa sasa ni Seneta mwandamizi wa jimbo la [[Rio de Janeiro (jimbo)|Rio de Janeiro]] na Rais wa klabu ya mpira wa miguu ya [[America Football Club (Rio de Janeiro)|America-RJ]].<ref>{{Cite news |title=Romario: Former Brazil striker registers to play for America Football Club alongside his son |work=BBC Sport |date=17 April 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/68837681 }}</ref> Akiwa mshambuliaji hodari aliyesifika kwa umahiri wa kufunga mabao, anachukuliwa kuwa mmoja wa wachezaji bora zaidi wa wakati wote.<ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/jul/31/joy-of-six-great-finishers "The Joy of Six: Great finishers"]. ''The Guardian''. 31 July 2009. Retrieved 19 November 2013</ref><ref>[http://sports.in.msn.com/football-world-cup-2014/news/romario-neymar-isnt-as-good-as-me-yet "Romario: Neymar isn't as good as me ... yet"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202131518/http://sports.in.msn.com/football-world-cup-2014/news/romario-neymar-isnt-as-good-as-me-yet |archive-date=2 February 2014 }}. MSN. 16 October 2013. Retrieved 19 November 2013</ref> Alifunga zaidi ya mabao 700 kwa klabu zake na timu ya taifa, na ni mmoja wa wachezaji watano pekee waliowahi kufunga mabao 100 au zaidi katika klabu tatu tofauti. Romário aling'ara akiichezea Brazil katika ushindi wao wa Kombe la Dunia la Fifa 1994, ambapo alitunukiwa mpira wa dhahabu kama mchezaji bora wa mashindano hayo. Mfumo wa Fifa ulimtaja kuwa mchezaji bora wa Dunia wa Fifa katika mwaka huo huo. Alishika nafasi ya tano katika kura ya maoni ya mtandaoni ya Mchezaji bora wa karne wa Fifa mnamo mwaka 1999, akachaguliwa kwenye Timu ya Ndoto ya kombe la Dunia la Fifa mnamo mwaka 2002, na akatajwa kwenye orodha ya Fifa ya wachezaji 100 bora zaidi duniani waliokuwa hai mnamo mwaka 2004.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm |title=Pele's list of the greatest |publisher=BBC Sport |date=4 March 2004 |access-date=19 June 2014}}</ref><ref>[http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf "FIFA Player of the Century"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426005029/http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf |archive-date=26 April 2012 }}. FIFA. Retrieved 19 November 2013.</ref> Katika ngazi ya klabu, baada ya kuendeleza taaluma yake ya mapema nchini Brazil, Romário alihamia [[PSV Eindhoven]] ya nchini [[Uholanzi]] mnamo mwaka 1988. Katika msimu wake wa miaka mitano ndani ya PSV, klabu hiyo ilikuwa bingwa wa ligi kuu nchini Uholanzi mara tatu, na alifunga jumla ya mabao 165 katika michezo 167. Mnamo mwaka 1993, alihamia [[FC Barcelona|Barcelona]] na kuwa sehemu ya "Timu ya Ndoto" ya [[Johan Cruyff]], akiunda safu hatari ya ushambuliaji akishirikiana na [[Hristo Stoichkov]]. Alishinda [[La Liga]] katika msimu wake wa kwanza na kumaliza kama mfungaji bora wa ligi hiyo kwa mabao 30 katika mechi 33. Katika nusu ya pili ya taaluma yake, Romário alichezea klabu mbalimbali za jijini [[Rio de Janeiro]] nchini Brazil. Alishinda ubingwa wa ligi kuu ya Brazil na klabu ya [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]] mnamo mwaka 2000 na akawa mfungaji bora mara tatu katika ligi hiyo. Mwishoni mwa taaluma yake, alicheza kwa muda mfupi nchini [[Qatar]], [[Marekani]], na [[Australia]]. Akichukuliwa kuwa mtaalamu wa eneo la hatari, kasi yake ya haraka katika umbali mfupi ilimwezesha kuwatoka mabeki, na alikuwa maarufu kwa mtindo wake wa pekee wa kufunga kwa ncha ya kidole cha mguu. Akiwa na mabao 55 katika mechi 70 alizocheza, Romário ni mfungaji wa nne kwa ufungaji wa mabao katika timu ya taifa ya Brazil, akiwa nyuma ya [[Neymar]], [[Pelé]], na [[Ronaldo (mchezaji mpira wa Brazil)|Ronaldo]].<ref name="InternationalGoals">[https://www.rsssf.org/miscellaneous/romario-intlg.html "Romário de Souza Faria – Goals in International Matches"]. RSSSF. Retrieved 19 February 2021</ref> Yupo nafasi ya tatu kwenye orodha ya wafungaji bora wa muda wote wa Ligi Kuu ya Brazil akiwa na mabao 155. Pia ni mfungaji wa tisa kwa mabao mengi zaidi katika historia ya mpira wa miguu akiwa na mabao 784 katika mechi 1002 za rasmi.<ref name="rsssf" >[https://www.rsssf.org/players/prolific.html "Best Goalscorers All-Time (Official Matches)"]. RSSSF Archive. 25 September 2013.</ref> Romário alianza taaluma yake ya kisiasa mnamo mwaka 2010, alipochaguliwa kuwa mbunge wa baraza la wawakilishi kupitia chama cha Kisoshalisti cha Brazil. Kisha alichaguliwa kuwa Seneta mnamo mwaka 2014. Mnamo mwaka 2017, alihamia chama cha Podemos, na mnamo mwaka 2021, alijiunga na Liberal Party huko nchini Brazil. == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1966]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Brazil]] [[Jamii:Wanasiasa wa Brazil]] eifvrnxgvya3xxkzcjvj2zpocyuokd7 1580831 1580751 2026-07-20T19:33:56Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1580831 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Romário | picha = Senadores da 57ª Legislatura (52689451805).jpg | ukubwawapicha = 250px | maelezo_ya_picha = Picha rasmi, 2023 | wadhifa = Seneta wa Rio de Janeiro | kuanza_kipindi = 1 Februari 2015 | mrithi = Francisco Dornelles | wadhifa1 = Makamu wa Pili wa Rais wa Seneti ya Shirikisho | kuanza_kipindi1 = 1 Februari 2021 | mwisho_kipindi1 = 1 Februari 2023 | rais1 = Rodrigo Pacheco | mtangulizi1 = Izalci Lucas | mrithi1 = Rodrigo Cunha | wadhifa2 = Mbunge wa Bunge la Wawakilishi | kuanza_kipindi2 = 1 Februari 2011 | mwisho_kipindi2 = 1 Februari 2015 | jimbo2 = Rio de Janeiro | tarehe_ya_kuzaliwa = 29 Januari 1966 | mahala_pa_kuzaliwa = Rio de Janeiro, Brazil | chama = PL (2021–sasa) | vyama_vingine = PP (2001–2009); PSB (2009–2017); PODE (2017–2021) | urefu = 1.67 m | mwenzi = Mônica Santoro (1988–1995); Danielle Favatto (1996–2001); Isabelle Bittencourt (2002–2014) | watoto = 7 (akiwemo Romarinho) | kazi_yake = Mchezaji wa soka, Mwanasiasa }} [[Picha:Romario Williams (30079139265).jpg|thumb|Akiwa uwanjani (2016).]] '''Romário de Souza Faria''' (anajulikana kwa kifupi kama '''Romário'''; alizaliwa 29 Januari 1966) ni [[mwanasiasa]] wa [[Brazil]] aliyekuwa mchezaji wa mpira wa miguu wa kulipwa wa Brazil ambaye kwa sasa ni Seneta mwandamizi wa jimbo la [[Rio de Janeiro (jimbo)|Rio de Janeiro]] na Rais wa klabu ya mpira wa miguu ya [[America Football Club (Rio de Janeiro)|America-RJ]].<ref>{{Rejea habari |title=Romario: Former Brazil striker registers to play for America Football Club alongside his son |work=BBC Sport |date=17 April 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/68837681 }}</ref> Akiwa mshambuliaji hodari aliyesifika kwa umahiri wa kufunga mabao, anachukuliwa kuwa mmoja wa wachezaji bora zaidi wa wakati wote.<ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/jul/31/joy-of-six-great-finishers "The Joy of Six: Great finishers"]. ''The Guardian''. 31 July 2009. Retrieved 19 November 2013</ref><ref>[http://sports.in.msn.com/football-world-cup-2014/news/romario-neymar-isnt-as-good-as-me-yet "Romario: Neymar isn't as good as me ... yet"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202131518/http://sports.in.msn.com/football-world-cup-2014/news/romario-neymar-isnt-as-good-as-me-yet |archive-date=2 February 2014 }}. MSN. 16 October 2013. Retrieved 19 November 2013</ref> Alifunga zaidi ya mabao 700 kwa klabu zake na timu ya taifa, na ni mmoja wa wachezaji watano pekee waliowahi kufunga mabao 100 au zaidi katika klabu tatu tofauti. Romário aling'ara akiichezea Brazil katika ushindi wao wa Kombe la Dunia la Fifa 1994, ambapo alitunukiwa mpira wa dhahabu kama mchezaji bora wa mashindano hayo. Mfumo wa Fifa ulimtaja kuwa mchezaji bora wa Dunia wa Fifa katika mwaka huo huo. Alishika nafasi ya tano katika kura ya maoni ya mtandaoni ya Mchezaji bora wa karne wa Fifa mnamo mwaka 1999, akachaguliwa kwenye Timu ya Ndoto ya kombe la Dunia la Fifa mnamo mwaka 2002, na akatajwa kwenye orodha ya Fifa ya wachezaji 100 bora zaidi duniani waliokuwa hai mnamo mwaka 2004.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm |title=Pele's list of the greatest |publisher=BBC Sport |date=4 March 2004 |access-date=19 June 2014}}</ref><ref>[http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf "FIFA Player of the Century"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426005029/http://en03.touri.com/Berichte/FIFA-Spieler/MalePlayer.pdf |archive-date=26 April 2012 }}. FIFA. Retrieved 19 November 2013.</ref> Katika ngazi ya klabu, baada ya kuendeleza taaluma yake ya mapema nchini Brazil, Romário alihamia [[PSV Eindhoven]] ya nchini [[Uholanzi]] mnamo mwaka 1988. Katika msimu wake wa miaka mitano ndani ya PSV, klabu hiyo ilikuwa bingwa wa ligi kuu nchini Uholanzi mara tatu, na alifunga jumla ya mabao 165 katika michezo 167. Mnamo mwaka 1993, alihamia [[FC Barcelona|Barcelona]] na kuwa sehemu ya "Timu ya Ndoto" ya [[Johan Cruyff]], akiunda safu hatari ya ushambuliaji akishirikiana na [[Hristo Stoichkov]]. Alishinda [[La Liga]] katika msimu wake wa kwanza na kumaliza kama mfungaji bora wa ligi hiyo kwa mabao 30 katika mechi 33. Katika nusu ya pili ya taaluma yake, Romário alichezea klabu mbalimbali za jijini [[Rio de Janeiro]] nchini Brazil. Alishinda ubingwa wa ligi kuu ya Brazil na klabu ya [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]] mnamo mwaka 2000 na akawa mfungaji bora mara tatu katika ligi hiyo. Mwishoni mwa taaluma yake, alicheza kwa muda mfupi nchini [[Qatar]], [[Marekani]], na [[Australia]]. Akichukuliwa kuwa mtaalamu wa eneo la hatari, kasi yake ya haraka katika umbali mfupi ilimwezesha kuwatoka mabeki, na alikuwa maarufu kwa mtindo wake wa pekee wa kufunga kwa ncha ya kidole cha mguu. Akiwa na mabao 55 katika mechi 70 alizocheza, Romário ni mfungaji wa nne kwa ufungaji wa mabao katika timu ya taifa ya Brazil, akiwa nyuma ya [[Neymar]], [[Pelé]], na [[Ronaldo (mchezaji mpira wa Brazil)|Ronaldo]].<ref name="InternationalGoals">[https://www.rsssf.org/miscellaneous/romario-intlg.html "Romário de Souza Faria – Goals in International Matches"]. RSSSF. Retrieved 19 February 2021</ref> Yupo nafasi ya tatu kwenye orodha ya wafungaji bora wa muda wote wa Ligi Kuu ya Brazil akiwa na mabao 155. Pia ni mfungaji wa tisa kwa mabao mengi zaidi katika historia ya mpira wa miguu akiwa na mabao 784 katika mechi 1002 za rasmi.<ref name="rsssf" >[https://www.rsssf.org/players/prolific.html "Best Goalscorers All-Time (Official Matches)"]. RSSSF Archive. 25 September 2013.</ref> Romário alianza taaluma yake ya kisiasa mnamo mwaka 2010, alipochaguliwa kuwa mbunge wa baraza la wawakilishi kupitia chama cha Kisoshalisti cha Brazil. Kisha alichaguliwa kuwa Seneta mnamo mwaka 2014. Mnamo mwaka 2017, alihamia chama cha Podemos, na mnamo mwaka 2021, alijiunga na Liberal Party huko nchini Brazil. == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1966]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Brazil]] [[Jamii:Wanasiasa wa Brazil]] fg4kloih33wl6r1ijgq17ey0u7zpdc2 Jamii:Wachezaji wa mpira wa miguu wa Brazil 14 242416 1580742 2026-07-20T13:04:05Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Jamii:Wachezaji]]' 1580742 wikitext text/x-wiki [[Jamii:Wachezaji]] cfxa590v1ftnm5vpfti8wqxhmyc4tgk 1580748 1580742 2026-07-20T13:08:30Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa umeelekezwa kwenda [[Jamii:Wachezaji mpira wa Brazil]] 1580748 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Jamii:Wachezaji mpira wa Brazil]] q3ag9r9mm8icghnree2exvr47zszpju Meagan Hockaday 0 242417 1580750 2026-07-20T13:11:02Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1580750 wikitext text/x-wiki '''Meagan Hockaday''' alikuwa mkazi wa Oxnard, [[California]] mwenye asili ya Kiafrika mwenye umri wa miaka 26 ambaye alipigwa risasi na kuuawa na afisa wa polisi Roger Garcia katika masaa ya mapema ya [[Jumamosi]], Machi 28, 2015.<ref>{{Citation|title=Knife-Wielding Woman Fatally Shot By Officers In Oxnard|date=2015-03-28|url=https://losangeles.cbslocal.com/2015/03/28/knife-wielding-woman-fatally-shot-by-officers-in-oxnard/|language=en-US|access-date=2026-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=#SayHerName: Rallies across the country demand justice in the police killings of black women|url=https://www.independent.co.uk/incoming/sayhername-rallies-across-the-country-demand-justice-in-the-police-killings-of-black-women-10268543.html|work=The Independent|date=2015-05-22|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliofariki 2015]] [[Jamii:Wamarekani Weusi]] 0rxfw5c6bb9c5ca9asqecottneijzlu 1580753 1580750 2026-07-20T13:12:58Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Kuuawa kwa Meagan Hockaday]] hadi [[Meagan Hockaday]]: usahihi wa jina 1580750 wikitext text/x-wiki '''Meagan Hockaday''' alikuwa mkazi wa Oxnard, [[California]] mwenye asili ya Kiafrika mwenye umri wa miaka 26 ambaye alipigwa risasi na kuuawa na afisa wa polisi Roger Garcia katika masaa ya mapema ya [[Jumamosi]], Machi 28, 2015.<ref>{{Citation|title=Knife-Wielding Woman Fatally Shot By Officers In Oxnard|date=2015-03-28|url=https://losangeles.cbslocal.com/2015/03/28/knife-wielding-woman-fatally-shot-by-officers-in-oxnard/|language=en-US|access-date=2026-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=#SayHerName: Rallies across the country demand justice in the police killings of black women|url=https://www.independent.co.uk/incoming/sayhername-rallies-across-the-country-demand-justice-in-the-police-killings-of-black-women-10268543.html|work=The Independent|date=2015-05-22|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliofariki 2015]] [[Jamii:Wamarekani Weusi]] 0rxfw5c6bb9c5ca9asqecottneijzlu 1580755 1580753 2026-07-20T13:14:09Z Riccardo Riccioni 452 1580755 wikitext text/x-wiki '''Meagan Hockaday''' alikuwa mkazi wa Oxnard, [[California]] mwenye asili ya Kiafrika mwenye umri wa miaka 26 ambaye alipigwa risasi na kuuawa na afisa wa polisi Roger Garcia katika masaa ya mapema ya [[Jumamosi]], Machi 28, 2015.<ref>{{Citation|title=Knife-Wielding Woman Fatally Shot By Officers In Oxnard|date=2015-03-28|url=https://losangeles.cbslocal.com/2015/03/28/knife-wielding-woman-fatally-shot-by-officers-in-oxnard/|language=en-US|access-date=2026-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=#SayHerName: Rallies across the country demand justice in the police killings of black women|url=https://www.independent.co.uk/incoming/sayhername-rallies-across-the-country-demand-justice-in-the-police-killings-of-black-women-10268543.html|work=The Independent|date=2015-05-22|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:waliozaliwa karne ya 20]] [[Jamii:Waliofariki 2015]] [[Jamii:Wamarekani Weusi]] 1p2tchd6v0t93vsan4i2ey53egbezlz 1580757 1580755 2026-07-20T13:19:23Z Don Malya 61486 1580757 wikitext text/x-wiki '''Meagan Hockaday''' alikuwa mkazi wa Oxnard, [[California]] mwenye asili ya Kiafrika mwenye umri wa miaka 26 ambaye alipigwa risasi na kuuawa na afisa wa polisi Roger Garcia katika masaa ya mapema ya [[Jumamosi]], Machi 28, 2015.<ref>{{Citation|title=Knife-Wielding Woman Fatally Shot By Officers In Oxnard|date=2015-03-28|url=https://losangeles.cbslocal.com/2015/03/28/knife-wielding-woman-fatally-shot-by-officers-in-oxnard/|language=en-US|access-date=2026-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=#SayHerName: Rallies across the country demand justice in the police killings of black women|url=https://www.independent.co.uk/incoming/sayhername-rallies-across-the-country-demand-justice-in-the-police-killings-of-black-women-10268543.html|work=The Independent|date=2015-05-22|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliofariki 2015]] [[Jamii:Wamarekani Weusi]] 8jc21tf8rhukr8scju8owpi88qnslwd 1580759 1580757 2026-07-20T13:21:25Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/Don Malya|Don Malya]] ([[User talk:Don Malya|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] 1580755 wikitext text/x-wiki '''Meagan Hockaday''' alikuwa mkazi wa Oxnard, [[California]] mwenye asili ya Kiafrika mwenye umri wa miaka 26 ambaye alipigwa risasi na kuuawa na afisa wa polisi Roger Garcia katika masaa ya mapema ya [[Jumamosi]], Machi 28, 2015.<ref>{{Citation|title=Knife-Wielding Woman Fatally Shot By Officers In Oxnard|date=2015-03-28|url=https://losangeles.cbslocal.com/2015/03/28/knife-wielding-woman-fatally-shot-by-officers-in-oxnard/|language=en-US|access-date=2026-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=#SayHerName: Rallies across the country demand justice in the police killings of black women|url=https://www.independent.co.uk/incoming/sayhername-rallies-across-the-country-demand-justice-in-the-police-killings-of-black-women-10268543.html|work=The Independent|date=2015-05-22|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:waliozaliwa karne ya 20]] [[Jamii:Waliofariki 2015]] [[Jamii:Wamarekani Weusi]] 1p2tchd6v0t93vsan4i2ey53egbezlz 1580760 1580759 2026-07-20T13:28:06Z Don Malya 61486 1580760 wikitext text/x-wiki '''Meagan Hockaday''' alikuwa mkazi wa Oxnard, [[California]] mwenye asili ya Kiafrika mwenye umri wa miaka 26 ambaye alipigwa risasi na kuuawa na afisa wa polisi Roger Garcia katika masaa ya mapema ya [[Jumamosi]], Machi 28, 2015.<ref>{{Citation|title=Knife-Wielding Woman Fatally Shot By Officers In Oxnard|date=2015-03-28|url=https://losangeles.cbslocal.com/2015/03/28/knife-wielding-woman-fatally-shot-by-officers-in-oxnard/|language=en-US|access-date=2026-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=#SayHerName: Rallies across the country demand justice in the police killings of black women|url=https://www.independent.co.uk/incoming/sayhername-rallies-across-the-country-demand-justice-in-the-police-killings-of-black-women-10268543.html|work=The Independent|date=2015-05-22|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliofariki 2015]] [[Jamii:Wamarekani Weusi]] 8jc21tf8rhukr8scju8owpi88qnslwd 1580767 1580760 2026-07-20T13:59:10Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/Don Malya|Don Malya]] ([[User talk:Don Malya|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] 1580755 wikitext text/x-wiki '''Meagan Hockaday''' alikuwa mkazi wa Oxnard, [[California]] mwenye asili ya Kiafrika mwenye umri wa miaka 26 ambaye alipigwa risasi na kuuawa na afisa wa polisi Roger Garcia katika masaa ya mapema ya [[Jumamosi]], Machi 28, 2015.<ref>{{Citation|title=Knife-Wielding Woman Fatally Shot By Officers In Oxnard|date=2015-03-28|url=https://losangeles.cbslocal.com/2015/03/28/knife-wielding-woman-fatally-shot-by-officers-in-oxnard/|language=en-US|access-date=2026-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=#SayHerName: Rallies across the country demand justice in the police killings of black women|url=https://www.independent.co.uk/incoming/sayhername-rallies-across-the-country-demand-justice-in-the-police-killings-of-black-women-10268543.html|work=The Independent|date=2015-05-22|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:waliozaliwa karne ya 20]] [[Jamii:Waliofariki 2015]] [[Jamii:Wamarekani Weusi]] 1p2tchd6v0t93vsan4i2ey53egbezlz 1580774 1580767 2026-07-20T14:08:16Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1580774 wikitext text/x-wiki '''Meagan Hockaday''' alikuwa mkazi wa Oxnard, [[California]] mwenye asili ya Kiafrika mwenye umri wa miaka 26 ambaye alipigwa risasi na kuuawa na afisa wa polisi Roger Garcia katika masaa ya mapema ya [[Jumamosi]], Machi 28, 2015.<ref>{{Citation|title=Knife-Wielding Woman Fatally Shot By Officers In Oxnard|date=2015-03-28|url=https://losangeles.cbslocal.com/2015/03/28/knife-wielding-woman-fatally-shot-by-officers-in-oxnard/|language=en-US|access-date=2026-07-20}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=#SayHerName: Rallies across the country demand justice in the police killings of black women|url=https://www.independent.co.uk/incoming/sayhername-rallies-across-the-country-demand-justice-in-the-police-killings-of-black-women-10268543.html|work=The Independent|date=2015-05-22|accessdate=2026-07-20|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:waliozaliwa karne ya 20]] [[Jamii:Waliofariki 2015]] [[Jamii:Wamarekani Weusi]] oxj8zljwz4oo01dx0fot27yk7qd3zb2 Kuuawa kwa Meagan Hockaday 0 242418 1580754 2026-07-20T13:12:58Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Kuuawa kwa Meagan Hockaday]] hadi [[Meagan Hockaday]]: usahihi wa jina 1580754 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Meagan Hockaday]] 8rbeiw49wjfeep3edb9fhqejix5nodn Andrés Iniesta 0 242419 1580756 2026-07-20T13:18:30Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa umeelekezwa kwenda [[Andres Iniesta]] 1580756 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Andres Iniesta]] od7r8eswfmofksi1pwqcxd01kis3fay Jürgen Klinsmann 0 242420 1580758 2026-07-20T13:20:08Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa umeelekezwa kwenda [[Jurgen Klinsmann]] 1580758 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Jurgen Klinsmann]] e5yvyjgdb3w3baqqyz821ff5e8xmc73 Andrea Pirlo 0 242421 1580761 2026-07-20T13:49:06Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ' {{Infobox_Person | jina = Andrea Pirlo | picha = 20150616 - Portugal - Italie - Genève - Andrea Pirlo (cropped).jpg | ukubwawapicha = 250px | maelezo_ya_picha = Pirlo mwaka 2015 | jina_kamili = Andrea Pirlo | tarehe_ya_kuzaliwa = 19 Mei 1979 | mahala_pa_kuzaliwa = Flero, Italia | urefu = 1.77 m | nafasi = Kiungo (deep-lying playmaker) | klabu_hivi_sasa = Dubai United (Kocha Mkuu) | vil...' 1580761 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Andrea Pirlo | picha = 20150616 - Portugal - Italie - Genève - Andrea Pirlo (cropped).jpg | ukubwawapicha = 250px | maelezo_ya_picha = Pirlo mwaka 2015 | jina_kamili = Andrea Pirlo | tarehe_ya_kuzaliwa = 19 Mei 1979 | mahala_pa_kuzaliwa = Flero, Italia | urefu = 1.77 m | nafasi = Kiungo (deep-lying playmaker) | klabu_hivi_sasa = Dubai United (Kocha Mkuu) | vilabu_vijana = Flero; Voluntas Brescia; Brescia | miaka1 = 1995–1998 | vilabu1 = Brescia | mechi1 = 47 | magoli1 = 6 | miaka2 = 1998–2001 | vilabu2 = Inter Milan | mechi2 = 22 | magoli2 = 0 | miaka3 = 1999–2000 | vilabu3 = → Reggina (mkopo) | mechi3 = 28 | magoli3 = 6 | miaka4 = 2001 | vilabu4 = → Brescia (mkopo) | mechi4 = 10 | magoli4 = 0 | miaka5 = 2001–2011 | vilabu5 = AC Milan | mechi5 = 284 | magoli5 = 32 | miaka6 = 2011–2015 | vilabu6 = Juventus | mechi6 = 119 | magoli6 = 16 | miaka7 = 2015–2017 | vilabu7 = New York City FC | mechi7 = 60 | magoli7 = 1 | jumla_mechi = 570 | jumla_magoli = 61 | miaka_taifa = 2002–2015 | timu_taifa = Italia | mechi_taifa = 116 | magoli_taifa = 13 | ukocha = Juventus U23 (2020); Juventus (2020–2021); Fatih Karagümrük (2022–2023); Sampdoria (2023–2024); Dubai United (2025–sasa) | medali = Kombe la Dunia 2006; Euro 2012 (Fedha); Kombe la Mabara 2013 (Shaba); Olimpiki 2004 (Shaba); Euro U21 2000 (Dhahabu); Euro U21 2002 (Shaba) }} '''Andrea Pirlo''' (alizaliwa 19 Mei 1979) ni kocha na aliyekuwa mchezaji wa [[mpira wa miguu]] nchini [[Italia]]. Kwa sasa ni kocha mkuu wa klabu ya [[United FC (Dubai)|Dubai United]] inayocheza ligi ya daraja la kwanza huko Falme za Kiarabu. Akichukuliwa kuwa mmoja wa wachezaji viungo bora zaidi kuwahi kutokea katika historia ya soka, Pirlo alijulikana sana kwa uwezo wake wa kusoma mchezo, ufundi wa hali ya juu, ubunifu, upigaji wa pasi za uhakika, na umahiri wake wa kufunga mabao kwa mipira ya adhabu (faulo).<ref name="Soccerlens.com">{{cite web |url=http://soccerlens.com/born-again-how-the-deep-lying-midfielder-position-is-reviving-careers/32421/ |title=Born Again: How the Deep-Lying Midfielder Position is Reviving Careers |website=Soccerlens |date=31 July 2009 |access-date=15 May 2012}}</ref><ref name="Andrea Pirlo Player Profile - ESPN FC">{{cite web |url=http://www.espnfc.com/player/11888/andrea-pirlo |title=Andrea Pirlo: Player Profile |website=ESPN FC |access-date=4 September 2013}}</ref><ref name="A.C. Milan Hall of Fame: Andrea Pirlo">{{cite web |url=https://www.acmilan.com/en/andrea-pirlo |title=A.C. Milan Hall of Fame: Andrea Pirlo |publisher=A.C. Milan |access-date=31 March 2015}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bishop |first=Callum |date=2024-10-08 |title=The 20 greatest midfielders in football history have been ranked - Iniesta 6th |url=https://www.givemesport.com/greatest-midfielders-in-football-history/ |access-date=2024-11-30 |website=GiveMeSport |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Lane |first1=Barnaby |title=Ranking the 25 Best Soccer Midfielders of All Time |url=https://www.si.com/soccer/ranking-the-25-best-soccer-midfielders-of-all-time |magazine=Sports Illustrated |date=February 7, 2025 |language=en-us |access-date=February 7, 2025}}</ref> Yeye pia ndiye mchezaji wa Italia aliyetoa pasi nyingi zaidi za mabao katika historia ya Ligi ya Mabingwa Ulaya, akiwa na pasi 15 zilizozaa mabao.<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |title=All-time Player {{!}} Most assists Stats {{!}} UEFA Champions League |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/rankings/players/assists/ |access-date=2025-08-01 |website=UEFA.com |language=en}}</ref> Pirlo alianza taaluma yake ya soka mwaka 1995 kama kiungo mshambuliaji katika klabu ya mji wa nyumbani kwao nchini Italia ya [[Brescia Calcio|Brescia]], na alifanikiwa kushinda ubingwa wa [[Serie B]] mwaka 1997. Baada ya hapo alisajiliwa na klabu ya [[Serie A]] ya [[Inter Milan]], lakini kutokana na kukosa nafasi ya kucheza mara kwa mara na kupelekwa kwa mkopo timu nyingine, alihamia kwa wapinzani wao wa jadi wa mji mmoja wa [[Milano]], [[A.C. Milan|AC Milan]], mwaka 2001. Akiwa Milan, Pirlo alikua mchezaji wa kiwango cha dunia akicheza kama kiungo mchezeshaji wa nyuma. Katika kipindi hicho, alishinda mataji mawili ya [[Serie A]], Ligi ya Mabingwa Ulaya mara mbili, Kombe la Super la UEFA mara mbili, Kombe la Dunia la Klabu la FIFA, Kombe la Italia (Coppa Italia), na Kombe la Super la Italia (Supercoppa Italiana).<ref name="A.C. Milan Hall of Fame: Andrea Pirlo"/> Mwaka 2011 alihamia Juventus, ambapo alishinda ubingwa wa Serie A mara nne mfululizo, Kombe la Super la Italia mara mbili, na kombe la Italia (Coppa Italia) mara nyingine moja. Mwaka 2015, Pirlo alijiunga na klabu ya [[New York City FC]] inayocheza Ligi Kuu ya [[Marekani]] (MLS), akacheza huko kwa miaka miwili kabla ya kutundika mabuti rasmi mwaka 2017. Katika ngazi ya kimataifa, Pirlo aliichezea timu ya taifa ya Italia mechi 116, ikiwa ni idadi ya tano kwa ukubwa katika historia ya nchi hiyo. Alicheza mechi yake ya kwanza katika timu ya wakubwa mwaka 2002 na alikuwa nahodha wa timu iliyotwaa medali ya shaba kwenye michezo ya olimpiki ya majira ya joto ya mwaka 2004. Pirlo alikuwa nguzo kuu katika ushindi wa Italia wa kombe la Dunia la Fifa 2006, ambapo alitunukiwa tuzo ya mpira wa shaba na kuchaguliwa kwenye kikosi cha mashindano. Aliendeleza makali hayo alipoiongoza Italia hadi fainali ya mashindano ya ulaya ya UEFA ya mwaka 2012. Pia aliwakilisha nchi yake katika mashindano ya ulaya ya 2004 na 2008, makombe ya Dunia ya Fifa ya 2010 na 2014, pamoja na Makombe ya Shirikisho ya Fifa ya 2009 na 2013. Kati ya mwaka 2006 na 2015, Pirlo aliingia kwenye orodha ya viungo wachezeshaji wanne bora duniani mara tano katika tuzo za shirikisho la historia na takwimu za soka Duniani.<ref name="iffhs.de">{{cite web |url=http://www.iffhs.de/?d847e4a95e99a54f84d85fe8f55005fdcdc3bfcdc0aec70aeecf8a3e12 |title=IFFHS |publisher=International Federation of Football History & Statistics |author=Ingo Faulhaber |access-date=15 May 2012}}</ref> Alishika nafasi ya nne katika tuzo ya Mchezaji Bora wa Ulaya wa UEFA mwaka 2011,<ref name="uefa.com">{{cite news |url=https://www.uefa.com/news-media/news/0250-0c50fb34be23-76dbafc4d118-1000--iniesta-messi-ronaldo-up-for-best-player-award/ |title=Iniesta, Messi, Ronaldo up for Best Player Award |publisher=UEFA |date=14 August 2012 |access-date=19 August 2012}}</ref> na nafasi ya saba mwaka 2015.<ref name="Best Player in Europe">{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0252-0d043e7400b8-d991a511644a-1000--best-player-in-europe-messi-ronaldo-or-suarez/ |title=Best Player in Europe: Messi, Ronaldo or Suárez |publisher=UEFA |date=12 August 2015 |access-date=12 August 2015}}</ref> Alitawazwa kuwa mchezaji bora wa mwaka wa Serie A mara tatu na akachaguliwa kwenye kikosi cha mwaka cha Serie A mara nne.<ref name="Serie A Team of the Year">{{cite web |title=Serie A Team of the Year |url=http://forzaitalianfootball.com/2013/01/gran-gala-del-calcio-2012-winners/ |access-date=30 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162445/https://forzaitalianfootball.com/2013/01/gran-gala-del-calcio-2012-winners/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead }}</ref> Pirlo alichaguliwa kwenye kikosi cha mwaka cha UEFA mwaka 2012, Kikosi cha Msimu cha Ligi ya mabingwa ulaya mwaka 2015, na alikuwa sehemu ya kikosi bora cha Dunia cha mwaka 2006.<ref name="FIFPro World XI 2006">{{cite web |title=FIFPro World XI 2006 |url=http://www.fifpro.org/fifpro_world/award_history/2006 |publisher=FIFPro |access-date=24 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809052656/http://www.fifpro.org/fifpro_world/award_history/2006 |archive-date=9 August 2012 |url-status=dead }}</ref> Pia alishika nafasi ya saba katika tuzo ya Mchezaji Bora wa Dunia wa FIFA mwaka 2007, akazama kwenye kumi bora mara tatu katika tuzo za mchezaji bora wa dunia, na akachaguliwa kwenye kikosi cha nyota wa ligi kuu ya Marekani mwaka 2016. Mwaka 2019, Pirlo aliingizwa rasmi kwenye Ukumbi wa Umaarufu wa Soka nchini Italia. == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1979]] [[Jamii:Wachezaji wa mpira wa miguu wa Italia]] [[Jamii:Makocha wa mpira wa miguu wa Italia]] 1m1vpjsiqah23shgo4tgmdt085nbbcc 1580764 1580761 2026-07-20T13:51:38Z Bycashtz 81318 1580764 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Andrea Pirlo | picha = 20150616 - Portugal - Italie - Genève - Andrea Pirlo (cropped).jpg | ukubwawapicha = 250px | maelezo_ya_picha = Pirlo mwaka 2015 | jina_kamili = Andrea Pirlo | tarehe_ya_kuzaliwa = 19 Mei 1979 | mahala_pa_kuzaliwa = Flero, Italia | urefu = 1.77 m | nafasi = Kiungo (deep-lying playmaker) | klabu_hivi_sasa = Dubai United (Kocha Mkuu) | vilabu_vijana = Flero; Voluntas Brescia; Brescia | miaka1 = 1995–1998 | vilabu1 = Brescia | mechi1 = 47 | magoli1 = 6 | miaka2 = 1998–2001 | vilabu2 = Inter Milan | mechi2 = 22 | magoli2 = 0 | miaka3 = 1999–2000 | vilabu3 = → Reggina (mkopo) | mechi3 = 28 | magoli3 = 6 | miaka4 = 2001 | vilabu4 = → Brescia (mkopo) | mechi4 = 10 | magoli4 = 0 | miaka5 = 2001–2011 | vilabu5 = AC Milan | mechi5 = 284 | magoli5 = 32 | miaka6 = 2011–2015 | vilabu6 = Juventus | mechi6 = 119 | magoli6 = 16 | miaka7 = 2015–2017 | vilabu7 = New York City FC | mechi7 = 60 | magoli7 = 1 | jumla_mechi = 570 | jumla_magoli = 61 | miaka_taifa = 2002–2015 | timu_taifa = Italia | mechi_taifa = 116 | magoli_taifa = 13 | ukocha = Juventus U23 (2020); Juventus (2020–2021); Fatih Karagümrük (2022–2023); Sampdoria (2023–2024); Dubai United (2025–sasa) | medali = Kombe la Dunia 2006; Euro 2012 (Fedha); Kombe la Mabara 2013 (Shaba); Olimpiki 2004 (Shaba); Euro U21 2000 (Dhahabu); Euro U21 2002 (Shaba) }} '''Andrea Pirlo''' (alizaliwa 19 Mei 1979) ni kocha na aliyekuwa mchezaji wa [[mpira wa miguu]] nchini [[Italia]]. Kwa sasa ni kocha mkuu wa klabu ya [[United FC (Dubai)|Dubai United]] inayocheza ligi ya daraja la kwanza huko Falme za Kiarabu. Akichukuliwa kuwa mmoja wa wachezaji viungo bora zaidi kuwahi kutokea katika historia ya soka, Pirlo alijulikana sana kwa uwezo wake wa kusoma mchezo, ufundi wa hali ya juu, ubunifu, upigaji wa pasi za uhakika, na umahiri wake wa kufunga mabao kwa mipira ya adhabu (faulo).<ref name="Soccerlens.com">{{cite web |url=http://soccerlens.com/born-again-how-the-deep-lying-midfielder-position-is-reviving-careers/32421/ |title=Born Again: How the Deep-Lying Midfielder Position is Reviving Careers |website=Soccerlens |date=31 July 2009 |access-date=15 May 2012}}</ref><ref name="Andrea Pirlo Player Profile - ESPN FC">{{cite web |url=http://www.espnfc.com/player/11888/andrea-pirlo |title=Andrea Pirlo: Player Profile |website=ESPN FC |access-date=4 September 2013}}</ref><ref name="A.C. Milan Hall of Fame: Andrea Pirlo">{{cite web |url=https://www.acmilan.com/en/andrea-pirlo |title=A.C. Milan Hall of Fame: Andrea Pirlo |publisher=A.C. Milan |access-date=31 March 2015}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bishop |first=Callum |date=2024-10-08 |title=The 20 greatest midfielders in football history have been ranked - Iniesta 6th |url=https://www.givemesport.com/greatest-midfielders-in-football-history/ |access-date=2024-11-30 |website=GiveMeSport |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Lane |first1=Barnaby |title=Ranking the 25 Best Soccer Midfielders of All Time |url=https://www.si.com/soccer/ranking-the-25-best-soccer-midfielders-of-all-time |magazine=Sports Illustrated |date=February 7, 2025 |language=en-us |access-date=February 7, 2025}}</ref> Yeye pia ndiye mchezaji wa Italia aliyetoa pasi nyingi zaidi za mabao katika historia ya Ligi ya Mabingwa Ulaya, akiwa na pasi 15 zilizozaa mabao.<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |title=All-time Player {{!}} Most assists Stats {{!}} UEFA Champions League |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/rankings/players/assists/ |access-date=2025-08-01 |website=UEFA.com |language=en}}</ref> Pirlo alianza taaluma yake ya soka mwaka 1995 kama kiungo mshambuliaji katika klabu ya mji wa nyumbani kwao nchini Italia ya [[Brescia Calcio|Brescia]], na alifanikiwa kushinda ubingwa wa [[Serie B]] mwaka 1997. Baada ya hapo alisajiliwa na klabu ya [[Serie A]] ya [[Inter Milan]], lakini kutokana na kukosa nafasi ya kucheza mara kwa mara na kupelekwa kwa mkopo timu nyingine, alihamia kwa wapinzani wao wa jadi wa mji mmoja wa [[Milano]], [[A.C. Milan|AC Milan]], mwaka 2001. Akiwa Milan, Pirlo alikua mchezaji wa kiwango cha dunia akicheza kama kiungo mchezeshaji wa nyuma. Katika kipindi hicho, alishinda mataji mawili ya [[Serie A]], Ligi ya Mabingwa Ulaya mara mbili, Kombe la Super la UEFA mara mbili, Kombe la Dunia la Klabu la FIFA, Kombe la Italia (Coppa Italia), na Kombe la Super la Italia (Supercoppa Italiana).<ref name="A.C. Milan Hall of Fame: Andrea Pirlo"/> Mwaka 2011 alihamia Juventus, ambapo alishinda ubingwa wa Serie A mara nne mfululizo, Kombe la Super la Italia mara mbili, na kombe la Italia (Coppa Italia) mara nyingine moja. Mwaka 2015, Pirlo alijiunga na klabu ya [[New York City FC]] inayocheza Ligi Kuu ya [[Marekani]] (MLS), akacheza huko kwa miaka miwili kabla ya kutundika mabuti rasmi mwaka 2017. Katika ngazi ya kimataifa, Pirlo aliichezea timu ya taifa ya Italia mechi 116, ikiwa ni idadi ya tano kwa ukubwa katika historia ya nchi hiyo. Alicheza mechi yake ya kwanza katika timu ya wakubwa mwaka 2002 na alikuwa nahodha wa timu iliyotwaa medali ya shaba kwenye michezo ya olimpiki ya majira ya joto ya mwaka 2004. Pirlo alikuwa nguzo kuu katika ushindi wa Italia wa kombe la Dunia la Fifa 2006, ambapo alitunukiwa tuzo ya mpira wa shaba na kuchaguliwa kwenye kikosi cha mashindano. Aliendeleza makali hayo alipoiongoza Italia hadi fainali ya mashindano ya ulaya ya UEFA ya mwaka 2012. Pia aliwakilisha nchi yake katika mashindano ya ulaya ya 2004 na 2008, makombe ya Dunia ya Fifa ya 2010 na 2014, pamoja na Makombe ya Shirikisho ya Fifa ya 2009 na 2013. Kati ya mwaka 2006 na 2015, Pirlo aliingia kwenye orodha ya viungo wachezeshaji wanne bora duniani mara tano katika tuzo za shirikisho la historia na takwimu za soka Duniani.<ref name="iffhs.de">{{cite web |url=http://www.iffhs.de/?d847e4a95e99a54f84d85fe8f55005fdcdc3bfcdc0aec70aeecf8a3e12 |title=IFFHS |publisher=International Federation of Football History & Statistics |author=Ingo Faulhaber |access-date=15 May 2012}}</ref> Alishika nafasi ya nne katika tuzo ya Mchezaji Bora wa Ulaya wa UEFA mwaka 2011,<ref name="uefa.com">{{cite news |url=https://www.uefa.com/news-media/news/0250-0c50fb34be23-76dbafc4d118-1000--iniesta-messi-ronaldo-up-for-best-player-award/ |title=Iniesta, Messi, Ronaldo up for Best Player Award |publisher=UEFA |date=14 August 2012 |access-date=19 August 2012}}</ref> na nafasi ya saba mwaka 2015.<ref name="Best Player in Europe">{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0252-0d043e7400b8-d991a511644a-1000--best-player-in-europe-messi-ronaldo-or-suarez/ |title=Best Player in Europe: Messi, Ronaldo or Suárez |publisher=UEFA |date=12 August 2015 |access-date=12 August 2015}}</ref> Alitawazwa kuwa mchezaji bora wa mwaka wa Serie A mara tatu na akachaguliwa kwenye kikosi cha mwaka cha Serie A mara nne.<ref name="Serie A Team of the Year">{{cite web |title=Serie A Team of the Year |url=http://forzaitalianfootball.com/2013/01/gran-gala-del-calcio-2012-winners/ |access-date=30 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162445/https://forzaitalianfootball.com/2013/01/gran-gala-del-calcio-2012-winners/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead }}</ref> Pirlo alichaguliwa kwenye kikosi cha mwaka cha UEFA mwaka 2012, Kikosi cha Msimu cha Ligi ya mabingwa ulaya mwaka 2015, na alikuwa sehemu ya kikosi bora cha Dunia cha mwaka 2006.<ref name="FIFPro World XI 2006">{{cite web |title=FIFPro World XI 2006 |url=http://www.fifpro.org/fifpro_world/award_history/2006 |publisher=FIFPro |access-date=24 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809052656/http://www.fifpro.org/fifpro_world/award_history/2006 |archive-date=9 August 2012 |url-status=dead }}</ref> Pia alishika nafasi ya saba katika tuzo ya Mchezaji Bora wa Dunia wa FIFA mwaka 2007, akazama kwenye kumi bora mara tatu katika tuzo za mchezaji bora wa dunia, na akachaguliwa kwenye kikosi cha nyota wa ligi kuu ya Marekani mwaka 2016. Mwaka 2019, Pirlo aliingizwa rasmi kwenye Ukumbi wa Umaarufu wa Soka nchini Italia. == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1979]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji wa mpira wa miguu wa Italia]] [[Jamii:Makocha wa mpira wa miguu wa Italia]] 88ixsxntu8agcqxc983uwunls9goahl 1580770 1580764 2026-07-20T14:03:15Z Riccardo Riccioni 452 1580770 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Andrea Pirlo | picha = 20150616 - Portugal - Italie - Genève - Andrea Pirlo (cropped).jpg | ukubwawapicha = 250px | maelezo_ya_picha = Pirlo mwaka 2015 | jina_kamili = Andrea Pirlo | tarehe_ya_kuzaliwa = 19 Mei 1979 | mahala_pa_kuzaliwa = Flero, Italia | urefu = 1.77 m | nafasi = Kiungo (deep-lying playmaker) | klabu_hivi_sasa = Dubai United (Kocha Mkuu) | vilabu_vijana = Flero; Voluntas Brescia; Brescia | miaka1 = 1995–1998 | vilabu1 = Brescia | mechi1 = 47 | magoli1 = 6 | miaka2 = 1998–2001 | vilabu2 = Inter Milan | mechi2 = 22 | magoli2 = 0 | miaka3 = 1999–2000 | vilabu3 = → Reggina (mkopo) | mechi3 = 28 | magoli3 = 6 | miaka4 = 2001 | vilabu4 = → Brescia (mkopo) | mechi4 = 10 | magoli4 = 0 | miaka5 = 2001–2011 | vilabu5 = AC Milan | mechi5 = 284 | magoli5 = 32 | miaka6 = 2011–2015 | vilabu6 = Juventus | mechi6 = 119 | magoli6 = 16 | miaka7 = 2015–2017 | vilabu7 = New York City FC | mechi7 = 60 | magoli7 = 1 | jumla_mechi = 570 | jumla_magoli = 61 | miaka_taifa = 2002–2015 | timu_taifa = Italia | mechi_taifa = 116 | magoli_taifa = 13 | ukocha = Juventus U23 (2020); Juventus (2020–2021); Fatih Karagümrük (2022–2023); Sampdoria (2023–2024); Dubai United (2025–sasa) | medali = Kombe la Dunia 2006; Euro 2012 (Fedha); Kombe la Mabara 2013 (Shaba); Olimpiki 2004 (Shaba); Euro U21 2000 (Dhahabu); Euro U21 2002 (Shaba) }} '''Andrea Pirlo''' (alizaliwa 19 Mei 1979) ni kocha na mchezaji mstaafu wa [[mpira wa miguu]] nchini [[Italia]]. Kwa sasa ni kocha mkuu wa klabu ya [[United FC (Dubai)|Dubai United]] inayocheza ligi ya daraja la kwanza huko Falme za Kiarabu. Akichukuliwa kuwa mmoja wa wachezaji viungo bora zaidi kuwahi kutokea katika historia ya soka, Pirlo alijulikana sana kwa uwezo wake wa kusoma mchezo, ufundi wa hali ya juu, ubunifu, upigaji wa pasi za uhakika, na umahiri wake wa kufunga mabao kwa mipira ya adhabu (faulo).<ref name="Soccerlens.com">{{cite web |url=http://soccerlens.com/born-again-how-the-deep-lying-midfielder-position-is-reviving-careers/32421/ |title=Born Again: How the Deep-Lying Midfielder Position is Reviving Careers |website=Soccerlens |date=31 July 2009 |access-date=15 May 2012}}</ref><ref name="Andrea Pirlo Player Profile - ESPN FC">{{cite web |url=http://www.espnfc.com/player/11888/andrea-pirlo |title=Andrea Pirlo: Player Profile |website=ESPN FC |access-date=4 September 2013}}</ref><ref name="A.C. Milan Hall of Fame: Andrea Pirlo">{{cite web |url=https://www.acmilan.com/en/andrea-pirlo |title=A.C. Milan Hall of Fame: Andrea Pirlo |publisher=A.C. Milan |access-date=31 March 2015}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bishop |first=Callum |date=2024-10-08 |title=The 20 greatest midfielders in football history have been ranked - Iniesta 6th |url=https://www.givemesport.com/greatest-midfielders-in-football-history/ |access-date=2024-11-30 |website=GiveMeSport |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Lane |first1=Barnaby |title=Ranking the 25 Best Soccer Midfielders of All Time |url=https://www.si.com/soccer/ranking-the-25-best-soccer-midfielders-of-all-time |magazine=Sports Illustrated |date=February 7, 2025 |language=en-us |access-date=February 7, 2025}}</ref> Yeye pia ndiye mchezaji wa Italia aliyetoa pasi nyingi zaidi za mabao katika historia ya Ligi ya Mabingwa Ulaya, akiwa na pasi 15 zilizozaa mabao.<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |title=All-time Player {{!}} Most assists Stats {{!}} UEFA Champions League |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/rankings/players/assists/ |access-date=2025-08-01 |website=UEFA.com |language=en}}</ref> Pirlo alianza taaluma yake ya soka mwaka 1995 kama kiungo mshambuliaji katika klabu ya mji wa nyumbani kwao nchini Italia ya [[Brescia Calcio|Brescia]], na alifanikiwa kushinda ubingwa wa [[Serie B]] mwaka 1997. Baada ya hapo alisajiliwa na klabu ya [[Serie A]] ya [[Inter Milan]], lakini kutokana na kukosa nafasi ya kucheza mara kwa mara na kupelekwa kwa mkopo timu nyingine, alihamia kwa wapinzani wao wa jadi wa mji mmoja wa [[Milano]], [[A.C. Milan|AC Milan]], mwaka 2001. Akiwa Milan, Pirlo alikua mchezaji wa kiwango cha dunia akicheza kama kiungo mchezeshaji wa nyuma. Katika kipindi hicho, alishinda mataji mawili ya [[Serie A]], Ligi ya Mabingwa Ulaya mara mbili, Kombe la Super la UEFA mara mbili, Kombe la Dunia la Klabu la FIFA, Kombe la Italia (Coppa Italia), na Kombe la Super la Italia (Supercoppa Italiana).<ref name="A.C. Milan Hall of Fame: Andrea Pirlo"/> Mwaka 2011 alihamia Juventus, ambapo alishinda ubingwa wa Serie A mara nne mfululizo, Kombe la Super la Italia mara mbili, na kombe la Italia (Coppa Italia) mara nyingine moja. Mwaka 2015, Pirlo alijiunga na klabu ya [[New York City FC]] inayocheza Ligi Kuu ya [[Marekani]] (MLS), akacheza huko kwa miaka miwili kabla ya kutundika mabuti rasmi mwaka 2017. Katika ngazi ya kimataifa, Pirlo aliichezea timu ya taifa ya Italia mechi 116, ikiwa ni idadi ya tano kwa ukubwa katika historia ya nchi hiyo. Alicheza mechi yake ya kwanza katika timu ya wakubwa mwaka 2002 na alikuwa nahodha wa timu iliyotwaa medali ya shaba kwenye michezo ya olimpiki ya majira ya joto ya mwaka 2004. Pirlo alikuwa nguzo kuu katika ushindi wa Italia wa kombe la Dunia la Fifa 2006, ambapo alitunukiwa tuzo ya mpira wa shaba na kuchaguliwa kwenye kikosi cha mashindano. Aliendeleza makali hayo alipoiongoza Italia hadi fainali ya mashindano ya ulaya ya UEFA ya mwaka 2012. Pia aliwakilisha nchi yake katika mashindano ya ulaya ya 2004 na 2008, makombe ya Dunia ya Fifa ya 2010 na 2014, pamoja na Makombe ya Shirikisho ya Fifa ya 2009 na 2013. Kati ya mwaka 2006 na 2015, Pirlo aliingia kwenye orodha ya viungo wachezeshaji wanne bora duniani mara tano katika tuzo za shirikisho la historia na takwimu za soka Duniani.<ref name="iffhs.de">{{cite web |url=http://www.iffhs.de/?d847e4a95e99a54f84d85fe8f55005fdcdc3bfcdc0aec70aeecf8a3e12 |title=IFFHS |publisher=International Federation of Football History & Statistics |author=Ingo Faulhaber |access-date=15 May 2012}}</ref> Alishika nafasi ya nne katika tuzo ya Mchezaji Bora wa Ulaya wa UEFA mwaka 2011,<ref name="uefa.com">{{cite news |url=https://www.uefa.com/news-media/news/0250-0c50fb34be23-76dbafc4d118-1000--iniesta-messi-ronaldo-up-for-best-player-award/ |title=Iniesta, Messi, Ronaldo up for Best Player Award |publisher=UEFA |date=14 August 2012 |access-date=19 August 2012}}</ref> na nafasi ya saba mwaka 2015.<ref name="Best Player in Europe">{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0252-0d043e7400b8-d991a511644a-1000--best-player-in-europe-messi-ronaldo-or-suarez/ |title=Best Player in Europe: Messi, Ronaldo or Suárez |publisher=UEFA |date=12 August 2015 |access-date=12 August 2015}}</ref> Alitawazwa kuwa mchezaji bora wa mwaka wa Serie A mara tatu na akachaguliwa kwenye kikosi cha mwaka cha Serie A mara nne.<ref name="Serie A Team of the Year">{{cite web |title=Serie A Team of the Year |url=http://forzaitalianfootball.com/2013/01/gran-gala-del-calcio-2012-winners/ |access-date=30 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162445/https://forzaitalianfootball.com/2013/01/gran-gala-del-calcio-2012-winners/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead }}</ref> Pirlo alichaguliwa kwenye kikosi cha mwaka cha UEFA mwaka 2012, Kikosi cha Msimu cha Ligi ya mabingwa ulaya mwaka 2015, na alikuwa sehemu ya kikosi bora cha Dunia cha mwaka 2006.<ref name="FIFPro World XI 2006">{{cite web |title=FIFPro World XI 2006 |url=http://www.fifpro.org/fifpro_world/award_history/2006 |publisher=FIFPro |access-date=24 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809052656/http://www.fifpro.org/fifpro_world/award_history/2006 |archive-date=9 August 2012 |url-status=dead }}</ref> Pia alishika nafasi ya saba katika tuzo ya Mchezaji Bora wa Dunia wa FIFA mwaka 2007, akazama kwenye kumi bora mara tatu katika tuzo za mchezaji bora wa dunia, na akachaguliwa kwenye kikosi cha nyota wa ligi kuu ya Marekani mwaka 2016. Mwaka 2019, Pirlo aliingizwa rasmi kwenye Ukumbi wa Umaarufu wa Soka nchini Italia. == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1979]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Italia]] [[Jamii:Makocha wa mpira wa miguu wa Italia]] tg08nxjmo7tu71mmqrmwax11rwvb7ri Jamii:Wachezaji wa mpira wa miguu wa Italia 14 242422 1580762 2026-07-20T13:49:37Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Jamii:Wachezaji]]' 1580762 wikitext text/x-wiki [[Jamii:Wachezaji]] cfxa590v1ftnm5vpfti8wqxhmyc4tgk 1580769 1580762 2026-07-20T14:02:13Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa umeelekezwa kwenda [[Jamii:Wachezaji mpira wa Italia]] 1580769 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Jamii:Wachezaji mpira wa Italia]] s1qw6cga1tltymtemxloc613wgavnws Jamii:Makocha wa mpira wa miguu wa Italia 14 242423 1580763 2026-07-20T13:50:09Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Jamii:Makocha]]' 1580763 wikitext text/x-wiki [[Jamii:Makocha]] na0mog843fvkv6ycp2jw2amrsavngp3 1580771 1580763 2026-07-20T14:03:43Z Riccardo Riccioni 452 1580771 wikitext text/x-wiki [[Jamii:Makocha]] [[Jamii:watu wa Italia|K]] 8yjns2sbhh903fjik70fg5zkbpx5wkf Alyne Dumas Lee 0 242424 1580765 2026-07-20T13:52:07Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1580765 wikitext text/x-wiki '''Alyne Dumas Lee''' (Machi 22, 1903 – Machi 30, 1970) alikuwa mwimbaji wa pekee (soloist) wa [[Marekani]] mwenye sauti ya ''lyric soprano''.<ref>{{Cite web|title=Alyne Dumas Lee (1903-1970)|url=https://blackpast.org/african-american-history/lee-alyne-dumas-1903-1970/|work=BlackPast.org|date=2018-11-07|accessdate=2026-07-20|language=en-US|author=Benjamin Baker}}</ref><ref>{{Cite web|title=Alyne Dumas Lee|url=http://www.iamaonline.com/Bio/Alyne_Dumas_Lee.htm|work=www.iamaonline.com|accessdate=2026-07-20}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Waliozaliwa 1903]] [[Jamii:Waliofariki 1970]] [[Jamii:Wanamuziki wa Marekani]] o73pifslgmexnex9156ut6xju3r92ej 1580772 1580765 2026-07-20T14:04:27Z Riccardo Riccioni 452 1580772 wikitext text/x-wiki '''Alyne Dumas Lee''' (Machi 22, 1903 – Machi 30, 1970) alikuwa mwimbaji wa pekee (soloist) wa [[Marekani]] mwenye sauti ya ''lyric soprano''.<ref>{{Cite web|title=Alyne Dumas Lee (1903-1970)|url=https://blackpast.org/african-american-history/lee-alyne-dumas-1903-1970/|work=BlackPast.org|date=2018-11-07|accessdate=2026-07-20|language=en-US|author=Benjamin Baker}}</ref><ref>{{Cite web|title=Alyne Dumas Lee|url=http://www.iamaonline.com/Bio/Alyne_Dumas_Lee.htm|work=www.iamaonline.com|accessdate=2026-07-20}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Waliozaliwa 1903]] [[Jamii:Waliofariki 1970]] [[Jamii:Waimbaji wa Marekani]] 6e6gcv2shu39v46hxmm7jxywizihifm 1580826 1580772 2026-07-20T19:15:03Z Don Malya 61486 1580826 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|jina=Alyne Dumas Lee|tarehe_ya_kuzaliwa=Machi 22, 1903|mahala_pa_kuzaliwa=Knoxville, Tennessee|tarehe ya kufa=Machi30, 1970 (Miaka 67)|kazi_yake=muimbaji wa soprano solo|picha=Portrait of Alyne Dumas Lee LCCN2004663195.jpg}} '''Alyne Dumas Lee''' (Machi 22, 1903 – Machi 30, 1970) alikuwa mwimbaji wa pekee (soloist) wa [[Marekani]] mwenye sauti ya ''lyric soprano''.<ref>{{Cite web|title=Alyne Dumas Lee (1903-1970)|url=https://blackpast.org/african-american-history/lee-alyne-dumas-1903-1970/|work=BlackPast.org|date=2018-11-07|accessdate=2026-07-20|language=en-US|author=Benjamin Baker}}</ref><ref>{{Cite web|title=Alyne Dumas Lee|url=http://www.iamaonline.com/Bio/Alyne_Dumas_Lee.htm|work=www.iamaonline.com|accessdate=2026-07-20}}</ref> == Wasifu == Lee alizaliwa mjini Knoxville, Tennessee, tarehe 22 Machi 1903. Alisoma katika Chuo cha Oakwood Junior na Taasisi ya Sanaa za [[Muziki]] ya Detroit. Miongoni mwa maonyesho yake muhimu ni onesho lake la kwanza mwaka 1948 katika Ukumbi wa Mihadhara wa Taasisi ya Sanaa ya Detroit, pamoja na onesho la mwaka 1952 katika Ukumbi wa Town Hall, jijini [[New York]]. Kuanzia mwaka 1966 hadi 1970, alikuwa msanii mkazi katika Chuo Kikuu cha Oakwood. Alikuwa ameolewa na John Frank Lee na alikuwa mshiriki hai wa [[Kanisa]] la Waadventista Wasabato. Lee alifariki tarehe 30 Machi 1970. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Waliozaliwa 1903]] [[Jamii:Waliofariki 1970]] [[Jamii:Waimbaji wa Marekani]] mdmuu749paalpcshhtp3bloq5lyb24d Penny Hodge 0 242425 1580766 2026-07-20T13:58:51Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1580766 wikitext text/x-wiki '''Penelope "Penny" Hodge''' (1920 – Julai 5, 2016) alikuwa mfanyakazi wa ofisi na [[mwanaharakati]] wa [[Kanada]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8EFw7_bh0YEC&pg=PA29|title=Women of Vision: The Story of the Canadian Negro Women's Association, 1951-1976|last=Hill|first=Lawrence|date=1996|publisher=Dundurn|isbn=978-1-895642-18-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=PENELOPE HODGE Obituary (2016) - Toronto Star|url=https://www.legacy.com/ca/obituaries/thestar/name/penelope-hodge-obituary?id=42331642|work=Legacy.com|accessdate=2026-07-20}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1920]] [[Jamii:Waliofariki 2016]] [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] [[Jamii:Wanaharakati wa Kanada]] lfbwreyx586soquk5i1bwpsssrrwd27 1580773 1580766 2026-07-20T14:04:54Z Riccardo Riccioni 452 1580773 wikitext text/x-wiki '''Penelope "Penny" Hodge''' (1920 – Julai 5, 2016) alikuwa mfanyakazi wa ofisi na [[mwanaharakati]] wa [[Kanada]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8EFw7_bh0YEC&pg=PA29|title=Women of Vision: The Story of the Canadian Negro Women's Association, 1951-1976|last=Hill|first=Lawrence|date=1996|publisher=Dundurn|isbn=978-1-895642-18-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=PENELOPE HODGE Obituary (2016) - Toronto Star|url=https://www.legacy.com/ca/obituaries/thestar/name/penelope-hodge-obituary?id=42331642|work=Legacy.com|accessdate=2026-07-20}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1920]] [[Jamii:Waliofariki 2016]] [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] [[Jamii:Wanaharakati wa Kanada]] e4kdm592457a7xz3yt6l0jyedy6t7yr 1580801 1580773 2026-07-20T15:26:28Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1580801 wikitext text/x-wiki '''Penelope "Penny" Hodge''' (1920 – Julai 5, 2016) alikuwa mfanyakazi wa ofisi na [[mwanaharakati]] wa [[Kanada]].<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=8EFw7_bh0YEC&pg=PA29|title=Women of Vision: The Story of the Canadian Negro Women's Association, 1951-1976|last=Hill|first=Lawrence|date=1996|publisher=Dundurn|isbn=978-1-895642-18-6|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=PENELOPE HODGE Obituary (2016) - Toronto Star|url=https://www.legacy.com/ca/obituaries/thestar/name/penelope-hodge-obituary?id=42331642|work=Legacy.com|accessdate=2026-07-20}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1920]] [[Jamii:Waliofariki 2016]] [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] [[Jamii:Wanaharakati wa Kanada]] aqzeddxja7884wdqkdgq8cmacjn4uy7 1580827 1580801 2026-07-20T19:18:00Z Don Malya 61486 1580827 wikitext text/x-wiki '''Penelope "Penny" Hodge''' (1920 – Julai 5, 2016) alikuwa mfanyakazi wa ofisi na [[mwanaharakati]] wa [[Kanada]].<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=8EFw7_bh0YEC&pg=PA29|title=Women of Vision: The Story of the Canadian Negro Women's Association, 1951-1976|last=Hill|first=Lawrence|date=1996|publisher=Dundurn|isbn=978-1-895642-18-6|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=PENELOPE HODGE Obituary (2016) - Toronto Star|url=https://www.legacy.com/ca/obituaries/thestar/name/penelope-hodge-obituary?id=42331642|work=Legacy.com|accessdate=2026-07-20}}</ref> == Maisha na kazi == Penelope Hodge, ambaye jina lake la kuzaliwa lilikuwa Penelope Anderson, alikuwa binti wa Martin Anderson, mhubiri wa [[Kanisa]] la Baptisti, na Alfaretta Berry, [[mwalimu]]. Alizaliwa mjini Digby, Nova Scotia, na alikulia katika shamba huko Yarmouth. Hodge alipata [[elimu]] katika shule ya umma iliyokuwa imegawanywa kwa misingi ya rangi. Baada ya kuhitimu elimu ya sekondari, alisoma katika chuo cha ualimu huko Truro. Baada ya kufundisha kwa miaka miwili, aliajiriwa kama karani katika Baraza la Kitaifa la Utafiti la Kanada mjini Ottawa. Baada ya miaka mitatu, alihamia Toronto, ambako alifanya kazi kwa muda mfupi katika Chama cha Vijana Wanawake wa Kikristo (YWCA), kisha akawa karani katika Shirika la Utangazaji la Kanada (CBC) hadi alipostaafu mwaka 1986. Mnamo mwaka 1952 hivi, alijiunga na Chama cha Wanawake Weusi wa [[Kanada]] (CANEWA), ambacho baadaye kilijulikana kama Bunge la Wanawake Weusi wa Kanada. Alihudumu kwanza kama mweka hazina, kisha makamu wa rais, kabla ya kuwa rais mwaka 1956. Hodge pia alitoa msaada wa kiutawala kwa kujitolea katika Jumuiya ya Historia ya Weusi ya Ontario na alihudumu kama mwanahistoria wa Kanisa la Kwanza la Baptisti huko Toronto. Aliolewa mara mbili: kwanza na Rupert Hodge, na baadaye na Bw. LaVaughn. Mwaka 2012, alitunukiwa Tuzo ya Mary Matilda Winslow na Jumuiya ya Historia ya Weusi ya Ontario.<ref>{{Citation|title=Honour bestowed - My Town Crier|date=2012-02-14|url=http://mytowncrier.ca/news/honour-bestowed/|work=My Town Crier|language=en-US|access-date=2026-07-20}}</ref> Alifariki akiwa na umri wa miaka 96 akiwa hospitalini. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1920]] [[Jamii:Waliofariki 2016]] [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] [[Jamii:Wanaharakati wa Kanada]] 58ixge1im4omoh5h4jau5sb9ivrvfdk 1581183 1580827 2026-07-23T06:57:10Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581183 wikitext text/x-wiki '''Penelope "Penny" Hodge''' (1920 – Julai 5, 2016) alikuwa mfanyakazi wa ofisi na [[mwanaharakati]] wa [[Kanada]].<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=8EFw7_bh0YEC&pg=PA29|title=Women of Vision: The Story of the Canadian Negro Women's Association, 1951-1976|last=Hill|first=Lawrence|date=1996|publisher=Dundurn|isbn=978-1-895642-18-6|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=PENELOPE HODGE Obituary (2016) - Toronto Star|url=https://www.legacy.com/ca/obituaries/thestar/name/penelope-hodge-obituary?id=42331642|work=Legacy.com|accessdate=2026-07-20}}</ref> == Maisha na kazi == Penelope Hodge, ambaye jina lake la kuzaliwa lilikuwa Penelope Anderson, alikuwa binti wa Martin Anderson, mhubiri wa [[Kanisa]] la Baptisti, na Alfaretta Berry, [[mwalimu]]. Alizaliwa mjini Digby, Nova Scotia, na alikulia katika shamba huko Yarmouth. Hodge alipata [[elimu]] katika shule ya umma iliyokuwa imegawanywa kwa misingi ya rangi. Baada ya kuhitimu elimu ya sekondari, alisoma katika chuo cha ualimu huko Truro. Baada ya kufundisha kwa miaka miwili, aliajiriwa kama karani katika Baraza la Kitaifa la Utafiti la Kanada mjini Ottawa. Baada ya miaka mitatu, alihamia Toronto, ambako alifanya kazi kwa muda mfupi katika Chama cha Vijana Wanawake wa Kikristo (YWCA), kisha akawa karani katika Shirika la Utangazaji la Kanada (CBC) hadi alipostaafu mwaka 1986. Mnamo mwaka 1952 hivi, alijiunga na Chama cha Wanawake Weusi wa [[Kanada]] (CANEWA), ambacho baadaye kilijulikana kama Bunge la Wanawake Weusi wa Kanada. Alihudumu kwanza kama mweka hazina, kisha makamu wa rais, kabla ya kuwa rais mwaka 1956. Hodge pia alitoa msaada wa kiutawala kwa kujitolea katika Jumuiya ya Historia ya Weusi ya Ontario na alihudumu kama mwanahistoria wa Kanisa la Kwanza la Baptisti huko Toronto. Aliolewa mara mbili: kwanza na Rupert Hodge, na baadaye na Bw. LaVaughn. Mwaka 2012, alitunukiwa Tuzo ya Mary Matilda Winslow na Jumuiya ya Historia ya Weusi ya Ontario.<ref>{{Citation|title=Honour bestowed - My Town Crier|date=2012-02-14|url=http://mytowncrier.ca/news/honour-bestowed/|work=My Town Crier|language=en-US|access-date=2026-07-20|archive-date=2017-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206104022/http://mytowncrier.ca/news/honour-bestowed/|url-status=dead}}</ref> Alifariki akiwa na umri wa miaka 96 akiwa hospitalini. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1920]] [[Jamii:Waliofariki 2016]] [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] [[Jamii:Wanaharakati wa Kanada]] 592mc5f4rcr6yax1pbrbkb6jcrtuw6h Ugo 0 242426 1580781 2026-07-20T14:28:49Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Picha:Claustro-Monasterio_Santa_Teresa_de_Jesús.JPG|thumb|[[Masista]] [[Wakarmeli Peku]] wakisali ndani ya ugo.]] '''Ugo''' ni eneo lililozungukwa na [[ukuta]], [[Mti|miti]] au [[Kifaa|vifaa]] vingine vilivyochimbiwa au kujengwa kulizunguka eneo hilo ili kuzuia wasiohusika wasiweze kuingia kwa urahisi. Katika [[Kanisa Katoliki]] [[nyumba]] zote za [[mtawa|kitawa]] zinatakiwa na [[sheria za Kanisa]]<ref>[https://www.vatican.va/roman_curia/congregations...' 1580781 wikitext text/x-wiki [[Picha:Claustro-Monasterio_Santa_Teresa_de_Jesús.JPG|thumb|[[Masista]] [[Wakarmeli Peku]] wakisali ndani ya ugo.]] '''Ugo''' ni eneo lililozungukwa na [[ukuta]], [[Mti|miti]] au [[Kifaa|vifaa]] vingine vilivyochimbiwa au kujengwa kulizunguka eneo hilo ili kuzuia wasiohusika wasiweze kuingia kwa urahisi. Katika [[Kanisa Katoliki]] [[nyumba]] zote za [[mtawa|kitawa]] zinatakiwa na [[sheria za Kanisa]]<ref>[https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/ccscrlife/documents/rc_con_ccscrlife_doc_13051999_verbi-sponsa_en.html VATICAN: ''Verbi Sponsa'' - Instruction on the Contemplative Life and on the Enclosure of Nuns]</ref><ref name="Code of Canon Law">The Code of Canon Law, Canon 667 ff.<cite> English translation copyright 1983 The Canon Law Society Trust</cite> {{cite web |url=http://www.deacons.net/Canon_Law/cci.htm |title=Code of Canon Law Index |access-date=17 June 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060619055307/http://www.deacons.net/Canon_Law/cci.htm |archive-date=19 June 2006 }}</ref><ref>''Codex Iuris Canonici'' Can. 637, § 4</ref> kuwa na ugo (kwa [[Kilatini]]: ''clausura'') kwa lengo la kuzuia hasa watu wa [[jinsia]] tofauti ili kulinda [[usafi wa moyo]], lakini pia watu wa jinsia ileile ya wakazi ili kulinda [[kimya]] na hali ya [[sala]]. Taratibu zake zinatofautiana kadiri ya [[karama]] na [[katiba]] za [[shirika]] husika<ref>Second Vatican Council, [https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_decree_19651028_perfectae-caritatis_en.html Decree on the Adaptation and Renewal of Religious Life], section 7, published on 28 October 1965, accessed on 27 December 2025</ref>. Zaidi ya hayo, mashirika ya [[Mmonaki|wamonaki]] [[Mwanamke|wanawake]]<ref>{{Cite news|url=https://www.catholiceducation.org/en/culture/catholic-contributions/the-meaning-of-the-terms-nun-sister-monk-priest-and-brother.html|title=The Meaning of the Terms Nun, Sister, Monk, Priest, and Brother|last=Saunders|first=William|date=2003|work=Catholic Education Resource Center|access-date=2018-05-28|language=en-gb}}</ref> yanatakiwa kufuata masharti maalumu kuhusu ugo yaliyopangwa na [[Papa]]https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/ccscrlife/documents/rc_con_ccscrlife_doc_13051999_verbi-sponsa_en.html. == Tanbihi == {{Reflist}} == Viungo vya nje == * [https://cloisteredlife.com/introduction What is a Cloistered Nun? – an introduction to contemplative life] * [https://cloisteredlife.com/mens-communities Cloistered contemplative monks – the contemplative men's monasteries] * [https://www.newadvent.org/cathen/12748b.htm New Advent Encyclopaedia on ''Religious Life''] * [https://www.newadvent.org/cathen/11164a.htm New Advent Encyclopaedia III ff. on ''Nuns, properly so called''] * {{CathEncy|wstitle=Contemplative Life}} {{mbegu-Ukristo}} [[Jamii:Mashirika ya kitawa]] owdh0zahdxy56kn08ocl1c8qzierlk1 1580848 1580781 2026-07-20T23:27:53Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1580848 wikitext text/x-wiki [[Picha:Claustro-Monasterio_Santa_Teresa_de_Jesús.JPG|thumb|[[Masista]] [[Wakarmeli Peku]] wakisali ndani ya ugo.]] '''Ugo''' ni eneo lililozungukwa na [[ukuta]], [[Mti|miti]] au [[Kifaa|vifaa]] vingine vilivyochimbiwa au kujengwa kulizunguka eneo hilo ili kuzuia wasiohusika wasiweze kuingia kwa urahisi. Katika [[Kanisa Katoliki]] [[nyumba]] zote za [[mtawa|kitawa]] zinatakiwa na [[sheria za Kanisa]]<ref>[https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/ccscrlife/documents/rc_con_ccscrlife_doc_13051999_verbi-sponsa_en.html VATICAN: ''Verbi Sponsa'' - Instruction on the Contemplative Life and on the Enclosure of Nuns]</ref><ref name="Code of Canon Law">The Code of Canon Law, Canon 667 ff.<cite> English translation copyright 1983 The Canon Law Society Trust</cite> {{cite web |url=http://www.deacons.net/Canon_Law/cci.htm |title=Code of Canon Law Index |access-date=17 June 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060619055307/http://www.deacons.net/Canon_Law/cci.htm |archive-date=19 June 2006 }}</ref><ref>''Codex Iuris Canonici'' Can. 637, § 4</ref> kuwa na ugo (kwa [[Kilatini]]: ''clausura'') kwa lengo la kuzuia hasa watu wa [[jinsia]] tofauti ili kulinda [[usafi wa moyo]], lakini pia watu wa jinsia ileile ya wakazi ili kulinda [[kimya]] na hali ya [[sala]]. Taratibu zake zinatofautiana kadiri ya [[karama]] na [[katiba]] za [[shirika]] husika<ref>Second Vatican Council, [https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_decree_19651028_perfectae-caritatis_en.html Decree on the Adaptation and Renewal of Religious Life], section 7, published on 28 October 1965, accessed on 27 December 2025</ref>. Zaidi ya hayo, mashirika ya [[Mmonaki|wamonaki]] [[Mwanamke|wanawake]]<ref>{{Rejea habari|url=https://www.catholiceducation.org/en/culture/catholic-contributions/the-meaning-of-the-terms-nun-sister-monk-priest-and-brother.html|title=The Meaning of the Terms Nun, Sister, Monk, Priest, and Brother|last=Saunders|first=William|date=2003|work=Catholic Education Resource Center|access-date=2018-05-28|language=en-gb}}</ref> yanatakiwa kufuata masharti maalumu kuhusu ugo yaliyopangwa na [[Papa]]https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/ccscrlife/documents/rc_con_ccscrlife_doc_13051999_verbi-sponsa_en.html. == Tanbihi == {{Reflist}} == Viungo vya nje == * [https://cloisteredlife.com/introduction What is a Cloistered Nun? – an introduction to contemplative life] * [https://cloisteredlife.com/mens-communities Cloistered contemplative monks – the contemplative men's monasteries] * [https://www.newadvent.org/cathen/12748b.htm New Advent Encyclopaedia on ''Religious Life''] * [https://www.newadvent.org/cathen/11164a.htm New Advent Encyclopaedia III ff. on ''Nuns, properly so called''] * {{CathEncy|wstitle=Contemplative Life}} {{mbegu-Ukristo}} [[Jamii:Mashirika ya kitawa]] r73voli15s2rnxy1b8grk42t04hjyx5 Ukamilifu 0 242427 1580783 2026-07-20T14:30:45Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa umeelekezwa kwenda [[Ukamilifu wa Kikristo]] 1580783 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[ukamilifu wa Kikristo]] cq9y3t8qrt04n8xstcrskzf80yef6hs Ndugu Yunipero 0 242428 1580785 2026-07-20T14:35:54Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa umeelekezwa kwenda [[Juniper (Mfransisko)]] 1580785 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Juniper (Mfransisko)]] gej0ldxjugrhzbxa6i2y8b650p8emvl Andrei Gusev 0 242429 1580814 2026-07-20T17:42:12Z Amanich7 44301 from enWiki 1580814 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | jina = Andrei Evgenievich Gusev | picha = Andrei Gusev.jpg | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = 27 October 1952 | mahala_pa_kuzaliwa = Moscow, Soviet Union | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | majina_mengine = Андрей Евгеньевич Гусев (Kirusi) | anafahamika kwa = | kazi_yake = mwandishi | nchi = Urusi }} <br>'''Andrei Evgenievich Gusev''' (kwa Kirusi Андрей Евгеньевич Гусев; alizaliwa 27 Oktoba 1952) ni mwandishi wa urusi na mwandishi wa habari. Tangu 1993 Andrei Gusev amekuwa mhariri mkuu wa "[[:en:New Medical Gazette|New Medical Gazette]]" (iliyochapishwa kwa kirusi). Kama mwandishi wa habari, alifanya Kazi kwa Gazeti La Moskovsky Komsomolets, kisha alikuwa mwandishi maalum Wa Rossiyskaya Gazeta, mhariri na mtangazaji wa programu katika kampuni ya televisheni Na redio Ya Resonance (Ostankino) na mhariri katika Shirika la Habari La Interfax. Tangu 2000, Andrei Gusev amekuwa mwenyekiti waк bodi ya Wakfu wa Moscow Union of Literary Figures. Andrei Gusev ndiye mwandishi wa vitabu nane vya nathari. Riwaya zake maarufu ni ''Consummation in Mombasa (2017),<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=5 November 2020 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 ''“Consummation in Mombasa”''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609223657/https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 |date=9 June 2020 }} — in Lady’s Club, 2017 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by Andrei Gusev, 2017. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=4 August 2020 }}</ref> Once in Malindi (2021),<ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''“Once in Malindi”''] on Proza.ru, 2021 {{in lang|ru}}</ref> The Non-Returnee (2022),''<ref>[https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm Review of ''“Невозвращенец”'' (“The Non-Returnee”)] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2023</ref><ref> [https://proza.ru/2022/07/19/1220 ''«Невозвращенец»'' (“The Non-Returnee”)] by Andrei Gusev, 2022</ref> ''[[:en:The World According to Novikoff|The World According to Novikoff]]'' na ''[[:en:Mister Novelist|Mister Novelist]]''. == Marejeo == <references /> {{BD|1952|}} [[Jamii:Waandishi wa Urusi]] 9oh1ifjnmal1r3ac5lvkuoicdx7wwfo 1580818 1580814 2026-07-20T18:03:59Z Amanich7 44301 /* Marejeo */ 1580818 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | jina = Andrei Evgenievich Gusev | picha = Andrei Gusev.jpg | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = 27 October 1952 | mahala_pa_kuzaliwa = Moscow, Soviet Union | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | majina_mengine = Андрей Евгеньевич Гусев (Kirusi) | anafahamika kwa = | kazi_yake = mwandishi | nchi = Urusi }} <br>'''Andrei Evgenievich Gusev''' (kwa Kirusi Андрей Евгеньевич Гусев; alizaliwa 27 Oktoba 1952) ni mwandishi wa urusi na mwandishi wa habari. Tangu 1993 Andrei Gusev amekuwa mhariri mkuu wa "[[:en:New Medical Gazette|New Medical Gazette]]" (iliyochapishwa kwa kirusi). Kama mwandishi wa habari, alifanya Kazi kwa Gazeti La Moskovsky Komsomolets, kisha alikuwa mwandishi maalum Wa Rossiyskaya Gazeta, mhariri na mtangazaji wa programu katika kampuni ya televisheni Na redio Ya Resonance (Ostankino) na mhariri katika Shirika la Habari La Interfax. Tangu 2000, Andrei Gusev amekuwa mwenyekiti waк bodi ya Wakfu wa Moscow Union of Literary Figures. Andrei Gusev ndiye mwandishi wa vitabu nane vya nathari. Riwaya zake maarufu ni ''Consummation in Mombasa (2017),<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=5 November 2020 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 ''“Consummation in Mombasa”''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609223657/https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 |date=9 June 2020 }} — in Lady’s Club, 2017 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by Andrei Gusev, 2017. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=4 August 2020 }}</ref> Once in Malindi (2021),<ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''“Once in Malindi”''] on Proza.ru, 2021 {{in lang|ru}}</ref> The Non-Returnee (2022),''<ref>[https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm Review of ''“Невозвращенец”'' (“The Non-Returnee”)] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2023</ref><ref> [https://proza.ru/2022/07/19/1220 ''«Невозвращенец»'' (“The Non-Returnee”)] by Andrei Gusev, 2022</ref> ''[[:en:The World According to Novikoff|The World According to Novikoff]]'' na ''[[:en:Mister Novelist|Mister Novelist]]''. == Marejeo == <references /> {{DEFAULTSORT:Gusev, Andrei}} {{BD|1952|}} [[Jamii:Waandishi wa Urusi]] 2jr85v0lro9ul2p0oxwquhn21bv4mat 1580821 1580818 2026-07-20T18:19:02Z Amanich7 44301 /* Marejeo */ 1580821 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | jina = Andrei Evgenievich Gusev | picha = Andrei Gusev.jpg | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = 27 October 1952 | mahala_pa_kuzaliwa = Moscow, Soviet Union | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | majina_mengine = Андрей Евгеньевич Гусев (Kirusi) | anafahamika kwa = | kazi_yake = mwandishi | nchi = Urusi }} <br>'''Andrei Evgenievich Gusev''' (kwa Kirusi Андрей Евгеньевич Гусев; alizaliwa 27 Oktoba 1952) ni mwandishi wa urusi na mwandishi wa habari. Tangu 1993 Andrei Gusev amekuwa mhariri mkuu wa "[[:en:New Medical Gazette|New Medical Gazette]]" (iliyochapishwa kwa kirusi). Kama mwandishi wa habari, alifanya Kazi kwa Gazeti La Moskovsky Komsomolets, kisha alikuwa mwandishi maalum Wa Rossiyskaya Gazeta, mhariri na mtangazaji wa programu katika kampuni ya televisheni Na redio Ya Resonance (Ostankino) na mhariri katika Shirika la Habari La Interfax. Tangu 2000, Andrei Gusev amekuwa mwenyekiti waк bodi ya Wakfu wa Moscow Union of Literary Figures. Andrei Gusev ndiye mwandishi wa vitabu nane vya nathari. Riwaya zake maarufu ni ''Consummation in Mombasa (2017),<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=5 November 2020 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 ''“Consummation in Mombasa”''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609223657/https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 |date=9 June 2020 }} — in Lady’s Club, 2017 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by Andrei Gusev, 2017. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=4 August 2020 }}</ref> Once in Malindi (2021),<ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''“Once in Malindi”''] on Proza.ru, 2021 {{in lang|ru}}</ref> The Non-Returnee (2022),''<ref>[https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm Review of ''“Невозвращенец”'' (“The Non-Returnee”)] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2023</ref><ref> [https://proza.ru/2022/07/19/1220 ''«Невозвращенец»'' (“The Non-Returnee”)] by Andrei Gusev, 2022</ref> ''[[:en:The World According to Novikoff|The World According to Novikoff]]'' na ''[[:en:Mister Novelist|Mister Novelist]]''. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi-Ulaya}} {{DEFAULTSORT:Gusev, Andrei}} {{BD|1952|}} [[Jamii:Waandishi wa Urusi]] df31q5npd0hrli36r390js08efwk4zz 1580822 1580821 2026-07-20T18:20:49Z Amanich7 44301 1580822 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | jina = Andrei Evgenievich Gusev | picha = Andrei Gusev.jpg | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = 27 October 1952 | mahala_pa_kuzaliwa = Moscow, Soviet Union | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | majina_mengine = Андрей Евгеньевич Гусев (Kirusi) | anafahamika kwa = | kazi_yake = mwandishi | nchi = Urusi }} <br>'''Andrei Evgenievich Gusev''' (kwa Kirusi Андрей Евгеньевич Гусев; alizaliwa 27 Oktoba 1952) ni mwandishi wa urusi na mwandishi wa habari. Tangu 1993 Andrei Gusev amekuwa mhariri mkuu wa "[[:en:New Medical Gazette|New Medical Gazette]]" (iliyochapishwa kwa kirusi). Kama mwandishi wa habari, alifanya Kazi kwa Gazeti La Moskovsky Komsomolets, kisha alikuwa mwandishi maalum Wa Rossiyskaya Gazeta, mhariri na mtangazaji wa programu katika kampuni ya televisheni Na redio Ya Resonance (Ostankino) na mhariri katika Shirika la Habari La Interfax. Tangu 2000, Andrei Gusev amekuwa mwenyekiti waк bodi ya Wakfu wa Moscow Union of Literary Figures. Andrei Gusev ndiye mwandishi wa vitabu nane vya nathari. Riwaya zake maarufu ni ''Consummation in Mombasa (2017),<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=5 November 2020 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 ''“Consummation in Mombasa”''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609223657/https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 |date=9 June 2020 }} — in Lady’s Club, 2017 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by Andrei Gusev, 2017. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=4 August 2020 }}</ref> Once in Malindi (2021),<ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''“Once in Malindi”''] on Proza.ru, 2021 {{in lang|ru}}</ref> The Non-Returnee (2022),''<ref>[https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm Review of ''“Невозвращенец”'' (“The Non-Returnee”)] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2023</ref><ref> [https://proza.ru/2022/07/19/1220 ''«Невозвращенец»'' (“The Non-Returnee”)] by Andrei Gusev, 2022</ref> ''[[:en:The World According to Novikoff|The World According to Novikoff]]'' na ''[[:en:Mister Novelist|Mister Novelist]]''. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi-Ulaya}} {{DEFAULTSORT:Gusev, Andrei}} {{BD|1952|}} [[Jamii:Waandishi wa Urusi]] lc31r3jiz81frz6c5y43uys16vmhm8f 1580823 1580822 2026-07-20T18:27:31Z Amanich7 44301 1580823 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | jina = Andrei Evgenievich Gusev | picha = Andrei Gusev.jpg | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = 27 October 1952 | mahala_pa_kuzaliwa = Moscow, Soviet Union | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | majina_mengine = Андрей Евгеньевич Гусев (Kirusi) | anafahamika kwa = | kazi_yake = mwandishi | nchi = Urusi }} <br>'''Andrei Evgenievich Gusev''' (kwa Kirusi: Андрей Евгеньевич Гусев; alizaliwa 27 Oktoba 1952) ni mwandishi wa urusi na mwandishi wa habari. Tangu 1993 Andrei Gusev amekuwa mhariri mkuu wa "[[:en:New Medical Gazette|New Medical Gazette]]" (iliyochapishwa kwa kirusi). Kama mwandishi wa habari, alifanya Kazi kwa Gazeti La Moskovsky Komsomolets, kisha alikuwa mwandishi maalum Wa Rossiyskaya Gazeta, mhariri na mtangazaji wa programu katika kampuni ya televisheni Na redio Ya Resonance (Ostankino) na mhariri katika Shirika la Habari La Interfax. Tangu 2000, Andrei Gusev amekuwa mwenyekiti waк bodi ya Wakfu wa Moscow Union of Literary Figures. Andrei Gusev ndiye mwandishi wa vitabu nane vya nathari. Riwaya zake maarufu ni ''Consummation in Mombasa (2017),<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=5 November 2020 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 ''“Consummation in Mombasa”''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609223657/https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 |date=9 June 2020 }} — in Lady’s Club, 2017 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by Andrei Gusev, 2017. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=4 August 2020 }}</ref> Once in Malindi (2021),<ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''“Once in Malindi”''] on Proza.ru, 2021 {{in lang|ru}}</ref> The Non-Returnee (2022),''<ref>[https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm Review of ''“Невозвращенец”'' (“The Non-Returnee”)] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2023</ref><ref> [https://proza.ru/2022/07/19/1220 ''«Невозвращенец»'' (“The Non-Returnee”)] by Andrei Gusev, 2022</ref> ''[[:en:The World According to Novikoff|The World According to Novikoff]]'' na ''[[:en:Mister Novelist|Mister Novelist]]''. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi-Ulaya}} {{DEFAULTSORT:Gusev, Andrei}} {{BD|1952|}} [[Jamii:Waandishi wa Urusi]] ablnzcf3trk4slm51xzy4kk3pfzb38b 1580935 1580823 2026-07-21T10:34:54Z Riccardo Riccioni 452 1580935 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | jina = Andrei Evgenievich Gusev | picha = Andrei Gusev.jpg | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = 27 October 1952 | mahala_pa_kuzaliwa = Moscow, Soviet Union | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | majina_mengine = Андрей Евгеньевич Гусев (Kirusi) | anafahamika kwa = | kazi_yake = mwandishi | nchi = Urusi }} '''Andrei Evgenievich Gusev''' (kwa Kirusi: Андрей Евгеньевич Гусев; alizaliwa 27 Oktoba 1952) ni mwandishi na mwandishi wa habari wa Urusi. Tangu 1993 Andrei Gusev amekuwa mhariri mkuu wa "[[:en:New Medical Gazette|New Medical Gazette]]" (iliyochapishwa kwa kirusi). Kama mwandishi wa habari, alifanya Kazi kwa Gazeti La Moskovsky Komsomolets, kisha alikuwa mwandishi maalum Wa Rossiyskaya Gazeta, mhariri na mtangazaji wa programu katika kampuni ya televisheni Na redio Ya Resonance (Ostankino) na mhariri katika Shirika la Habari La Interfax. Tangu 2000, Andrei Gusev amekuwa mwenyekiti waк bodi ya Wakfu wa Moscow Union of Literary Figures. Andrei Gusev ndiye mwandishi wa vitabu nane vya nathari. Riwaya zake maarufu ni ''Consummation in Mombasa (2017),<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=5 November 2020 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 ''“Consummation in Mombasa”''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609223657/https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 |date=9 June 2020 }} — in Lady’s Club, 2017 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by Andrei Gusev, 2017. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=4 August 2020 }}</ref> Once in Malindi (2021),<ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''“Once in Malindi”''] on Proza.ru, 2021 {{in lang|ru}}</ref> The Non-Returnee (2022),''<ref>[https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm Review of ''“Невозвращенец”'' (“The Non-Returnee”)] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2023</ref><ref> [https://proza.ru/2022/07/19/1220 ''«Невозвращенец»'' (“The Non-Returnee”)] by Andrei Gusev, 2022</ref> ''[[:en:The World According to Novikoff|The World According to Novikoff]]'' na ''[[:en:Mister Novelist|Mister Novelist]]''. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi-Ulaya}} {{DEFAULTSORT:Gusev, Andrei}} {{BD|1952|}} [[Jamii:Waandishi wa Urusi]] bhxp6lagfa3qa549ll2td656zxseq6j 1581146 1580935 2026-07-22T18:34:27Z Amanich7 44301 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581146 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | jina = Andrei Evgenievich Gusev | picha = Andrei Gusev.jpg | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = 27 October 1952 | mahala_pa_kuzaliwa = Moscow, Soviet Union | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | majina_mengine = Андрей Евгеньевич Гусев (Kirusi) | anafahamika kwa = | kazi_yake = mwandishi | nchi = Urusi }} '''Andrei Evgenievich Gusev''' (kwa Kirusi: Андрей Евгеньевич Гусев; alizaliwa 27 Oktoba 1952) ni mwandishi na mwandishi wa habari wa Urusi. Tangu 1993 Andrei Gusev amekuwa mhariri mkuu wa "[[:en:New Medical Gazette|New Medical Gazette]]" (iliyochapishwa kwa kirusi). Kama mwandishi wa habari, alifanya Kazi kwa Gazeti La Moskovsky Komsomolets, kisha alikuwa mwandishi maalum Wa Rossiyskaya Gazeta, mhariri na mtangazaji wa programu katika kampuni ya televisheni Na redio Ya Resonance (Ostankino) na mhariri katika Shirika la Habari La Interfax. Tangu 2000, Andrei Gusev amekuwa mwenyekiti waк bodi ya Wakfu wa Moscow Union of Literary Figures. Andrei Gusev ndiye mwandishi wa vitabu nane vya nathari. Riwaya zake maarufu ni ''Consummation in Mombasa (2017),<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=5 November 2020 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 ''“Consummation in Mombasa”''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609223657/https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 |date=9 June 2020 }} — in Lady’s Club, 2017 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by Andrei Gusev, 2017. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=4 August 2020 }}</ref> Once in Malindi (2021),<ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] {{Wayback|url=http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm |date=20211222073306 }} on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''“Once in Malindi”''] {{Wayback|url=https://proza.ru/2020/08/15/2 |date=20201016190338 }} on Proza.ru, 2021 {{in lang|ru}}</ref> The Non-Returnee (2022),''<ref>[https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm Review of ''“Невозвращенец”'' (“The Non-Returnee”)] {{Wayback|url=https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm |date=20250812022732 }} on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2023</ref><ref>[https://proza.ru/2022/07/19/1220 ''«Невозвращенец»'' (“The Non-Returnee”)] {{Wayback|url=https://proza.ru/2022/07/19/1220 |date=20260206150815 }} by Andrei Gusev, 2022</ref> ''[[:en:The World According to Novikoff|The World According to Novikoff]]'' na ''[[:en:Mister Novelist|Mister Novelist]]''. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi-Ulaya}} {{DEFAULTSORT:Gusev, Andrei}} {{BD|1952|}} [[Jamii:Waandishi wa Urusi]] oeadr44242ejxkbf50fl4o1iu2oavdp 1581147 1581146 2026-07-22T18:41:34Z Amanich7 44301 small correction after IABot. 1581147 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | jina = Andrei Evgenievich Gusev | picha = Andrei Gusev.jpg | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = 27 October 1952 | mahala_pa_kuzaliwa = Moscow, Soviet Union | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | majina_mengine = Андрей Евгеньевич Гусев (Kirusi) | anafahamika kwa = | kazi_yake = mwandishi | nchi = Urusi }} '''Andrei Evgenievich Gusev''' (kwa Kirusi: Андрей Евгеньевич Гусев; alizaliwa 27 Oktoba 1952) ni mwandishi na mwandishi wa habari wa Urusi. Tangu 1993 Andrei Gusev amekuwa mhariri mkuu wa "[[:en:New Medical Gazette|New Medical Gazette]]" (iliyochapishwa kwa kirusi). Kama mwandishi wa habari, alifanya Kazi kwa Gazeti La Moskovsky Komsomolets, kisha alikuwa mwandishi maalum Wa Rossiyskaya Gazeta, mhariri na mtangazaji wa programu katika kampuni ya televisheni Na redio Ya Resonance (Ostankino) na mhariri katika Shirika la Habari La Interfax. Tangu 2000, Andrei Gusev amekuwa mwenyekiti waк bodi ya Wakfu wa Moscow Union of Literary Figures. Andrei Gusev ndiye mwandishi wa vitabu nane vya nathari. Riwaya zake maarufu ni ''Consummation in Mombasa (2017),<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=5 November 2020 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 ''“Consummation in Mombasa”''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609223657/https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 |date=9 June 2020 }} — in Lady’s Club, 2017 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by Andrei Gusev, 2017. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=4 August 2020 }}</ref> Once in Malindi (2021),<ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] {{Wayback|url=http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm |date=20211222073306 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''“Once in Malindi”''] {{Wayback|url=https://proza.ru/2020/08/15/2 |date=20201016190338 }} — on Proza.ru, 2021 {{in lang|ru}}</ref> The Non-Returnee (2022),''<ref>[https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm Review of ''“Невозвращенец”'' (“The Non-Returnee”)] {{Wayback|url=https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm |date=20250812022732 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2023</ref><ref>[https://proza.ru/2022/07/19/1220 ''«Невозвращенец»'' (“The Non-Returnee”)] by Andrei Gusev, 2022{{Wayback|url=https://proza.ru/2022/07/19/1220 |date=20260206150815 }}</ref> ''[[:en:The World According to Novikoff|The World According to Novikoff]]'' na ''[[:en:Mister Novelist|Mister Novelist]]''. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi-Ulaya}} {{DEFAULTSORT:Gusev, Andrei}} {{BD|1952|}} [[Jamii:Waandishi wa Urusi]] bie8uo8n6i4jvwx3gfazo4uxpmsuo82 1581148 1581147 2026-07-22T18:56:26Z Amanich7 44301 1581148 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | jina = Andrei Evgenievich Gusev | picha = Andrei Gusev.jpg | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = 27 October 1952 | mahala_pa_kuzaliwa = Moscow, Soviet Union | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | majina_mengine = Андрей Евгеньевич Гусев (Kirusi) | anafahamika kwa = | kazi_yake = mwandishi | nchi = Urusi }} '''Andrei Evgenievich Gusev''' (kwa Kirusi: Андрей Евгеньевич Гусев; alizaliwa 27 Oktoba 1952) ni mwandishi na mwandishi wa habari wa Urusi. Tangu 1993 Andrei Gusev amekuwa mhariri mkuu wa "[[:en:New Medical Gazette|New Medical Gazette]]" (iliyochapishwa kwa kirusi). Kama mwandishi wa habari, alifanya Kazi kwa Gazeti La Moskovsky Komsomolets, kisha alikuwa mwandishi maalum Wa Rossiyskaya Gazeta, mhariri na mtangazaji wa programu katika kampuni ya televisheni Na redio Ya Resonance (Ostankino) na mhariri katika Shirika la Habari La Interfax. Tangu 2000, Andrei Gusev amekuwa mwenyekiti waк bodi ya Wakfu wa Moscow Union of Literary Figures. Andrei Gusev ndiye mwandishi wa vitabu nane vya nathari. Riwaya zake maarufu ni ''Consummation in Mombasa (2017),<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=5 November 2020 }} — on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 ''“Consummation in Mombasa”''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609223657/https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 |date=9 June 2020 }} — in Lady’s Club, 2017 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by Andrei Gusev, 2017. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=4 August 2020 }}</ref> Once in Malindi (2021),<ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}. {{Wayback|url=http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm |date=20211222073306 }}</ref><ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''“Once in Malindi”''] on Proza.ru, 2021 {{in lang|ru}}. {{Wayback|url=https://proza.ru/2020/08/15/2 |date=20201016190338 }}</ref> The Non-Returnee (2022),''<ref>[https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm Review of ''“Невозвращенец”'' (“The Non-Returnee”)] on the site of public fund "Union of writers of Moscow", 2023. {{Wayback|url=https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm |date=20250812022732 }}</ref><ref>[https://proza.ru/2022/07/19/1220 ''«Невозвращенец»'' (“The Non-Returnee”)] by Andrei Gusev, 2022. {{Wayback|url=https://proza.ru/2022/07/19/1220 |date=20260206150815 }}</ref> ''[[:en:The World According to Novikoff|The World According to Novikoff]]'' na ''[[:en:Mister Novelist|Mister Novelist]]''. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi-Ulaya}} {{DEFAULTSORT:Gusev, Andrei}} {{BD|1952|}} [[Jamii:Waandishi wa Urusi]] 5gclh6k0zfdhbxr0cbizhh0zavebsxv 1581149 1581148 2026-07-22T19:16:10Z Amanich7 44301 1581149 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | jina = Andrei Evgenievich Gusev | picha = Andrei Gusev.jpg | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = 27 October 1952 | mahala_pa_kuzaliwa = Moscow, Soviet Union | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | majina_mengine = Андрей Евгеньевич Гусев (Kirusi) | anafahamika kwa = | kazi_yake = mwandishi | nchi = Urusi }} '''Andrei Evgenievich Gusev''' (kwa Kirusi: Андрей Евгеньевич Гусев; alizaliwa 27 Oktoba 1952) ni mwandishi na mwandishi wa habari wa Urusi. Tangu 1993 Andrei Gusev amekuwa mhariri mkuu wa "[[:en:New Medical Gazette|New Medical Gazette]]" (iliyochapishwa kwa kirusi). Kama mwandishi wa habari, alifanya Kazi kwa Gazeti La Moskovsky Komsomolets, kisha alikuwa mwandishi maalum Wa Rossiyskaya Gazeta, mhariri na mtangazaji wa programu katika kampuni ya televisheni Na redio Ya Resonance (Ostankino) na mhariri katika Shirika la Habari La Interfax. Tangu 2000, Andrei Gusev amekuwa mwenyekiti waк bodi ya Wakfu wa Moscow Union of Literary Figures. Andrei Gusev ndiye mwandishi wa vitabu nane vya nathari. Riwaya zake maarufu ni ''Consummation in Mombasa (2017),<ref>[http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm Review of ''"Consummation in Mombasa"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105203257/http://mliterature.narod.ru/In_Mombasa_.htm |date=5 November 2020 }} — on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2020 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 ''“Consummation in Mombasa”''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609223657/https://lady.webnice.ru/forum/viewtopic.php?t=22336 |date=9 June 2020 }} — in Lady’s Club, 2017 {{in lang|ru}}</ref><ref>[https://proza.ru/2017/07/30/28 «Консуммация в Момбасе»] by Andrei Gusev, 2017. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804015027/https://proza.ru/2017/07/30/28 |date=4 August 2020 }}.</ref> Once in Malindi (2021),<ref>[http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm Review of ''"Once in Malindi"''] on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2021 {{in lang|ru}}. {{Wayback|url=http://mliterature.narod.ru/Old_Novelist.htm |date=20211222073306 }}</ref><ref>[https://proza.ru/2020/08/15/2 ''“Once in Malindi”''] on Proza.ru, 2021 {{in lang|ru}}. {{Wayback|url=https://proza.ru/2020/08/15/2 |date=20201016190338 }}</ref> The Non-Returnee (2022),''<ref>[https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm Review of ''“Невозвращенец”'' (“The Non-Returnee”)] on the site of public fund "Union of Writers of Moscow", 2023. {{Wayback|url=https://mliterature.narod.ru/Remaining.htm |date=20250812022732 }}</ref><ref>[https://proza.ru/2022/07/19/1220 ''«Невозвращенец»'' (“The Non-Returnee”)] by Andrei Gusev, 2022. {{Wayback|url=https://proza.ru/2022/07/19/1220 |date=20260206150815 }}</ref> ''[[:en:The World According to Novikoff|The World According to Novikoff]]'' na ''[[:en:Mister Novelist|Mister Novelist]]''. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi-Ulaya}} {{DEFAULTSORT:Gusev, Andrei}} {{BD|1952|}} [[Jamii:Waandishi wa Urusi]] tsdv2mqemdmd1ac8clcx38h0f7k3ksq Abdillahi Nassir 0 242430 1580815 2026-07-20T17:44:16Z NANJ BHALO 90946 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1337752245|Abdillahi Nassir]]" 1580815 wikitext text/x-wiki  '''Abdilahi Nassir''' (1 Juni 1932 – 11 Januari 2022) alikuwa mwanazuoni wa Kiislamu wa madhehebu ya Shia kutoka Kenya aliyeishi Mombasa. Alilelewa katika madhehebu ya Sunni, lakini baadaye alisilimu na kujiunga na madhehebu ya Shia. Kufuatia Mapinduzi ya Kiislamu ya Iran, alijitambulisha hadharani kuwa mfuasi wa madhehebu ya '''Shia Ithnaashari (Twelver Shia)'''. == Maisha ya awali na elimu == Sheikh Abdillahi Nassir alizaliwa Mombasa tarehe 1 Juni 1932. Elimu yake ya awali ilianza katika madrasa alipokuwa na umri wa miaka minne, na aliendelea na masomo ya madrasa kuanzia mwaka 1936 hadi 1946. Sambamba na hayo, alipata elimu ya kawaida katika '''Arab Boys Primary School''' kuanzia mwaka 1941 hadi 1949. Baadaye alijiunga na '''Bet-el-Ras Teacher Training College''' huko Zanzibar, ambako alisoma kati ya mwaka 1950 na 1951. Baada ya kuhitimu masomo yake Zanzibar, alirejea Mombasa. == Kazi za awali == Baada ya kurejea Mombasa, alifundisha katika '''Arab Primary School''' kuanzia mwaka 1951 hadi 1954. Kutokana na matatizo ya kiafya, alistaafishwa kwa misingi ya afya. Baada ya kupata nafuu, alijiunga na '''Mombasa Institute of Muslim Education''', ambapo alifanya kazi kama karani wa hesabu na pia mwalimu wa dini wa muda kuanzia mwaka 1955 hadi 1957. Mwaka 1961 alichaguliwa kuwa mjumbe wa '''Legislative Council (LegCo)''' ya Kenya kabla ya uhuru, na alihudumu katika nafasi hiyo hadi mwaka 1963. Tarehe 28 Desemba 1961, Sheikh Abdilahi Nassir aliteuliwa na Waziri wa Elimu wa wakati huo, '''Daniel Toroitich arap Moi''', kuwa mmoja wa wajumbe wa '''Bodi ya Uchaguzi wa Bursari''', iliyokuwa na jukumu la kuishauri wizara kuhusu utoaji, uhuishaji au marekebisho ya bursari kwa kipindi cha miaka mitatu. Baadaye, tarehe 5 Oktoba 1962, Waziri wa Elimu wa wakati huo, '''Lawrence George Sagini''', alimteua kuwa mmoja wa wajumbe wa '''Baraza la Ushauri kuhusu Elimu ya Waarabu'''. Kuanzia mwaka 1964 hadi 1965, alikuwa mwanasiasa wa muda wote akiwa mjumbe wa '''Baraza Kuu la Utendaji la KANU''' katika Mkoa wa Pwani. Baadaye alifanya kazi katika '''BBC''' mjini Nairobi kama msimamizi wa matangazo ya Kiarabu na Kiswahili kuanzia mwaka 1965 hadi 1967. Baadaye alijiunga na '''Oxford University Press (OUP)''' na kufanya kazi kama mhariri wa Kiswahili katika tawi la Afrika Mashariki mjini Nairobi kuanzia mwaka 1967 hadi 1975. Alikuwa mhariri wa kwanza wa Kiswahili kuajiriwa na OUP. Nassir alichangia kwa kiasi kikubwa katika kuchapishwa kwa tafsiri za Kiswahili za '''Julius Caesar (Juliasi Kaisari)''' na '''The Merchant of Venice (Mabepari wa Venisi)''' zilizotafsiriwa na Julius Nyerere. Mwaka 1969 alihamishiwa ofisi ya OUP mjini Dar es Salaam, ambapo kwa kushirikiana na meneja '''Lucius Thonya''', alisaidia kuendeleza mpango muhimu na wenye mafanikio wa uchapishaji wa vitabu vya Kiswahili. Miradi hiyo iliifanya OUP kuwa tayari kukidhi mahitaji yaliyotokana na sera ya Julius Nyerere ya '''"Elimu ya Kujitegemea"''', pamoja na kuanzishwa kwa Kiswahili kama lugha ya kufundishia katika shule za Tanzania. Mwaka 1975, Sheikh Abdillahi Nassir aliondoka Oxford University Press na kuanzisha kampuni yake ya uchapishaji iliyoitwa '''Shungwaya Publishers Ltd'''. Hata hivyo, mwaka 1977 alialikwa kurejea OUP na kuteuliwa kuwa Meneja Mkuu wa tawi la Afrika Mashariki, nafasi aliyohudumu hadi mwaka 1980. == Kifo == Sheikh Abdilahi Nassir alifariki dunia siku ya Jumanne, tarehe 11 Januari 2022, akiwa na umri wa miaka 89, mjini Mombasa, Kenya. == Tuzo na heshima == Tarehe 22 Desemba 2006, Sheikh Abdilahi Nassir alikuwa miongoni mwa Wakenya 17 waliotunukiwa '''Tuzo ya Uhuru wa Jiji la Nairobi (Freedom of the City of Nairobi Award)'''. Tuzo hiyo ilitolewa kwa watu walioshiriki katika '''Mkutano wa Lancaster House''' nchini Uingereza, ambao uliweka msingi wa kuandaliwa kwa Katiba ya Kenya huru. Mnamo Aprili 2011, wakati wa kikao cha 72 cha '''Supreme Council''' kilichofanyika Mombasa, aliyekuwa Mwenyekiti wa '''Africa Federation''', Alhaj Anwarali Dharamsi, alimtunuku Sheikh Abdillahi Nassir '''Nishani ya Abbasi (Abbasi Medal)''' kwa kutambua mchango wake katika jamii. [[Jamii:Watu kutoka Mombasa]] [[Jamii:Waliofariki 2022]] [[Jamii:Waliozaliwa 1932]] [[Jamii:Articles with hCards]] 04v2xey5xg5e63tca0p6g9ochwfrj8a 1580936 1580815 2026-07-21T10:39:53Z Riccardo Riccioni 452 1580936 wikitext text/x-wiki '''Abdilahi Nassir''' (1 Juni 1932 – 11 Januari 2022) alikuwa mwanazuoni wa Kiislamu wa [[madhehebu]] ya [[Shia]] kutoka [[Kenya]] aliyeishi [[Mombasa]]. Alilelewa katika madhehebu ya Sunni, lakini baadaye alisilimu na kujiunga na madhehebu ya Shia. Kufuatia [[Mapinduzi ya Kiislamu ya Iran]], alijitambulisha hadharani kuwa mfuasi wa madhehebu ya [[Washia Ithna ashari|Shia Ithnaashari]]. == Maisha ya awali na elimu == Sheikh Abdillahi Nassir alizaliwa Mombasa tarehe 1 Juni 1932. Elimu yake ya awali ilianza katika madrasa alipokuwa na umri wa miaka minne, na aliendelea na masomo ya madrasa kuanzia mwaka 1936 hadi 1946. Sambamba na hayo, alipata elimu ya kawaida katika ''Arab Boys Primary School'' kuanzia mwaka 1941 hadi 1949. Baadaye alijiunga na ''Bet-el-Ras Teacher Training College'' huko [[Zanzibar]], ambako alisoma kati ya mwaka 1950 na 1951. Baada ya kuhitimu masomo yake Zanzibar, alirejea Mombasa. == Kazi za awali == Baada ya kurejea Mombasa, alifundisha katika ''Arab Primary School'' kuanzia mwaka 1951 hadi 1954. Kutokana na matatizo ya kiafya, alistaafishwa kwa misingi ya afya. Baada ya kupata nafuu, alijiunga na ''Mombasa Institute of Muslim Education'', ambapo alifanya kazi kama karani wa hesabu na pia mwalimu wa dini wa muda kuanzia mwaka 1955 hadi 1957. Mwaka 1961 alichaguliwa kuwa mjumbe wa ''Legislative Council (LegCo)'' ya Kenya kabla ya uhuru, na alihudumu katika nafasi hiyo hadi mwaka 1963. Tarehe 28 Desemba 1961, Sheikh Abdilahi Nassir aliteuliwa na Waziri wa Elimu wa wakati huo, ''Daniel Toroitich arap Moi'', kuwa mmoja wa wajumbe wa ''Bodi ya Uchaguzi wa Bursari'', iliyokuwa na jukumu la kuishauri wizara kuhusu utoaji, uhuishaji au marekebisho ya bursari kwa kipindi cha miaka mitatu. Baadaye, tarehe 5 Oktoba 1962, Waziri wa Elimu wa wakati huo, ''Lawrence George Sagini'', alimteua kuwa mmoja wa wajumbe wa ''Baraza la Ushauri kuhusu Elimu ya Waarabu''. Kuanzia mwaka 1964 hadi 1965, alikuwa mwanasiasa wa muda wote akiwa mjumbe wa ''Baraza Kuu la Utendaji la KANU'' katika Mkoa wa Pwani. Baadaye alifanya kazi katika [[BBC]] mjini Nairobi kama msimamizi wa matangazo ya Kiarabu na Kiswahili kuanzia mwaka 1965 hadi 1967. Baadaye alijiunga na ''Oxford University Press (OUP)'' na kufanya kazi kama mhariri wa Kiswahili katika tawi la Afrika Mashariki mjini Nairobi kuanzia mwaka 1967 hadi 1975. Alikuwa mhariri wa kwanza wa Kiswahili kuajiriwa na OUP. Nassir alichangia kwa kiasi kikubwa katika kuchapishwa kwa tafsiri za Kiswahili za ''Julius Caesar (Juliasi Kaisari)'' na ''The Merchant of Venice (Mabepari wa Venisi)'' zilizotafsiriwa na [[Julius Nyerere]]. Mwaka 1969 alihamishiwa ofisi ya OUP mjini Dar es Salaam, ambapo kwa kushirikiana na meneja ''Lucius Thonya'', alisaidia kuendeleza mpango muhimu na wenye mafanikio wa uchapishaji wa vitabu vya Kiswahili. Miradi hiyo iliifanya OUP kuwa tayari kukidhi mahitaji yaliyotokana na sera ya Julius Nyerere ya ''"Elimu ya Kujitegemea"'', pamoja na kuanzishwa kwa Kiswahili kama lugha ya kufundishia katika shule za Tanzania. Mwaka 1975, Sheikh Abdillahi Nassir aliondoka Oxford University Press na kuanzisha kampuni yake ya uchapishaji iliyoitwa ''Shungwaya Publishers Ltd''. Hata hivyo, mwaka 1977 alialikwa kurejea OUP na kuteuliwa kuwa Meneja Mkuu wa tawi la Afrika Mashariki, nafasi aliyohudumu hadi mwaka 1980. == Kifo == Sheikh Abdilahi Nassir alifariki dunia siku ya Jumanne, tarehe 11 Januari 2022, akiwa na umri wa miaka 89, mjini Mombasa, Kenya. == Tuzo na heshima == Tarehe 22 Desemba 2006, Sheikh Abdilahi Nassir alikuwa miongoni mwa Wakenya 17 waliotunukiwa ''Tuzo ya Uhuru wa Jiji la Nairobi (Freedom of the City of Nairobi Award)''. Tuzo hiyo ilitolewa kwa watu walioshiriki katika ''Mkutano wa Lancaster House'' nchini Uingereza, ambao uliweka msingi wa kuandaliwa kwa Katiba ya Kenya huru. Mnamo Aprili 2011, wakati wa kikao cha 72 cha ''Supreme Council'' kilichofanyika Mombasa, aliyekuwa Mwenyekiti wa ''Africa Federation'', Alhaj Anwarali Dharamsi, alimtunuku Sheikh Abdillahi Nassir ''Nishani ya Abbasi (Abbasi Medal)'' kwa kutambua mchango wake katika jamii. [[Jamii:Watu kutoka Mombasa]] [[Jamii:Waliofariki 2022]] [[Jamii:Waliozaliwa 1932]] [[Jamii:Waislamu]] [[Jamii:Articles with hCards]] j42umamhm33xzke81lomzq02yaj300c Yusuf ibn al-Hasan 0 242431 1580820 2026-07-20T18:18:31Z NANJ BHALO 90946 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1352751870|Yusuf ibn al-Hasan]]" 1580820 wikitext text/x-wiki '''Yusuf ibn al-Hasan''' ( c. 1607 – c. 1640), aliyebatizwa jina la '''Dom Jerónimo Chingulia''', alikuwa mtawala wa [[Mombasa]] kuanzia 1614 hadi 1632. Sultani huyo mzee alifariki takriban mwaka 1609 na akafuatwa na mwanawe, Hasan, ambaye aliendelea kudai umiliki wa Pemba, akiwapa Wareno marobota 300 ya mchele kama ishara ya upendeleo. Mahusiano kati ya Sultani wa Mombasa na Wareno yalizidi kuzorota, hasa kati ya miaka 1611 na 1612. Nahodha mmoja Mreno aliyekuwa na tabia ya ukandamizaji alitwaa madaraka na kudai magunia zaidi ya mchele kutoka Pemba kama malipo. Wakati huohuo, migogoro ndani ya familia ya kisultani ilisababisha misukosuko mikubwa Mombasa. Ami yake Mfalme Munganaja (Mwini Nasr) aligombana na Hasan. Akaenda kwa nahodha wa Fort Jesus na kumwambia kuwa Hasan alikuwa akipanga uasi na alikuwa ameungana na kabila jirani la Musungoro ili kuwaondoa Wareno. Alipohojiwa, Hasan alikana madai hayo, lakini Wareno hawakumwamini. Walishambulia jumba lake na kumteua Munganaja kama mtawala wa muda maalumu. Hasan aliondoka Mombasa na kuishi Kilifi, lakini akarudi baada ya kusitiswha kwa mapigano. Uhusiano kati ya Wareno na Sultani uliendelea kuzorota hadi 1614, wakati meli ya Ureno ilipofika, na akajaribu kumleta Hasan Goa kwa ajili ya kuhojiwa. Alipogundua kwamba alikuwa karibu kukamatwa, Hasan alikimbilia kwenye ngome ya mshirika wake Musongoro (kaya) huko Rabai . Hata hivyo, watu wa makabila la yalioko Nyika yalikubali rushwa ya vipande 2,000 vya nguo kutoka kwa Wareno, wakamsaliti na kumuua, na wakaacha mwili wake kwenye kivuko cha Mtwapa kama ushahidi wa uhalifu huo. Nahodha aliamuru kichwa chake kikatwe na kupelekwa Goa kama tuzo mbaya. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} Huko Goa, habari za mauaji hayo zilikumbwa na huzuni. Sultan Hassan alikuwa ameitwa Goa kukiri hatia, na mauaji hayo hayakuwa matokeo yaliyokusudiwa, kaka yake Hasan akawa mtawala wa Mombasa badala yake, na mwanawe Hasan Yusuf, mvulana wa miaka 11, alipelekwa Goa ili kulelewa kama Mkristo. Gavana binafsi alitenda kama baba wa mtoto huyo, na matunzo yake ya mtoto yalilipwa kutoka hazina ya serikali. Kesi hiyo ilipofikishwa mahakamani Ureno mnamo 1618, Sultani aliachiliwa huru kwa kosa la uhaini. Uaminifu wa mtu aliyeuawa ulitiliwa shaka kimakosa, na mwanawe alitangazwa kuwa mrithi halali wa kiti cha enzi cha Mombasa. Hata hivyo, gavana wa Ureno wa Mombasa aliepuka adhabu. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} Don Jeronimo Chingulia, aliyepewa jina jipya Yusuf, alisomea katika Monasteri ya Mama Yetu wa Rehema huko Goa chini ya usimamizi wa maagizo ya Augustinian. Alikuwa chini ya uangalizi wa gavana na akafunzwa kwa ajili ya kufunzishwa ufalme. Mnamo 1627, katika sherehe maalum huko Goa, alitawazwa kuwa Mfalme wa Mombasa, Malindi, na Pemba, na baada ya kuapa kumtii Papa, alitawazwa kuwa shujaa katika oda ya Kristo. Kisha akasafiri hadi Mombasa na kutawazwa kuwa mfalme. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} === Kukamatwa kwa Mombasa na mauaji ya halaiki === Kulingana na masimulizi ya Kireno, Yusuf ibn al-Hasan alianza kutembelea kaburi la baba yake kwa siri usiku na kusali kwa njia ya Kiislamu. Mtoa habari wa Kireno anaripotiwa kuona hili na kumwonya nahodha wa Ngome ya Yesu, lakini baadaye alimjulisha Yusuf kwamba tabia yake ilikuwa imejulikana na mamlaka ya Ureno. Inasemekana Yusuf alimshukuru mtu huyo kwa onyo hilo, akamwahidi zawadi, kisha akaamuru auawe. {{Sfn|Aldrick}} Mnamo tarehe 15 Agosti 1631, Sikukuu ya [[Maria kupalizwa mbinguni|Kupalizwa kwa Maria]], Yusuf alikusanya wafuasi wapatao 300 na kuingia ngomeni kwa kujifanya kushiriki katika sherehe hizo. Nahodha, Pedro Leitão de Gamboa, alimpokea bila shaka. Kisha Yusuf akamuua nahodha, na wafuasi wake wakawashambulia Wareno katika ngome hiyo na kuteka udhibiti wa ngome na mji. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} Yusuf na wafuasi wake kisha wakashambulia makazi ya Wareno. Baadhi ya wakazi walikimbilia kwenye monasteri ya Augustinian, ambapo walikaa kwa siku kadhaa kabla ya kujisalimisha baada ya silaha zao kuisha. Baadaye waliuawa. Zaidi ya wanaume, wanawake, na watoto 150 wa Ureno waliuawa katika vurugu hizo. Inasemekana kwamba watawa wanne wa Augustinian na mtu mmoja wa kawaida walitoroka kwa mashua hadi Pate. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} Waathiriwa baadaye walijulikana kama '''Mashahidi wa Mombasa''' . === Safari ya Wareno kwenda Mombasa 1632 === Katikati ya Desemba 1631, kundi la meli 20 za Ureno za wanaume 1,000 walitumwa Mombasa kulipiza kisasi. Fedha zilipokuwa chache, ufadhili wa meli hizi ukawa tatizo, na safari ya kawaida ya kibiashara kwenda Ceylon ilifutwa mwaka huo. Meli ilifika Pate kwanza kukusanya taarifa na ikafika Mombasa. Mnamo Januari 1632, wengine kutoka Zanzibar na Muscat walijiunga nao kulipiza kisasi kwa uhalifu wa Yusuf, bila shaka wakitarajia kutuzwa. Yusuf alikuwa amejiandaa vizuri, akiwaita watu wa kabila jirani, Musungoro, na kuimarisha ngome zao. Jitihada zake za kuwashawishi Waturuki waje upande wake hazikufanikiwa, lakini Waturuki walimtumia bendera, na alitumaini kwamba uwepo wa Waturuki ungetosha kuwazuia Wareno. Aliinua bendera yake juu ya ngome. Wareno walijaribu kwanza kuzuia kisiwa hicho kwa kutuma boti kupigilia misumari kwenye vivuko vya Mtwapa. Mnamo Januari 16 waliamua kuwapeleka wanajeshi Tuaca (Mbaraki kusini-magharibi mwa kisiwa hicho, ambacho wakati huo kiliitwa Nossa Senhora au Tuaca), lakini bahari nzito zilifanya kutua kushindikane. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} Jaribio lingine la kutua lilizuiwa Kilindini, na vituo zaidi vilipotea kwa mishale yenye sumu na wapiga mishale wa Mussungoro. Mnamo Machi 11, vikosi vya Ureno vilitua katika eneo linaloitwa Ngome ya Uturuki, kinyume na ngome za bara. Licha ya msingi huu mpya, hakuna kilichopatikana. Kadri msimu wa mvua ulivyokuwa ukibadilika, hatimaye iliamuliwa mnamo Machi 15 kuondoa kuzingirwa, kujiondoa, na kurudi Goa. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} === Kifo === Kisha Yusuf aliondoka Mombassa na kuwa maharamia. Mnamo 1637 kuna marejeleo moja ya mwisho kumhusu katika kisiwa cha Amissa karibu na Cape Delgado, ambapo alishindwa kufanya uvamizi wa kushtukiza. Kisha anadhaniwa alienda Shihr Mashariki mwa Yemen kuchukua meli nyingine. Alikufa mnamo Novemba 1638 akiibiwa na kuuawa katika Bahari Nyekundu na maharamia wa Kiarabu. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} * [[Jamii:Waliofariki 1640]] [[Jamii:Watu kutoka Mombasa]] [[Jamii:Pages with unreviewed translations]] gr6c5lghfoch274g9bp3xm84nm0hoz7 1580940 1580820 2026-07-21T11:02:17Z Riccardo Riccioni 452 1580940 wikitext text/x-wiki '''Yusuf ibn al-Hasan''' (alibatizwa jina la '''Dom Jerónimo Chingulia'''; [[1607]] hivi – [[1640]] hivi) alikuwa mtawala wa [[Mombasa]] kuanzia mwaka 1614 hadi 1632. ==Mandharinyuma== [[Sultani]] mzee alifariki takriban mwaka 1609 akafuatwa na mwanawe, Hasan, ambaye aliendelea kudai umiliki wa [[Pemba (kisiwa)|Pemba]], akiwapa [[Ureno|Wareno]] marobota 300 ya mchele kama ishara ya upendeleo. Mahusiano kati ya Sultani wa Mombasa na Wareno yalizidi kuzorota, hasa kati ya miaka 1611 na 1612. Nahodha mmoja Mreno aliyekuwa na tabia ya ukandamizaji alitwaa madaraka na kudai magunia zaidi ya mchele kutoka Pemba kama malipo. Wakati huohuo, migogoro ndani ya familia ya kisultani ilisababisha misukosuko mikubwa Mombasa. Ami yake Mfalme Munganaja (Mwini Nasr) aligombana na Hasan. Akaenda kwa nahodha wa [[Ngome ya Yesu]] na kumwambia kuwa Hasan alikuwa akipanga uasi na ameungana na kabila jirani la Musungoro ili kuwaondoa Wareno. Alipohojiwa, Hasan alikana madai hayo, lakini Wareno hawakumwamini. Walishambulia jumba lake na kumteua Munganaja kama mtawala wa muda maalumu. Hasan aliondoka Mombasa na kuishi [[Kilifi]], lakini akarudi baada ya kusitiswha kwa mapigano. Uhusiano kati ya Wareno na Sultani uliendelea kuzorota hadi 1614, wakati meli ya Ureno ilipofika, wakajaribu kumleta Hasan [[Goa]] kwa ajili ya kuhojiwa. Alipogundua kwamba alikuwa karibu kukamatwa, Hasan alikimbilia kwenye ngome ya mshirika wake Musongoro (kaya) huko [[Rabai/Kisurutuni|Rabai]]. Hata hivyo, watu wa makabila yaliyoko Nyika yalikubali rushwa ya vipande 2,000 vya nguo kutoka kwa Wareno, wakamsaliti na kumuua, wakaacha mwili wake kwenye kivuko cha Mtwapa kama ushahidi wa uhalifu huo. Nahodha aliamuru kichwa chake kikatwe na kupelekwa Goa. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} ==Ujana huko Goa== Huko Goa, habari za mauaji hayo zilikumbwa na huzuni. Sultan Hassan alikuwa ameitwa Goa kukiri hatia, na mauaji hayo hayakuwa matokeo yaliyokusudiwa, kaka yake Hasan akawa mtawala wa Mombasa badala yake, na mwanawe Hasan, Yusuf, mvulana wa miaka 11, alipelekwa Goa ili kulelewa kama [[Mkristo]]. Gavana mwenyewe alitenda kama baba wa mtoto huyo, na matunzo ya mtoto yalilipwa kutoka hazina ya serikali. Kesi hiyo ilipofikishwa mahakamani Ureno mnamo 1618, Sultani aliachiliwa huru kwa kosa la uhaini. Uaminifu wa mtu aliyeuawa ulitiliwa shaka kimakosa, na mwanawe alitangazwa kuwa mrithi halali wa kiti cha enzi cha Mombasa. Hata hivyo, gavana wa Ureno wa Mombasa aliepuka adhabu. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} Don Jeronimo Chingulia, jina jipya la Yusuf, alisomea katika [[Monasteri]] ya Mama Yetu wa Rehema huko Goa chini ya usimamizi wa maagizo ya Waaugustino. Alikuwa chini ya uangalizi wa gavana akafunzwa kwa ajili ya kushika ufalme. Mnamo 1627, katika sherehe maalum huko Goa, alitawazwa kuwa Mfalme wa Mombasa, [[Malindi (Kenya)|Malindi]], na Pemba, na baada ya kuapa kumtii [[Papa]], alitawazwa kuwa shujaa katika oda ya Kristo. Kisha akasafiri hadi Mombasa na kutawazwa kuwa mfalme. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} == Kutekwa kwa Mombasa na mauaji ya halaiki == Kulingana na masimulizi ya Kireno, Yusuf ibn al-Hasan alianza kutembelea [[kaburi]] la baba yake kwa siri usiku na kusali Kiislamu. Mtoa habari wa Kireno anaripotiwa kuona hili na kumwonya nahodha wa Ngome ya Yesu, lakini baadaye alimjulisha Yusuf kwamba tabia yake ilikuwa imejulikana na mamlaka ya Ureno. Inasemekana Yusuf alimshukuru mtu huyo kwa onyo hilo, akamwahidi zawadi, kisha akaamuru auawe. {{Sfn|Aldrick}} Mnamo tarehe 15 Agosti 1631, Sikukuu ya [[Maria kupalizwa mbinguni|Kupalizwa kwa Maria]], Yusuf alikusanya wafuasi wapatao 300 na kuingia ngomeni kwa kujifanya anataka kushiriki katika sherehe hizo. Nahodha, Pedro Leitão de Gamboa, alimpokea bila shaka. Kisha Yusuf akamuua nahodha, na wafuasi wake wakawashambulia Wareno katika ngome hiyo na kuteka ngome na mji. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} Kisha Yusuf na wafuasi wake wakashambulia makazi ya Wareno. Baadhi ya wakazi walikimbilia kwenye monasteri ya Waaugustino, ambapo walikaa kwa siku kadhaa kabla ya kujisalimisha baada ya silaha zao kuisha. Baadaye waliuawa. Zaidi ya wanaume, wanawake, na watoto 150 wa Ureno waliuawa katika vurugu hizo. Inasemekana kwamba watawa wanne Waaugustino na mtu mmoja wa kawaida walitoroka kwa mashua hadi [[Pate]]. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} Waathiriwa baadaye walijulikana kama [[Wafiadini wa Mombasa]]. == Safari ya Wareno kwenda Mombasa 1632 == Katikati ya Desemba 1631, kundi la meli 20 za Ureno za wanaume 1,000 walitumwa Mombasa kulipiza kisasi. Fedha zilipokuwa chache, ufadhili wa meli hizi ukawa tatizo, na safari ya kawaida ya kibiashara kwenda [[Sri Lanka]] ilifutwa mwaka huo. Meli ilifika Pate kwanza kukusanya taarifa na ikafika Mombasa. Mnamo Januari 1632, wengine kutoka [[Zanzibar]] na [[Muskat]] walijiunga nao kulipiza kisasi kwa uhalifu wa Yusuf, bila shaka wakitarajia kutuzwa. Yusuf alikuwa amejiandaa vizuri, akiwaita watu wa kabila jirani, Musungoro, na kuimarisha ngome zao. Jitihada zake za kuwashawishi [[Waturuki]] waje upande wake hazikufanikiwa, lakini Waturuki walimtumia bendera, na alitumaini kwamba uwepo wa Waturuki utatosha kuwazuia Wareno. Aliinua bendera yake juu ya ngome. Wareno walijaribu kwanza kuzuia [[kisiwa]] hicho kwa kutuma boti kupigilia misumari kwenye vivuko vya Mtwapa. Mnamo Januari 16 waliamua kuwapeleka wanajeshi Tuaca (Mbaraki kusini-magharibi mwa kisiwa hicho, ambacho wakati huo kiliitwa Nossa Senhora au Tuaca), lakini bahari nzito zilifanya kutua kushindikane. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} Jaribio lingine la kutua lilizuiwa Kilindini, na vituo zaidi vilipotea kwa mishale yenye sumu na wapiga mishale wa Musungoro. Mnamo Machi 11, vikosi vya Ureno vilitua katika eneo linaloitwa Ngome ya Uturuki, kinyume na ngome za bara. Licha ya msingi huu mpya, hakuna kilichopatikana. Kadri msimu wa mvua ulivyokuwa ukibadilika, hatimaye iliamuliwa mnamo Machi 15 kuacha kuzingira, kujiondoa, na kurudi Goa. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} == Kifo == Kisha Yusuf aliondoka Mombasa na kuwa [[haramia]]. Mnamo 1637 kuna marejeleo ya mwisho kumhusu katika kisiwa cha Amissa karibu na [[Cabo Delgado]], ambapo alishindwa kufanya uvamizi wa kushtukiza. Kisha anadhaniwa alienda Shihr Mashariki mwa [[Yemen]] kuchukua meli nyingine. Alikufa mnamo Novemba 1638 akiibiwa na kuuawa katika [[Bahari ya Shamu|Bahari Nyekundu]] na maharamia wa Kiarabu. {{Sfn|Aldrick}} {{Sfn|Hall}} ==Tanbihi== {{marejeo}} {{mbegu-mwanasiasa-Kenya}} [[Jamii:waliozaliwa 1607]] [[Jamii:Waliofariki 1640]] [[Jamii:wanasiasa wa Kenya]] [[Jamii:Watu kutoka Mombasa]] qjns6ls4piqffrig0tht9eydr0jhiql Luvenia C. Miller 0 242432 1580828 2026-07-20T19:24:05Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Luvenia C. Miller''' (14 Septemba 1909 – 6 Septemba 1997) alikuwa mpiga [[picha]] wa kisayansi kutoka [[Marekani]]. Alikuwa [[mwanamke]] wa kwanza mwenye asili ya Afrika nchini Marekani kuwa mkurugenzi wa Chama cha Wapiga Picha wa Biolojia.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Hz8OAQAAMAAJ&q=Luvenia+C+Miller,+BS|title=Who's Who Among Black Americans, 1985|last=Americans|first=Who's Who Among Black|date=1985-12|publisher=Who's who amon...' 1580828 wikitext text/x-wiki '''Luvenia C. Miller''' (14 Septemba 1909 – 6 Septemba 1997) alikuwa mpiga [[picha]] wa kisayansi kutoka [[Marekani]]. Alikuwa [[mwanamke]] wa kwanza mwenye asili ya Afrika nchini Marekani kuwa mkurugenzi wa Chama cha Wapiga Picha wa Biolojia.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Hz8OAQAAMAAJ&q=Luvenia+C+Miller,+BS|title=Who's Who Among Black Americans, 1985|last=Americans|first=Who's Who Among Black|date=1985-12|publisher=Who's who among Black Americans, Incorporated, Publishing Company|isbn=978-0-915130-96-2|language=en}}</ref> == Elimu na kazi == Miller alipata shahada ya Sayansi katika [[Uchumi]] wa Nyumbani kutoka Taasisi ya Hampton mwaka 1934. Baada ya kuhitimu, alifundisha kwa miaka minane katika shule za umma za jimbo la North Carolina. Mwaka 1943, alijiunga na Kikosi cha Wanawake cha Jeshi la Marekani (Women's Army Corps – WAC).<ref>{{Cite journal |date=1943-10-16 |title=The Carolina times. (Durham, N.C.) 1919-current, October 16, 1943, Image 3 |url=https://newspapers.digitalnc.org/lccn/sn83045120/1943-10-16/ed-1/seq-3/ |issue=1943/10/16}}</ref> Miller alikuwa mpiga picha mwenye uzoefu mkubwa, na akawa mwanamke wa kwanza mwenye asili ya [[Afrika]] nchini Marekani kufaulu mtihani wa Bodi ya Jimbo ya Wapiga Picha. Pia alikuwa mwanamke wa kwanza mwenye asili ya Afrika kuhudumu katika idara ya upigaji picha ya Kikosi cha Wanawake cha [[Jeshi]] la Marekani. Miller alistaafu jeshini akiwa na cheo cha Sajenti. Baada ya kifo chake, alizikwa katika Makaburi ya Kitaifa ya Arlington.<ref>{{Cite web|title=Army Cemeteries Explorer|url=https://ancexplorer.army.mil/publicwmv/#/arlington-national/search/results/1/CgZtaWxsZXISB2x1dmVuaWE-/|work=ancexplorer.army.mil|accessdate=2026-07-20}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1909]] [[Jamii:Waliofariki 1997]] [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] [[Jamii:Wapiga picha]] dx2jcglorzd3lv8gjwpt5g4wx67sku2 1580843 1580828 2026-07-20T21:28:41Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 3 template(s) replaced. 1580843 wikitext text/x-wiki '''Luvenia C. Miller''' (14 Septemba 1909 – 6 Septemba 1997) alikuwa mpiga [[picha]] wa kisayansi kutoka [[Marekani]]. Alikuwa [[mwanamke]] wa kwanza mwenye asili ya Afrika nchini Marekani kuwa mkurugenzi wa Chama cha Wapiga Picha wa Biolojia.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=Hz8OAQAAMAAJ&q=Luvenia+C+Miller,+BS|title=Who's Who Among Black Americans, 1985|last=Americans|first=Who's Who Among Black|date=1985-12|publisher=Who's who among Black Americans, Incorporated, Publishing Company|isbn=978-0-915130-96-2|language=en}}</ref> == Elimu na kazi == Miller alipata shahada ya Sayansi katika [[Uchumi]] wa Nyumbani kutoka Taasisi ya Hampton mwaka 1934. Baada ya kuhitimu, alifundisha kwa miaka minane katika shule za umma za jimbo la North Carolina. Mwaka 1943, alijiunga na Kikosi cha Wanawake cha Jeshi la Marekani (Women's Army Corps – WAC).<ref>{{Rejea jarida |date=1943-10-16 |title=The Carolina times. (Durham, N.C.) 1919-current, October 16, 1943, Image 3 |url=https://newspapers.digitalnc.org/lccn/sn83045120/1943-10-16/ed-1/seq-3/ |issue=1943/10/16}}</ref> Miller alikuwa mpiga picha mwenye uzoefu mkubwa, na akawa mwanamke wa kwanza mwenye asili ya [[Afrika]] nchini Marekani kufaulu mtihani wa Bodi ya Jimbo ya Wapiga Picha. Pia alikuwa mwanamke wa kwanza mwenye asili ya Afrika kuhudumu katika idara ya upigaji picha ya Kikosi cha Wanawake cha [[Jeshi]] la Marekani. Miller alistaafu jeshini akiwa na cheo cha Sajenti. Baada ya kifo chake, alizikwa katika Makaburi ya Kitaifa ya Arlington.<ref>{{Rejea tovuti|title=Army Cemeteries Explorer|url=https://ancexplorer.army.mil/publicwmv/#/arlington-national/search/results/1/CgZtaWxsZXISB2x1dmVuaWE-/|work=ancexplorer.army.mil|accessdate=2026-07-20}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1909]] [[Jamii:Waliofariki 1997]] [[Jamii:Wanawake wa Marekani]] [[Jamii:Wapiga picha]] sl0ab4ofvq9ho9b4d8j1xqvmy1fzknp Leona P. Thurman 0 242433 1580829 2026-07-20T19:29:17Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Leona Pouncey Thurman''' (1911–1985) alikuwa [[mwanasheria]] kutoka Marekani ambaye alikua [[mwanamke]] wa kwanza mwenye asili ya Afrika kuwa mwanasheria katika jiji la Kansas City, jimbo la Missouri. Pia alikuwa mwanamke wa kwanza mwenye asili ya [[Afrika]] kutoka Missouri kuruhusiwa kuendesha kesi mbele ya Mahakama Kuu ya Marekani.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Qk05m1uiTDIC&pg=PA37|title=Rebels in Law: Voices in History of Bl...' 1580829 wikitext text/x-wiki '''Leona Pouncey Thurman''' (1911–1985) alikuwa [[mwanasheria]] kutoka Marekani ambaye alikua [[mwanamke]] wa kwanza mwenye asili ya Afrika kuwa mwanasheria katika jiji la Kansas City, jimbo la Missouri. Pia alikuwa mwanamke wa kwanza mwenye asili ya [[Afrika]] kutoka Missouri kuruhusiwa kuendesha kesi mbele ya Mahakama Kuu ya Marekani.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Qk05m1uiTDIC&pg=PA37|title=Rebels in Law: Voices in History of Black Women Lawyers|last=Smith|first=John Clay|date=1998|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-08646-7|language=en}}</ref> == Maisha ya awali na elimu == Leona Pouncey Thurman alizaliwa tarehe 1 Julai 1911 huko Russellville, jimbo la Arkansas. Kabla ya kuhamia Kansas City, Missouri, alisoma katika Chuo cha Biashara cha Henderson huko Memphis, Tennessee. Mwaka 1949, alipata shahada ya [[sheria]] kutoka Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Howard. == Kazi == Baada ya kupata shahada yake ya sheria mwaka 1949, Thurman alikua mwanamke wa kwanza mwenye asili ya Afrika kuwa mwanasheria katika Kansas City. Mwaka 1962, alikua mwanamke wa kwanza mwenye asili ya Afrika kutoka Missouri kuruhusiwa kuendesha kesi mbele ya [[Mahakama]] Kuu ya Marekani. Aidha, aliwahi kuwa rais wa Chama cha Wanasheria cha Southwest (Southwest Bar Association).<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dr0DAAAAMBAJ&pg=PA11|title=Jet|last=Company|first=Johnson Publishing|date=1962-06-28|publisher=Johnson Publishing Company|language=en}}</ref> == Maisha binafsi == Thurman aliolewa na mume wake wa kwanza, James D. Pouncey, mwaka 1937. Baada ya kifo chake, alianza kufuatilia [[taaluma]] ya sheria. Mwaka 1957, aliolewa kwa mara ya pili na A. Odell Thurman, ambaye alikuwa msimamizi wa shule. Leona Pouncey Thurman alifariki tarehe 1 Mei 1985 huko Kansas City, Missouri.<ref>{{Citation|title=Leona P. Thurman, Lawyer born|url=https://aaregistry.org/story/leona-p-thurman-k-cs-first-black-woman-lawyer/|work=African American Registry|language=en-US|access-date=2026-07-20}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1911]] [[Jamii:Waliofariki 1985]] [[Jamii:Wanasheria wa Marekani]] d77zyrfgocgnnwfz6vwq5m61dem03fj 1580841 1580829 2026-07-20T21:23:18Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1580841 wikitext text/x-wiki '''Leona Pouncey Thurman''' (1911–1985) alikuwa [[mwanasheria]] kutoka Marekani ambaye alikua [[mwanamke]] wa kwanza mwenye asili ya Afrika kuwa mwanasheria katika jiji la Kansas City, jimbo la Missouri. Pia alikuwa mwanamke wa kwanza mwenye asili ya [[Afrika]] kutoka Missouri kuruhusiwa kuendesha kesi mbele ya Mahakama Kuu ya Marekani.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=Qk05m1uiTDIC&pg=PA37|title=Rebels in Law: Voices in History of Black Women Lawyers|last=Smith|first=John Clay|date=1998|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-08646-7|language=en}}</ref> == Maisha ya awali na elimu == Leona Pouncey Thurman alizaliwa tarehe 1 Julai 1911 huko Russellville, jimbo la Arkansas. Kabla ya kuhamia Kansas City, Missouri, alisoma katika Chuo cha Biashara cha Henderson huko Memphis, Tennessee. Mwaka 1949, alipata shahada ya [[sheria]] kutoka Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Howard. == Kazi == Baada ya kupata shahada yake ya sheria mwaka 1949, Thurman alikua mwanamke wa kwanza mwenye asili ya Afrika kuwa mwanasheria katika Kansas City. Mwaka 1962, alikua mwanamke wa kwanza mwenye asili ya Afrika kutoka Missouri kuruhusiwa kuendesha kesi mbele ya [[Mahakama]] Kuu ya Marekani. Aidha, aliwahi kuwa rais wa Chama cha Wanasheria cha Southwest (Southwest Bar Association).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=dr0DAAAAMBAJ&pg=PA11|title=Jet|last=Company|first=Johnson Publishing|date=1962-06-28|publisher=Johnson Publishing Company|language=en}}</ref> == Maisha binafsi == Thurman aliolewa na mume wake wa kwanza, James D. Pouncey, mwaka 1937. Baada ya kifo chake, alianza kufuatilia [[taaluma]] ya sheria. Mwaka 1957, aliolewa kwa mara ya pili na A. Odell Thurman, ambaye alikuwa msimamizi wa shule. Leona Pouncey Thurman alifariki tarehe 1 Mei 1985 huko Kansas City, Missouri.<ref>{{Citation|title=Leona P. Thurman, Lawyer born|url=https://aaregistry.org/story/leona-p-thurman-k-cs-first-black-woman-lawyer/|work=African American Registry|language=en-US|access-date=2026-07-20}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1911]] [[Jamii:Waliofariki 1985]] [[Jamii:Wanasheria wa Marekani]] 0mrusxy2c40vls0o4ouqggom44kjdwx Joanna Pettway 0 242434 1580832 2026-07-20T19:36:21Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Joanna Pettway''' (1924–1993) alikuwa msanii wa utengenezaji wa mablanketi ya viraka kutoka [[Marekani]] na binti wa [[msanii]] mashuhuri wa Gee's Bend, Martha Jane Pettway. == Wasifu == Joanna Pettway alizaliwa mwaka 1924 katika Gee's Bend, jimbo la Alabama.<ref>{{Cite web|title=MMFA - Joanna Pettway|url=https://collection.mmfa.org/artist-maker/info/830?sort=3|work=collection.mmfa.org|accessdate=2026-07-20}}</ref> Alikuwa mmoja wa watoto kumi na waw...' 1580832 wikitext text/x-wiki '''Joanna Pettway''' (1924–1993) alikuwa msanii wa utengenezaji wa mablanketi ya viraka kutoka [[Marekani]] na binti wa [[msanii]] mashuhuri wa Gee's Bend, Martha Jane Pettway. == Wasifu == Joanna Pettway alizaliwa mwaka 1924 katika Gee's Bend, jimbo la Alabama.<ref>{{Cite web|title=MMFA - Joanna Pettway|url=https://collection.mmfa.org/artist-maker/info/830?sort=3|work=collection.mmfa.org|accessdate=2026-07-20}}</ref> Alikuwa mmoja wa watoto kumi na wawili wa Martha Jane Pettway na Little Pettway, na aliishi [[maisha]] yake yote katika Gee's Bend. Alikuwa miongoni mwa wasanii waliounda kundi maarufu la watengenezaji wa mablanketi ya viraka la Gee's Bend, ambalo linajulikana kwa kazi zake za kipekee za [[sanaa]] ya viraka. Kazi za Joanna Pettway zinahifadhiwa katika makusanyo ya Jumba la Makumbusho la Sanaa la Birmingham,<ref>{{Cite web|title=Joanna Pettway, American, Gee’s Bend, Alabama, 1924 - 1993|url=https://www.artsbma.org/artist/joanna-pettway-american-gees-bend-alabama-1924-1993/|work=Birmingham Museum of Art|accessdate=2026-07-20|language=en-US}}</ref> Jumba la [[Makumbusho]] la Sanaa la Montgomery, na Jumba la Makumbusho la Sanaa la Philadelphia.<ref>{{Cite web|title=Philadelphia Museum of Art - Collections : Search Collections|url=https://www.philamuseum.org/collections/results.html?searchTxt=&bSuggest=1&searchNameID=13485|work=www.philamuseum.org|accessdate=2026-07-20|author=Philadelphia Museum of Art}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1924]] [[Jamii:Waliofariki 1993]] [[Jamii:Wasanii wa Marekani]] 1clfoygsu4illpd119n10xow5e2wawm 1580839 1580832 2026-07-20T20:42:16Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 3 template(s) replaced. 1580839 wikitext text/x-wiki '''Joanna Pettway''' (1924–1993) alikuwa msanii wa utengenezaji wa mablanketi ya viraka kutoka [[Marekani]] na binti wa [[msanii]] mashuhuri wa Gee's Bend, Martha Jane Pettway. == Wasifu == Joanna Pettway alizaliwa mwaka 1924 katika Gee's Bend, jimbo la Alabama.<ref>{{Rejea tovuti|title=MMFA - Joanna Pettway|url=https://collection.mmfa.org/artist-maker/info/830?sort=3|work=collection.mmfa.org|accessdate=2026-07-20}}</ref> Alikuwa mmoja wa watoto kumi na wawili wa Martha Jane Pettway na Little Pettway, na aliishi [[maisha]] yake yote katika Gee's Bend. Alikuwa miongoni mwa wasanii waliounda kundi maarufu la watengenezaji wa mablanketi ya viraka la Gee's Bend, ambalo linajulikana kwa kazi zake za kipekee za [[sanaa]] ya viraka. Kazi za Joanna Pettway zinahifadhiwa katika makusanyo ya Jumba la Makumbusho la Sanaa la Birmingham,<ref>{{Rejea tovuti|title=Joanna Pettway, American, Gee’s Bend, Alabama, 1924 - 1993|url=https://www.artsbma.org/artist/joanna-pettway-american-gees-bend-alabama-1924-1993/|work=Birmingham Museum of Art|accessdate=2026-07-20|language=en-US}}</ref> Jumba la [[Makumbusho]] la Sanaa la Montgomery, na Jumba la Makumbusho la Sanaa la Philadelphia.<ref>{{Rejea tovuti|title=Philadelphia Museum of Art - Collections : Search Collections|url=https://www.philamuseum.org/collections/results.html?searchTxt=&bSuggest=1&searchNameID=13485|work=www.philamuseum.org|accessdate=2026-07-20|author=Philadelphia Museum of Art}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1924]] [[Jamii:Waliofariki 1993]] [[Jamii:Wasanii wa Marekani]] qqfv8lx2lgrkveqp4yfrjbu31hww8nq 1581126 1580839 2026-07-22T14:22:14Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1581126 wikitext text/x-wiki '''Joanna Pettway''' (1924–1993) alikuwa msanii wa utengenezaji wa mablanketi ya viraka kutoka [[Marekani]] na binti wa [[msanii]] mashuhuri wa Gee's Bend, Martha Jane Pettway. == Wasifu == Joanna Pettway alizaliwa mwaka 1924 katika Gee's Bend, jimbo la Alabama.<ref>{{Rejea tovuti|title=MMFA - Joanna Pettway|url=https://collection.mmfa.org/artist-maker/info/830?sort=3|work=collection.mmfa.org|accessdate=2026-07-20}}</ref> Alikuwa mmoja wa watoto kumi na wawili wa Martha Jane Pettway na Little Pettway, na aliishi [[maisha]] yake yote katika Gee's Bend. Alikuwa miongoni mwa wasanii waliounda kundi maarufu la watengenezaji wa mablanketi ya viraka la Gee's Bend, ambalo linajulikana kwa kazi zake za kipekee za [[sanaa]] ya viraka. Kazi za Joanna Pettway zinahifadhiwa katika makusanyo ya Jumba la Makumbusho la Sanaa la Birmingham,<ref>{{Rejea tovuti|title=Joanna Pettway, American, Gee’s Bend, Alabama, 1924 - 1993|url=https://www.artsbma.org/artist/joanna-pettway-american-gees-bend-alabama-1924-1993/|work=Birmingham Museum of Art|accessdate=2026-07-20|language=en-US}}</ref> Jumba la [[Makumbusho]] la Sanaa la Montgomery, na Jumba la Makumbusho la Sanaa la Philadelphia.<ref>{{Rejea tovuti|title=Philadelphia Museum of Art - Collections : Search Collections|url=https://www.philamuseum.org/collections/results.html?searchTxt=&bSuggest=1&searchNameID=13485|work=www.philamuseum.org|accessdate=2026-07-20|author=Philadelphia Museum of Art|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204022359/https://www.philamuseum.org/collections/results.html?searchTxt=&bSuggest=1&searchNameID=13485|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1924]] [[Jamii:Waliofariki 1993]] [[Jamii:Wasanii wa Marekani]] il1pguf9jfro4cd0pp6s2m2ekxdjp3k Jamii:Wiki Loves Earth 2026 in Tanzania 14 242435 1580840 2026-07-20T20:49:30Z Olimasy 26935 Kuanzisha jamii 1580840 wikitext text/x-wiki Ukurasa huu umekusanya Taarifa zote za shindano ya WLE 2026 nchini Tanzania pxkjoe5o1r1p6urft3eaqc8hlmk3enj 1580941 1580840 2026-07-21T11:04:53Z Riccardo Riccioni 452 1580941 wikitext text/x-wiki Ukurasa huu umekusanya taarifa zote za shindano la WLE 2026 nchini Tanzania [[Jamii:editathons swwiki]] dlc6dtjl09fvvwjpi6rx5s2aefydcxw Majadiliano ya mtumiaji:Zanahary 3 242436 1580878 2026-07-21T08:29:31Z Neriah 46921 Neriah alihamisha ukurasa wa [[Majadiliano ya mtumiaji:Zanahary]] hadi [[Majadiliano ya mtumiaji:Mangroves]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Zanahary|Zanahary]]" to "[[Special:CentralAuth/Mangroves|Mangroves]]" 1580878 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Majadiliano ya mtumiaji:Mangroves]] t3yzmpzkeh5akxrsiztsrklcaoy45re Majadiliano ya mtumiaji:Fransisko Asizi 3 242437 1580902 2026-07-21T09:48:15Z AmmarBot 81277 Karibu 1580902 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 21 Julai 2026 (UTC) rkxgy48fqlef7iqxdm7vxezqgj2sfme Majadiliano ya mtumiaji:Nerjah 3 242438 1580903 2026-07-21T09:48:25Z AmmarBot 81277 Karibu 1580903 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 21 Julai 2026 (UTC) rkxgy48fqlef7iqxdm7vxezqgj2sfme Majadiliano ya mtumiaji:Cowboy Lingo 3 242439 1580904 2026-07-21T09:48:35Z AmmarBot 81277 Karibu 1580904 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 21 Julai 2026 (UTC) rkxgy48fqlef7iqxdm7vxezqgj2sfme Majadiliano ya mtumiaji:Titus fidelis kilewa 3 242440 1580905 2026-07-21T09:48:45Z AmmarBot 81277 Karibu 1580905 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 21 Julai 2026 (UTC) rkxgy48fqlef7iqxdm7vxezqgj2sfme Majadiliano ya mtumiaji:Abdala Mushi 3 242441 1580906 2026-07-21T09:48:55Z AmmarBot 81277 Karibu 1580906 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 21 Julai 2026 (UTC) rkxgy48fqlef7iqxdm7vxezqgj2sfme Majadiliano ya mtumiaji:ارشکیان ایران 3 242442 1580907 2026-07-21T09:49:05Z AmmarBot 81277 Karibu 1580907 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 21 Julai 2026 (UTC) 3ik3erjcsbqdixh6hrj5c68a65n0klw Majadiliano ya mtumiaji:Justdancefan156 3 242443 1580908 2026-07-21T09:49:15Z AmmarBot 81277 Karibu 1580908 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 21 Julai 2026 (UTC) 3ik3erjcsbqdixh6hrj5c68a65n0klw Majadiliano ya mtumiaji:Felix.tsai 3 242444 1580909 2026-07-21T09:49:25Z AmmarBot 81277 Karibu 1580909 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 21 Julai 2026 (UTC) 3ik3erjcsbqdixh6hrj5c68a65n0klw Majadiliano ya mtumiaji:Goodluck$100B 3 242445 1580910 2026-07-21T09:49:35Z AmmarBot 81277 Karibu 1580910 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 21 Julai 2026 (UTC) 3ik3erjcsbqdixh6hrj5c68a65n0klw Majadiliano ya mtumiaji:Qazwsxedcrfvtgbyhnujmikolpplokimjunhybgtvfrcdexswzaq 3 242446 1580911 2026-07-21T09:49:45Z AmmarBot 81277 Karibu 1580911 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 21 Julai 2026 (UTC) 3ik3erjcsbqdixh6hrj5c68a65n0klw Majadiliano ya mtumiaji:VMLeblon 3 242447 1580912 2026-07-21T09:49:55Z AmmarBot 81277 Karibu 1580912 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 21 Julai 2026 (UTC) 3ik3erjcsbqdixh6hrj5c68a65n0klw Majadiliano ya mtumiaji:Maxidron1 3 242448 1580913 2026-07-21T09:50:05Z AmmarBot 81277 Karibu 1580913 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 21 Julai 2026 (UTC) 1zohij7a506c57j20br6i6oo1iv5qdy Majadiliano ya mtumiaji:Estrella230 3 242449 1580914 2026-07-21T09:50:15Z AmmarBot 81277 Karibu 1580914 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 21 Julai 2026 (UTC) 1zohij7a506c57j20br6i6oo1iv5qdy Majadiliano ya mtumiaji:Fredy2006Fedy 3 242450 1580916 2026-07-21T09:50:25Z AmmarBot 81277 Karibu 1580916 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 21 Julai 2026 (UTC) 1zohij7a506c57j20br6i6oo1iv5qdy Majadiliano ya mtumiaji:Baptiste de Lusignan 3 242451 1580917 2026-07-21T09:50:35Z AmmarBot 81277 Karibu 1580917 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 21 Julai 2026 (UTC) 1zohij7a506c57j20br6i6oo1iv5qdy Majadiliano ya mtumiaji:Vandosgangsta130804 3 242452 1580918 2026-07-21T09:50:45Z AmmarBot 81277 Karibu 1580918 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 21 Julai 2026 (UTC) 1zohij7a506c57j20br6i6oo1iv5qdy Majadiliano ya mtumiaji:Edson cosmas 3 242453 1580919 2026-07-21T09:50:55Z AmmarBot 81277 Karibu 1580919 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 21 Julai 2026 (UTC) 1zohij7a506c57j20br6i6oo1iv5qdy Majadiliano ya mtumiaji:3010cambel 3 242454 1580920 2026-07-21T09:51:05Z AmmarBot 81277 Karibu 1580920 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 21 Julai 2026 (UTC) a7ra29nrx5ds2zjhtg0igi943pedcws Majadiliano ya mtumiaji:Jamal ham 3 242455 1580921 2026-07-21T09:51:15Z AmmarBot 81277 Karibu 1580921 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 21 Julai 2026 (UTC) a7ra29nrx5ds2zjhtg0igi943pedcws Majadiliano ya mtumiaji:Editorcite01 3 242456 1580922 2026-07-21T09:51:25Z AmmarBot 81277 Karibu 1580922 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 21 Julai 2026 (UTC) a7ra29nrx5ds2zjhtg0igi943pedcws Majadiliano ya mtumiaji:Sajiro1501 3 242457 1580923 2026-07-21T09:51:35Z AmmarBot 81277 Karibu 1580923 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 21 Julai 2026 (UTC) a7ra29nrx5ds2zjhtg0igi943pedcws Cafu 0 242458 1580934 2026-07-21T10:34:33Z Bycashtz 81318 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '{{Infobox_Person | jina = Cafu | jina_halisi = Marcos Evangelista de Morais | picha = Cafu - 26.02.2026 - Cerimônia de apresentação das taças da Copa do Mundo de 2026.jpg | ukubwawapicha = 220px | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1970|6|7|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Itaquaquecetuba, São Paulo, Brazil | urefu = 1.76 m | nafasi = Beki wa kulia | vilabu_vij...' 1580934 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Cafu | jina_halisi = Marcos Evangelista de Morais | picha = Cafu - 26.02.2026 - Cerimônia de apresentação das taças da Copa do Mundo de 2026.jpg | ukubwawapicha = 220px | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1970|6|7|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Itaquaquecetuba, São Paulo, Brazil | urefu = 1.76 m | nafasi = Beki wa kulia | vilabu_vijana = {{plainlist| * Portuguesa * Juventus-SP * São Paulo (1988–1990) }} | miaka1 = 1989–1994 | vilabu1 = São Paulo | mechi1 = 216 | magoli1 = 33 | miaka2 = 1995 | vilabu2 = Zaragoza | mechi2 = 16 | magoli2 = 0 | miaka3 = 1995 | vilabu3 = Juventude | mechi3 = 2 | magoli3 = 0 | miaka4 = 1995–1997 | vilabu4 = Palmeiras | mechi4 = 41 | magoli4 = 2 | miaka5 = 1997–2003 | vilabu5 = Roma | mechi5 = 163 | magoli5 = 5 | miaka6 = 2003–2008 | vilabu6 = AC Milan | mechi6 = 119 | magoli6 = 4 | jumla_mechi = 557 | jumla_magoli = 44 | timu_taifa = Brazil | miaka_taifa = 1990–2006 | mechi_taifa = 142 | magoli_taifa = 5 | medali = {{MedalSport|Men's [[Association football|football]]}} {{MedalCountry|{{fb|BRA}}}} {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{Medal|W|1994 United States|}} {{Medal|W|2002 Korea/Japan|}} {{Medal|RU|1998 France|}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{Medal|W|1997 Bolivia|}} {{Medal|W|1999 Paraguay|}} {{Medal|RU|1991 Chile|}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{Medal|W|1997 Saudi Arabia|}} }} '''Marcos Evangelista de Morais''' (alizaliwa 7 Juni 1970), anayejulikana zaidi kama '''Cafu''', ni aliyekuwa mchezaji wa mpira wa miguu wa kulipwa kutoka nchini [[Brazil]] aliyecheza kama beki wa kulia. Akichukuliwa kwa kiasi kikubwa kuwa mmoja wa mabeki wa kulia bora zaidi wa wakati wote, alijulikana sana kwa kasi yake na uwezo wa kushambulia kwa nguvu kupitia upande wa kulia wa uwanja.<ref>{{Cite web |last=Matchett |first=Karl |date=2013-03-01 |title=15 Best Attacking Fullbacks in World Football History |url=https://bleacherreport.com/articles/1547584-15-best-attacking-fullbacks-in-world-football-history |access-date= |website=Bleacher Report |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cooper |first=Max |date=2020-08-12 |title=The Best Right-Backs of All Time |url=https://www.90min.com/posts/the-best-right-backs-of-all-time |access-date= |website=90Min |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hosangadi |first=Aditya |date=2020-05-05 |title=20 Best defenders of all time |url=https://www.sportskeeda.com/football/20-best-defenders-of-all-time |access-date= |website=Sportskeeda |language=en-GB}}</ref> Yeye ndiye mchezaji aliyeichezea timu ya taifa ya Brazil mechi nyingi zaidi katika historia, akiwa na jumla ya mechi 142. Katika ngazi ya klabu, Cafu alishinda mataji kadhaa ya ndani na ya kimataifa akiwa nchini Brazil, Hispania, na Italia. Anajulikana zaidi kwa vipindi vyake alivyocheza katika klabu za [[São Paulo FC|São Paulo]] (1989–1995), [[AS Roma|Roma]] (1997–2003), na [[AC Milan]] (2003–2008), timu ambazo aliweka nazo historia kubwa, ingawa pia aliichezea kwa muda mfupi klabu ya [[Real Zaragoza|Zaragoza]], [[Esporte Clube Juventude|Juventude]], na [[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeiras]] kati ya mwaka 1995 na 1997. Mwaka 1994, Cafu alitawazwa kuwa Mchezaji Bora wa Mwaka wa Amerika Kusini, na mwaka 2004, alijumuishwa na [[Pelé]] kwenye orodha ya ya wachezaji 100 wa Fifa bora zaidi duniani waliokuwa hai.<ref name="FIFA 100">{{cite news |date=4 March 2004 |title=Pele's list of the greatest |publisher=BBC Sport |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm |url-status=live |access-date=22 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819114039/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm |archive-date=19 August 2010}}</ref> Pia alichaguliwa kwenye kikosi bora cha Dunia cha mwaka 2005.Cafu aliwakilisha nchi yake katika makombe manne ya Dunia ya Fifa kati ya mwaka 1994 na 2006. Yeye ndiye mchezaji pekee katika historia ya soka aliyecheza katika fainali tatu mfululizo za Kombe la Dunia, na ni mmoja wa wachezaji 21 pekee waliowahi kushinda kombe la Dunia zaidi ya mara moja, akitwaa ubingwa huo mwaka 1994 na [[Kombe la Dunia la FIFA 2002|2002]], ambapo katika ubingwa wa 2002 alikuwa nahodha wa timu na kuinua kilele cha [[Kombe la Dunia la FIFA]]. Akiwa na Brazil, pia alishiriki katika mashindano manne ya Copa America, akishinda taji hilo mara mbili mwaka 1997 na 1999, na alikuwa sehemu ya kikosi kilichoshinda Kombe la Shirikisho la Fifa mwaka 1997. == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1970]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji wa mpira wa miguu wa Brazil]] hukeu8vop6z3gv84747wv62t5gmieoa 1580943 1580934 2026-07-21T11:10:07Z Riccardo Riccioni 452 1580943 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Cafu | jina_halisi = Marcos Evangelista de Morais | picha = Cafu - 26.02.2026 - Cerimônia de apresentação das taças da Copa do Mundo de 2026.jpg | ukubwawapicha = 220px | maelezo_ya_picha = | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1970|6|7|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Itaquaquecetuba, São Paulo, Brazil | urefu = 1.76 m | nafasi = Beki wa kulia | vilabu_vijana = {{plainlist| * Portuguesa * Juventus-SP * São Paulo (1988–1990) }} | miaka1 = 1989–1994 | vilabu1 = São Paulo | mechi1 = 216 | magoli1 = 33 | miaka2 = 1995 | vilabu2 = Zaragoza | mechi2 = 16 | magoli2 = 0 | miaka3 = 1995 | vilabu3 = Juventude | mechi3 = 2 | magoli3 = 0 | miaka4 = 1995–1997 | vilabu4 = Palmeiras | mechi4 = 41 | magoli4 = 2 | miaka5 = 1997–2003 | vilabu5 = Roma | mechi5 = 163 | magoli5 = 5 | miaka6 = 2003–2008 | vilabu6 = AC Milan | mechi6 = 119 | magoli6 = 4 | jumla_mechi = 557 | jumla_magoli = 44 | timu_taifa = Brazil | miaka_taifa = 1990–2006 | mechi_taifa = 142 | magoli_taifa = 5 | medali = {{MedalSport|Men's [[Association football|football]]}} {{MedalCountry|{{fb|BRA}}}} {{MedalCompetition|[[FIFA World Cup]]}} {{Medal|W|1994 United States|}} {{Medal|W|2002 Korea/Japan|}} {{Medal|RU|1998 France|}} {{MedalCompetition|[[Copa América]]}} {{Medal|W|1997 Bolivia|}} {{Medal|W|1999 Paraguay|}} {{Medal|RU|1991 Chile|}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{Medal|W|1997 Saudi Arabia|}} }} '''Marcos Evangelista de Morais''' (anajulikana zaidi kama '''Cafu'''; alizaliwa 7 Juni 1970) alikuwa mchezaji wa mpira wa miguu wa kulipwa kutoka nchini [[Brazil]] aliyecheza kama beki wa kulia. Akichukuliwa kwa kiasi kikubwa kuwa mmoja wa mabeki wa kulia bora zaidi wa wakati wote, alijulikana sana kwa kasi yake na uwezo wa kushambulia kwa nguvu kupitia upande wa kulia wa uwanja.<ref>{{Cite web |last=Matchett |first=Karl |date=2013-03-01 |title=15 Best Attacking Fullbacks in World Football History |url=https://bleacherreport.com/articles/1547584-15-best-attacking-fullbacks-in-world-football-history |access-date= |website=Bleacher Report |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cooper |first=Max |date=2020-08-12 |title=The Best Right-Backs of All Time |url=https://www.90min.com/posts/the-best-right-backs-of-all-time |access-date= |website=90Min |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hosangadi |first=Aditya |date=2020-05-05 |title=20 Best defenders of all time |url=https://www.sportskeeda.com/football/20-best-defenders-of-all-time |access-date= |website=Sportskeeda |language=en-GB}}</ref> Yeye ndiye mchezaji aliyeichezea timu ya taifa ya Brazil mechi nyingi zaidi katika historia, akiwa na jumla ya mechi 142. Katika ngazi ya klabu, Cafu alishinda mataji kadhaa ya ndani na ya kimataifa akiwa nchini Brazil, Hispania, na Italia. Anajulikana zaidi kwa vipindi vyake alivyocheza katika klabu za [[São Paulo FC]] (1989–1995), [[AS Roma]] (1997–2003), na [[AC Milan]] (2003–2008), timu ambazo aliweka nazo historia kubwa, ingawa pia aliichezea kwa muda mfupi klabu ya [[Real Zaragoza|Zaragoza]], [[Esporte Clube Juventude|Juventude]], na [[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeiras]] kati ya mwaka 1995 na 1997. Mwaka 1994, Cafu alitawazwa kuwa Mchezaji Bora wa Mwaka wa Amerika Kusini, na mwaka 2004, alijumuishwa na [[Pelé]] kwenye orodha ya ya wachezaji 100 wa Fifa bora zaidi duniani waliokuwa hai.<ref name="FIFA 100">{{cite news |date=4 March 2004 |title=Pele's list of the greatest |publisher=BBC Sport |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm |url-status=live |access-date=22 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819114039/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm |archive-date=19 August 2010}}</ref> Pia alichaguliwa kwenye kikosi bora cha Dunia cha mwaka 2005.Cafu aliwakilisha nchi yake katika makombe manne ya Dunia ya Fifa kati ya mwaka 1994 na 2006. Yeye ndiye mchezaji pekee katika historia ya soka aliyecheza katika fainali tatu mfululizo za Kombe la Dunia, na ni mmoja wa wachezaji 21 pekee waliowahi kushinda kombe la Dunia zaidi ya mara moja, akitwaa ubingwa huo mwaka 1994 na [[Kombe la Dunia la FIFA 2002|2002]], ambapo katika ubingwa wa 2002 alikuwa nahodha wa timu na kuinua kilele cha [[Kombe la Dunia la FIFA]]. Akiwa na Brazil, pia alishiriki katika mashindano manne ya Copa America, akishinda taji hilo mara mbili mwaka 1997 na 1999, na alikuwa sehemu ya kikosi kilichoshinda Kombe la Shirikisho la Fifa mwaka 1997. == Marejeo == {{reflist}} [[Jamii:Waliozaliwa 1970]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Brazil]] gqn0tme3l1gqnzym0ycu9ggeyzbhxso Yusuf bin al-Hasan 0 242459 1580938 2026-07-21T10:41:33Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa umeelekezwa kwenda [[Yusuf ibn al-Hasan]] 1580938 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Yusuf ibn al-Hasan]] dtwsay4z7qi0h6p7sgekqetf1nj24dg Kanisa mahalia 0 242460 1580955 2026-07-21T12:25:23Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kanisa mahalia''' (kwa [[Kiingereza]]: ''local Church'') ni jumuiya au ushirika wa waamini wa [[Yesu]] [[Masiya|Kristo]] katika eneo fulani. Ndio [[msingi]] mkuu wa [[Kanisa]] unapoanzia, ambapo waumini hukutana kwa ajili ya [[ibada]], mafundisho, na kusaidiana. Makanisa mahalia huongozwa na [[Kiongozi|viongozi]] wa kiroho kama [[Mchungaji|wachungaji]], [[Upadri|mapadre]], au [[wazee]] wa Kanisa waliopo katika eneo husika. Kulingana na muktadha, neno...' 1580955 wikitext text/x-wiki '''Kanisa mahalia''' (kwa [[Kiingereza]]: ''local Church'') ni jumuiya au ushirika wa waamini wa [[Yesu]] [[Masiya|Kristo]] katika eneo fulani. Ndio [[msingi]] mkuu wa [[Kanisa]] unapoanzia, ambapo waumini hukutana kwa ajili ya [[ibada]], mafundisho, na kusaidiana. Makanisa mahalia huongozwa na [[Kiongozi|viongozi]] wa kiroho kama [[Mchungaji|wachungaji]], [[Upadri|mapadre]], au [[wazee]] wa Kanisa waliopo katika eneo husika. Kulingana na muktadha, neno hili linaweza kumaanisha dhana tofauti. Hapa kuna maelezo kwa undani zaidi: ==Dhana ya Kiroho na ya Kikanisa== Kila kanisa mahalia linatajwa kama mwili wa Kristo na kama sehemu ya Kanisa la ulimwengu mzima, lakini linajitegemea katika utendaji wa kila siku kama vile ibada, sakramenti, na utoaji. ==Uendeshaji== Waumini huchangia katika ujenzi wa Kanisa na kusaidia wahitaji. ==Misingi ya Kijamii== Huwajengea waumini utamaduni wa kujali umoja, kujuana, na kusaidiana katika shida na raha. ==Katika Kanisa Katoliki== Dhana ya Kanisa mahalia linamaanisha mara nyingi <ref>Pengine linatumika kumaanisha Kanisa la nchi fulani linalojumlisha majimbo kadhaa, huko jimbo likiitwa "Kanisa faradhi" au "Kanisa maalumu", ambalo ndilo tafsiri sahihi zaidi ya jina la [[Kilatini]]: ''Ecclesia particularis''.</ref> [[Dayosisi|Jimbo]] linaloongozwa na [[Askofu]], na si [[Kanisa (jengo)|jengo]] wala [[parokia]]. Jimbo ndilo msingi mkuu wa [[Kanisa Katoliki]] ulimwenguni, ambapo Kanisa [[Sifa nne za Kanisa|moja, takatifu, katoliki, na la mitume]] lipo na linafanya kazi kikamilifu. Uwepo wa Kristo katika Sakramenti ya Ekaristi ndio unaofanya jimbo kuwa Kanisa kamili. Jimbo linaongozwa na Askofu ambaye ndiye mchungaji mkuu na [[mwandamizi]] wa [[Mitume wa Yesu]] katika eneo fulani. Jimbo haliwezi kuwa kanisa mahalia la Kikatoliki kama halipo katika [[ushirika kamili]] na [[Ukulu mtakatifu|Kiti cha Kitume]] cha [[Papa]], Askofu wa [[Kanisa la Roma|Roma]]. Waamini na [[upadri|mapadri]] wote wa kanisa mahalia wanamtii Askofu wao, naye Askofu anamtii Papa. Ingawa jimbo ndilo kanisa mahalia [[Sheria za Kanisa|kisheria]] na [[teolojia|kiteolojia]], limegawanyika katika ngazi ndogo ili kuwafikia waamini kwa ukaribu zaidi: #[[Parokia]] ni sehemu ya jimbo. Ni jumuia maalumu ya waamini ndani ya jimbo iliyokabidhiwa kwa padri [[paroko]] kama mchungaji wao wa karibu chini ya [[mamlaka]] ya Askofu. #[[kigango|Vigango]] ni jumuia zilizo chini ya parokia, mara nyingi maeneo ya [[kijiji|vijijini]] au mbali na kanisa la parokia, ambapo waamini hukusanyika kwa ibada na [[Liturujia ya Neno]]. #[[Jumuia ndogondogo za Kikristo]] (JNK) ndio msingi wa chini kabisa wa [[maisha]] ya kila siku ya Mkatoliki. Majirani kadhaa hukutana kusali, kusoma [[Biblia]], na kusaidiana kiroho na kijamii. {{mbegu-Ukristo}} [[Jamii:Kanisa]] 4g1ukkkpedwv2135j1ucbyr67c0hiep 1580959 1580955 2026-07-21T12:41:50Z Riccardo Riccioni 452 1580959 wikitext text/x-wiki [[File:P1050306_semilarge.jpg|thumb|Wakatoliki nje ya kanisa la [[Wulu]], [[Sudan Kusini]], baada ya [[Misa]] ya [[Jumapili]].]] '''Kanisa mahalia''' (kwa [[Kiingereza]]: ''local Church'') ni jumuiya au ushirika wa waamini wa [[Yesu]] [[Masiya|Kristo]] katika eneo fulani<ref>Joe T. Odle ''Church Member's Handbook'' 1986 – Page 14 0805494014 George W. McDaniel, in his book, The Churches of the New Testament (1921), said that it is used 109 times to refer to the Lord's church. He held that in 93 cases it designates a local church; in 14 cases, the church as an institution; and twice, all of them.</ref>. Ndio [[msingi]] mkuu wa [[Kanisa]] unapoanzia, ambapo waumini hukutana kwa ajili ya [[ibada]], mafundisho, na kusaidiana. Makanisa mahalia huongozwa na [[Kiongozi|viongozi]] wa kiroho kama [[Mchungaji|wachungaji]], [[Upadri|mapadre]], au [[wazee]] wa Kanisa waliopo katika eneo husika. Kulingana na muktadha, neno hili linaweza kumaanisha dhana tofauti. Hapa kuna maelezo kwa undani zaidi: ==Dhana ya Kiroho na ya Kikanisa== Kila kanisa mahalia linatajwa kama mwili wa Kristo na kama sehemu ya Kanisa la ulimwengu mzima, lakini linajitegemea katika utendaji wa kila siku kama vile ibada, sakramenti, na utoaji. ==Uendeshaji== Waumini huchangia katika ujenzi wa Kanisa na kusaidia wahitaji. ==Misingi ya Kijamii== Huwajengea waumini utamaduni wa kujali umoja, kujuana, na kusaidiana katika shida na raha. ==Katika Kanisa Katoliki== Dhana ya Kanisa mahalia linamaanisha mara nyingi <ref>Pengine linatumika kumaanisha Kanisa la nchi fulani linalojumlisha majimbo kadhaa, huko jimbo likiitwa "Kanisa faradhi" au "Kanisa maalumu", ambalo ndilo tafsiri sahihi zaidi ya jina la [[Kilatini]]: ''Ecclesia particularis''.</ref> [[Dayosisi|Jimbo]] linaloongozwa na [[Askofu]], na si [[Kanisa (jengo)|jengo]] wala [[parokia]]. Jimbo ndilo msingi mkuu wa [[Kanisa Katoliki]] ulimwenguni, ambapo Kanisa [[Sifa nne za Kanisa|moja, takatifu, katoliki, na la mitume]] lipo na linafanya kazi kikamilifu. Uwepo wa Kristo katika Sakramenti ya Ekaristi ndio unaofanya jimbo kuwa Kanisa kamili. Jimbo linaongozwa na Askofu ambaye ndiye mchungaji mkuu na [[mwandamizi]] wa [[Mitume wa Yesu]] katika eneo fulani. Jimbo haliwezi kuwa kanisa mahalia la Kikatoliki kama halipo katika [[ushirika kamili]] na [[Ukulu mtakatifu|Kiti cha Kitume]] cha [[Papa]], Askofu wa [[Kanisa la Roma|Roma]]. Waamini na [[upadri|mapadri]] wote wa kanisa mahalia wanamtii Askofu wao, naye Askofu anamtii Papa. Ingawa jimbo ndilo kanisa mahalia [[Sheria za Kanisa|kisheria]] na [[teolojia|kiteolojia]], limegawanyika katika ngazi ndogo ili kuwafikia waamini kwa ukaribu zaidi: #[[Parokia]] ni sehemu ya jimbo. Ni jumuia maalumu ya waamini ndani ya jimbo iliyokabidhiwa kwa padri [[paroko]] kama mchungaji wao wa karibu chini ya [[mamlaka]] ya Askofu. #[[kigango|Vigango]] ni jumuia zilizo chini ya parokia, mara nyingi maeneo ya [[kijiji|vijijini]] au mbali na kanisa la parokia, ambapo waamini hukusanyika kwa ibada na [[Liturujia ya Neno]]. #[[Jumuia ndogondogo za Kikristo]] (JNK) ndio msingi wa chini kabisa wa [[maisha]] ya kila siku ya Mkatoliki. Majirani kadhaa hukutana kusali, kusoma [[Biblia]], na kusaidiana kiroho na kijamii. {{mbegu-Ukristo}} [[Jamii:Kanisa]] hphb2my46t7f07p09rlfwwxwl1xil9c 1580961 1580959 2026-07-21T12:49:14Z Riccardo Riccioni 452 1580961 wikitext text/x-wiki [[File:P1050306_semilarge.jpg|thumb|Wakatoliki nje ya kanisa la [[Wulu]], [[Sudan Kusini]], baada ya [[Misa]] ya [[Jumapili]].]] '''Kanisa mahalia''' (kwa [[Kiingereza]]: ''local Church'') ni jumuiya au ushirika wa waamini wa [[Yesu]] [[Masiya|Kristo]] katika eneo fulani<ref>Joe T. Odle ''Church Member's Handbook'' 1986 – Page 14 0805494014 George W. McDaniel, in his book, The Churches of the New Testament (1921), said that it is used 109 times to refer to the Lord's church. He held that in 93 cases it designates a local church; in 14 cases, the church as an institution; and twice, all of them.</ref>. Ndio [[msingi]] mkuu wa [[Kanisa]] unapoanzia, ambapo waumini hukutana kwa ajili ya [[ibada]], mafundisho, na kusaidiana. Makanisa mahalia huongozwa na [[Kiongozi|viongozi]] wa kiroho kama [[Mchungaji|wachungaji]], [[Upadri|mapadre]], au [[wazee]] wa Kanisa waliopo katika eneo husika. Kulingana na muktadha, neno hili linaweza kumaanisha dhana tofauti. Hapa kuna maelezo kwa undani zaidi: ==Dhana ya Kiroho na ya Kikanisa== Kila kanisa mahalia linatajwa kama mwili wa Kristo na kama sehemu ya Kanisa la ulimwengu mzima, lakini linajitegemea katika utendaji wa kila siku kama vile ibada, sakramenti, na utoaji. ==Uendeshaji== Waumini huchangia katika ujenzi wa Kanisa na kusaidia wahitaji. ==Misingi ya Kijamii== Huwajengea waumini utamaduni wa kujali umoja, kujuana, na kusaidiana katika shida na raha. ==Katika Kanisa Katoliki== Dhana ya Kanisa mahalia linamaanisha mara nyingi <ref>Pengine linatumika kumaanisha Kanisa la nchi fulani linalojumlisha majimbo kadhaa, huko jimbo likiitwa "Kanisa faradhi" au "Kanisa maalumu", ambalo ndilo tafsiri sahihi zaidi ya jina la [[Kilatini]]: ''Ecclesia particularis''.</ref> [[Dayosisi|Jimbo]] linaloongozwa na [[Askofu]], na si [[Kanisa (jengo)|jengo]] wala [[parokia]]. Jimbo ndilo msingi mkuu wa [[Kanisa Katoliki]] ulimwenguni, ambapo Kanisa [[Sifa nne za Kanisa|moja, takatifu, katoliki, na la mitume]] lipo na linafanya kazi kikamilifu. Uwepo wa Kristo katika Sakramenti ya Ekaristi ndio unaofanya jimbo kuwa Kanisa kamili. Jimbo linaongozwa na Askofu ambaye ndiye mchungaji mkuu na [[mwandamizi]] wa [[Mitume wa Yesu]] katika eneo fulani. Jimbo haliwezi kuwa kanisa mahalia la Kikatoliki kama halipo katika [[ushirika kamili]] na [[Ukulu mtakatifu|Kiti cha Kitume]] cha [[Papa]], Askofu wa [[Kanisa la Roma|Roma]]. Waamini na [[upadri|mapadri]] wote wa kanisa mahalia wanamtii Askofu wao, naye Askofu anamtii Papa. Ingawa jimbo ndilo kanisa mahalia [[Sheria za Kanisa|kisheria]] na [[teolojia|kiteolojia]], limegawanyika katika ngazi ndogo ili kuwafikia waamini kwa ukaribu zaidi: #[[Parokia]] ni sehemu ya jimbo. Ni jumuia maalumu ya waamini ndani ya jimbo iliyokabidhiwa kwa padri [[paroko]] kama mchungaji wao wa karibu chini ya [[mamlaka]] ya Askofu. #[[kigango|Vigango]] ni jumuia zilizo chini ya parokia, mara nyingi maeneo ya [[kijiji|vijijini]] au mbali na kanisa la parokia, ambapo waamini hukusanyika kwa ibada na [[Liturujia ya Neno]]. #[[Jumuia ndogondogo za Kikristo]] (JNK) ndio msingi wa chini kabisa wa [[maisha]] ya kila siku ya Mkatoliki. Majirani kadhaa hukutana kusali, kusoma [[Biblia]], na kusaidiana kiroho na kijamii. ==Tanbihi== {{marejeo}} {{mbegu-Ukristo}} [[Jamii:Kanisa]] ks74qp21bkf9k9a2ognoamfn59nluwm Msikiti wa Mandhry 0 242461 1580968 2026-07-21T15:20:44Z NANJ BHALO 90946 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1343449974|Mandhry Mosque]]" 1580968 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>  '''Msikiti wa Mandhry''' ni msikiti ulioko katika [[Mji wa Kale (Mombasa)|mji wa kale]] wa [[Mombasa]] . Yasemekana ni msikiti mkongwe zaidi mjini humo, <ref>{{Rejea tovuti|title=Mandhry Mosque {{!}} Mombasa, Kenya {{!}} Attractions|url=https://www.lonelyplanet.com/kenya/the-coast/mombasa/attractions/mandhry-mosque/a/poi-sig/1461458/355339|accessdate=3 August 2025|work=Lonely Planet}}</ref> na wa pili kwa ukongwe nchini [[Kenya]]. Ulijengwa na Waomani mnamo 1570 (977-978 AH), na umekuwa ukitunzwa na ukoo wa Mandhry wa Mombasa kwa karne nyingi. Umejengwa kwa uashi wa kale wa [[Usanifu majengo wa Waswahili|Kiswahili]], ukiwa na mnara wa mviringo, na ni mojawapo ya misikiti miwili pekee duniani yenye mihirabu miwili. == Historia == Msikiti huo ulijengwa kwa mara ya kwanza mwaka wa 1570 na wahamiaji kutoka Oman. <ref name="oase">{{Rejea tovuti|title=Masjid Mandhry Tempat Al-Quran Tertua di Kenya Disimpan|url=https://www.oase.id/read/masjid-mandhry-tempat-al-quran-tertua-di-kenya-disimpan|work=Oase.id|date=2023-12-03|accessdate=2026-02-19|language=id}}</ref> Kulingana na Dkt. Kalandar Khan, ambaye babu yake babu yake alikuwa miongoni mwa wahamiaji wa kwanza. Waswahili waliokuwa kando ya pwani walitafuta msaada kutoka Oman baada ya Wareno kuvamia mji wa Mombasa na kuweka utawala wa kikatili na wa kidikteta ambao Waswahili waliuchukia. Waomani walipofika, walikaa katika eneo la Mji wa Kale, waliijenga nyumba zilokurubuiana. Pia walihitaji mahali pa ibada, jambo lililosababisha kujengwa kwa Msikiti wa Mandhry. <ref name="oase" /> Msikiti huo ulipewa jina la ukoo wa Mandhry, ambao ulikaa katika Mji wa Kale, na umetunzwa na ukoo huo kwa karne nyingi. <ref name="oase" /> Msikiti huo umenusurika tangu enzi ya utawala wa Wareno katika maeneo ya pwani. Msikiti huo ulikarabatiwa mwaka wa 1988. <ref>{{Rejea tovuti|title=Archnet > Site > Mandhry Mosque Expansion|url=https://www.archnet.org/sites/1243|accessdate=3 August 2025|work=www.archnet.org|language=en-US}}</ref> == Uashi na mtindo == Msikiti huu umejengwa kwa mtindo [[Usanifu majengo wa Waswahili|wa uashi wa Kiswahili]] . Ni mmoja kati ya misikiti miwili pekee duniani yenye mihirab mbili (maeneo yanayoonyesha mwelekeo wa msikiti mtakatifu wa [[Makka]] ), mwingine ukiwa ni Masjid Qiblatain huko Saudi Arabia. <ref name="oase">{{Rejea tovuti|title=Masjid Mandhry Tempat Al-Quran Tertua di Kenya Disimpan|url=https://www.oase.id/read/masjid-mandhry-tempat-al-quran-tertua-di-kenya-disimpan|work=Oase.id|date=2023-12-03|accessdate=2026-02-19|language=id}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.oase.id/read/masjid-mandhry-tempat-al-quran-tertua-di-kenya-disimpan "Masjid Mandhry Tempat Al-Quran Tertua di Kenya Disimpan"]. ''Oase.id'' (in Indonesian). 3 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 February</span> 2026</span>.</cite> [[Category:CS1 Indonesian-language sources (id)]]</ref> Awali msikiti huo ulikuwa mweupe, ulijengwa kwa kutumia matumbawe yaliyochomwa na kuwa majivu na kuchanganywa katika kusagwa na chokaa. <ref name="oase">{{Rejea tovuti|title=Masjid Mandhry Tempat Al-Quran Tertua di Kenya Disimpan|url=https://www.oase.id/read/masjid-mandhry-tempat-al-quran-tertua-di-kenya-disimpan|work=Oase.id|date=2023-12-03|accessdate=2026-02-19|language=id}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.oase.id/read/masjid-mandhry-tempat-al-quran-tertua-di-kenya-disimpan "Masjid Mandhry Tempat Al-Quran Tertua di Kenya Disimpan"]. ''Oase.id'' (in Indonesian). 3 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 February</span> 2026</span>.</cite> [[Category:CS1 Indonesian-language sources (id)]]</ref> Licha ya kuibuka kwa madhehebu ya [[Uislamu|Kiislamu]] ya Shafi miongoni mwa Waomani kwenye [[Pwani ya Waswahili]] katika karne ya 16, Ibadi yao ilikuwa si haba, ambayo inaonyeshwa katika mtindo wa ibadi ya Misikiti ya Wamandhry. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2026)">nukuu inahitajika</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Sehemu ya nje ya msikiti huo haina zaa zaa sana bali ni muondo na muonekano wa kawaida tu, huku sehemu ya ndani ikiwa na milango mitano yalionakishiwa, madirisha manne yaliyochongwa, maandishi, madawati, na nafasi zenye matao. Pia ina mnara wa mviringo, sehemu adhimu inayoshirikiwa na misikiti michache tu kando ya Pwani ya Uswahili. Karibu na hapo kuna kisima cha Mandhry, ambacho kwa kawaida hutumika kwa kutawadhia (udhu). Msikiti huo baadaye ulipakwa rangi ya manjano ili kuuhifadhi na kuutofautisha na majengo yanayouzunguka. <ref name="oase" /> Sehemu ya zamani zaidi ya msikiti, ilijengwa mwaka wa 1570 na awali ilikuwa ikimudu waumini wapatao kumi, ina mionekano kadhaa ya awali. Inahifadhi miswahafu ( [[Kurani|Quran )]] ya zamani iloandikwa kwa mikono, inayoonekana katika kioo kilobandikwa ndani mwa nguzo za msikiti huo inayodhibitiwa na hali ya hewa, pamoja na minbar ya asili yenye maandishi ya Quran. Ingawa msikiti huo ulipanuliwa yapata karne moja iliyopita, mabaki haya na muundo wa awali wa ndani bado haujaharibika katika hali yake ya mwanzo. <ref name="oase">{{Rejea tovuti|title=Masjid Mandhry Tempat Al-Quran Tertua di Kenya Disimpan|url=https://www.oase.id/read/masjid-mandhry-tempat-al-quran-tertua-di-kenya-disimpan|work=Oase.id|date=2023-12-03|accessdate=2026-02-19|language=id}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.oase.id/read/masjid-mandhry-tempat-al-quran-tertua-di-kenya-disimpan "Masjid Mandhry Tempat Al-Quran Tertua di Kenya Disimpan"]. ''Oase.id'' (in Indonesian). 3 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 February</span> 2026</span>.</cite> [[Category:CS1 Indonesian-language sources (id)]]</ref> == Marejeleo == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} flha2beahg64bw54ktgfuwylcy0oyka 1580974 1580968 2026-07-21T16:18:00Z NANJ BHALO 90946 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1343449974|Mandhry Mosque]]" 1580974 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>  <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}'''Msikiti wa Mandhry''' ni msikiti ulioko katika [[Mji wa Kale (Mombasa)|mji wa kale]] wa [[Mombasa]] . Yasemekana ni msikiti mkongwe zaidi mjini humo, <ref>{{Rejea tovuti|title=Mandhry Mosque {{!}} Mombasa, Kenya {{!}} Attractions|url=https://www.lonelyplanet.com/kenya/the-coast/mombasa/attractions/mandhry-mosque/a/poi-sig/1461458/355339|accessdate=3 August 2025|work=Lonely Planet}}</ref> na wa pili kwa ukongwe nchini [[Kenya]]. Ulijengwa na Waomani mnamo 1570 (977-978 AH), na umekuwa ukitunzwa na ukoo wa Mandhry wa Mombasa kwa karne nyingi. Umejengwa kwa uashi wa kale wa [[Usanifu majengo wa Waswahili|Kiswahili]], ukiwa na mnara wa mviringo, na ni mojawapo ya misikiti miwili pekee duniani yenye mihirabu miwili. == Historia == Msikiti huo ulijengwa kwa mara ya kwanza mwaka wa 1570 na wahamiaji kutoka Oman. <ref name="oase">{{Rejea tovuti|title=Masjid Mandhry Tempat Al-Quran Tertua di Kenya Disimpan|url=https://www.oase.id/read/masjid-mandhry-tempat-al-quran-tertua-di-kenya-disimpan|work=Oase.id|date=2023-12-03|accessdate=2026-02-19|language=id}}</ref> Kulingana na Dkt. Kalandar Khan, ambaye babu yake babu yake alikuwa miongoni mwa wahamiaji wa kwanza. Waswahili waliokuwa kando ya pwani walitafuta msaada kutoka Oman baada ya Wareno kuvamia mji wa Mombasa na kuweka utawala wa kikatili na wa kidikteta ambao Waswahili waliuchukia. Waomani walipofika, walikaa katika eneo la Mji wa Kale, waliijenga nyumba zilokurubuiana. Pia walihitaji mahali pa ibada, jambo lililosababisha kujengwa kwa Msikiti wa Mandhry. <ref name="oase" /> Msikiti huo ulipewa jina la ukoo wa Mandhry, ambao ulikaa katika Mji wa Kale, na umetunzwa na ukoo huo kwa karne nyingi. <ref name="oase" /> Msikiti huo umenusurika tangu enzi ya utawala wa Wareno katika maeneo ya pwani. Msikiti huo ulikarabatiwa mwaka wa 1988. <ref>{{Rejea tovuti|title=Archnet > Site > Mandhry Mosque Expansion|url=https://www.archnet.org/sites/1243|accessdate=3 August 2025|work=www.archnet.org|language=en-US}}</ref> == Uashi na mtindo == Msikiti huu umejengwa kwa mtindo [[Usanifu majengo wa Waswahili|wa uashi wa Kiswahili]] . Ni mmoja kati ya misikiti miwili pekee duniani yenye mihirab mbili (maeneo yanayoonyesha mwelekeo wa msikiti mtakatifu wa [[Makka]] ), mwingine ukiwa ni Masjid Qiblatain huko Saudi Arabia. <ref name="oase">{{Rejea tovuti|title=Masjid Mandhry Tempat Al-Quran Tertua di Kenya Disimpan|url=https://www.oase.id/read/masjid-mandhry-tempat-al-quran-tertua-di-kenya-disimpan|work=Oase.id|date=2023-12-03|accessdate=2026-02-19|language=id}}</ref> Awali msikiti huo ulikuwa mweupe, ulijengwa kwa kutumia matumbawe yaliyochomwa na kuwa majivu na kuchanganywa katika kusagwa na chokaa. <ref name="oase">{{Rejea tovuti|title=Masjid Mandhry Tempat Al-Quran Tertua di Kenya Disimpan|url=https://www.oase.id/read/masjid-mandhry-tempat-al-quran-tertua-di-kenya-disimpan|work=Oase.id|date=2023-12-03|accessdate=2026-02-19|language=id}}</ref> Licha ya kuibuka kwa madhehebu ya [[Uislamu|Kiislamu]] ya Shafi miongoni mwa Waomani kwenye [[Pwani ya Waswahili]] katika karne ya 16, Ibadi yao ilikuwa si haba, ambayo inaonyeshwa katika mtindo wa ibadi ya Misikiti ya Wamandhry. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2026)">nukuu inahitajika</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Sehemu ya nje ya msikiti huo haina zaa zaa sana bali ni muondo na muonekano wa kawaida tu, huku sehemu ya ndani ikiwa na milango mitano yalionakishiwa, madirisha manne yaliyochongwa, maandishi, madawati, na nafasi zenye matao. Pia ina mnara wa mviringo, sehemu adhimu inayoshirikiwa na misikiti michache tu kando ya Pwani ya Uswahili. Karibu na hapo kuna kisima cha Mandhry, ambacho kwa kawaida hutumika kwa kutawadhia (udhu). Msikiti huo baadaye ulipakwa rangi ya manjano ili kuuhifadhi na kuutofautisha na majengo yanayouzunguka. <ref name="oase" /> Sehemu ya zamani zaidi ya msikiti, ilijengwa mwaka wa 1570 na awali ilikuwa ikimudu waumini wapatao kumi, ina mionekano kadhaa ya awali. Inahifadhi miswahafu ( [[Kurani|Quran )]] ya zamani iloandikwa kwa mikono, inayoonekana katika kioo kilobandikwa ndani mwa nguzo za msikiti huo inayodhibitiwa na hali ya hewa, pamoja na minbar ya asili yenye maandishi ya Quran. Ingawa msikiti huo ulipanuliwa yapata karne moja iliyopita, mabaki haya na muundo wa awali wa ndani bado haujaharibika katika hali yake ya mwanzo. <ref name="oase">{{Rejea tovuti|title=Masjid Mandhry Tempat Al-Quran Tertua di Kenya Disimpan|url=https://www.oase.id/read/masjid-mandhry-tempat-al-quran-tertua-di-kenya-disimpan|work=Oase.id|date=2023-12-03|accessdate=2026-02-19|language=id}}</ref> == Marejeleo == [[Jamii:Mosques in Africa]] [[Jamii:Mombasa]] [[Jamii:Old Town, Mombasa]] a6uoedunw17eenctrktv8154bgt4oqm 1581048 1580974 2026-07-22T08:51:57Z Riccardo Riccioni 452 1581048 wikitext text/x-wiki '''Msikiti wa Mandhry''' ni [[msikiti]] ulioko katika [[Mji wa Kale (Mombasa)|mji wa kale]] wa [[Mombasa]]. Yasemekana ni msikiti mkongwe zaidi mjini humo, <ref>{{Rejea tovuti|title=Mandhry Mosque {{!}} Mombasa, Kenya {{!}} Attractions|url=https://www.lonelyplanet.com/kenya/the-coast/mombasa/attractions/mandhry-mosque/a/poi-sig/1461458/355339|accessdate=3 August 2025|work=Lonely Planet}}</ref> na wa pili kwa ukongwe nchini [[Kenya]]. Ulijengwa na Waomani mnamo [[1570]] (977-978 AH), na umekuwa ukitunzwa na ukoo wa Mandhry wa Mombasa kwa karne nyingi. Umejengwa kwa uashi wa kale wa [[Usanifu majengo wa Waswahili|Kiswahili]], ukiwa na mnara wa mviringo, na ni mojawapo ya misikiti miwili pekee duniani yenye mihirabu miwili. == Historia == Msikiti huo ulijengwa kwa mara ya kwanza mwaka wa 1570 na wahamiaji kutoka Oman. <ref name="oase">{{Rejea tovuti|title=Masjid Mandhry Tempat Al-Quran Tertua di Kenya Disimpan|url=https://www.oase.id/read/masjid-mandhry-tempat-al-quran-tertua-di-kenya-disimpan|work=Oase.id|date=2023-12-03|accessdate=2026-02-19|language=id}}</ref> Kulingana na Dkt. Kalandar Khan, ambaye babu yake babu yake alikuwa miongoni mwa wahamiaji wa kwanza. Waswahili waliokuwa kando ya pwani walitafuta msaada kutoka Oman baada ya Wareno kuvamia mji wa Mombasa na kuweka utawala wa kikatili na wa kidikteta ambao Waswahili waliuchukia. Waomani walipofika, walikaa katika eneo la Mji wa Kale, waliijenga nyumba zilokurubuiana. Pia walihitaji mahali pa ibada, jambo lililosababisha kujengwa kwa Msikiti wa Mandhry. <ref name="oase" /> Msikiti huo ulipewa jina la ukoo wa Mandhry, ambao ulikaa katika Mji wa Kale, na umetunzwa na ukoo huo kwa karne nyingi. <ref name="oase" /> Msikiti huo umenusurika tangu enzi ya utawala wa Wareno katika maeneo ya pwani. Msikiti huo ulikarabatiwa mwaka wa 1988. <ref>{{Rejea tovuti|title=Archnet > Site > Mandhry Mosque Expansion|url=https://www.archnet.org/sites/1243|accessdate=3 August 2025|work=www.archnet.org|language=en-US}}</ref> == Uashi na mtindo == Msikiti huu umejengwa kwa mtindo [[Usanifu majengo wa Waswahili|wa uashi wa Kiswahili]] . Ni mmoja kati ya misikiti miwili pekee duniani yenye mihirab mbili (maeneo yanayoonyesha mwelekeo wa msikiti mtakatifu wa [[Makka]] ), mwingine ukiwa ni Masjid Qiblatain huko Saudi Arabia. <ref name="oase">{{Rejea tovuti|title=Masjid Mandhry Tempat Al-Quran Tertua di Kenya Disimpan|url=https://www.oase.id/read/masjid-mandhry-tempat-al-quran-tertua-di-kenya-disimpan|work=Oase.id|date=2023-12-03|accessdate=2026-02-19|language=id}}</ref> Awali msikiti huo ulikuwa mweupe, ulijengwa kwa kutumia matumbawe yaliyochomwa na kuwa majivu na kuchanganywa katika kusagwa na chokaa. <ref name="oase">{{Rejea tovuti|title=Masjid Mandhry Tempat Al-Quran Tertua di Kenya Disimpan|url=https://www.oase.id/read/masjid-mandhry-tempat-al-quran-tertua-di-kenya-disimpan|work=Oase.id|date=2023-12-03|accessdate=2026-02-19|language=id}}</ref> Licha ya kuibuka kwa madhehebu ya [[Uislamu|Kiislamu]] ya Shafi miongoni mwa Waomani kwenye [[Pwani ya Waswahili]] katika karne ya 16, Ibadi yao ilikuwa si haba, ambayo inaonyeshwa katika mtindo wa ibadi ya Misikiti ya Wamandhry. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2026)">nukuu inahitajika</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Sehemu ya nje ya msikiti huo haina zaa zaa sana bali ni muondo na muonekano wa kawaida tu, huku sehemu ya ndani ikiwa na milango mitano yalionakishiwa, madirisha manne yaliyochongwa, maandishi, madawati, na nafasi zenye matao. Pia ina mnara wa mviringo, sehemu adhimu inayoshirikiwa na misikiti michache tu kando ya Pwani ya Uswahili. Karibu na hapo kuna kisima cha Mandhry, ambacho kwa kawaida hutumika kwa kutawadhia (udhu). Msikiti huo baadaye ulipakwa rangi ya manjano ili kuuhifadhi na kuutofautisha na majengo yanayouzunguka. <ref name="oase" /> Sehemu ya zamani zaidi ya msikiti, ilijengwa mwaka wa 1570 na awali ilikuwa ikimudu waumini wapatao kumi, ina mionekano kadhaa ya awali. Inahifadhi misahafu ([[Kurani|Quran]]) ya zamani iloandikwa kwa mikono, inayoonekana katika kioo kilobandikwa ndani mwa nguzo za msikiti huo inayodhibitiwa na hali ya hewa, pamoja na minbar ya asili yenye maandishi ya Quran. Ingawa msikiti huo ulipanuliwa yapata karne moja iliyopita, mabaki haya na muundo wa awali wa ndani bado haujaharibika katika hali yake ya mwanzo. <ref name="oase">{{Rejea tovuti|title=Masjid Mandhry Tempat Al-Quran Tertua di Kenya Disimpan|url=https://www.oase.id/read/masjid-mandhry-tempat-al-quran-tertua-di-kenya-disimpan|work=Oase.id|date=2023-12-03|accessdate=2026-02-19|language=id}}</ref> == Marejeo == [[Jamii:Msikiti]] [[Jamii:Mombasa]] [[Jamii:Waswahili]] 18ugjvkzvh3i8rfn7q5p5sq238o18g4 Kuswahilisha 0 242462 1580972 2026-07-21T15:58:13Z NANJ BHALO 90946 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1228159803|Swahilization]]" 1580972 wikitext text/x-wiki '''Kuswahilisha''' hurejelea mojawapo ya desturi mbili: * ujumuishaji wa kitamaduni wa watu wa eneo la Kusini-mashariki mwa Afrika na [[Waswahili|watu wa Kiswahili]] na utamaduni wao. * uendelezaji wa [[Kiswahili|lugha ya Kiswahili]] baada ya uhuru wa serikali za makoloni ya zamani ya Afrika Kusini kama lugha ya kitaifa na ilio rasmi, pamoja na sera kubwa zaidi ya ujumuishaji wa kitamaduni wa [[Afrikanaizesheni|Uafrika]] (tazama [[Julius Nyerere]] na ''[[Ujamaa]]'' ). Kiswahili ilikuwa lugha iliyozungumzwa na makabila yote ya pwani ya Mashariki mwa Tanzania kabla ya kuwasili kwa wazungu wa Ulaya. Miaka ya 1800, biashara ya utumwa iliyoongozwa na wafanyabiashara wa Kiarabu ilisababisha Kiswahili kuwa kukopa 50% kutoka lugha ya Kiarabu. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=Drummond|first=Tammerlin|date=1993-09-21|title=Postscript : Stuck in Language Limbo : Tanzania's Julius Nyerere once envisioned a Swahili-speaking utopia. It hasn't worked out.|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-09-21-wr-37640-story.html|accessdate=2021-01-04|work=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref> Katika miaka ya 1960, jamhuri mpya ya Tanzania ilibadilisha maudhui yote ya elimu ya Kiingereza katika shule za msingi na maudhui ya Kiswahili katika hatua ya kufuta historia ya ukoloni ya nchi hio. Shule za kati na za juu zilitakiwa kufanya vivyo hivyo kufikia mwaka wa 2000. [[Julius Nyerere]], aliyeanzisha sera hii, alijitafsiri kama <nowiki><i id="mwGA">Julius Caesar</i></nowiki> wa [[William Shakespeare|Shakespeare]] na ''Mfanyabiashara wa Venice'' kwa Kiswahili. Mwelekeo huu pia uliibuka nchini Marekani, ukipendwa katika harakati za Black Power . <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=Drummond|first=Tammerlin|date=1993-09-21|title=Postscript : Stuck in Language Limbo : Tanzania's Julius Nyerere once envisioned a Swahili-speaking utopia. It hasn't worked out.|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-09-21-wr-37640-story.html|accessdate=2021-01-04|work=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref> Kufikia miaka ya 1990, Kuswahilisha mfumo wa elimu wa Tanzania hakukufanikiwa, Kiingereza kilibaki kuwa lugha kuu ya kitaaluma, na mageuzi mengi yaliachwa. Katika mahakama za haki nchini, kesi ziliendeshwa kwa Kiswahili lakini kumbukumbu zilihifadhiwa kwa Kiingereza. Mchanganyiko wa Kiswahili na Kiingereza katika lugha zinazozungumzwa nchini uliitwa ''Kiswengli'' (Kiswahili-Kiingereza). Katika ngazi ya kitaaluma, maneno mengi ya kisayansi hayapo katika lugha ya Kiswahili. Kufikia miaka ya 1990, maneno 8,000 mapya ya kiufundi ya Kiswahili yalianzishwa, lakini hayakuenea katika mfumo mzima wa kitaaluma. Uswahilishaji wa nchi hiyo huenda kuliitenganisha na soko la kimataifa wakati wa miaka ya 1970 na 1980. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=Drummond|first=Tammerlin|date=1993-09-21|title=Postscript : Stuck in Language Limbo : Tanzania's Julius Nyerere once envisioned a Swahili-speaking utopia. It hasn't worked out.|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-09-21-wr-37640-story.html|accessdate=2021-01-04|work=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref> Kufikia mwanzoni mwa miaka ya 2000, [[Kiswahili]] kilianza kutumika ndani mwa vikundi nchini [[Kenya]], ishara kwamba lugha ya kiswahili nchini humo ilikuwa inaanza kujitokeza kama lugha inayotawala. <ref>{{Rejea tovuti|author=King'ei|first=Kitula|date=2002|title=THE SWAHILIZATION OF KENYA'S SOCIO-POLITICAL CULTURE|url=https://ul.qucosa.de/api/qucosa%3A11530/attachment/ATT-0/|accessdate=4 January 2021|work=Qucosa.de}}</ref> Uchunguzi wa 2010 umeonyesha kwamba, nchini [[Tanzania]], Kiswahili kimekuwa kikubwa katika maeneo ambayo kwa kawaida yalizungumza [[Kimatengo|Kitengo]] . <ref>{{Rejea tovuti|author=Yoneda|first=Nobuko|date=October 2010|title="SWAHILIZATION" OF ETHNIC LANGUAGES IN TANZANIA: THE CASE OF MATENGO|url=https://jambo.africa.kyoto-u.ac.jp/kiroku/asm_normal/abstracts/pdf/31-3/139-148.pdf|accessdate=4 January 2021|work=Kyoto-u.ac.jp}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Cultural assimilation}} [[Jamii:Kiswahili]] ndorueu0kni1ohng5q8mvarkorzc9rb 1581050 1580972 2026-07-22T08:58:42Z Riccardo Riccioni 452 1581050 wikitext text/x-wiki '''Kuswahilisha''' hurejelea mojawapo ya desturi mbili: * ujumuishaji wa kitamaduni wa watu wa eneo la Kusini-mashariki mwa Afrika na [[Waswahili]] na utamaduni wao. * uendelezaji wa [[Kiswahili|lugha ya Kiswahili]] baada ya uhuru wa serikali za makoloni ya zamani ya Afrika Mashariki kama [[lugha ya taifa]] na [[lugha rasmi|iliyo rasmi]], pamoja na sera kubwa zaidi ya ujumuishaji wa kitamaduni wa [[Afrikanaizesheni|Uafrika]] (tazama [[Julius Nyerere]] na ''[[Ujamaa]]'' ). Kiswahili ilikuwa lugha iliyozungumzwa na makabila yote ya pwani ya Mashariki mwa Tanzania kabla ya kuwasili kwa Wazungu wa Ulaya. Miaka ya 1800, [[biashara ya watumwa|biashara ya utumwa]] iliyoongozwa na wafanyabiashara wa Kiarabu ilisababisha Kiswahili kukopa 50% kutoka lugha ya Kiarabu. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=Drummond|first=Tammerlin|date=1993-09-21|title=Postscript : Stuck in Language Limbo : Tanzania's Julius Nyerere once envisioned a Swahili-speaking utopia. It hasn't worked out.|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-09-21-wr-37640-story.html|accessdate=2021-01-04|work=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref> Katika miaka ya 1960, jamhuri mpya ya Tanzania ilibadilisha maudhui yote ya elimu ya Kiingereza katika shule za msingi na maudhui ya Kiswahili katika hatua ya kufuta historia ya ukoloni ya nchi hiyo. Shule za kati na za juu zilitakiwa kufanya vivyo hivyo kufikia mwaka wa 2000. Julius Nyerere, aliyeanzisha sera hii, alitafsiri kwa Kiswahili Julius Caesar na ''Mfanyabiashara wa Venice'' vya [[William Shakespeare]]. Mwelekeo huu pia uliibuka nchini Marekani, ukipendwa katika harakati za Black Power. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=Drummond|first=Tammerlin|date=1993-09-21|title=Postscript : Stuck in Language Limbo : Tanzania's Julius Nyerere once envisioned a Swahili-speaking utopia. It hasn't worked out.|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-09-21-wr-37640-story.html|accessdate=2021-01-04|work=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref> Kufikia miaka ya 1990, Kuswahilisha mfumo wa elimu wa Tanzania hakukufanikiwa, Kiingereza kilibaki kuwa lugha kuu ya kitaaluma, na mageuzi mengi yaliachwa. Katika mahakama nchini, kesi ziliendeshwa kwa Kiswahili lakini kumbukumbu zilihifadhiwa kwa Kiingereza. Mchanganyiko wa Kiswahili na Kiingereza katika lugha zinazozungumzwa nchini uliitwa ''Kiswengli'' (Kiswahili-Kiingereza). Katika ngazi ya kitaaluma, maneno mengi ya kisayansi hayapo katika lugha ya Kiswahili. Kufikia miaka ya 1990, maneno 8,000 mapya ya kiufundi ya Kiswahili yalianzishwa, lakini hayakuenea katika mfumo mzima wa kitaaluma. Uswahilishaji wa nchi hiyo huenda kuliitenganisha na soko la kimataifa wakati wa miaka ya 1970 na 1980. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=Drummond|first=Tammerlin|date=1993-09-21|title=Postscript : Stuck in Language Limbo : Tanzania's Julius Nyerere once envisioned a Swahili-speaking utopia. It hasn't worked out.|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-09-21-wr-37640-story.html|accessdate=2021-01-04|work=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref> Kufikia mwanzoni mwa miaka ya 2000, Kiswahili kilianza kutumika ndani mwa vikundi nchini [[Kenya]], ishara kwamba lugha hiyo nchini humo ilikuwa inaanza kujitokeza kama lugha inayotawala. <ref>{{Rejea tovuti|author=King'ei|first=Kitula|date=2002|title=THE SWAHILIZATION OF KENYA'S SOCIO-POLITICAL CULTURE|url=https://ul.qucosa.de/api/qucosa%3A11530/attachment/ATT-0/|accessdate=4 January 2021|work=Qucosa.de}}</ref> Uchunguzi wa 2010 umeonyesha kwamba, nchini [[Tanzania]], Kiswahili kimekuwa kikubwa katika maeneo ambayo kwa kawaida yalizungumza lugha za kikabila. <ref>{{Rejea tovuti|author=Yoneda|first=Nobuko|date=October 2010|title="SWAHILIZATION" OF ETHNIC LANGUAGES IN TANZANIA: THE CASE OF MATENGO|url=https://jambo.africa.kyoto-u.ac.jp/kiroku/asm_normal/abstracts/pdf/31-3/139-148.pdf|accessdate=4 January 2021|work=Kyoto-u.ac.jp}}</ref> == Marejeo == <references /> {{mbegu-historia}} [[Jamii:Kiswahili]] [[Jamii:Historia ya Tanzania]] [[Jamii:historia ya Kenya]] pjq93mw708g4unnaekuc1x41la61eb9 Nimon Toki Lala 0 242463 1580992 2026-07-21T20:56:46Z Muddyb 379 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Nimon Toki Lala''', alizaliwa mnamo 1955 mjini [[Kara (Togo)|Kara]], [[Togo]], ni mwimbaji na mnenguaji kutoka Togo. Alianza kazi yake ya kimuziki mwishoni mwa [[miaka ya 1970]] na kushinda tuzo ya '''Prix Découverte ya Radio France Internationale''' (RFI) mnamo mwaka '''1982'''. Mtindo wake wa muziki unachanganya [[soukous]], [[rumba]] ya Kongo, na miondoko ya kiasili ya [[Togo]]. == Maisha == Alizaliwa mnamo 1955 nchini [[Togo]]<ref>{{cite web |lang...' 1580992 wikitext text/x-wiki '''Nimon Toki Lala''', alizaliwa mnamo 1955 mjini [[Kara (Togo)|Kara]], [[Togo]], ni mwimbaji na mnenguaji kutoka Togo. Alianza kazi yake ya kimuziki mwishoni mwa [[miaka ya 1970]] na kushinda tuzo ya '''Prix Découverte ya Radio France Internationale''' (RFI) mnamo mwaka '''1982'''. Mtindo wake wa muziki unachanganya [[soukous]], [[rumba]] ya Kongo, na miondoko ya kiasili ya [[Togo]]. == Maisha == Alizaliwa mnamo 1955 nchini [[Togo]]<ref>{{cite web |language=fr |title=Nimon Toki Lala |url=https://www.discogs.com/artist/1673161-Nimon-Toki-Lala |website=Discogs |access-date=2025-11-17}}</ref>, Nimon Toki Lala ni mtoto wa kwanza katika familia yao. Mama yake, aliyekuwa katika mazingira duni sana na akiwa na khanga mbili tu wakati wa kuzaliwa kwake, alikuwa na mchango mkubwa sana katika maisha yake<ref name=":0">{{cite web |language=fr-FR |first=Gaëtan |last=Noussouglo |title=Nimon Toki Lala |url=https://togocultures.com/nimon-toki-lala/ |website=togocultures.com |date=2009-10-25 |access-date=2025-11-17}}</ref>. Baba yake, ambaye alikuwa mpenzi wa riwaya za [[Guy des Cars]], alirejea nyumbani baadaye tu baada ya kuwakimbia<ref name=":0" />. Akiwa kidato cha pili, alipata ujauzito na kuondoka Kara kwenda [[Lomé]] ili kujifungulia kwa binamu yake<ref name=":0" />. Mnamo mwaka 1978, alichaguliwa na [[Yta Jaurias|Yta Jourias]] kuwa mnenguaji katika ziara barani [[Ulaya]], jambo lililomfanya ahamie na kuishi nchini [[Ufaransa]]<ref name=":0" />. Alianza kuimba rasmi kama mwanamuziki wa kulipwa mnamo mwaka 1978<ref name=":1">{{cite web |language=en |title=Nimon-Toki Lala |url=https://peel.fandom.com/wiki/Nimon-Toki-Lala |website=John Peel Wiki |access-date=2025-11-17}}</ref>. Mnamo mwaka 1982, alishinda tuzo ya Découverte kutoka Radio France Internationale (RFI)<ref name=":0" />. Tuzo hiyo ilimfungulia milango ya kutumbuiza katika majukwaa makubwa ya Ulaya<ref name=":0" />. == Mtindo wa muziki na kazi == Mtindo wake unajulikana kwa kuwa na ushawishi mkubwa wa [[soukous]], ukichanganywa na midundo ya asili kutoka nchini kwake Togo<ref name=":0" />. Miongoni mwa wasanii alioshirikiana nao ni pamoja na [[Aurlus Mabele|Aurlus Mabélé]]<ref name=":0" />, [[Awilo Longomba]] Ingawa diskografia yake kamili haijatunzwa kikamilifu katika vyanzo vilivyorejelewa, inajulikana kuwa alikuwa na jumla ya albamu saba kufikia wakati makala ya mwaka 2009 ilipoandikwa<ref name=":0" />. Tovuti hiyo pia ilieleza kuwa albamu yake ya kwanza kamili ilikuwa na nyimbo kumi na moja na ilitoka mwaka 1999 ikiwa na anwani ya ''Consécration''<ref name=":1" />. == Maisha ya binafsi == Lala alisimama kidogo kufanya muziki kama kazi yake, hali iliyosababishwa hasa na ugonjwa na hatimaye kifo cha mama yake<ref name=":0" />. Anaishi mjini [[Paris]], nchini [[Ufaransa]]<ref name=":1" />. == Tuzo na heshima == * Tuzo ya « Découverte » ya RFI, 1982<ref name=":0" />{{,}}<ref>{{cite web |language=fr |title=Nimon Toki Lala |url=https://www.musicinafrica.net/fr/directory/nimon-toki-lala |website=Music In Africa |date=2015-11-23 |access-date=2025-11-17}}</ref>. == Diskografia == Katika kazi yake ya muziki, Lala ametoa albamu kadhaa zikiwemo<ref name=":0" />{{,}}<ref name=":1" />{{,}}<ref name="Musique/Anniversaire: Nimon Toki Lala fête ses 30 années de carrière">{{cite web |language=fr-FR |first=Paul |last=Amegbo |title=Musique/Anniversaire: Nimon Toki Lala fête ses 30 années de carrière |url=https://www.savoirnews.net/blog/2012/03/10/musique-anniversaire-nimon-toki-lala-fete-ses-30-annees-de-carriere/ |website=LA PREMIERE AGENCE DE PRESSE PRIVEE AU TOGO |date=2012-03-10 |access-date=2025-11-17}}</ref>{{,}}<ref>{{cite web |language=fr-FR |title=Accueil |url=https://togocultures.com/ |website=togocultures.com |access-date=2025-11-17}}</ref>: * ''Consécration'' (1999) * ''Ça Déménage (Pépito)'' (1993) * ''Consécration'' (2013) * ''L’Ouragan'' (2013) * ''En feu (Ezo Miam)'' (2013) * ''Bonne Année'' * ''Obé'' * ''Ayélé'' == Marejeo == [[Jamii:Waliozaliwa 1955]] <references /> [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamuziki wa Togo]] rcy5egt2scopn0i8fke972w2snadamb 1581051 1580992 2026-07-22T09:01:16Z Riccardo Riccioni 452 1581051 wikitext text/x-wiki '''Nimon Toki Lala''' (alizaliwa [[Kara (Togo)|Kara]], [[Togo]], 1955<ref>{{cite web |language=fr |title=Nimon Toki Lala |url=https://www.discogs.com/artist/1673161-Nimon-Toki-Lala |website=Discogs |access-date=2025-11-17}}</ref>) ni mwimbaji na mnenguaji kutoka Togo. Alianza kazi yake ya kimuziki mwishoni mwa [[miaka ya 1970]] na kushinda tuzo ya ''Prix Découverte ya Radio France Internationale'' (RFI) mnamo mwaka 1982. Mtindo wake wa muziki unachanganya [[soukous]], [[rumba]] ya Kongo, na miondoko ya kiasili ya [[Togo]]. == Maisha == Nimon Toki Lala ni mtoto wa kwanza katika familia yao. Mama yake, aliyekuwa katika mazingira duni sana na akiwa na khanga mbili tu wakati wa kuzaliwa kwake, alikuwa na mchango mkubwa sana katika maisha yake<ref name=":0">{{cite web |language=fr-FR |first=Gaëtan |last=Noussouglo |title=Nimon Toki Lala |url=https://togocultures.com/nimon-toki-lala/ |website=togocultures.com |date=2009-10-25 |access-date=2025-11-17}}</ref>. Baba yake, ambaye alikuwa mpenzi wa riwaya za [[Guy des Cars]], alirejea nyumbani baadaye tu baada ya kuwakimbia<ref name=":0" />. Akiwa kidato cha pili, alipata ujauzito na kuondoka Kara kwenda [[Lomé]] ili kujifungulia kwa binamu yake<ref name=":0" />. Mnamo mwaka 1978, alichaguliwa na [[Yta Jaurias|Yta Jourias]] kuwa mnenguaji katika ziara barani [[Ulaya]], jambo lililomfanya ahamie na kuishi nchini [[Ufaransa]]<ref name=":0" />. Alianza kuimba rasmi kama mwanamuziki wa kulipwa mnamo mwaka 1978<ref name=":1">{{cite web |language=en |title=Nimon-Toki Lala |url=https://peel.fandom.com/wiki/Nimon-Toki-Lala |website=John Peel Wiki |access-date=2025-11-17}}</ref>. Mnamo mwaka 1982, alishinda tuzo ya Découverte kutoka Radio France Internationale (RFI)<ref name=":0" />. Tuzo hiyo ilimfungulia milango ya kutumbuiza katika majukwaa makubwa ya Ulaya<ref name=":0" />. == Mtindo wa muziki na kazi == Mtindo wake unajulikana kwa kuwa na ushawishi mkubwa wa [[soukous]], ukichanganywa na midundo ya asili kutoka nchini kwake Togo<ref name=":0" />. Miongoni mwa wasanii alioshirikiana nao ni pamoja na [[Aurlus Mabele|Aurlus Mabélé]]<ref name=":0" />, [[Awilo Longomba]] Ingawa diskografia yake kamili haijatunzwa kikamilifu katika vyanzo vilivyorejelewa, inajulikana kuwa alikuwa na jumla ya albamu saba kufikia wakati makala ya mwaka 2009 ilipoandikwa<ref name=":0" />. Tovuti hiyo pia ilieleza kuwa albamu yake ya kwanza kamili ilikuwa na nyimbo kumi na moja na ilitoka mwaka 1999 ikiwa na anwani ya ''Consécration''<ref name=":1" />. == Maisha binafsi == Lala alisimama kidogo kufanya muziki kama kazi yake, hali iliyosababishwa hasa na ugonjwa na hatimaye kifo cha mama yake<ref name=":0" />. Anaishi mjini [[Paris]], nchini [[Ufaransa]]<ref name=":1" />. == Tuzo na heshima == * Tuzo ya « Découverte » ya RFI, 1982<ref name=":0" />{{,}}<ref>{{cite web |language=fr |title=Nimon Toki Lala |url=https://www.musicinafrica.net/fr/directory/nimon-toki-lala |website=Music In Africa |date=2015-11-23 |access-date=2025-11-17}}</ref>. == Diskografia == Katika kazi yake ya muziki, Lala ametoa albamu kadhaa zikiwemo<ref name=":0" />{{,}}<ref name=":1" />{{,}}<ref name="Musique/Anniversaire: Nimon Toki Lala fête ses 30 années de carrière">{{cite web |language=fr-FR |first=Paul |last=Amegbo |title=Musique/Anniversaire: Nimon Toki Lala fête ses 30 années de carrière |url=https://www.savoirnews.net/blog/2012/03/10/musique-anniversaire-nimon-toki-lala-fete-ses-30-annees-de-carriere/ |website=LA PREMIERE AGENCE DE PRESSE PRIVEE AU TOGO |date=2012-03-10 |access-date=2025-11-17}}</ref>{{,}}<ref>{{cite web |language=fr-FR |title=Accueil |url=https://togocultures.com/ |website=togocultures.com |access-date=2025-11-17}}</ref>: * ''Consécration'' (1999) * ''Ça Déménage (Pépito)'' (1993) * ''Consécration'' (2013) * ''L’Ouragan'' (2013) * ''En feu (Ezo Miam)'' (2013) * ''Bonne Année'' * ''Obé'' * ''Ayélé'' == Marejeo == <references /> [[Jamii:Waliozaliwa 1955]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamuziki wa Togo]] sulujdl7y1ca94s1ie5jnlsl2clne8h Kofia ya Kiswahili 0 242464 1581004 2026-07-22T06:50:32Z NANJ BHALO 90946 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1355484230|Kofia (hat)]]" 1581004 wikitext text/x-wiki [[Faili:UNPOS_CONFERENCE_SEPT_5th_and_6th,_Mogadishu_Somalia_(6129246599)_(cropped).jpg|thumb|Sharif Hassan Sheikh Aden, wakati huo akiwa spika wa bunge la Somalia, akiwa amevaa kofia ya kitamaduni (2011)]] '''Kofia''' ni aina ya vazi llinalovaliwa kichwani lisilo na ukingo, lenye umbo la mviringo, linalovaliwa sana na wanaume Waislamu wa Afrika Mashariki, ikiwa ni pamoja na [[Somalia]] . Jiji la [[Baraawe|Barawa]] lajulikana kwa kushona kofia inayoitwa ''koofiya baraawi.'' <ref>{{Rejea kitabu|title=Historical Dictionary of Somalia|last=Mukhtar|first=Mohamed Haji|date=2003|publisher=Scarecrow Press|isbn=979-8-216-22519-5|edition=1st|series=Historical Dictionaries of Africa|location=Lanham, Maryland|pages=50}}</ref> Ina uhusiano wa karibu na kofia ya [[Omani]] iitwayo quma . Kofia ni ishara ya cheo, amani pamoja na ulinzi wa akili ya mtu. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=twintman|date=2013-10-27|title=Omani Kuma and Massar|url=https://talyasadventures.wordpress.com/2013/10/27/omani-kuma-and-massar/|accessdate=2024-06-23|work=Talya in Oman|language=en}}</ref> Wengi wanaamini kwamba ni ishara ya utambulisho [[Uislamu|wa Kiislamu]] wa mwanamume na huvaliwa kama ishara ya uchaji [[Allah|Mungu]] . == Maelezo == [[Faili:Hadrawi.jpg|thumb|[[Hadrawi]], mshairi na mzungumzaji wa Kisomali akiwa amevaa aina ya kofia]] [[Faili:President_Aden_Adde_alongside_Prime_minister_Sharmarke.jpg|thumb|Rais Aden Adde pamoja na waziri mkuu Sharmarke .]] Kofia pia ni vazi la kichwani la kitamaduni huko [[Harar]] (mashariki mwa Ethiopia) na [[Somalia]]. <ref>{{Rejea kitabu|title=Clothing in Harar|publisher=Encyclopedia Aethiopica}}</ref> <ref name="Bishopton Dictionary">{{Rejea tovuti|url=http://kofia.dictionary.bishopston.net/|title=Definition of Kofia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213072146/http://kofia.dictionary.bishopston.net/|archivedate=2011-02-13}}</ref> Limetengenezwa kwa ustadi mkubwa kutoka kwa kutumia kitambaa cha rangi kilichofumwa kwa nyuzi, kilichopambwa kwa mifumo iliyoshonwa katika rangi mbalimbali. Kofia hii ina vitundu vya mviringo vilonakishiwa kwenye kitambaa, vikitumika kama sehemu ya mapambo na muundo mzuri wa kukuza mtiririko wa hewa. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=twintman|date=2013-10-27|title=Omani Kuma and Massar|url=https://talyasadventures.wordpress.com/2013/10/27/omani-kuma-and-massar/|accessdate=2024-06-23|work=Talya in Oman|language=en}}</ref> Kama sehemu muhimu ya mavazi ya kitamaduni [[Utamaduni wa Somalia|ya Kisomali]] kwa wanaume, Kofia huvaliwa kila siku ikionyesha umuhimu wa kitamaduni na urithi. Matumizi yake mengi nchini Somalia yanasisitiza umuhimu wake wa kitamaduni na umuhimu wa mavazi, ikiangazia jukumu lake kama ishara ya utambulisho na mila ndani ya jamii [[Somalia|ya Kisomali]] . Mnamo Novemba 27, 1962, wakati wa ziara yake ya kiserikali katika Ikulu ya White House, Waziri Mkuu wa Jamhuri ya Somalia, Dkt. Abdirashid Ali Shermarke, alimpa [[John F. Kennedy|Rais Kennedy]] Kofia kama zawadi. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kofia Hat|url=https://jfk.artifacts.archives.gov/objects/13710/kofia-hat|accessdate=2024-06-23|work=jfk.artifacts.archives.gov|language=en}}</ref> == Mavazi ya kichwani yanayohusiana == === Omani Kuma === Kuma (كمة) ni kofia ya mviringo [[Omani|ya Omani]] ambayo huvaliwa na wanaume kwa kawaida. Imezibwa juu ikiwa na ukingo uliokunjwa ndani, na mara nyingi huwa nyeupe iliyopambwa kwa miundo mbalimbali ya rangi maridadi. Ina ukubwa maalum (tofauti na ukubwa mmoja unaofaa wote) na ina vishimo vidogo kwenye kitambaa cha kufuma ambacho husaidia kuweka kichwa kikiwa baridi kwenye jua kali la Omani. Mara nyingi huvaliwa kama mavazi ya kila siku. <ref name="Smith 2023 n342">{{Rejea tovuti|author=Smith|first=Sylvia|date=May 1, 2023|title=Kummahs of Oman: Stitches of Tradition|url=https://www.aramcoworld.com/articles/2023/kummahs-of-oman-stitches-of-tradition|accessdate=September 20, 2023|work=AramcoWorld}}</ref> === Kofia za Afrika Mashariki === Kofia huvaliwa na wanaume [[Waswahili|wa Kiswahili]] katika [[Afrika ya Mashariki|Afrika Mashariki]], hasa [[Kenya]], [[Uganda]], [[Tanzania]], [[Malawi]], na kaskazini na pwani ya [[Msumbiji]] pamoja na sehemu ya mashariki ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] . <ref name="Bishopton Dictionary">{{Rejea tovuti|url=http://kofia.dictionary.bishopston.net/|title=Definition of Kofia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213072146/http://kofia.dictionary.bishopston.net/|archivedate=2011-02-13}}</ref> Ni sehemu ya utamaduni mpana wa mavazi ya Kiislamu katika ulimwengu wa magharibi mwa Bahari ya Hindi. Inaelezewa kama inayotoka Oman hadi Zanzibar. Pia huvaliwa sana [[Omani|Oman]] na ni maarufu katika [[Komori|Comoro]] . <ref>{{Rejea jarida |last=Walker |first=Iain |date=2007 |title=What Came First, the Nation or the State? Political Process in the Comoro Islands |url=https://www.jstor.org/stable/40027276 |journal=Africa: Journal of the International African Institute |volume=77 |issue=4 |pages=582–605 |issn=0001-9720 |quote=borrowed from Oman by way of Zanzibar.}}</ref> Kofia mara nyingi huvaliwa na [[Dashiki|kanzu]], shati, au fulana katika baadhi ya maeneo ya Afrika Mashariki. Nchini Uganda, kofia huvaliwa na [[kanzu]] (koti jeupe au la rangi ya krimu) katika hafla zisizo rasmi. Ni sehemu ya utamaduni mpana wa mavazi ya Kiislamu katika ulimwengu wa magharibi mwa Bahari ya Hindi. === Bargashia === === Tarboosh === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>  Fez pia huvaliwa pamoja na kanzu na dashiki katika Afrika Mashariki. Mtindo wa Afrika Mashariki una tassel inayoning'inia juu ya kofia. Fez nyekundu iliingizwa katika eneo hilo na jeshi. Wakati wa utawala wa kikoloni wa Uingereza wa Afrika Mashariki, fez nyekundu ilivaliwa na kikosi kinachoitwa [[King's African Rifles]] . Fez pia huvaliwa Afrika Magharibi, lakini toleo la Afrika Magharibi lina shina juu ya kofia, na hakuna tassel. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2023)">nukuu inahitajika</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Wamalei wa Cape huko [[Cape Town]], Afrika Kusini, ambao wanaume huvaa fezzes, wakati mwingine huita fez kofia (pia imeandikwa kofija). <ref>{{Rejea tovuti|title=Kofia|work=A Dictionary of South African English|date=20 February 2023|url=https://dsae.co.za/entry/kofia/e03971|accessdate=20 February 2023|quote=1951 L.G. Green, ''Grow Lovely'', 189: Cape Malays call the fez a kofija.}}</ref> == Tazama pia == * kopiah, kofia inayovaliwa nchini Indonesia * Kufi, kofia inayovaliwa Afrika Magharibi * Kufiyyeh, kofia ya kichwani iliyovaliwa Mashariki ya Kati * Kuma, kofia inayovaliwa Oman * Orodha ya mitindo ya kofia == Marejeleo == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} [[Jamii:Hats]] [[Jamii:African clothing]] pd6zw24xrfnynrhww69qzj85bbjr5ht 1581005 1581004 2026-07-22T07:29:49Z Riccardo Riccioni 452 1581005 wikitext text/x-wiki [[Faili:UNPOS_CONFERENCE_SEPT_5th_and_6th,_Mogadishu_Somalia_(6129246599)_(cropped).jpg|thumb|Sharif Hassan Sheikh Aden, wakati huo akiwa spika wa bunge la Somalia, akiwa amevaa kofia ya kitamaduni (2011).]] '''Kofia''' ni aina ya [[vazi]] la [[kichwa|kichwani]] lisilo na ukingo, lenye [[umbo]] la [[mviringo]], linalovaliwa sana na [[Mwanaume|wanaume]] [[Waswahili|wa Kiswahili]] wa [[Afrika ya Mashariki|Afrika Mashariki]], hasa [[Kenya]], [[Uganda]], [[Tanzania]], [[Malawi]], na kaskazini na pwani ya [[Msumbiji]] pamoja na sehemu ya mashariki ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. <ref name="Bishopton Dictionary">{{Rejea tovuti|url=http://kofia.dictionary.bishopston.net/|title=Definition of Kofia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213072146/http://kofia.dictionary.bishopston.net/|archivedate=2011-02-13}}</ref>. Kofia ni [[ishara]] ya [[cheo]], [[amani]] pamoja na [[ulinzi]] wa [[akili]] ya mtu. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=twintman|date=2013-10-27|title=Omani Kuma and Massar|url=https://talyasadventures.wordpress.com/2013/10/27/omani-kuma-and-massar/|accessdate=2024-06-23|work=Talya in Oman|language=en}}</ref> Ni sehemu ya utamaduni mpana wa mavazi ya Kiislamu katika ulimwengu wa magharibi mwa [[Bahari ya Hindi]]. Inaelezewa kama inayotoka Omani hadi [[Zanzibar]]. Pia huvaliwa sana [[Omani]] na ni maarufu katika [[Komori|Comoro]]. <ref>{{Rejea jarida |last=Walker |first=Iain |date=2007 |title=What Came First, the Nation or the State? Political Process in the Comoro Islands |url=https://www.jstor.org/stable/40027276 |journal=Africa: Journal of the International African Institute |volume=77 |issue=4 |pages=582–605 |issn=0001-9720 |quote=borrowed from Oman by way of Zanzibar.}}</ref> Wengi wanaamini kwamba ni utambulisho wa [[Uislamu|Kiislamu]] kwa mwanamume na huvaliwa kama ishara ya [[Uchaji wa Mungu|uchaji wa]] [[Allah|Mungu]]. Kofia mara nyingi huvaliwa na [[dashiki]], shati, au fulana katika baadhi ya maeneo ya Afrika Mashariki. Nchini Uganda, kofia huvaliwa na [[kanzu]] (koti jeupe au la rangi ya krimu) katika hafla zisizo rasmi. == Somalia == [[Faili:Hadrawi.jpg|thumb|[[Hadrawi]], mshairi na mzungumzaji wa Kisomali akiwa amevaa aina ya kofia.]] [[Faili:President_Aden_Adde_alongside_Prime_minister_Sharmarke.jpg|thumb|Rais Aden Adde pamoja na waziri mkuu Sharmarke.]] Nchini [[Somalia]] jiji la [[Baraawe|Barawa]] linajulikana kwa kushona kofia inayoitwa ''koofiya baraawi.'' <ref>{{Rejea kitabu|title=Historical Dictionary of Somalia|last=Mukhtar|first=Mohamed Haji|date=2003|publisher=Scarecrow Press|isbn=979-8-216-22519-5|edition=1st|series=Historical Dictionaries of Africa|location=Lanham, Maryland|pages=50}}</ref> Ina uhusiano wa karibu na kofia ya [[Omani]] iitwayo quma. Kama sehemu muhimu ya mavazi ya kitamaduni [[Utamaduni wa Somalia|ya Kisomali]] kwa wanaume, Kofia huvaliwa kila siku ikionyesha umuhimu wa kitamaduni na urithi. Matumizi yake mengi nchini Somalia yanasisitiza umuhimu wake wa kitamaduni na umuhimu wa mavazi, ikiangazia jukumu lake kama ishara ya utambulisho na mila ndani ya jamii ya Kisomali. Mnamo Novemba 27, 1962, wakati wa ziara yake ya kiserikali katika Ikulu ya White House, Waziri Mkuu wa Jamhuri ya Somalia, Dkt. Abdirashid Ali Shermarke, alimpa Rais wa Marekani[[John F. Kennedy]] kofia kama zawadi. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kofia Hat|url=https://jfk.artifacts.archives.gov/objects/13710/kofia-hat|accessdate=2024-06-23|work=jfk.artifacts.archives.gov|language=en}}</ref> ==Ethiopia== Kofia pia ni vazi la kichwani la kitamaduni huko [[Harar]] (mashariki mwa [[Ethiopia]]). <ref>{{Rejea kitabu|title=Clothing in Harar|publisher=Encyclopedia Aethiopica}}</ref> <ref name="Bishopton Dictionary">{{Rejea tovuti|url=http://kofia.dictionary.bishopston.net/|title=Definition of Kofia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213072146/http://kofia.dictionary.bishopston.net/|archivedate=2011-02-13}}</ref> Linatengenezwa kwa ustadi mkubwa kwa kutumia kitambaa cha rangi kilichofumwa kwa nyuzi, kilichopambwa kwa mifumo iliyoshonwa katika rangi mbalimbali. Kofia hiyo ina vitundu vya mviringo vilonakishiwa kwenye kitambaa, vikitumika kama sehemu ya mapambo na muundo mzuri wa kukuza mtiririko wa hewa. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=twintman|date=2013-10-27|title=Omani Kuma and Massar|url=https://talyasadventures.wordpress.com/2013/10/27/omani-kuma-and-massar/|accessdate=2024-06-23|work=Talya in Oman|language=en}}</ref> == Omani == Quma (كمة) ni kofia ya mviringo ya Omani ambayo huvaliwa na wanaume kwa kawaida. Imezibwa juu ikiwa na ukingo uliokunjwa ndani, na mara nyingi huwa nyeupe iliyopambwa kwa miundo mbalimbali ya rangi maridadi. Ina ukubwa maalum (tofauti na ukubwa mmoja unaofaa wote) na ina vishimo vidogo kwenye kitambaa cha kufuma ambacho husaidia kuweka kichwa kikiwa baridi kwenye jua kali la Omani. Mara nyingi huvaliwa kama mavazi ya kila siku. <ref name="Smith 2023 n342">{{Rejea tovuti|author=Smith|first=Sylvia|date=May 1, 2023|title=Kummahs of Oman: Stitches of Tradition|url=https://www.aramcoworld.com/articles/2023/kummahs-of-oman-stitches-of-tradition|accessdate=September 20, 2023|work=AramcoWorld}}</ref> == Mavazi yanayofanana== Fez pia huvaliwa pamoja na kanzu na dashiki katika Afrika Mashariki. Mtindo wa Afrika Mashariki una tassel inayoning'inia juu ya kofia. Fez nyekundu iliingizwa katika eneo hilo na jeshi. Wakati wa utawala wa kikoloni wa Uingereza wa Afrika Mashariki, fez nyekundu ilivaliwa na kikosi kinachoitwa [[King's African Rifles]]. Fez pia huvaliwa Afrika Magharibi, lakini toleo la Afrika Magharibi lina shina juu ya kofia, na hakuna tassel. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2023)">nukuu inahitajika</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Wamalei wa [[Cape Town]], Afrika Kusini, ambao wanaume huvaa fezzes, wakati mwingine huita fez kofia (pia imeandikwa kofija). <ref>{{Rejea tovuti|title=Kofia|work=A Dictionary of South African English|date=20 February 2023|url=https://dsae.co.za/entry/kofia/e03971|accessdate=20 February 2023|quote=1951 L.G. Green, ''Grow Lovely'', 189: Cape Malays call the fez a kofija.}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:mavazi]] [[Jamii:Utamaduni wa Afrika]] f2m1hjhvqixhrhnor2va3hdc5eainv9 1581006 1581005 2026-07-22T07:30:37Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Kofia (kofia)]] hadi [[Kofia ya Kiswahili]]: usahihi wa jina 1581005 wikitext text/x-wiki [[Faili:UNPOS_CONFERENCE_SEPT_5th_and_6th,_Mogadishu_Somalia_(6129246599)_(cropped).jpg|thumb|Sharif Hassan Sheikh Aden, wakati huo akiwa spika wa bunge la Somalia, akiwa amevaa kofia ya kitamaduni (2011).]] '''Kofia''' ni aina ya [[vazi]] la [[kichwa|kichwani]] lisilo na ukingo, lenye [[umbo]] la [[mviringo]], linalovaliwa sana na [[Mwanaume|wanaume]] [[Waswahili|wa Kiswahili]] wa [[Afrika ya Mashariki|Afrika Mashariki]], hasa [[Kenya]], [[Uganda]], [[Tanzania]], [[Malawi]], na kaskazini na pwani ya [[Msumbiji]] pamoja na sehemu ya mashariki ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. <ref name="Bishopton Dictionary">{{Rejea tovuti|url=http://kofia.dictionary.bishopston.net/|title=Definition of Kofia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213072146/http://kofia.dictionary.bishopston.net/|archivedate=2011-02-13}}</ref>. Kofia ni [[ishara]] ya [[cheo]], [[amani]] pamoja na [[ulinzi]] wa [[akili]] ya mtu. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=twintman|date=2013-10-27|title=Omani Kuma and Massar|url=https://talyasadventures.wordpress.com/2013/10/27/omani-kuma-and-massar/|accessdate=2024-06-23|work=Talya in Oman|language=en}}</ref> Ni sehemu ya utamaduni mpana wa mavazi ya Kiislamu katika ulimwengu wa magharibi mwa [[Bahari ya Hindi]]. Inaelezewa kama inayotoka Omani hadi [[Zanzibar]]. Pia huvaliwa sana [[Omani]] na ni maarufu katika [[Komori|Comoro]]. <ref>{{Rejea jarida |last=Walker |first=Iain |date=2007 |title=What Came First, the Nation or the State? Political Process in the Comoro Islands |url=https://www.jstor.org/stable/40027276 |journal=Africa: Journal of the International African Institute |volume=77 |issue=4 |pages=582–605 |issn=0001-9720 |quote=borrowed from Oman by way of Zanzibar.}}</ref> Wengi wanaamini kwamba ni utambulisho wa [[Uislamu|Kiislamu]] kwa mwanamume na huvaliwa kama ishara ya [[Uchaji wa Mungu|uchaji wa]] [[Allah|Mungu]]. Kofia mara nyingi huvaliwa na [[dashiki]], shati, au fulana katika baadhi ya maeneo ya Afrika Mashariki. Nchini Uganda, kofia huvaliwa na [[kanzu]] (koti jeupe au la rangi ya krimu) katika hafla zisizo rasmi. == Somalia == [[Faili:Hadrawi.jpg|thumb|[[Hadrawi]], mshairi na mzungumzaji wa Kisomali akiwa amevaa aina ya kofia.]] [[Faili:President_Aden_Adde_alongside_Prime_minister_Sharmarke.jpg|thumb|Rais Aden Adde pamoja na waziri mkuu Sharmarke.]] Nchini [[Somalia]] jiji la [[Baraawe|Barawa]] linajulikana kwa kushona kofia inayoitwa ''koofiya baraawi.'' <ref>{{Rejea kitabu|title=Historical Dictionary of Somalia|last=Mukhtar|first=Mohamed Haji|date=2003|publisher=Scarecrow Press|isbn=979-8-216-22519-5|edition=1st|series=Historical Dictionaries of Africa|location=Lanham, Maryland|pages=50}}</ref> Ina uhusiano wa karibu na kofia ya [[Omani]] iitwayo quma. Kama sehemu muhimu ya mavazi ya kitamaduni [[Utamaduni wa Somalia|ya Kisomali]] kwa wanaume, Kofia huvaliwa kila siku ikionyesha umuhimu wa kitamaduni na urithi. Matumizi yake mengi nchini Somalia yanasisitiza umuhimu wake wa kitamaduni na umuhimu wa mavazi, ikiangazia jukumu lake kama ishara ya utambulisho na mila ndani ya jamii ya Kisomali. Mnamo Novemba 27, 1962, wakati wa ziara yake ya kiserikali katika Ikulu ya White House, Waziri Mkuu wa Jamhuri ya Somalia, Dkt. Abdirashid Ali Shermarke, alimpa Rais wa Marekani[[John F. Kennedy]] kofia kama zawadi. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kofia Hat|url=https://jfk.artifacts.archives.gov/objects/13710/kofia-hat|accessdate=2024-06-23|work=jfk.artifacts.archives.gov|language=en}}</ref> ==Ethiopia== Kofia pia ni vazi la kichwani la kitamaduni huko [[Harar]] (mashariki mwa [[Ethiopia]]). <ref>{{Rejea kitabu|title=Clothing in Harar|publisher=Encyclopedia Aethiopica}}</ref> <ref name="Bishopton Dictionary">{{Rejea tovuti|url=http://kofia.dictionary.bishopston.net/|title=Definition of Kofia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213072146/http://kofia.dictionary.bishopston.net/|archivedate=2011-02-13}}</ref> Linatengenezwa kwa ustadi mkubwa kwa kutumia kitambaa cha rangi kilichofumwa kwa nyuzi, kilichopambwa kwa mifumo iliyoshonwa katika rangi mbalimbali. Kofia hiyo ina vitundu vya mviringo vilonakishiwa kwenye kitambaa, vikitumika kama sehemu ya mapambo na muundo mzuri wa kukuza mtiririko wa hewa. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=twintman|date=2013-10-27|title=Omani Kuma and Massar|url=https://talyasadventures.wordpress.com/2013/10/27/omani-kuma-and-massar/|accessdate=2024-06-23|work=Talya in Oman|language=en}}</ref> == Omani == Quma (كمة) ni kofia ya mviringo ya Omani ambayo huvaliwa na wanaume kwa kawaida. Imezibwa juu ikiwa na ukingo uliokunjwa ndani, na mara nyingi huwa nyeupe iliyopambwa kwa miundo mbalimbali ya rangi maridadi. Ina ukubwa maalum (tofauti na ukubwa mmoja unaofaa wote) na ina vishimo vidogo kwenye kitambaa cha kufuma ambacho husaidia kuweka kichwa kikiwa baridi kwenye jua kali la Omani. Mara nyingi huvaliwa kama mavazi ya kila siku. <ref name="Smith 2023 n342">{{Rejea tovuti|author=Smith|first=Sylvia|date=May 1, 2023|title=Kummahs of Oman: Stitches of Tradition|url=https://www.aramcoworld.com/articles/2023/kummahs-of-oman-stitches-of-tradition|accessdate=September 20, 2023|work=AramcoWorld}}</ref> == Mavazi yanayofanana== Fez pia huvaliwa pamoja na kanzu na dashiki katika Afrika Mashariki. Mtindo wa Afrika Mashariki una tassel inayoning'inia juu ya kofia. Fez nyekundu iliingizwa katika eneo hilo na jeshi. Wakati wa utawala wa kikoloni wa Uingereza wa Afrika Mashariki, fez nyekundu ilivaliwa na kikosi kinachoitwa [[King's African Rifles]]. Fez pia huvaliwa Afrika Magharibi, lakini toleo la Afrika Magharibi lina shina juu ya kofia, na hakuna tassel. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2023)">nukuu inahitajika</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Wamalei wa [[Cape Town]], Afrika Kusini, ambao wanaume huvaa fezzes, wakati mwingine huita fez kofia (pia imeandikwa kofija). <ref>{{Rejea tovuti|title=Kofia|work=A Dictionary of South African English|date=20 February 2023|url=https://dsae.co.za/entry/kofia/e03971|accessdate=20 February 2023|quote=1951 L.G. Green, ''Grow Lovely'', 189: Cape Malays call the fez a kofija.}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:mavazi]] [[Jamii:Utamaduni wa Afrika]] f2m1hjhvqixhrhnor2va3hdc5eainv9 1581008 1581006 2026-07-22T07:31:36Z Riccardo Riccioni 452 /* Mavazi yanayofanana */ 1581008 wikitext text/x-wiki [[Faili:UNPOS_CONFERENCE_SEPT_5th_and_6th,_Mogadishu_Somalia_(6129246599)_(cropped).jpg|thumb|Sharif Hassan Sheikh Aden, wakati huo akiwa spika wa bunge la Somalia, akiwa amevaa kofia ya kitamaduni (2011).]] '''Kofia''' ni aina ya [[vazi]] la [[kichwa|kichwani]] lisilo na ukingo, lenye [[umbo]] la [[mviringo]], linalovaliwa sana na [[Mwanaume|wanaume]] [[Waswahili|wa Kiswahili]] wa [[Afrika ya Mashariki|Afrika Mashariki]], hasa [[Kenya]], [[Uganda]], [[Tanzania]], [[Malawi]], na kaskazini na pwani ya [[Msumbiji]] pamoja na sehemu ya mashariki ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. <ref name="Bishopton Dictionary">{{Rejea tovuti|url=http://kofia.dictionary.bishopston.net/|title=Definition of Kofia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213072146/http://kofia.dictionary.bishopston.net/|archivedate=2011-02-13}}</ref>. Kofia ni [[ishara]] ya [[cheo]], [[amani]] pamoja na [[ulinzi]] wa [[akili]] ya mtu. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=twintman|date=2013-10-27|title=Omani Kuma and Massar|url=https://talyasadventures.wordpress.com/2013/10/27/omani-kuma-and-massar/|accessdate=2024-06-23|work=Talya in Oman|language=en}}</ref> Ni sehemu ya utamaduni mpana wa mavazi ya Kiislamu katika ulimwengu wa magharibi mwa [[Bahari ya Hindi]]. Inaelezewa kama inayotoka Omani hadi [[Zanzibar]]. Pia huvaliwa sana [[Omani]] na ni maarufu katika [[Komori|Comoro]]. <ref>{{Rejea jarida |last=Walker |first=Iain |date=2007 |title=What Came First, the Nation or the State? Political Process in the Comoro Islands |url=https://www.jstor.org/stable/40027276 |journal=Africa: Journal of the International African Institute |volume=77 |issue=4 |pages=582–605 |issn=0001-9720 |quote=borrowed from Oman by way of Zanzibar.}}</ref> Wengi wanaamini kwamba ni utambulisho wa [[Uislamu|Kiislamu]] kwa mwanamume na huvaliwa kama ishara ya [[Uchaji wa Mungu|uchaji wa]] [[Allah|Mungu]]. Kofia mara nyingi huvaliwa na [[dashiki]], shati, au fulana katika baadhi ya maeneo ya Afrika Mashariki. Nchini Uganda, kofia huvaliwa na [[kanzu]] (koti jeupe au la rangi ya krimu) katika hafla zisizo rasmi. == Somalia == [[Faili:Hadrawi.jpg|thumb|[[Hadrawi]], mshairi na mzungumzaji wa Kisomali akiwa amevaa aina ya kofia.]] [[Faili:President_Aden_Adde_alongside_Prime_minister_Sharmarke.jpg|thumb|Rais Aden Adde pamoja na waziri mkuu Sharmarke.]] Nchini [[Somalia]] jiji la [[Baraawe|Barawa]] linajulikana kwa kushona kofia inayoitwa ''koofiya baraawi.'' <ref>{{Rejea kitabu|title=Historical Dictionary of Somalia|last=Mukhtar|first=Mohamed Haji|date=2003|publisher=Scarecrow Press|isbn=979-8-216-22519-5|edition=1st|series=Historical Dictionaries of Africa|location=Lanham, Maryland|pages=50}}</ref> Ina uhusiano wa karibu na kofia ya [[Omani]] iitwayo quma. Kama sehemu muhimu ya mavazi ya kitamaduni [[Utamaduni wa Somalia|ya Kisomali]] kwa wanaume, Kofia huvaliwa kila siku ikionyesha umuhimu wa kitamaduni na urithi. Matumizi yake mengi nchini Somalia yanasisitiza umuhimu wake wa kitamaduni na umuhimu wa mavazi, ikiangazia jukumu lake kama ishara ya utambulisho na mila ndani ya jamii ya Kisomali. Mnamo Novemba 27, 1962, wakati wa ziara yake ya kiserikali katika Ikulu ya White House, Waziri Mkuu wa Jamhuri ya Somalia, Dkt. Abdirashid Ali Shermarke, alimpa Rais wa Marekani[[John F. Kennedy]] kofia kama zawadi. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kofia Hat|url=https://jfk.artifacts.archives.gov/objects/13710/kofia-hat|accessdate=2024-06-23|work=jfk.artifacts.archives.gov|language=en}}</ref> ==Ethiopia== Kofia pia ni vazi la kichwani la kitamaduni huko [[Harar]] (mashariki mwa [[Ethiopia]]). <ref>{{Rejea kitabu|title=Clothing in Harar|publisher=Encyclopedia Aethiopica}}</ref> <ref name="Bishopton Dictionary">{{Rejea tovuti|url=http://kofia.dictionary.bishopston.net/|title=Definition of Kofia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213072146/http://kofia.dictionary.bishopston.net/|archivedate=2011-02-13}}</ref> Linatengenezwa kwa ustadi mkubwa kwa kutumia kitambaa cha rangi kilichofumwa kwa nyuzi, kilichopambwa kwa mifumo iliyoshonwa katika rangi mbalimbali. Kofia hiyo ina vitundu vya mviringo vilonakishiwa kwenye kitambaa, vikitumika kama sehemu ya mapambo na muundo mzuri wa kukuza mtiririko wa hewa. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=twintman|date=2013-10-27|title=Omani Kuma and Massar|url=https://talyasadventures.wordpress.com/2013/10/27/omani-kuma-and-massar/|accessdate=2024-06-23|work=Talya in Oman|language=en}}</ref> == Omani == Quma (كمة) ni kofia ya mviringo ya Omani ambayo huvaliwa na wanaume kwa kawaida. Imezibwa juu ikiwa na ukingo uliokunjwa ndani, na mara nyingi huwa nyeupe iliyopambwa kwa miundo mbalimbali ya rangi maridadi. Ina ukubwa maalum (tofauti na ukubwa mmoja unaofaa wote) na ina vishimo vidogo kwenye kitambaa cha kufuma ambacho husaidia kuweka kichwa kikiwa baridi kwenye jua kali la Omani. Mara nyingi huvaliwa kama mavazi ya kila siku. <ref name="Smith 2023 n342">{{Rejea tovuti|author=Smith|first=Sylvia|date=May 1, 2023|title=Kummahs of Oman: Stitches of Tradition|url=https://www.aramcoworld.com/articles/2023/kummahs-of-oman-stitches-of-tradition|accessdate=September 20, 2023|work=AramcoWorld}}</ref> == Mavazi yanayofanana== Fez pia huvaliwa pamoja na kanzu na dashiki katika Afrika Mashariki. Mtindo wa Afrika Mashariki una tassel inayoning'inia juu ya kofia. Fez nyekundu iliingizwa katika eneo hilo na jeshi. Wakati wa utawala wa kikoloni wa Uingereza wa Afrika Mashariki, fez nyekundu ilivaliwa na kikosi kinachoitwa [[King's African Rifles]]. Fez pia huvaliwa Afrika Magharibi, lakini toleo la Afrika Magharibi lina shina juu ya kofia, na hakuna tassel. Wamalei wa [[Cape Town]], Afrika Kusini, ambao wanaume huvaa fezzes, wakati mwingine huita fez kofia (pia imeandikwa kofija). <ref>{{Rejea tovuti|title=Kofia|work=A Dictionary of South African English|date=20 February 2023|url=https://dsae.co.za/entry/kofia/e03971|accessdate=20 February 2023|quote=1951 L.G. Green, ''Grow Lovely'', 189: Cape Malays call the fez a kofija.}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:mavazi]] [[Jamii:Utamaduni wa Afrika]] j7y2p263ko17jtxk0lll80tmo14e3ax 1581010 1581008 2026-07-22T07:38:05Z Riccardo Riccioni 452 1581010 wikitext text/x-wiki [[Faili:UNPOS_CONFERENCE_SEPT_5th_and_6th,_Mogadishu_Somalia_(6129246599)_(cropped).jpg|thumb|Sharif Hassan Sheikh Aden, wakati huo akiwa spika wa bunge la Somalia, akiwa amevaa kofia ya kitamaduni (2011).]] '''Kofia ya Kiswahili''' ni aina ya [[vazi]] la [[kichwa|kichwani]] lisilo na ukingo, lenye [[umbo]] la [[mviringo]], linalovaliwa sana na [[Waswahili]] [Mwanaume|wanaume]] wa [[Afrika ya Mashariki|Afrika Mashariki]], hasa [[Kenya]], [[Uganda]], [[Tanzania]], [[Malawi]], pamoja na [[kaskazini]] na pwani ya [[Msumbiji]] na sehemu ya [[mashariki]] ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. <ref name="Bishopton Dictionary">{{Rejea tovuti|url=http://kofia.dictionary.bishopston.net/|title=Definition of Kofia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213072146/http://kofia.dictionary.bishopston.net/|archivedate=2011-02-13}}</ref>. Kofia ni [[ishara]] ya [[cheo]], [[amani]] pamoja na [[ulinzi]] wa [[akili]] ya mtu. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=twintman|date=2013-10-27|title=Omani Kuma and Massar|url=https://talyasadventures.wordpress.com/2013/10/27/omani-kuma-and-massar/|accessdate=2024-06-23|work=Talya in Oman|language=en}}</ref> Ni sehemu ya [[utamaduni]] mpana wa mavazi ya Kiislamu katika ulimwengu wa magharibi mwa [[Bahari ya Hindi]]. Inaelezewa kama inayotoka [[Omani]] hadi [[Zanzibar]]. Pia huvaliwa sana Omani na ni maarufu katika [[Komori]]. <ref>{{Rejea jarida |last=Walker |first=Iain |date=2007 |title=What Came First, the Nation or the State? Political Process in the Comoro Islands |url=https://www.jstor.org/stable/40027276 |journal=Africa: Journal of the International African Institute |volume=77 |issue=4 |pages=582–605 |issn=0001-9720 |quote=borrowed from Oman by way of Zanzibar.}}</ref> Wengi wanaamini kwamba ni utambulisho wa [[Uislamu|Kiislamu]] kwa mwanamume na huvaliwa kama ishara ya [[Uchaji wa Mungu|uchaji wa]] [[Allah|Mungu]]. [[Kofia]] hiyo mara nyingi huvaliwa na [[dashiki]], [[shati]], au [[fulana]] katika baadhi ya maeneo ya Afrika Mashariki. Nchini Uganda, kofia huvaliwa na [[kanzu]] ([[koti]] jeupe au la [[rangi]] ya [[Malai|krimu]]) katika hafla zisizo rasmi. == Somalia == [[Faili:Hadrawi.jpg|thumb|[[Hadrawi]], mshairi na mzungumzaji wa Kisomali akiwa amevaa aina ya kofia.]] [[Faili:President_Aden_Adde_alongside_Prime_minister_Sharmarke.jpg|thumb|Rais Aden Adde pamoja na waziri mkuu Sharmarke.]] Nchini [[Somalia]] jiji la [[Baraawe|Barawa]] linajulikana kwa kushona kofia inayoitwa ''koofiya baraawi.'' <ref>{{Rejea kitabu|title=Historical Dictionary of Somalia|last=Mukhtar|first=Mohamed Haji|date=2003|publisher=Scarecrow Press|isbn=979-8-216-22519-5|edition=1st|series=Historical Dictionaries of Africa|location=Lanham, Maryland|pages=50}}</ref> Ina uhusiano wa karibu na kofia ya [[Omani]] iitwayo quma. Kama sehemu muhimu ya mavazi ya kitamaduni [[Utamaduni wa Somalia|ya Kisomali]] kwa wanaume, kofia huvaliwa kila siku ikionyesha umuhimu wa kitamaduni na urithi. Matumizi yake mengi nchini Somalia yanasisitiza umuhimu wake wa kitamaduni na umuhimu wa mavazi, ikiangazia jukumu lake kama ishara ya utambulisho na mila ndani ya jamii ya Kisomali. Mnamo Novemba 27, 1962, wakati wa ziara yake ya kiserikali katika Ikulu ya White House, Waziri Mkuu wa Jamhuri ya Somalia, Dkt. Abdirashid Ali Shermarke, alimpa Rais wa Marekani[[John F. Kennedy]] kofia kama zawadi. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kofia Hat|url=https://jfk.artifacts.archives.gov/objects/13710/kofia-hat|accessdate=2024-06-23|work=jfk.artifacts.archives.gov|language=en}}</ref> ==Ethiopia== Kofia pia ni vazi la kichwani la kitamaduni huko [[Harar]] (mashariki mwa [[Ethiopia]]). <ref>{{Rejea kitabu|title=Clothing in Harar|publisher=Encyclopedia Aethiopica}}</ref> <ref name="Bishopton Dictionary">{{Rejea tovuti|url=http://kofia.dictionary.bishopston.net/|title=Definition of Kofia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213072146/http://kofia.dictionary.bishopston.net/|archivedate=2011-02-13}}</ref> Linatengenezwa kwa ustadi mkubwa kwa kutumia kitambaa cha rangi kilichofumwa kwa nyuzi, kilichopambwa kwa mifumo iliyoshonwa katika rangi mbalimbali. Kofia hiyo ina vitundu vya mviringo vilonakishiwa kwenye kitambaa, vikitumika kama sehemu ya mapambo na muundo mzuri wa kukuza mtiririko wa hewa. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=twintman|date=2013-10-27|title=Omani Kuma and Massar|url=https://talyasadventures.wordpress.com/2013/10/27/omani-kuma-and-massar/|accessdate=2024-06-23|work=Talya in Oman|language=en}}</ref> == Omani == Quma (كمة) ni kofia ya mviringo ya Omani ambayo huvaliwa na wanaume kwa kawaida. Imezibwa juu ikiwa na ukingo uliokunjwa ndani, na mara nyingi huwa nyeupe iliyopambwa kwa miundo mbalimbali ya rangi maridadi. Ina ukubwa maalum (tofauti na ukubwa mmoja unaofaa wote) na ina vishimo vidogo kwenye kitambaa cha kufuma ambacho husaidia kuweka kichwa kikiwa baridi kwenye jua kali la Omani. Mara nyingi huvaliwa kama mavazi ya kila siku. <ref name="Smith 2023 n342">{{Rejea tovuti|author=Smith|first=Sylvia|date=May 1, 2023|title=Kummahs of Oman: Stitches of Tradition|url=https://www.aramcoworld.com/articles/2023/kummahs-of-oman-stitches-of-tradition|accessdate=September 20, 2023|work=AramcoWorld}}</ref> == Mavazi yanayofanana== Fez pia huvaliwa pamoja na kanzu na dashiki katika Afrika Mashariki. Mtindo wa Afrika Mashariki una tassel inayoning'inia juu ya kofia. Fez nyekundu iliingizwa katika eneo hilo na jeshi. Wakati wa utawala wa kikoloni wa Uingereza wa Afrika Mashariki, fez nyekundu ilivaliwa na kikosi kinachoitwa [[King's African Rifles]]. Fez pia huvaliwa Afrika Magharibi, lakini toleo la Afrika Magharibi lina shina juu ya kofia, na hakuna tassel. Wamalei wa [[Cape Town]], Afrika Kusini, ambao wanaume huvaa fez, wakati mwingine huiita kofia (pia imeandikwa kofija). <ref>{{Rejea tovuti|title=Kofia|work=A Dictionary of South African English|date=20 February 2023|url=https://dsae.co.za/entry/kofia/e03971|accessdate=20 February 2023|quote=1951 L.G. Green, ''Grow Lovely'', 189: Cape Malays call the fez a kofija.}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:mavazi]] [[Jamii:Utamaduni wa Afrika]] b3uqc5cai8rdu4qeovt62m8ptvdajc5 1581011 1581010 2026-07-22T07:39:29Z Riccardo Riccioni 452 1581011 wikitext text/x-wiki [[Faili:UNPOS_CONFERENCE_SEPT_5th_and_6th,_Mogadishu_Somalia_(6129246599)_(cropped).jpg|thumb|Sharif Hassan Sheikh Aden, wakati huo akiwa spika wa bunge la Somalia, akiwa amevaa kofia ya kitamaduni (2011).]] '''Kofia ya Kiswahili''' ni aina ya [[vazi]] la [[kichwa|kichwani]] lisilo na ukingo, lenye [[umbo]] la [[mviringo]], linalovaliwa sana na [[Waswahili]] [[Mwanaume|wanaume]] wa [[Afrika ya Mashariki|Afrika Mashariki]], hasa [[Kenya]], [[Uganda]], [[Tanzania]], [[Malawi]], pamoja na [[kaskazini]] na pwani ya [[Msumbiji]] na sehemu ya [[mashariki]] ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. <ref name="Bishopton Dictionary">{{Rejea tovuti|url=http://kofia.dictionary.bishopston.net/|title=Definition of Kofia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213072146/http://kofia.dictionary.bishopston.net/|archivedate=2011-02-13}}</ref>. Pia huvaliwa sana [[Omani]] na ni maarufu katika [[Komori]]. <ref>{{Rejea jarida |last=Walker |first=Iain |date=2007 |title=What Came First, the Nation or the State? Political Process in the Comoro Islands |url=https://www.jstor.org/stable/40027276 |journal=Africa: Journal of the International African Institute |volume=77 |issue=4 |pages=582–605 |issn=0001-9720 |quote=borrowed from Oman by way of Zanzibar.}}</ref> Inaelezewa kama inayotoka Omani hadi [[Zanzibar]]. Kofia ni [[ishara]] ya [[cheo]], [[amani]] pamoja na [[ulinzi]] wa [[akili]] ya mtu. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=twintman|date=2013-10-27|title=Omani Kuma and Massar|url=https://talyasadventures.wordpress.com/2013/10/27/omani-kuma-and-massar/|accessdate=2024-06-23|work=Talya in Oman|language=en}}</ref> Ni sehemu ya [[utamaduni]] mpana wa mavazi ya Kiislamu katika ulimwengu wa magharibi mwa [[Bahari ya Hindi]]. Wengi wanaamini kwamba ni utambulisho wa [[Uislamu|Kiislamu]] kwa mwanamume na huvaliwa kama ishara ya [[Uchaji wa Mungu|uchaji wa]] [[Allah|Mungu]]. [[Kofia]] hiyo mara nyingi huvaliwa na [[dashiki]], [[shati]], au [[fulana]] katika baadhi ya maeneo ya Afrika Mashariki. Nchini Uganda, kofia huvaliwa na [[kanzu]] ([[koti]] jeupe au la [[rangi]] ya [[Malai|krimu]]) katika hafla zisizo rasmi. == Somalia == [[Faili:Hadrawi.jpg|thumb|[[Hadrawi]], mshairi na mzungumzaji wa Kisomali akiwa amevaa aina ya kofia.]] [[Faili:President_Aden_Adde_alongside_Prime_minister_Sharmarke.jpg|thumb|Rais Aden Adde pamoja na waziri mkuu Sharmarke.]] Nchini [[Somalia]] jiji la [[Baraawe|Barawa]] linajulikana kwa kushona kofia inayoitwa ''koofiya baraawi.'' <ref>{{Rejea kitabu|title=Historical Dictionary of Somalia|last=Mukhtar|first=Mohamed Haji|date=2003|publisher=Scarecrow Press|isbn=979-8-216-22519-5|edition=1st|series=Historical Dictionaries of Africa|location=Lanham, Maryland|pages=50}}</ref> Ina uhusiano wa karibu na kofia ya [[Omani]] iitwayo quma. Kama sehemu muhimu ya mavazi ya kitamaduni [[Utamaduni wa Somalia|ya Kisomali]] kwa wanaume, kofia huvaliwa kila siku ikionyesha umuhimu wa kitamaduni na urithi. Matumizi yake mengi nchini Somalia yanasisitiza umuhimu wake wa kitamaduni na umuhimu wa mavazi, ikiangazia jukumu lake kama ishara ya utambulisho na mila ndani ya jamii ya Kisomali. Mnamo Novemba 27, 1962, wakati wa ziara yake ya kiserikali katika Ikulu ya White House, Waziri Mkuu wa Jamhuri ya Somalia, Dkt. Abdirashid Ali Shermarke, alimpa Rais wa Marekani[[John F. Kennedy]] kofia kama zawadi. <ref>{{Rejea tovuti|title=Kofia Hat|url=https://jfk.artifacts.archives.gov/objects/13710/kofia-hat|accessdate=2024-06-23|work=jfk.artifacts.archives.gov|language=en}}</ref> ==Ethiopia== Kofia pia ni vazi la kichwani la kitamaduni huko [[Harar]] (mashariki mwa [[Ethiopia]]). <ref>{{Rejea kitabu|title=Clothing in Harar|publisher=Encyclopedia Aethiopica}}</ref> <ref name="Bishopton Dictionary">{{Rejea tovuti|url=http://kofia.dictionary.bishopston.net/|title=Definition of Kofia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213072146/http://kofia.dictionary.bishopston.net/|archivedate=2011-02-13}}</ref> Linatengenezwa kwa ustadi mkubwa kwa kutumia kitambaa cha rangi kilichofumwa kwa nyuzi, kilichopambwa kwa mifumo iliyoshonwa katika rangi mbalimbali. Kofia hiyo ina vitundu vya mviringo vilonakishiwa kwenye kitambaa, vikitumika kama sehemu ya mapambo na muundo mzuri wa kukuza mtiririko wa hewa. <ref name=":0">{{Rejea tovuti|author=twintman|date=2013-10-27|title=Omani Kuma and Massar|url=https://talyasadventures.wordpress.com/2013/10/27/omani-kuma-and-massar/|accessdate=2024-06-23|work=Talya in Oman|language=en}}</ref> == Omani == Quma (كمة) ni kofia ya mviringo ya Omani ambayo huvaliwa na wanaume kwa kawaida. Imezibwa juu ikiwa na ukingo uliokunjwa ndani, na mara nyingi huwa nyeupe iliyopambwa kwa miundo mbalimbali ya rangi maridadi. Ina ukubwa maalum (tofauti na ukubwa mmoja unaofaa wote) na ina vishimo vidogo kwenye kitambaa cha kufuma ambacho husaidia kuweka kichwa kikiwa baridi kwenye jua kali la Omani. Mara nyingi huvaliwa kama mavazi ya kila siku. <ref name="Smith 2023 n342">{{Rejea tovuti|author=Smith|first=Sylvia|date=May 1, 2023|title=Kummahs of Oman: Stitches of Tradition|url=https://www.aramcoworld.com/articles/2023/kummahs-of-oman-stitches-of-tradition|accessdate=September 20, 2023|work=AramcoWorld}}</ref> == Mavazi yanayofanana== Fez pia huvaliwa pamoja na kanzu na dashiki katika Afrika Mashariki. Mtindo wa Afrika Mashariki una tassel inayoning'inia juu ya kofia. Fez nyekundu iliingizwa katika eneo hilo na jeshi. Wakati wa utawala wa kikoloni wa Uingereza wa Afrika Mashariki, fez nyekundu ilivaliwa na kikosi kinachoitwa [[King's African Rifles]]. Fez pia huvaliwa Afrika Magharibi, lakini toleo la Afrika Magharibi lina shina juu ya kofia, na hakuna tassel. Wamalei wa [[Cape Town]], Afrika Kusini, ambao wanaume huvaa fez, wakati mwingine huiita kofia (pia imeandikwa kofija). <ref>{{Rejea tovuti|title=Kofia|work=A Dictionary of South African English|date=20 February 2023|url=https://dsae.co.za/entry/kofia/e03971|accessdate=20 February 2023|quote=1951 L.G. Green, ''Grow Lovely'', 189: Cape Malays call the fez a kofija.}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:mavazi]] [[Jamii:Utamaduni wa Afrika]] m137xwkjvcc5fyycnkbkqbqvz12x0d7 Kofia (kofia) 0 242465 1581007 2026-07-22T07:30:37Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Kofia (kofia)]] hadi [[Kofia ya Kiswahili]]: usahihi wa jina 1581007 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kofia ya Kiswahili]] n3kajuaan4ia7wpya94419t2mtcv895 Edwina Streeter Dixon 0 242466 1581012 2026-07-22T07:41:22Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581012 wikitext text/x-wiki '''Edwina Streeter''' alizaliwa mnamo mwaka 1907 huko [[Chicago]], na sensa inaonyesha kuwa alikuwa "chotara." Kulingana na sensa hiyo, jina la baba yake lilikuwa halisomeki na alitokea [[Tennessee]]. Jina la mama yake lilikuwa Abigail na alitokea Ohio. Alikuwa na dada wawili, Gloria na Georgia.[2]<ref>{{Cite journal |last=Fore |first=Melissa |date=2001-01-01 |title=Black women's contribution to the little magazines of the 1920s and 1930s |url=https://ecommons.udayton.edu/graduate_theses/2711 |journal=Graduate Theses and Dissertations}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1907]] [[Jamii:Waliofariki 2002]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] r629m5cd8ogpdy3l1ejs5e2swdndhuf 1581018 1581012 2026-07-22T07:51:55Z Riccardo Riccioni 452 1581018 wikitext text/x-wiki '''Edwina Streeter Dixon''' ([[Chicago]], 1907 - 2002) alikuwa [[mwandishi]] wa [[Marekani]]. Sensa inaonyesha kuwa alikuwa "chotara". Kulingana na sensa hiyo, jina la baba yake halisomeki na alitokea [[Tennessee]]. Jina la mama yake lilikuwa Abigail na alitokea Ohio. Alikuwa na dada wawili, Gloria na Georgia.<ref>{{Cite journal |last=Fore |first=Melissa |date=2001-01-01 |title=Black women's contribution to the little magazines of the 1920s and 1930s |url=https://ecommons.udayton.edu/graduate_theses/2711 |journal=Graduate Theses and Dissertations}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1907]] [[Jamii:Waliofariki 2002]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] iu0561xrke5upmrxbl065fy94155xbk 1581060 1581018 2026-07-22T09:15:09Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1581060 wikitext text/x-wiki '''Edwina Streeter Dixon''' ([[Chicago]], 1907 - 2002) alikuwa [[mwandishi]] wa [[Marekani]]. Sensa inaonyesha kuwa alikuwa "chotara". Kulingana na sensa hiyo, jina la baba yake halisomeki na alitokea [[Tennessee]]. Jina la mama yake lilikuwa Abigail na alitokea Ohio. Alikuwa na dada wawili, Gloria na Georgia.<ref>{{Rejea jarida |last=Fore |first=Melissa |date=2001-01-01 |title=Black women's contribution to the little magazines of the 1920s and 1930s |url=https://ecommons.udayton.edu/graduate_theses/2711 |journal=Graduate Theses and Dissertations}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1907]] [[Jamii:Waliofariki 2002]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] rm5o5528s8fbx07u7216ovtvofurfhi Funguvisiwa la Bajuni 0 242467 1581015 2026-07-22T07:50:50Z NANJ BHALO 90946 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1363901111|Bajuni Islands]]" 1581015 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox islands/styles.css"></templatestyles>  '''Visiwa vya Bajuni''' ( Somali ; Arabic Italian Visiwa vya Bajun, vinavyojulikana pia kama '''Visiwa vya Bajun''' <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> au '''Visiwa vya Baajun''' ) ni [[Funguvisiwa|visiwa vilioko]] kusini mwa [[Somalia]] ama kaskazini mwa Kenya . Viko katika bahari ya hindi karibu na pwani ya kusini ya Jubaland, kuanzia [[Kismayu|Kismayo]] hadi Ras Kamboni . == Jiografia == Kiutawala, visiwa hivyo viko ndani ya eneo la pwani ya kaskazini ya Kenya. Kuna visiwa sita vikuu: * [[Chandra Island|Chandra]] (kilomita za mraba 2.95), * Chovaye (pia huandikwa Tovai; <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> * Chula * Koyama * Faza * Pate Chula, ambapo kijiji cha Ndowa kilipo, ndicho kisiwa pekee chenye idadi kubwa ya watu Zaidi ya hayo, kuna visiwa kadhaa vidogo, vikiwemo Kandha Iwu, Fuma, na Ilisi. Kisiwa cha Kismayo kiliunganishwa na pwani mwaka wa 1961 wakati wa ujenzi wa Bandari ya Kismayo. == Historia == Visiwa hivyo vilikuwa ni sehemu ya utawala wa kale [[Wasomali|wa Somalia]] , wafanyabiashara, na wavuvi walipatumia kama kituo cha kufanya biashara na mataifa mengine katika ulimwengu wa viungo. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2023)">nukuu inahitajika</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Nasaba ya Waajuran ya Somalia iliitumia sehemu hio kwa karne nyingi kama sehemu ya ufalme wao. Baada ya kuanguka kwa falme kadhaa za [[Wasomali|Somalia]] baadaye, visiwa hivyo vilikuwa havijakaliwa na watu wengi hadi uvamizi wa kikoloni wa [[Afrika Mashariki ya Kiingereza|Afrika Mashariki ya Uingereza]] kabla ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia|Vita vya Kwanza vya Dunia]] . <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> Visiwa vya Bajunini viliunda sehemu ya Jubaland ya Uingereza . Mwaka 1924, Jubaland bara ilinyakuliwa na Italia, huku Visiwa vya Bajuni vikihamishiwa miaka miwili baadaye. <ref name="hay" /> Kwa mujibu wa [[C. Wightwick Haywood]], afisa wa Uingereza huko [[Kismayu|Kismayo]] aliyetembelea visiwa hivyo mwaka wa 1913, visiwa pekee vilivyokaliwa katika mnyororo huo vilikuwa Chovaye na Chula. Makulima kama mahindi, mtama, viazi vitamu na nazi vilipandwa kwenye visiwa hivyo, na majahazi yalitumika kwa kusafirishia bidhaa hizo. Alipokuwa huko, Haywood aliona magofu ya kile alichokielezea kama "mji wa wastani" huko Chovaye. Alitaja kwamba kazi kama hiyo ya kuvunja mawe inaweza pia kuonekana kwenye nyumba katika [[Funguvisiwa la Lamu|Visiwa vya Lamu]] . Haywood alidhani baadhi ya wakazi walikuwa na asili [[Waarabu|ya Kiarabu]] au Kiajemi . <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> == Idadi ya watu == Visiwa hivi leo vyakaliwa zaidi na [[Wabajuni|watu wa Bajuni]] wenye jina moja. == Tazama pia == * Orodha ya visiwa katika Bahari ya Hindi * Visiwa vya Saad ad-Din == Vidokezo == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} [[Jamii:Visiwa vya Somalia]] [[Jamii:Somali archpelago]] [[Jamii:Juba land]] kv1jtyavr6p4uesrlnijsmp1jntjicz 1581019 1581015 2026-07-22T07:53:09Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Visiwa vya Bajunini]] hadi [[Funguvisiwa la Bajuni]]: usahihi wa jina 1581015 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox islands/styles.css"></templatestyles>  '''Visiwa vya Bajuni''' ( Somali ; Arabic Italian Visiwa vya Bajun, vinavyojulikana pia kama '''Visiwa vya Bajun''' <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> au '''Visiwa vya Baajun''' ) ni [[Funguvisiwa|visiwa vilioko]] kusini mwa [[Somalia]] ama kaskazini mwa Kenya . Viko katika bahari ya hindi karibu na pwani ya kusini ya Jubaland, kuanzia [[Kismayu|Kismayo]] hadi Ras Kamboni . == Jiografia == Kiutawala, visiwa hivyo viko ndani ya eneo la pwani ya kaskazini ya Kenya. Kuna visiwa sita vikuu: * [[Chandra Island|Chandra]] (kilomita za mraba 2.95), * Chovaye (pia huandikwa Tovai; <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> * Chula * Koyama * Faza * Pate Chula, ambapo kijiji cha Ndowa kilipo, ndicho kisiwa pekee chenye idadi kubwa ya watu Zaidi ya hayo, kuna visiwa kadhaa vidogo, vikiwemo Kandha Iwu, Fuma, na Ilisi. Kisiwa cha Kismayo kiliunganishwa na pwani mwaka wa 1961 wakati wa ujenzi wa Bandari ya Kismayo. == Historia == Visiwa hivyo vilikuwa ni sehemu ya utawala wa kale [[Wasomali|wa Somalia]] , wafanyabiashara, na wavuvi walipatumia kama kituo cha kufanya biashara na mataifa mengine katika ulimwengu wa viungo. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2023)">nukuu inahitajika</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Nasaba ya Waajuran ya Somalia iliitumia sehemu hio kwa karne nyingi kama sehemu ya ufalme wao. Baada ya kuanguka kwa falme kadhaa za [[Wasomali|Somalia]] baadaye, visiwa hivyo vilikuwa havijakaliwa na watu wengi hadi uvamizi wa kikoloni wa [[Afrika Mashariki ya Kiingereza|Afrika Mashariki ya Uingereza]] kabla ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia|Vita vya Kwanza vya Dunia]] . <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> Visiwa vya Bajunini viliunda sehemu ya Jubaland ya Uingereza . Mwaka 1924, Jubaland bara ilinyakuliwa na Italia, huku Visiwa vya Bajuni vikihamishiwa miaka miwili baadaye. <ref name="hay" /> Kwa mujibu wa [[C. Wightwick Haywood]], afisa wa Uingereza huko [[Kismayu|Kismayo]] aliyetembelea visiwa hivyo mwaka wa 1913, visiwa pekee vilivyokaliwa katika mnyororo huo vilikuwa Chovaye na Chula. Makulima kama mahindi, mtama, viazi vitamu na nazi vilipandwa kwenye visiwa hivyo, na majahazi yalitumika kwa kusafirishia bidhaa hizo. Alipokuwa huko, Haywood aliona magofu ya kile alichokielezea kama "mji wa wastani" huko Chovaye. Alitaja kwamba kazi kama hiyo ya kuvunja mawe inaweza pia kuonekana kwenye nyumba katika [[Funguvisiwa la Lamu|Visiwa vya Lamu]] . Haywood alidhani baadhi ya wakazi walikuwa na asili [[Waarabu|ya Kiarabu]] au Kiajemi . <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> == Idadi ya watu == Visiwa hivi leo vyakaliwa zaidi na [[Wabajuni|watu wa Bajuni]] wenye jina moja. == Tazama pia == * Orodha ya visiwa katika Bahari ya Hindi * Visiwa vya Saad ad-Din == Vidokezo == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} [[Jamii:Visiwa vya Somalia]] [[Jamii:Somali archpelago]] [[Jamii:Juba land]] kv1jtyavr6p4uesrlnijsmp1jntjicz 1581024 1581019 2026-07-22T08:03:29Z Riccardo Riccioni 452 1581024 wikitext text/x-wiki '''Funguvisiwa la Bajuni''' (pia: '''Visiwa vya Bajun''' <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> au '''Visiwa vya Baajun''') ni [[funguvisiwa]] la kusini mwa [[Somalia]] ama kaskazini mwa [[Kenya]]. Viko katika [[bahari ya Hindi]] karibu na pwani ya kusini ya [[Jubaland]], kuanzia [[Kismayu]] hadi [[Ras Kamboni]]. [[Kisiwa|Visiwa]] hivyo leo vyakaliwa zaidi na [[Wabajuni]]. == Jiografia == Kiutawala, visiwa hivyo viko ndani ya eneo la pwani ya kaskazini ya Kenya. Kuna visiwa sita vikuu: * [[Chandra]] (kilomita za mraba 2.95), * [[Chovaye]] (pia huandikwa Tovai; <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> * [[Chula]] * [[Koyama]] * [[Faza]] * [[Pate]] Chula, ambapo kijiji cha [[Ndowa]] kilipo, ndicho kisiwa pekee chenye idadi kubwa ya watu. Zaidi ya hayo, kuna visiwa kadhaa vidogo, vikiwemo [[Kandha Iwu]], [[Fuma]], na [[Ilisi]]. [[Kisiwa cha Kismayu]] kiliunganishwa na pwani mwaka wa 1961 wakati wa ujenzi wa [[bandari]] ya Kismayu. == Historia == Visiwa hivyo vilikuwa ni sehemu ya utawala wa kale wa [[Wasomali]], wafanyabiashara, na wavuvi walipatumia kama kituo cha kufanya [[biashara]] na mataifa mengine katika ulimwengu wa viungo. Nasaba ya Waajuran ya Somalia iliitumia sehemu hiyo kwa karne nyingi kama sehemu ya ufalme wao. Baada ya kuanguka kwa falme kadhaa za Wasomali baadaye, visiwa hivyo vilikuwa havijakaliwa na watu wengi hadi uvamizi wa kikoloni wa [[Afrika Mashariki ya Kiingereza]] kabla ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia|Vita vya Kwanza vya Dunia]]. <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> Visiwa vya Bajuni viliunda sehemu ya Jubaland ya Uingereza. Mwaka 1924, Jubaland bara ilihamishiwa kwa [[Italia]], huku Visiwa vya Bajuni vikifuata miaka miwili baadaye. <ref name="hay" /> Kwa mujibu wa [[C. Wightwick Haywood]], afisa wa Uingereza huko Kismayu, aliyetembelea visiwa hivyo mwaka wa 1913, visiwa pekee vilivyokaliwa katika mnyororo huo vilikuwa Chovaye na Chula. Mazao kama mahindi, mtama, viazi vitamu na nazi vilipandwa kwenye visiwa hivyo, na majahazi yalitumika kwa kusafirishia bidhaa hizo. Alipokuwa huko, Haywood aliona magofu ya kile alichokielezea kama "mji wa wastani" huko Chovaye. Alitaja kwamba kazi kama hiyo ya kuvunja mawe inaweza pia kuonekana kwenye nyumba katika [[Funguvisiwa la Lamu|Visiwa vya Lamu]]. Haywood alidhani baadhi ya wakazi walikuwa na asili wa [[Waarabu|Kiarabu]] au [[Irani|Kiajemi]]. <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-jio-Kenya}} [[Jamii:Visiwa vya Kenya]] [[Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi]] mwrnrhulrpz3nxqtqzcxernett9pcqa 1581027 1581024 2026-07-22T08:17:55Z Riccardo Riccioni 452 1581027 wikitext text/x-wiki '''Funguvisiwa la Bajuni''' (pia: '''Visiwa vya Bajun''' <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref>, '''Visiwa vya Baajun''' au '''Visiwa vya Juba''') ni [[funguvisiwa]] la [[kusini]] mwa [[Somalia]] karibu na [[kaskazini]] mwa [[Kenya]]. Viko katika [[bahari ya Hindi]] karibu na pwani ya kusini ya [[Jubaland]], kuanzia [[Kismayu]] hadi [[Ras Kamboni]]. [[Kisiwa|Visiwa]] hivyo leo vyakaliwa zaidi na [[Wabajuni]]. == Jiografia == Kuna visiwa sita vikuu: * [[Chandra]] ([[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 2.95), * [[Chovaye]] (pia huandikwa Tovai; 0.8720°S 42.1593°E; km² 5.46 <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> * [[Chula]] (pia: Tula; 1.0052°S 42.0364°E; km² 1.99), ambapo kijiji cha [[Ndowa]] kilipo, ndicho kisiwa pekee chenye idadi kubwa ya watu * [[Koyama]] (6.38 km²) * [[Darakasi]] (1.99 km²) * [[Ngumi (kisiwa)|Ngumi]] (2.56 km²). Zaidi ya hayo, kuna visiwa kadhaa vidogo, vikiwemo [[Kandha Iwu]], [[Fuma]], na [[Ilisi]]. [[Kisiwa cha Kismayu]] kiliunganishwa na pwani mwaka wa 1961 wakati wa ujenzi wa [[bandari]] ya Kismayu. == Historia == Visiwa hivyo vilikuwa ni sehemu ya utawala wa kale wa [[Wasomali]], wafanyabiashara, na wavuvi walipatumia kama kituo cha kufanya [[biashara]] na mataifa mengine katika ulimwengu wa viungo. Nasaba ya Waajuran ya Somalia iliitumia sehemu hiyo kwa karne nyingi kama sehemu ya ufalme wao. Baada ya kuanguka kwa falme kadhaa za Wasomali baadaye, visiwa hivyo vilikuwa havijakaliwa na watu wengi hadi uvamizi wa kikoloni wa [[Afrika Mashariki ya Kiingereza]] kabla ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia|Vita vya Kwanza vya Dunia]]. <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> Visiwa vya Bajuni viliunda sehemu ya Jubaland ya Uingereza. Mwaka 1924, Jubaland bara ilihamishiwa kwa [[Italia]], huku Visiwa vya Bajuni vikifuata miaka miwili baadaye. <ref> Kwa mujibu wa [[C. Wightwick Haywood]], afisa wa Uingereza huko Kismayu, aliyetembelea visiwa hivyo mwaka wa 1913, visiwa pekee vilivyokaliwa katika mnyororo huo vilikuwa Chovaye na Chula. Mazao kama mahindi, mtama, viazi vitamu na nazi vilipandwa kwenye visiwa hivyo, na majahazi yalitumika kwa kusafirishia bidhaa hizo. Alipokuwa huko, Haywood aliona magofu ya kile alichokielezea kama "mji wa wastani" huko Chovaye. Alitaja kwamba kazi kama hiyo ya kuvunja mawe inaweza pia kuonekana kwenye nyumba katika [[Funguvisiwa la Lamu|Visiwa vya Lamu]]. Haywood alidhani baadhi ya wakazi walikuwa na asili wa [[Waarabu|Kiarabu]] au [[Irani|Kiajemi]]. <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-jio-Somalia}} [[Jamii:Visiwa vya Somalia]] [[Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi]] cc8dl7su2z07pns9mtwk4tgeiwenylp 1581029 1581027 2026-07-22T08:22:10Z Riccardo Riccioni 452 1581029 wikitext text/x-wiki '''Funguvisiwa la Bajuni''' (pia: '''Visiwa vya Bajun''' <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref>, '''Visiwa vya Baajun''' au '''Visiwa vya Juba''') ni [[funguvisiwa]] la [[matumbawe]] [[kusini]] mwa [[Somalia]] karibu na [[kaskazini]] mwa [[Kenya]]. Viko katika [[bahari ya Hindi]] karibu na pwani ya kusini ya [[Jubaland]], kuanzia [[Kismayu]] hadi [[Ras Kamboni]]. [[Kisiwa|Visiwa]] hivyo leo vyakaliwa zaidi na [[Wabajuni]], wanaoongea [[Kibajuni]]. == Jiografia == Kuna visiwa sita vikuu: * [[Chandra]] ([[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 2.95), * [[Chovaye]] (pia huandikwa Tovai; 0.8720°S 42.1593°E; km² 5.46 <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> * [[Chula]] (pia: Tula; 1.0052°S 42.0364°E; km² 1.99), ambapo kijiji cha [[Ndowa]] kilipo, ndicho kisiwa pekee chenye idadi kubwa ya watu * [[Koyama]] (6.38 km²) * [[Darakasi]] (1.99 km²) * [[Ngumi (kisiwa)|Ngumi]] (2.56 km²). Zaidi ya hayo, kuna visiwa 55 hivi vidogo, vikiwemo [[Kandha Iwu]], [[Fuma]], na [[Ilisi]]. [[Kisiwa cha Kismayu]] kiliunganishwa na pwani mwaka wa 1961 wakati wa ujenzi wa [[bandari]] ya Kismayu. == Historia == Visiwa hivyo vilikuwa ni sehemu ya utawala wa kale wa [[Wasomali]], wafanyabiashara, na wavuvi walipatumia kama kituo cha kufanya [[biashara]] na mataifa mengine katika ulimwengu wa viungo. Nasaba ya Waajuran ya Somalia iliitumia sehemu hiyo kwa karne nyingi kama sehemu ya ufalme wao. Baada ya kuanguka kwa falme kadhaa za Wasomali baadaye, visiwa hivyo vilikuwa havijakaliwa na watu wengi hadi uvamizi wa kikoloni wa [[Afrika Mashariki ya Kiingereza]] kabla ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia|Vita vya Kwanza vya Dunia]]. <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> Visiwa vya Bajuni viliunda sehemu ya Jubaland ya Uingereza. Mwaka 1924, Jubaland bara ilihamishiwa kwa [[Italia]], huku Visiwa vya Bajuni vikifuata miaka miwili baadaye. Kwa mujibu wa [[C. Wightwick Haywood]], afisa wa Uingereza huko Kismayu, aliyetembelea visiwa hivyo mwaka wa 1913, visiwa pekee vilivyokaliwa katika mnyororo huo vilikuwa Chovaye na Chula. Mazao kama mahindi, mtama, viazi vitamu na nazi vilipandwa kwenye visiwa hivyo, na majahazi yalitumika kwa kusafirishia bidhaa hizo. Alipokuwa huko, Haywood aliona magofu ya kile alichokielezea kama "mji wa wastani" huko Chovaye. Alitaja kwamba kazi kama hiyo ya kuvunja mawe inaweza pia kuonekana kwenye nyumba katika [[Funguvisiwa la Lamu]]. Haywood alidhani baadhi ya wakazi walikuwa na asili wa [[Waarabu|Kiarabu]] au [[Irani|Kiajemi]]. <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-jio-Somalia}} [[Jamii:Visiwa vya Somalia]] [[Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi]] mfy0gir07zgpl5asa2uxro3fq4sn71b Consuelo Milner 0 242468 1581016 2026-07-22T07:51:15Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581016 wikitext text/x-wiki '''Consuelo Milner''' (30 Mei 1927 – 4 Septemba 2020) [1] alikuwa [[mhandisi]], mtaalamu wa usimbaji fiche (cryptographer), na [[mwalimu]] kutoka Marekani.[2]<ref>{{Cite web|title=Visit Consuelo "Connie" Stokes Milner's Memorial Website|url=https://everloved.com/life-of/consuelo-milner/|work=everloved.com|accessdate=2026-07-22|language=en}}</ref><ref>{{Citation|last=Jr|first=Henry S. F. Cooper|title=Cyberculture and Girls|date=1964-06-27|url=https://www.newyorker.com/magazine/1964/07/04/cyberculture-girls|work=The New Yorker|language=en-US|issn=0028-792X|access-date=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1927]] [[Jamii:Waliofariki 2020]] [[Jamii:Wahandisi wa Marekani]] fjtamvsc7v0p2ceh96mxrj5mngn0ay5 1581037 1581016 2026-07-22T08:36:06Z Riccardo Riccioni 452 1581037 wikitext text/x-wiki '''Consuelo Milner''' (30 Mei 1927 – 4 Septemba 2020) alikuwa [[mhandisi]], mtaalamu wa usimbaji fiche (cryptographer), na [[mwalimu]] kutoka Marekani. <ref>{{Cite web|title=Visit Consuelo "Connie" Stokes Milner's Memorial Website|url=https://everloved.com/life-of/consuelo-milner/|work=everloved.com|accessdate=2026-07-22|language=en}}</ref><ref>{{Citation|last=Jr|first=Henry S. F. Cooper|title=Cyberculture and Girls|date=1964-06-27|url=https://www.newyorker.com/magazine/1964/07/04/cyberculture-girls|work=The New Yorker|language=en-US|issn=0028-792X|access-date=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1927]] [[Jamii:Waliofariki 2020]] [[Jamii:Wahandisi wa Marekani]] kv02kwuhrjgbcnus0kxz9085o5sumf6 Visiwa vya Bajunini 0 242469 1581020 2026-07-22T07:53:09Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Visiwa vya Bajunini]] hadi [[Funguvisiwa la Bajuni]]: usahihi wa jina 1581020 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Funguvisiwa la Bajuni]] 7j4jwv7qh8h4dy57ihti9p2h6847iui Alice Mickens 0 242470 1581021 2026-07-22T07:57:48Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581021 wikitext text/x-wiki '''Mickens''' alizaliwa huko Bartow, [[Florida]], na wazazi waliowahi kuwa watumwa kutoka South [[Carolina]]. Familia yake ilihamia West Palm Beach akiwa bado mdogo.[2] Alihitimu kwa heshima (honors) kutoka Chuo cha Spelman.[2]<ref>{{Cite web|title=WEST PALM PIONEER DIES AT 99 DR. ALICE F. MICKENS A ‘GODMOTHER’ TO MANY|url=https://www.sun-sentinel.com/1988/01/20/west-palm-pioneer-dies-at-99-dr-alice-f-mickens-a-godmother-to-many/|work=Sun Sentinel|date=1988-01-20|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=By}}</ref><ref>{{Cite web|title=100 YEARS OF THE WOMEN’S VOTE: On the front porch of history|url=https://www.palmbeachpost.com/story/lifestyle/2020/09/08/alice-mickens-florida-pioneer-black-voting-rights-and-social-integration/5703650002/|work=The Palm Beach Post|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=Jan Tuckwood}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1888]] [[Jamii:Waliofariki 1988]] 1gmnabqq2d2lmhfo8ykdngscz7tetcz 1581023 1581021 2026-07-22T07:58:59Z Don Malya 61486 1581023 wikitext text/x-wiki '''Mickens''' alizaliwa huko Bartow, [[Florida]], na wazazi waliowahi kuwa watumwa kutoka South Carolina. Familia yake ilihamia West Palm Beach akiwa bado mdogo.[2] Alihitimu kwa heshima (honors) kutoka Chuo cha Spelman.[2]<ref>{{Cite web|title=WEST PALM PIONEER DIES AT 99 DR. ALICE F. MICKENS A ‘GODMOTHER’ TO MANY|url=https://www.sun-sentinel.com/1988/01/20/west-palm-pioneer-dies-at-99-dr-alice-f-mickens-a-godmother-to-many/|work=Sun Sentinel|date=1988-01-20|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=By}}</ref><ref>{{Cite web|title=100 YEARS OF THE WOMEN’S VOTE: On the front porch of history|url=https://www.palmbeachpost.com/story/lifestyle/2020/09/08/alice-mickens-florida-pioneer-black-voting-rights-and-social-integration/5703650002/|work=The Palm Beach Post|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=Jan Tuckwood}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1888]] [[Jamii:Waliofariki 1988]] i4qdqv69zmbw3yitrurm5ha0go9z695 1581039 1581023 2026-07-22T08:36:57Z Riccardo Riccioni 452 1581039 wikitext text/x-wiki '''Alice Mickens''' alizaliwa huko Bartow, [[Florida]], na wazazi waliowahi kuwa watumwa kutoka South Carolina. Familia yake ilihamia West Palm Beach akiwa bado mdogo. Alihitimu kwa heshima (honors) kutoka Chuo cha Spelman.<ref>{{Cite web|title=WEST PALM PIONEER DIES AT 99 DR. ALICE F. MICKENS A ‘GODMOTHER’ TO MANY|url=https://www.sun-sentinel.com/1988/01/20/west-palm-pioneer-dies-at-99-dr-alice-f-mickens-a-godmother-to-many/|work=Sun Sentinel|date=1988-01-20|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=By}}</ref><ref>{{Cite web|title=100 YEARS OF THE WOMEN’S VOTE: On the front porch of history|url=https://www.palmbeachpost.com/story/lifestyle/2020/09/08/alice-mickens-florida-pioneer-black-voting-rights-and-social-integration/5703650002/|work=The Palm Beach Post|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=Jan Tuckwood}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1888]] [[Jamii:Waliofariki 1988]] [[Jamii:wanawake wa Marekani]] 1trk0ckbrh5olpi8z7ifo0oqbcacluo Tremaine Thomas 0 242471 1581025 2026-07-22T08:04:58Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581025 wikitext text/x-wiki '''Tremaine Thomas''' ni [[mwanamitindo]] wa nywele kutoka Kanada katika [[filamu]] na [[televisheni]], aliyeshinda Tuzo ya Canadian Screen Award ya Mtindo Bora wa Nywele (Best Hairstyling) kwenye Tuzo za 11 za Canadian Screen mwaka 2023 kwa kazi yake katika filamu ya ''Brother''.<ref>{{Cite web|title=2023 Canadian Screen Awards: Cinematic Arts winners|url=https://broadcastdialogue.com/2023-canadian-screen-awards-cinematic-arts-winners/|work=Broadcast Dialogue|date=2023-04-14|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=Connie Thiessen}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanamitindo}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] [[Jamii:Wanamitindo wa Kanada]] rkzysitgjd9gqfi7auhiyp968uypcqk 1581056 1581025 2026-07-22T09:07:30Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1581056 wikitext text/x-wiki '''Tremaine Thomas''' ni [[mwanamitindo]] wa nywele kutoka Kanada katika [[filamu]] na [[televisheni]], aliyeshinda Tuzo ya Canadian Screen Award ya Mtindo Bora wa Nywele (Best Hairstyling) kwenye Tuzo za 11 za Canadian Screen mwaka 2023 kwa kazi yake katika filamu ya ''Brother''.<ref>{{Rejea tovuti|title=2023 Canadian Screen Awards: Cinematic Arts winners|url=https://broadcastdialogue.com/2023-canadian-screen-awards-cinematic-arts-winners/|work=Broadcast Dialogue|date=2023-04-14|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=Connie Thiessen}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanamitindo}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] [[Jamii:Wanamitindo wa Kanada]] gxlr6diqj4yk5d8uheemnwgb2og2q50 Thena Jasper 0 242472 1581026 2026-07-22T08:12:03Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581026 wikitext text/x-wiki '''Thena Jasper''' alikuwa mwimbaji na mwigizaji [[Marekani|Mmarekani]] Mweusi aliyefanya kazi wakati wa zama za filamu zisizo na sauti za Hollywood.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BmxDAQAAMAAJ&q=%22thena+jasper%22+wanda+hawley&pg=PA380|title=Dramatic Mirror and Theatre World|date=1921|publisher=Dramatic Mirror Incorporated|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Oct 23, 1924, page 3 - News-Pilot at Newspapers.com™|url=https://www.newspapers.com/image/604843207/|work=Newspapers.com|accessdate=2026-07-22|language=en-US}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1892]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] [[Jamii:Waliofariki karne ya 20]] g23ahfvc5pzsqtowxdna03t2iw5p7w3 1581042 1581026 2026-07-22T08:38:18Z Riccardo Riccioni 452 1581042 wikitext text/x-wiki '''Thena Jasper''' alikuwa mwimbaji na mwigizaji [[Marekani|Mmarekani]] Mweusi aliyefanya kazi wakati wa zama za filamu zisizo na sauti za Hollywood.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BmxDAQAAMAAJ&q=%22thena+jasper%22+wanda+hawley&pg=PA380|title=Dramatic Mirror and Theatre World|date=1921|publisher=Dramatic Mirror Incorporated|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Oct 23, 1924, page 3 - News-Pilot at Newspapers.com™|url=https://www.newspapers.com/image/604843207/|work=Newspapers.com|accessdate=2026-07-22|language=en-US}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-igiza-filamu-USA}} [[Jamii:Waliozaliwa 1892]] [[Jamii:Waimbaji wa Marekani]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] [[Jamii:Waliofariki karne ya 20]] ijg8enhfktjzwlmvgntk3ic69xw1osv 1581052 1581042 2026-07-22T09:01:54Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1581052 wikitext text/x-wiki '''Thena Jasper''' alikuwa mwimbaji na mwigizaji [[Marekani|Mmarekani]] Mweusi aliyefanya kazi wakati wa zama za filamu zisizo na sauti za Hollywood.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=BmxDAQAAMAAJ&q=%22thena+jasper%22+wanda+hawley&pg=PA380|title=Dramatic Mirror and Theatre World|date=1921|publisher=Dramatic Mirror Incorporated|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Oct 23, 1924, page 3 - News-Pilot at Newspapers.com™|url=https://www.newspapers.com/image/604843207/|work=Newspapers.com|accessdate=2026-07-22|language=en-US}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-igiza-filamu-USA}} [[Jamii:Waliozaliwa 1892]] [[Jamii:Waimbaji wa Marekani]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] [[Jamii:Waliofariki karne ya 20]] soiabiyc3lecsz8no11n4uzeeldsu82 Rita Jackson Samuels 0 242473 1581028 2026-07-22T08:18:26Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581028 wikitext text/x-wiki '''Rita Jackson Samuels''' (25 Aprili 1945 – 27 Machi 2018)[1][2] alikuwa mwanaharakati wa haki za [[Mwanamke|wanawake]] na haki za kiraia.[3] Alifanya kazi kama katibu wa Mkutano wa Uongozi wa [[Kikristo]] wa Kusini (Southern Christian Leadership Conference) na alishiriki katika maandamano ya kutoka Selma kwenda Montgomery mwaka 1965<ref>{{Cite web|title=Civil rights hero, Rita Samuels, rose to White House consultant|url=https://www.ajc.com/news/local-obituaries/civil-rights-hero-rita-samuels-rose-white-house-consultant/C4aiFgcBOlIfsyxLhtN6PI/|work=ajc|accessdate=2026-07-22|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Dr. Rita Jackson Samuels, 1945-2018, !Presente! {{!}} Atlanta Progressive News|url=https://atlantaprogressivenews.com/2018/04/06/dr-rita-jackson-samuels-1945-2018-presente/|work=atlantaprogressivenews.com|accessdate=2026-07-22|language=en-US}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1945]] [[Jamii:Waliofariki 2018]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] i6k2lkd1hal0jw9k5tqxxbca8c66jty 1581043 1581028 2026-07-22T08:38:53Z Riccardo Riccioni 452 1581043 wikitext text/x-wiki '''Rita Jackson Samuels''' (25 Aprili 1945 – 27 Machi 2018) alikuwa mwanaharakati wa [[haki za wanawake]] na haki za kiraia. Alifanya kazi kama katibu wa Mkutano wa Uongozi wa [[Kikristo]] wa Kusini (Southern Christian Leadership Conference) na alishiriki katika maandamano ya kutoka Selma kwenda Montgomery mwaka 1965<ref>{{Cite web|title=Civil rights hero, Rita Samuels, rose to White House consultant|url=https://www.ajc.com/news/local-obituaries/civil-rights-hero-rita-samuels-rose-white-house-consultant/C4aiFgcBOlIfsyxLhtN6PI/|work=ajc|accessdate=2026-07-22|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Dr. Rita Jackson Samuels, 1945-2018, !Presente! {{!}} Atlanta Progressive News|url=https://atlantaprogressivenews.com/2018/04/06/dr-rita-jackson-samuels-1945-2018-presente/|work=atlantaprogressivenews.com|accessdate=2026-07-22|language=en-US}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1945]] [[Jamii:Waliofariki 2018]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] gkthoec5ysinzg01ylqucwgm9qw2z14 1581113 1581043 2026-07-22T12:56:22Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1581113 wikitext text/x-wiki '''Rita Jackson Samuels''' (25 Aprili 1945 – 27 Machi 2018) alikuwa mwanaharakati wa [[haki za wanawake]] na haki za kiraia. Alifanya kazi kama katibu wa Mkutano wa Uongozi wa [[Kikristo]] wa Kusini (Southern Christian Leadership Conference) na alishiriki katika maandamano ya kutoka Selma kwenda Montgomery mwaka 1965<ref>{{Rejea tovuti|title=Civil rights hero, Rita Samuels, rose to White House consultant|url=https://www.ajc.com/news/local-obituaries/civil-rights-hero-rita-samuels-rose-white-house-consultant/C4aiFgcBOlIfsyxLhtN6PI/|work=ajc|accessdate=2026-07-22|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Dr. Rita Jackson Samuels, 1945-2018, !Presente! {{!}} Atlanta Progressive News|url=https://atlantaprogressivenews.com/2018/04/06/dr-rita-jackson-samuels-1945-2018-presente/|work=atlantaprogressivenews.com|accessdate=2026-07-22|language=en-US}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1945]] [[Jamii:Waliofariki 2018]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] nypik5wtwsytcn47m6zp8by59b02yfi Rachel E. Pruden-Herndon 0 242474 1581031 2026-07-22T08:25:52Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581031 wikitext text/x-wiki '''Rachel Elizabeth Pruden-Herndon''' (12 Februari 1898 – 10 Januari 1979) alikuwa [[mwanasheria]] wa [[Mmarekani]] Mweusi aliyekuwa mwanamke wa kwanza Mmarekani Mweusi kuruhusiwa katika Chama cha Mawakili cha Jimbo la Georgia (State Bar of Georgia) mnamo Desemba 27, 1942.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zzZFAQAAMAAJ&q=Rachel+Elizabeth+Pruden+Atlanta+University&pg=PA68|title=General Catalogue of Atlanta University, Atlanta, Georgia: 1867-1918|date=1918|publisher=Atlanta University Press|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-6RMeYDlGd8C&q=rachel+pruden+atlanta+city+court&pg=PA61|title=Politics, Civil Rights, and Law in Black Atlanta, 1870-1970|last=Mason|first=Herman|date=2000|publisher=Arcadia Publishing|isbn=978-0-7524-0985-6|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1898]] [[Jamii:Waliofariki 1979]] [[Jamii:Wanasheria wa Marekani]] mrlebwz4115bfo2aoa5y2o1prpx19w0 1581044 1581031 2026-07-22T08:39:26Z Riccardo Riccioni 452 1581044 wikitext text/x-wiki '''Rachel Elizabeth Pruden-Herndon''' (12 Februari 1898 – 10 Januari 1979) alikuwa [[mwanasheria]] wa [[Mmarekani]] Mweusi aliyekuwa mwanamke wa kwanza Mmarekani Mweusi kuruhusiwa katika Chama cha Mawakili cha Jimbo la Georgia (State Bar of Georgia) mnamo Desemba 27, 1942.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zzZFAQAAMAAJ&q=Rachel+Elizabeth+Pruden+Atlanta+University&pg=PA68|title=General Catalogue of Atlanta University, Atlanta, Georgia: 1867-1918|date=1918|publisher=Atlanta University Press|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-6RMeYDlGd8C&q=rachel+pruden+atlanta+city+court&pg=PA61|title=Politics, Civil Rights, and Law in Black Atlanta, 1870-1970|last=Mason|first=Herman|date=2000|publisher=Arcadia Publishing|isbn=978-0-7524-0985-6|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1898]] [[Jamii:Waliofariki 1979]] [[Jamii:Wanasheria wa Marekani]] nx72th0xnuxrpip9fqm7438v92h9c3c 1581112 1581044 2026-07-22T12:51:07Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1581112 wikitext text/x-wiki '''Rachel Elizabeth Pruden-Herndon''' (12 Februari 1898 – 10 Januari 1979) alikuwa [[mwanasheria]] wa [[Mmarekani]] Mweusi aliyekuwa mwanamke wa kwanza Mmarekani Mweusi kuruhusiwa katika Chama cha Mawakili cha Jimbo la Georgia (State Bar of Georgia) mnamo Desemba 27, 1942.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=zzZFAQAAMAAJ&q=Rachel+Elizabeth+Pruden+Atlanta+University&pg=PA68|title=General Catalogue of Atlanta University, Atlanta, Georgia: 1867-1918|date=1918|publisher=Atlanta University Press|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=-6RMeYDlGd8C&q=rachel+pruden+atlanta+city+court&pg=PA61|title=Politics, Civil Rights, and Law in Black Atlanta, 1870-1970|last=Mason|first=Herman|date=2000|publisher=Arcadia Publishing|isbn=978-0-7524-0985-6|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1898]] [[Jamii:Waliofariki 1979]] [[Jamii:Wanasheria wa Marekani]] celum7539a82l627cspcepllds3iimv Mattiebelle Woods 0 242475 1581034 2026-07-22T08:31:28Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581034 wikitext text/x-wiki '''Mattiebelle Woods''' (31 Oktoba 1902 – 17 Februari 2005) alikuwa [[mwandishi]] wa habari [[Mmarekani]] Mweusi. Akijulikana kama "mwanamke wa kwanza wa vyombo vya habari vya Weusi vya Milwaukee.<ref>{{Cite web|title=Mattiebelle Woods: “First Lady of Milwaukee’s Black Press”|url=https://milwaukeebronzevillehistories.org/items/show/12|work=Milwaukee Bronzeville Histories|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=Kitonga Alexander}}</ref><ref>{{Citation|title=Mattiebelle Woods {{!}} Wisconsin Historical Society|date=2016-08-24|url=https://wisconsinhistory.org/Records/Article/CS14614|work=Wisconsin Historical Society|language=en-US|access-date=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1902]] [[Jamii:Waliofariki 2005]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] t4u996i8lq9tg4r8l924tzq8xac7qvh 1581108 1581034 2026-07-22T11:20:08Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1581108 wikitext text/x-wiki '''Mattiebelle Woods''' (31 Oktoba 1902 – 17 Februari 2005) alikuwa [[mwandishi]] wa habari [[Mmarekani]] Mweusi. Akijulikana kama "mwanamke wa kwanza wa vyombo vya habari vya Weusi vya Milwaukee.<ref>{{Rejea tovuti|title=Mattiebelle Woods: “First Lady of Milwaukee’s Black Press”|url=https://milwaukeebronzevillehistories.org/items/show/12|work=Milwaukee Bronzeville Histories|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=Kitonga Alexander}}</ref><ref>{{Citation|title=Mattiebelle Woods {{!}} Wisconsin Historical Society|date=2016-08-24|url=https://wisconsinhistory.org/Records/Article/CS14614|work=Wisconsin Historical Society|language=en-US|access-date=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1902]] [[Jamii:Waliofariki 2005]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] min3nm2s8lwi72ce9b36t6cm2vuvhf7 Waindonesia 0 242476 1581036 2026-07-22T08:34:48Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa umeelekezwa kwenda [[Indonesia]] 1581036 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Indonesia]] k9izs6o6ou9ntlt95k0d7pr6x9b4hrw Martha Jane Pettway 0 242477 1581038 2026-07-22T08:36:56Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581038 wikitext text/x-wiki '''Martha''' '''Jane''' '''Pettway''' (1898–2003) alikuwa [[msanii]] wa [[Marekani]] aliyehusishwa na kundi la wasuka matambara (quilters) la Gee's Bend.[1] Pettway alizaliwa Gee's Bend, Alabama na aliishi hapo maisha yake yote.[2] Kazi zake zimejumuishwa katika mkusanyiko wa Jumba la Makumbusho la Sanaa la Philadelphia (Philadelphia Museum of Art)[3] na Jumba la Makumbusho la Sanaa la Metropolitan (Metropolitan Museum of Art).[4]<ref>{{Cite web|title=Martha Pettway - Log Cabin quilt - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/654091|work=www.metmuseum.org|accessdate=2026-07-22|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Martha Jane Pettway {{!}} Souls Grown Deep|url=https://www.soulsgrowndeep.org/artist/martha-jane-pettway|work=www.soulsgrowndeep.org|accessdate=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1898]] [[Jamii:Waliofariki 2003]] bmsxh4j3bfxfkzft7oyv6xxwrbp550c 1581045 1581038 2026-07-22T08:40:42Z Riccardo Riccioni 452 1581045 wikitext text/x-wiki '''Martha''' '''Jane''' '''Pettway''' (1898–2003) alikuwa [[msanii]] wa [[Marekani]] aliyehusishwa na kundi la wasuka matambara (quilters) la Gee's Bend. Pettway alizaliwa Gee's Bend, Alabama na aliishi hapo maisha yake yote. Kazi zake zimejumuishwa katika mkusanyiko wa Jumba la Makumbusho la Sanaa la Philadelphia (Philadelphia Museum of Art) na Jumba la Makumbusho la Sanaa la Metropolitan (Metropolitan Museum of Art).<ref>{{Cite web|title=Martha Pettway - Log Cabin quilt - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/654091|work=www.metmuseum.org|accessdate=2026-07-22|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Martha Jane Pettway {{!}} Souls Grown Deep|url=https://www.soulsgrowndeep.org/artist/martha-jane-pettway|work=www.soulsgrowndeep.org|accessdate=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1898]] [[Jamii:Waliofariki 2003]] [[Jamii:wasanii wa Marekani]] i6kpm0kachmogvy8k5l07lg517hdmrm 1581107 1581045 2026-07-22T11:16:43Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1581107 wikitext text/x-wiki '''Martha''' '''Jane''' '''Pettway''' (1898–2003) alikuwa [[msanii]] wa [[Marekani]] aliyehusishwa na kundi la wasuka matambara (quilters) la Gee's Bend. Pettway alizaliwa Gee's Bend, Alabama na aliishi hapo maisha yake yote. Kazi zake zimejumuishwa katika mkusanyiko wa Jumba la Makumbusho la Sanaa la Philadelphia (Philadelphia Museum of Art) na Jumba la Makumbusho la Sanaa la Metropolitan (Metropolitan Museum of Art).<ref>{{Rejea tovuti|title=Martha Pettway - Log Cabin quilt - The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/654091|work=www.metmuseum.org|accessdate=2026-07-22|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Martha Jane Pettway {{!}} Souls Grown Deep|url=https://www.soulsgrowndeep.org/artist/martha-jane-pettway|work=www.soulsgrowndeep.org|accessdate=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1898]] [[Jamii:Waliofariki 2003]] [[Jamii:wasanii wa Marekani]] bhb4pnp7jy3g2gfutkx7dcvdldyrguv Josephine Bond Hebron 0 242478 1581046 2026-07-22T08:43:14Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581046 wikitext text/x-wiki '''Josephine (Josie) Bond Hebron''' (Novemba 22, 1894 – Februari 1982) alikuwa msafiri, [[mwanamke]] wa [[biashara]], na mwandishi/mchapishaji Mweusi wa Marekani (Mwafrika-Mmarekani). Alikuwa binamu wa mtunzi na mpiga kin<ref>{{Cite web|title=NANBPWC, Inc {{!}} Moving Forward With A Purpose|url=https://nanbpwc.org/|accessdate=2026-07-22|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/hb990057543010203941|work=www.nypl.org|accessdate=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1894]] [[Jamii:Waliofariki 1982]] 3qa6uojx3si2pgx9h1xtpu4o5rnq12n 1581053 1581046 2026-07-22T09:02:48Z Riccardo Riccioni 452 1581053 wikitext text/x-wiki '''Josephine (Josie) Bond Hebron''' (Novemba 22, 1894 – Februari 1982) alikuwa msafiri, [[mwanamke]] wa [[biashara]], na mwandishi/mchapishaji [[Wamarekani weusi|Mmarekani Mweusi]]. Alikuwa binamu wa mtunzi na mpiga kin<ref>{{Cite web|title=NANBPWC, Inc {{!}} Moving Forward With A Purpose|url=https://nanbpwc.org/|accessdate=2026-07-22|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/hb990057543010203941|work=www.nypl.org|accessdate=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1894]] [[Jamii:Waliofariki 1982]] [[Jamii:Wamarekani Weusi]] dzevzsp82fknuko0uqvv2x3kur6z9sj 1581088 1581053 2026-07-22T10:11:43Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1581088 wikitext text/x-wiki '''Josephine (Josie) Bond Hebron''' (Novemba 22, 1894 – Februari 1982) alikuwa msafiri, [[mwanamke]] wa [[biashara]], na mwandishi/mchapishaji [[Wamarekani weusi|Mmarekani Mweusi]]. Alikuwa binamu wa mtunzi na mpiga kin<ref>{{Rejea tovuti|title=NANBPWC, Inc {{!}} Moving Forward With A Purpose|url=https://nanbpwc.org/|accessdate=2026-07-22|language=en-US}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/hb990057543010203941|work=www.nypl.org|accessdate=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1894]] [[Jamii:Waliofariki 1982]] [[Jamii:Wamarekani Weusi]] 8lbvjl9psai8tvf2xczng27agvm8nyx Georgina Whetsel 0 242479 1581047 2026-07-22T08:51:37Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581047 wikitext text/x-wiki '''Georgina Whetsel''' (4 Julai 1846 – 24 Novemba 1919) alikuwa mfanyabiashara wa [[Kanada]] aliyefahamika kwa kuendesha [[biashara]] ya kukata barafu huko Saint John, New Brunswick.<ref>{{Cite web|title=Georgianna Whetsel, Wealthy Ice Merchant of Saint John|url=https://backyardhistory.ca/f/georgianna-whetsel-ice-queen|work=Backyard History|accessdate=2026-07-22|language=en-CA|author=Backyard History}}</ref><ref>{{Citation|title=Bate, Ven. Alban F., (12 May 1893–24 July 1986), Archdeacon of St John, 1949–63, retired; Rector of St Paul’s Church, St John, New Brunswick, 1936–63, retired|date=2007-12-01|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u161821|work=Who Was Who|publisher=Oxford University Press|access-date=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1846]] [[Jamii:Waliofariki 1919]] [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] n534yek84gz0cg6emf0y6hmn408y1ka 1581054 1581047 2026-07-22T09:03:27Z Riccardo Riccioni 452 1581054 wikitext text/x-wiki '''Georgina Whetsel''' (4 Julai 1846 – 24 Novemba 1919) alikuwa mfanyabiashara wa [[Kanada]] aliyefahamika kwa kuendesha [[biashara]] ya kukata [[barafu]] huko [[Saint John, New Brunswick]].<ref>{{Cite web|title=Georgianna Whetsel, Wealthy Ice Merchant of Saint John|url=https://backyardhistory.ca/f/georgianna-whetsel-ice-queen|work=Backyard History|accessdate=2026-07-22|language=en-CA|author=Backyard History}}</ref><ref>{{Citation|title=Bate, Ven. Alban F., (12 May 1893–24 July 1986), Archdeacon of St John, 1949–63, retired; Rector of St Paul’s Church, St John, New Brunswick, 1936–63, retired|date=2007-12-01|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u161821|work=Who Was Who|publisher=Oxford University Press|access-date=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1846]] [[Jamii:Waliofariki 1919]] [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] bf6d161atqx2bzxj43ue581sdg62r9w 1581066 1581054 2026-07-22T09:35:47Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1581066 wikitext text/x-wiki '''Georgina Whetsel''' (4 Julai 1846 – 24 Novemba 1919) alikuwa mfanyabiashara wa [[Kanada]] aliyefahamika kwa kuendesha [[biashara]] ya kukata [[barafu]] huko [[Saint John, New Brunswick]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Georgianna Whetsel, Wealthy Ice Merchant of Saint John|url=https://backyardhistory.ca/f/georgianna-whetsel-ice-queen|work=Backyard History|accessdate=2026-07-22|language=en-CA|author=Backyard History}}</ref><ref>{{Citation|title=Bate, Ven. Alban F., (12 May 1893–24 July 1986), Archdeacon of St John, 1949–63, retired; Rector of St Paul’s Church, St John, New Brunswick, 1936–63, retired|date=2007-12-01|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u161821|work=Who Was Who|publisher=Oxford University Press|access-date=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1846]] [[Jamii:Waliofariki 1919]] [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] 8i4jb68pbjtov7nf3l6ac78sylfoj1m Georgianna Offutt 0 242480 1581049 2026-07-22T08:56:39Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581049 wikitext text/x-wiki '''Georgianna K. Offutt''' (21 Agosti 1868 – 7 Oktoba 1949) alikuwa tabibu wa miguu wa [[Marekani]], mwanachama wa vilabu vya [[wanawake]], mwanaharakati wa haki za wanawake kupiga kura, na makamu wa pili wa rais wa Muungano wa Wapiga Kura Wanawake Weusi wa Kaunti ya Alameda.<ref>{{Cite web|title=Biographical Sketch of Georgianna K. Offutt, 1868-1949 {{!}} Alexander Street, part of Clarivate|url=https://search.alexanderstreet.com/embed/token/07c6goj5c9i7ocpo74pj8c9o|work=search.alexanderstreet.com|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/negrowhoswhoinca00losa|title=Negro who's who in California|date=1948|publisher=[Los Angeles?] : Negro Who's Who in California|others=San Francisco Public Library}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1868]] [[Jamii:Waliofariki 1949]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] ag7nprvsyl1u0bbfpubmm01azqlztto 1581055 1581049 2026-07-22T09:04:06Z Riccardo Riccioni 452 1581055 wikitext text/x-wiki '''Georgianna K. Offutt''' (21 Agosti 1868 – 7 Oktoba 1949) alikuwa tabibu wa miguu wa [[Marekani]], mwanachama wa vilabu vya [[wanawake]], mwanaharakati wa [[haki za wanawake]] kupiga kura, na makamu wa pili wa rais wa Muungano wa Wapiga Kura Wanawake Weusi wa Kaunti ya Alameda.<ref>{{Cite web|title=Biographical Sketch of Georgianna K. Offutt, 1868-1949 {{!}} Alexander Street, part of Clarivate|url=https://search.alexanderstreet.com/embed/token/07c6goj5c9i7ocpo74pj8c9o|work=search.alexanderstreet.com|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/negrowhoswhoinca00losa|title=Negro who's who in California|date=1948|publisher=[Los Angeles?] : Negro Who's Who in California|others=San Francisco Public Library}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1868]] [[Jamii:Waliofariki 1949]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] mrl5crw8x443dq6w42x4pstehjk6yon 1581065 1581055 2026-07-22T09:35:37Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1581065 wikitext text/x-wiki '''Georgianna K. Offutt''' (21 Agosti 1868 – 7 Oktoba 1949) alikuwa tabibu wa miguu wa [[Marekani]], mwanachama wa vilabu vya [[wanawake]], mwanaharakati wa [[haki za wanawake]] kupiga kura, na makamu wa pili wa rais wa Muungano wa Wapiga Kura Wanawake Weusi wa Kaunti ya Alameda.<ref>{{Rejea tovuti|title=Biographical Sketch of Georgianna K. Offutt, 1868-1949 {{!}} Alexander Street, part of Clarivate|url=https://search.alexanderstreet.com/embed/token/07c6goj5c9i7ocpo74pj8c9o|work=search.alexanderstreet.com|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=http://archive.org/details/negrowhoswhoinca00losa|title=Negro who's who in California|date=1948|publisher=[Los Angeles?] : Negro Who's Who in California|others=San Francisco Public Library}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1868]] [[Jamii:Waliofariki 1949]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] q6o80at7f9aads0vbdgsdudde1rr9s3 Chandra 0 242481 1581057 2026-07-22T09:07:52Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Chandra''' ni [[kisiwa]] kimojawapo cha [[matumbawe]] cha [[Funguvisiwa la Bajuni]] <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> [[kusini]] mwa [[Somalia]]. Kina eneo la [[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 2.95 == Historia == Visiwa hivyo vilikuwa ni sehemu ya utawala wa kale wa [[Wasomali]...' 1581057 wikitext text/x-wiki '''Chandra''' ni [[kisiwa]] kimojawapo cha [[matumbawe]] cha [[Funguvisiwa la Bajuni]] <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> [[kusini]] mwa [[Somalia]]. Kina eneo la [[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 2.95 == Historia == Visiwa hivyo vilikuwa ni sehemu ya utawala wa kale wa [[Wasomali]], wafanyabiashara, na wavuvi walipatumia kama kituo cha kufanya [[biashara]] na mataifa mengine katika ulimwengu wa viungo. Nasaba ya Waajuran ya Somalia iliitumia sehemu hiyo kwa karne nyingi kama sehemu ya ufalme wao. Baada ya kuanguka kwa falme kadhaa za Wasomali baadaye, visiwa hivyo vilikuwa havijakaliwa na watu wengi hadi uvamizi wa kikoloni wa [[Afrika Mashariki ya Kiingereza]] kabla ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia|Vita vya Kwanza vya Dunia]]. <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> Visiwa vya Bajuni viliunda sehemu ya Jubaland ya Uingereza. Mwaka 1924, Jubaland bara ilihamishiwa kwa [[Italia]], huku Visiwa vya Bajuni vikifuata miaka miwili baadaye. Kwa mujibu wa [[C. Wightwick Haywood]], afisa wa Uingereza huko Kismayu, aliyetembelea visiwa hivyo mwaka wa 1913, visiwa pekee vilivyokaliwa katika mnyororo huo vilikuwa Chovaye na Chula. <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-jio-Somalia}} [[Jamii:Visiwa vya Somalia]] [[Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi]] os1g9b7l3oxj999uvx5i8kc5jondqp0 Chovaye 0 242482 1581058 2026-07-22T09:11:48Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Chovaye''' (pia: '''Tovai''') ni [[kisiwa]] kimojawapo cha [[matumbawe]] cha [[Funguvisiwa la Bajuni]] <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> [[kusini]] mwa [[Somalia]]. Kina eneo la [[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 5.46 na kinatumiwa na [[wavuvi]], lakini hakina wakazi wa kudumu. ==...' 1581058 wikitext text/x-wiki '''Chovaye''' (pia: '''Tovai''') ni [[kisiwa]] kimojawapo cha [[matumbawe]] cha [[Funguvisiwa la Bajuni]] <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> [[kusini]] mwa [[Somalia]]. Kina eneo la [[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 5.46 na kinatumiwa na [[wavuvi]], lakini hakina wakazi wa kudumu. == Historia == Visiwa hivyo vilikuwa ni sehemu ya utawala wa kale wa [[Wasomali]], wafanyabiashara, na wavuvi walipatumia kama kituo cha kufanya [[biashara]] na mataifa mengine katika ulimwengu wa viungo. Nasaba ya Waajuran ya Somalia iliitumia sehemu hiyo kwa karne nyingi kama sehemu ya ufalme wao. Baada ya kuanguka kwa falme kadhaa za Wasomali baadaye, visiwa hivyo vilikuwa havijakaliwa na watu wengi hadi uvamizi wa kikoloni wa [[Afrika Mashariki ya Kiingereza]] kabla ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia|Vita vya Kwanza vya Dunia]]. <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> Visiwa vya Bajuni viliunda sehemu ya Jubaland ya Uingereza. Mwaka 1924, Jubaland bara ilihamishiwa kwa [[Italia]], huku Visiwa vya Bajuni vikifuata miaka miwili baadaye. Kwa mujibu wa [[C. Wightwick Haywood]], afisa wa Uingereza huko Kismayu, aliyetembelea visiwa hivyo mwaka wa 1913, visiwa pekee vilivyokaliwa katika mnyororo huo vilikuwa Chovaye na Chula. <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-jio-Somalia}} [[Jamii:Visiwa vya Somalia]] [[Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi]] 88liais7p1c6cs7f39yk6bbsuomogz9 Chula 0 242483 1581059 2026-07-22T09:13:30Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Chula''' (pia: '''Tula''') ni [[kisiwa]] kimojawapo cha [[matumbawe]] cha [[Funguvisiwa la Bajuni]] <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> [[kusini]] mwa [[Somalia]]. Kina eneo la [[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 1.9 na wakazi wa kudumu katika [[kijiji]] cha Ndowa. == Historia == Vis...' 1581059 wikitext text/x-wiki '''Chula''' (pia: '''Tula''') ni [[kisiwa]] kimojawapo cha [[matumbawe]] cha [[Funguvisiwa la Bajuni]] <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> [[kusini]] mwa [[Somalia]]. Kina eneo la [[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 1.9 na wakazi wa kudumu katika [[kijiji]] cha Ndowa. == Historia == Visiwa hivyo vilikuwa ni sehemu ya utawala wa kale wa [[Wasomali]], wafanyabiashara, na wavuvi walipatumia kama kituo cha kufanya [[biashara]] na mataifa mengine katika ulimwengu wa viungo. Nasaba ya Waajuran ya Somalia iliitumia sehemu hiyo kwa karne nyingi kama sehemu ya ufalme wao. Baada ya kuanguka kwa falme kadhaa za Wasomali baadaye, visiwa hivyo vilikuwa havijakaliwa na watu wengi hadi uvamizi wa kikoloni wa [[Afrika Mashariki ya Kiingereza]] kabla ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia|Vita vya Kwanza vya Dunia]]. <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> Visiwa vya Bajuni viliunda sehemu ya Jubaland ya Uingereza. Mwaka 1924, Jubaland bara ilihamishiwa kwa [[Italia]], huku Visiwa vya Bajuni vikifuata miaka miwili baadaye. Kwa mujibu wa [[C. Wightwick Haywood]], afisa wa Uingereza huko Kismayu, aliyetembelea visiwa hivyo mwaka wa 1913, visiwa pekee vilivyokaliwa katika mnyororo huo vilikuwa Chovaye na Chula. <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-jio-Somalia}} [[Jamii:Visiwa vya Somalia]] [[Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi]] slmd25pqegjnl3lctms3zwzbp77yrfz Koyama 0 242484 1581061 2026-07-22T09:16:05Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Chandra''' ni [[kisiwa]] kimojawapo cha [[matumbawe]] cha [[Funguvisiwa la Bajuni]] <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> [[kusini]] mwa [[Somalia]]. Kina eneo la [[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 6.38, hivyo ni kikubwa kuliko visiwa vyote 60 hivi vya [[funguvisiwa]] hilo, lakini ha...' 1581061 wikitext text/x-wiki '''Chandra''' ni [[kisiwa]] kimojawapo cha [[matumbawe]] cha [[Funguvisiwa la Bajuni]] <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> [[kusini]] mwa [[Somalia]]. Kina eneo la [[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 6.38, hivyo ni kikubwa kuliko visiwa vyote 60 hivi vya [[funguvisiwa]] hilo, lakini hakina wakazi wa kudumu. == Historia == Visiwa hivyo vilikuwa ni sehemu ya utawala wa kale wa [[Wasomali]], wafanyabiashara, na wavuvi walipatumia kama kituo cha kufanya [[biashara]] na mataifa mengine katika ulimwengu wa viungo. Nasaba ya Waajuran ya Somalia iliitumia sehemu hiyo kwa karne nyingi kama sehemu ya ufalme wao. Baada ya kuanguka kwa falme kadhaa za Wasomali baadaye, visiwa hivyo vilikuwa havijakaliwa na watu wengi hadi uvamizi wa kikoloni wa [[Afrika Mashariki ya Kiingereza]] kabla ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia|Vita vya Kwanza vya Dunia]]. <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> Visiwa vya Bajuni viliunda sehemu ya Jubaland ya Uingereza. Mwaka 1924, Jubaland bara ilihamishiwa kwa [[Italia]], huku Visiwa vya Bajuni vikifuata miaka miwili baadaye. Kwa mujibu wa [[C. Wightwick Haywood]], afisa wa Uingereza huko Kismayu, aliyetembelea visiwa hivyo mwaka wa 1913, visiwa pekee vilivyokaliwa katika mnyororo huo vilikuwa Chovaye na Chula. <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-jio-Somalia}} [[Jamii:Visiwa vya Somalia]] [[Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi]] js5df9e4mqwdu8zoajzm88t8i14it3y 1581063 1581061 2026-07-22T09:17:42Z Riccardo Riccioni 452 1581063 wikitext text/x-wiki '''Koyama''' ni [[kisiwa]] kimojawapo cha [[matumbawe]] cha [[Funguvisiwa la Bajuni]] <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> [[kusini]] mwa [[Somalia]]. Kina eneo la [[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 6.38, hivyo ni kikubwa kuliko visiwa vyote 60 hivi vya [[funguvisiwa]] hilo, lakini hakina wakazi wa kudumu. == Historia == Visiwa hivyo vilikuwa ni sehemu ya utawala wa kale wa [[Wasomali]], wafanyabiashara, na wavuvi walipatumia kama kituo cha kufanya [[biashara]] na mataifa mengine katika ulimwengu wa viungo. Nasaba ya Waajuran ya Somalia iliitumia sehemu hiyo kwa karne nyingi kama sehemu ya ufalme wao. Baada ya kuanguka kwa falme kadhaa za Wasomali baadaye, visiwa hivyo vilikuwa havijakaliwa na watu wengi hadi uvamizi wa kikoloni wa [[Afrika Mashariki ya Kiingereza]] kabla ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia|Vita vya Kwanza vya Dunia]]. <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> Visiwa vya Bajuni viliunda sehemu ya Jubaland ya Uingereza. Mwaka 1924, Jubaland bara ilihamishiwa kwa [[Italia]], huku Visiwa vya Bajuni vikifuata miaka miwili baadaye. Kwa mujibu wa [[C. Wightwick Haywood]], afisa wa Uingereza huko Kismayu, aliyetembelea visiwa hivyo mwaka wa 1913, visiwa pekee vilivyokaliwa katika mnyororo huo vilikuwa Chovaye na Chula. <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-jio-Somalia}} [[Jamii:Visiwa vya Somalia]] [[Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi]] 3npujhf8dualnc3zzp67m6os8fmia8g Darakasi 0 242485 1581062 2026-07-22T09:17:21Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Darakasi''' ni [[kisiwa]] kimojawapo cha [[matumbawe]] cha [[Funguvisiwa la Bajuni]] <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> [[kusini]] mwa [[Somalia]]. Kina eneo la [[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 1.99, lakini hakina wakazi wa kudumu. == Historia == Visiwa hivyo vilikuwa ni sehemu...' 1581062 wikitext text/x-wiki '''Darakasi''' ni [[kisiwa]] kimojawapo cha [[matumbawe]] cha [[Funguvisiwa la Bajuni]] <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> [[kusini]] mwa [[Somalia]]. Kina eneo la [[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 1.99, lakini hakina wakazi wa kudumu. == Historia == Visiwa hivyo vilikuwa ni sehemu ya utawala wa kale wa [[Wasomali]], wafanyabiashara, na wavuvi walipatumia kama kituo cha kufanya [[biashara]] na mataifa mengine katika ulimwengu wa viungo. Nasaba ya Waajuran ya Somalia iliitumia sehemu hiyo kwa karne nyingi kama sehemu ya ufalme wao. Baada ya kuanguka kwa falme kadhaa za Wasomali baadaye, visiwa hivyo vilikuwa havijakaliwa na watu wengi hadi uvamizi wa kikoloni wa [[Afrika Mashariki ya Kiingereza]] kabla ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia|Vita vya Kwanza vya Dunia]]. <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> Visiwa vya Bajuni viliunda sehemu ya Jubaland ya Uingereza. Mwaka 1924, Jubaland bara ilihamishiwa kwa [[Italia]], huku Visiwa vya Bajuni vikifuata miaka miwili baadaye. Kwa mujibu wa [[C. Wightwick Haywood]], afisa wa Uingereza huko Kismayu, aliyetembelea visiwa hivyo mwaka wa 1913, visiwa pekee vilivyokaliwa katika mnyororo huo vilikuwa Chovaye na Chula. <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-jio-Somalia}} [[Jamii:Visiwa vya Somalia]] [[Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi]] c1anhr7ob1iizxcqvgiw1gcooxwe1pz Ngumi (kisiwa) 0 242486 1581064 2026-07-22T09:18:08Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ngumi''' ni [[kisiwa]] kimojawapo cha [[matumbawe]] cha [[Funguvisiwa la Bajuni]] <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> [[kusini]] mwa [[Somalia]]. Kina eneo la [[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 2.56, lakini hakina wakazi wa kudumu. == Historia == Visiwa hivyo vilikuwa ni sehemu ya...' 1581064 wikitext text/x-wiki '''Ngumi''' ni [[kisiwa]] kimojawapo cha [[matumbawe]] cha [[Funguvisiwa la Bajuni]] <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}</ref> [[kusini]] mwa [[Somalia]]. Kina eneo la [[Kilomita ya mraba|kilomita za mraba]] 2.56, lakini hakina wakazi wa kudumu. == Historia == Visiwa hivyo vilikuwa ni sehemu ya utawala wa kale wa [[Wasomali]], wafanyabiashara, na wavuvi walipatumia kama kituo cha kufanya [[biashara]] na mataifa mengine katika ulimwengu wa viungo. Nasaba ya Waajuran ya Somalia iliitumia sehemu hiyo kwa karne nyingi kama sehemu ya ufalme wao. Baada ya kuanguka kwa falme kadhaa za Wasomali baadaye, visiwa hivyo vilikuwa havijakaliwa na watu wengi hadi uvamizi wa kikoloni wa [[Afrika Mashariki ya Kiingereza]] kabla ya [[Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia|Vita vya Kwanza vya Dunia]]. <ref name="hay">{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> Visiwa vya Bajuni viliunda sehemu ya Jubaland ya Uingereza. Mwaka 1924, Jubaland bara ilihamishiwa kwa [[Italia]], huku Visiwa vya Bajuni vikifuata miaka miwili baadaye. Kwa mujibu wa [[C. Wightwick Haywood]], afisa wa Uingereza huko Kismayu, aliyetembelea visiwa hivyo mwaka wa 1913, visiwa pekee vilivyokaliwa katika mnyororo huo vilikuwa Chovaye na Chula. <ref>{{Citation|last=Haywood|first=C. Wightwick|title=The Bajun Islands and Birikau|volume=85|issue=1|pages=59–64|year=1935|periodical=The Geographical Journal|doi=10.2307/1787038|jstor=1787038}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaywood1935">Haywood, C. Wightwick (1935), "The Bajun Islands and Birikau", ''The Geographical Journal'', '''85''' (1): <span class="nowrap">59–</span>64, [[Kitambulisho cha Kitu cha Kidijiti|doi]]:[[doi:10.2307/1787038|10.2307/1787038]], [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1787038 1787038]</cite></ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{mbegu-jio-Somalia}} [[Jamii:Visiwa vya Somalia]] [[Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi]] 8h06wcdt476hg1mvt9l3wj9lpq08hzl Majadiliano ya mtumiaji:Bravo Group limited 3 242487 1581067 2026-07-22T09:48:15Z AmmarBot 81277 Karibu 1581067 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 22 Julai 2026 (UTC) kn3e5pkc18ky77mqujd9z35hnlucj96 Majadiliano ya mtumiaji:Zinon Muturi 3 242488 1581068 2026-07-22T09:48:26Z AmmarBot 81277 Karibu 1581068 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 22 Julai 2026 (UTC) kn3e5pkc18ky77mqujd9z35hnlucj96 Majadiliano ya mtumiaji:Lithium11 3 242489 1581069 2026-07-22T09:48:35Z AmmarBot 81277 Karibu 1581069 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 22 Julai 2026 (UTC) kn3e5pkc18ky77mqujd9z35hnlucj96 Majadiliano ya mtumiaji:Ashesssss 3 242490 1581070 2026-07-22T09:48:46Z AmmarBot 81277 Karibu 1581070 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 22 Julai 2026 (UTC) kn3e5pkc18ky77mqujd9z35hnlucj96 Majadiliano ya mtumiaji:Wikiman1771 3 242491 1581071 2026-07-22T09:48:56Z AmmarBot 81277 Karibu 1581071 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 22 Julai 2026 (UTC) kn3e5pkc18ky77mqujd9z35hnlucj96 Majadiliano ya mtumiaji:Mohamad Darlin 3 242492 1581072 2026-07-22T09:49:06Z AmmarBot 81277 Karibu 1581072 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 22 Julai 2026 (UTC) egtq31el0yd8juhnz4ij02pg7ld0vpf Majadiliano ya mtumiaji:Ewyourfaceew 3 242493 1581073 2026-07-22T09:49:16Z AmmarBot 81277 Karibu 1581073 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 22 Julai 2026 (UTC) egtq31el0yd8juhnz4ij02pg7ld0vpf Majadiliano ya mtumiaji:Hoopsmccann69 3 242494 1581074 2026-07-22T09:49:25Z AmmarBot 81277 Karibu 1581074 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 22 Julai 2026 (UTC) egtq31el0yd8juhnz4ij02pg7ld0vpf Majadiliano ya mtumiaji:TheBearded2025 3 242495 1581075 2026-07-22T09:49:35Z AmmarBot 81277 Karibu 1581075 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 22 Julai 2026 (UTC) egtq31el0yd8juhnz4ij02pg7ld0vpf Majadiliano ya mtumiaji:StanMDtm 3 242496 1581076 2026-07-22T09:49:45Z AmmarBot 81277 Karibu 1581076 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 22 Julai 2026 (UTC) egtq31el0yd8juhnz4ij02pg7ld0vpf Majadiliano ya mtumiaji:Dakei98 3 242497 1581077 2026-07-22T09:49:56Z AmmarBot 81277 Karibu 1581077 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 22 Julai 2026 (UTC) egtq31el0yd8juhnz4ij02pg7ld0vpf Majadiliano ya mtumiaji:Ipippo44 3 242498 1581078 2026-07-22T09:50:05Z AmmarBot 81277 Karibu 1581078 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 22 Julai 2026 (UTC) m6yqhnyop77cu2zmp0tqosuredqe2gi Majadiliano ya mtumiaji:Johndrob 3 242499 1581079 2026-07-22T09:50:16Z AmmarBot 81277 Karibu 1581079 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 22 Julai 2026 (UTC) m6yqhnyop77cu2zmp0tqosuredqe2gi Majadiliano ya mtumiaji:Sheykoku 3 242500 1581080 2026-07-22T09:50:25Z AmmarBot 81277 Karibu 1581080 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 22 Julai 2026 (UTC) m6yqhnyop77cu2zmp0tqosuredqe2gi Majadiliano ya mtumiaji:Brasileirinho de Bronze 3 242501 1581081 2026-07-22T09:50:36Z AmmarBot 81277 Karibu 1581081 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 22 Julai 2026 (UTC) m6yqhnyop77cu2zmp0tqosuredqe2gi Majadiliano ya mtumiaji:WikipediholicRat 3 242502 1581082 2026-07-22T09:50:46Z AmmarBot 81277 Karibu 1581082 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 22 Julai 2026 (UTC) m6yqhnyop77cu2zmp0tqosuredqe2gi Majadiliano ya mtumiaji:Mjuni aliphonce 3 242503 1581083 2026-07-22T09:50:56Z AmmarBot 81277 Karibu 1581083 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 22 Julai 2026 (UTC) m6yqhnyop77cu2zmp0tqosuredqe2gi Majadiliano ya mtumiaji:Pexasbond 3 242504 1581084 2026-07-22T09:51:06Z AmmarBot 81277 Karibu 1581084 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 22 Julai 2026 (UTC) duhbh2iwe4mjd0wsrwl8u53yiazi2ma Majadiliano ya mtumiaji:Callme matiko 3 242505 1581085 2026-07-22T09:51:16Z AmmarBot 81277 Karibu 1581085 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 22 Julai 2026 (UTC) duhbh2iwe4mjd0wsrwl8u53yiazi2ma Majadiliano ya mtumiaji:Էլինա Շահինյան 3 242506 1581086 2026-07-22T09:51:25Z AmmarBot 81277 Karibu 1581086 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 22 Julai 2026 (UTC) duhbh2iwe4mjd0wsrwl8u53yiazi2ma Majadiliano ya mtumiaji:Pieter D B 3 242507 1581087 2026-07-22T09:51:35Z AmmarBot 81277 Karibu 1581087 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:51, 22 Julai 2026 (UTC) duhbh2iwe4mjd0wsrwl8u53yiazi2ma Liundi 0 242508 1581097 2026-07-22T10:45:04Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Liundi''' ni [[kijiji]] kilichopo katika [[mwambao]] wa [[Ziwa Nyasa]], kikipakana na vijiji vya Tawi, Yola na Nambingi. Kiko katika [[kata]] ya [[Ngumbo]], [[Wilaya ya Nyasa]], kando ya [[milima ya Kipengere]] na [[mto Miche]] ambao humwaga [[maji]] [[Ziwa|ziwani]]. Kijiji hicho husifika sana kwa [[uvuvi]] wa [[dagaa]] na [[samaki]]. Kuna [[shule ya msingi]], lakini [[hospitali]] waitumiayo wakazi iko [[Litembo]] katika [[wilaya ya Mbinga]]. Paroki...' 1581097 wikitext text/x-wiki '''Liundi''' ni [[kijiji]] kilichopo katika [[mwambao]] wa [[Ziwa Nyasa]], kikipakana na vijiji vya Tawi, Yola na Nambingi. Kiko katika [[kata]] ya [[Ngumbo]], [[Wilaya ya Nyasa]], kando ya [[milima ya Kipengere]] na [[mto Miche]] ambao humwaga [[maji]] [[Ziwa|ziwani]]. Kijiji hicho husifika sana kwa [[uvuvi]] wa [[dagaa]] na [[samaki]]. Kuna [[shule ya msingi]], lakini [[hospitali]] waitumiayo wakazi iko [[Litembo]] katika [[wilaya ya Mbinga]]. [[Parokia]] yao iko [[Mango]]. Mzee Magerumani (jina halisi ni Cosmas Nchimbi Sekamaganga) ni mmoja wa waasisi wa kijiji hicho. Kabla ya [[operesheni vijiji]] katika [[miaka ya 1970]] kiliitwa '''Nindai'''. {{mbegu-jio-ruvuma}} [[Jamii:Wilaya ya Nyasa]] [[Jamii:miji ya Tanzania]] p9wzqnbx00np1sdonnlv1wno5v39rn5 1581098 1581097 2026-07-22T10:45:46Z Riccardo Riccioni 452 1581098 wikitext text/x-wiki '''Liundi''' ni [[kijiji]] kilichopo katika [[mwambao]] wa [[Ziwa Nyasa]], kikipakana na vijiji vya Tawi, Yola na Nambingi. Kiko katika [[kata]] ya [[Ngumbo]], [[Wilaya ya Nyasa]], kando ya [[milima ya Kipengere]] na [[mto Miche]] ambao humwaga [[maji]] [[Ziwa|ziwani]]. Kijiji hicho husifika sana kwa [[uvuvi]] wa [[dagaa]] na [[samaki]]. Kuna [[shule ya msingi]], lakini [[hospitali]] waitumiayo wakazi iko [[Litembo]] katika [[wilaya ya Mbinga]]. [[Parokia]] yao iko Mango. Mzee Magerumani (jina halisi ni Cosmas Nchimbi Sekamaganga) ni mmoja wa waasisi wa kijiji hicho ambacho kabla ya [[operesheni vijiji]] katika [[miaka ya 1970]] kiliitwa '''Nindai'''. {{mbegu-jio-ruvuma}} [[Jamii:Wilaya ya Nyasa]] [[Jamii:miji ya Tanzania]] exjtp1a6159vmp7rliibgz74gka5kqr Mto Miche 0 242509 1581099 2026-07-22T10:49:16Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''{{PAGENAME}}''' ni kati ya [[mito]] ya [[mkoa wa Ruvuma]] ([[Tanzania]] [[Kusini]]) ambayo [[maji]] yake yanaishia katika [[ziwa Nyasa]]. ==Tazama pia== * [[Mito ya Tanzania]] * [[Orodha ya mito ya mkoa wa Ruvuma]] == Marejeo == {{reflist}} {{Mito ya Tanzania}} {{mbegu-jio-ruvuma}} [[Jamii:Mito ya Tanzania]] [[Jamii:Mkoa wa Ruvuma]] [[Jamii:ziwa Nyasa]]' 1581099 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' ni kati ya [[mito]] ya [[mkoa wa Ruvuma]] ([[Tanzania]] [[Kusini]]) ambayo [[maji]] yake yanaishia katika [[ziwa Nyasa]]. ==Tazama pia== * [[Mito ya Tanzania]] * [[Orodha ya mito ya mkoa wa Ruvuma]] == Marejeo == {{reflist}} {{Mito ya Tanzania}} {{mbegu-jio-ruvuma}} [[Jamii:Mito ya Tanzania]] [[Jamii:Mkoa wa Ruvuma]] [[Jamii:ziwa Nyasa]] r148emuge6dox8ewluhz2h3p3vdth81 1581103 1581099 2026-07-22T10:55:04Z Riccardo Riccioni 452 1581103 wikitext text/x-wiki '''{{PAGENAME}}''' ni kati ya [[mito]] ya [[mkoa wa Ruvuma]] ([[Tanzania]] [[Kusini]]) ambayo [[maji]] yake yanamwagika katika [[ziwa Nyasa]] na hatimaye kuishia katika [[bahari Hindi]] kupitia [[ziwa]] hilo na [[mto Zambezi]]. ==Tazama pia== * [[Mito ya Tanzania]] * [[Orodha ya mito ya mkoa wa Ruvuma]] == Marejeo == {{reflist}} {{Mito ya Tanzania}} {{mbegu-jio-ruvuma}} [[Jamii:Mito ya Tanzania]] [[Jamii:Mkoa wa Ruvuma]] [[Jamii:ziwa Nyasa]] [[Jamii:mto Zambezi]] [[Jamii:Bahari ya Hindi]] 9ro6fp54j0oo0xgvz6p9nevvv15b9ju Uchumba 0 242510 1581119 2026-07-22T14:04:33Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[File:1815-regency-proposal-woodcut.gif|thumb|Ombi la uchumba [[Ulaya]] [[mwaka]] [[1815]].]] '''Uchumba''' ni hatua mojawapo ya [[Pendo|mapendo]] kati ya [[binadamu]], aina hiyo ni ya maandalizi kwa ajili ya [[ndoa]]. Hapo zamani mara nyingine hayakuwepo [[mapenzi]] kwanza, kwani [[mvulana]] na [[msichana]] walifikia kuoana bila kuwepo kwanza uchumba. Lakini kwa sasa, kutokana na [[maendeleo]] na [[akili]] kupanuka zaidi, kwa kawaida hakuna anayeoa au a...' 1581119 wikitext text/x-wiki [[File:1815-regency-proposal-woodcut.gif|thumb|Ombi la uchumba [[Ulaya]] [[mwaka]] [[1815]].]] '''Uchumba''' ni hatua mojawapo ya [[Pendo|mapendo]] kati ya [[binadamu]], aina hiyo ni ya maandalizi kwa ajili ya [[ndoa]]. Hapo zamani mara nyingine hayakuwepo [[mapenzi]] kwanza, kwani [[mvulana]] na [[msichana]] walifikia kuoana bila kuwepo kwanza uchumba. Lakini kwa sasa, kutokana na [[maendeleo]] na [[akili]] kupanuka zaidi, kwa kawaida hakuna anayeoa au anayekubali kuolewa bila kumfahamu mchumba wake kwanza. Muda wa kuchumbiana ndio muda ambao wote wawili wanatakiwa kuwa makini sana, kila mmoja amsome mwenzie na kujirekebisha ili kuwezesha ndoa kudumu hata itakapojaribiwa na [[maisha]]. Haitoshi, k.mf. kumtamkia tu mpenzi wako kwamba ungependa awe [[mama]] [[watoto]] wako bila ya kuzijua [[silika]], [[tabia]], [[hisia]] zake na kadhalika. Ni vilevile upande wa pili. Bahati mbaya, mara nyingi vijana hawapati [[malezi]] au msaada wowote wa kufaa upande huo. Sehemu nyingi wanaelekezwa tu namna ya kupunguza hatari ya kuambukizwa [[maradhi ya zinaa]] au kupata [[mimba]] isiyotarajiwa, kama kwamba [[ngono]] inawafaa katika hatua hiyo au haiepukiki kabisa. {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:jinsia]] [[Jamii:Ndoa]] 70of4ozoi5upnpjvhu5irgdzzb7t391 1581121 1581119 2026-07-22T14:06:31Z Riccardo Riccioni 452 1581121 wikitext text/x-wiki [[File:1815-regency-proposal-woodcut.gif|thumb|Ombi la uchumba [[Ulaya]] [[mwaka]] [[1815]].]] '''Uchumba''' ni hatua mojawapo ya [[Pendo|mapendo]] kati ya [[binadamu]], aina hiyo ni ya maandalizi kwa ajili ya [[ndoa]]<ref name="LochnerCarver2023"/><ref name="Ac2011" /><ref>{{cite web |title=The Order of Blessing an Engaged Couple |url=https://www.liturgyoffice.org.uk/Resources/Marriage/OCM-Engaged.pdf |publisher=Liturgy Office: England & Wales |access-date=19 September 2021 |language=English |date=2010}}</ref><ref name="ACNA2019" />. Hapo zamani mara nyingine hayakuwepo [[mapenzi]] kwanza, kwani [[mvulana]] na [[msichana]] walifikia kuoana bila kuwepo kwanza uchumba. Lakini kwa sasa, kutokana na [[maendeleo]] na [[akili]] kupanuka zaidi, kwa kawaida hakuna anayeoa au anayekubali kuolewa bila kumfahamu mchumba wake kwanza. Muda wa kuchumbiana ndio muda ambao wote wawili wanatakiwa kuwa makini sana, kila mmoja amsome mwenzie na kujirekebisha ili kuwezesha ndoa kudumu hata itakapojaribiwa na [[maisha]]. Haitoshi, k.mf. kumtamkia tu mpenzi wako kwamba ungependa awe [[mama]] [[watoto]] wako bila ya kuzijua [[silika]], [[tabia]], [[hisia]] zake na kadhalika. Ni vilevile upande wa pili. Bahati mbaya, mara nyingi vijana hawapati [[malezi]] au msaada wowote wa kufaa upande huo. Sehemu nyingi wanaelekezwa tu namna ya kupunguza hatari ya kuambukizwa [[maradhi ya zinaa]] au kupata [[mimba]] isiyotarajiwa, kama kwamba [[ngono]] inawafaa katika hatua hiyo au haiepukiki kabisa. ==Marejeo== *{{cite book|title=Rite of Betrothal|publisher=[[Society of Saint Pius X]]}} *{{cite book|title=Shorter Book of Blessings|date=1 January 1990|publisher=[[International Commission on English in the Liturgy]]}} ==Viungo vya nje== *[https://www.youtube.com/watch?v=T7s5ljMdq3M Christian Betrothal (Engagement) Ceremony - Church of North India] (United Protestant Christian) *[https://www.liturgyoffice.org.uk/Resources/Marriage/OCM-Engaged.pdf The Order of Blessing an Engaged Couple - Western Christian Betrothal Rite] *[https://bcp2019.anglicanchurch.net/wp-content/uploads/2019/08/BCP2019.pdf A Brief Liturgy for the Signing of the Declaration of Intention] (Anglican Christian) *[https://www.goarch.org/-/the-service-of-betrothal The Service of Betrothal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230523130044/https://www.goarch.org/-/the-service-of-betrothal |date=2023-05-23 }} (Eastern Orthodox Christian) *[http://www.methodistchurchmacclesfield.org.uk/wp-content/uploads/2019/02/weddings-Nov2013-v1-macc-pdf.pdf Weddings & Blessings in Church] (Methodist Christian) *[http://laudatedominum.net/files/bet.pdf Solemn Rite of Betrothal and Publishing of the Banns] (Roman Catholic Christian) {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:jinsia]] [[Jamii:Ndoa]] o8ibhsr28n7l75j2bj5oert95qvyi7g 1581123 1581121 2026-07-22T14:12:05Z Riccardo Riccioni 452 1581123 wikitext text/x-wiki [[File:1815-regency-proposal-woodcut.gif|thumb|Ombi la uchumba [[Ulaya]] [[mwaka]] [[1815]].]] '''Uchumba''' ni hatua mojawapo ya [[Pendo|mapendo]] kati ya [[binadamu]], aina hiyo ni ya maandalizi kwa ajili ya [[ndoa]]. Katika [[madhehebu]] kadhaa ya [[Ukristo]] wachumba wanapata [[baraka]] ya pekee <ref>{{cite web |title=The Order of Blessing an Engaged Couple |url=https://www.liturgyoffice.org.uk/Resources/Marriage/OCM-Engaged.pdf |publisher=Liturgy Office: England & Wales |access-date=19 September 2021 |language=English |date=2010}}</ref>. Hapo zamani mara nyingine hayakuwepo [[mapenzi]] kwanza, kwani [[mvulana]] na [[msichana]] walifikia kuoana bila kuwepo kwanza uchumba. Lakini kwa sasa, kutokana na [[maendeleo]] na [[akili]] kupanuka zaidi, kwa kawaida hakuna anayeoa au anayekubali kuolewa bila kumfahamu mchumba wake kwanza. Muda wa kuchumbiana ndio muda ambao wote wawili wanatakiwa kuwa makini sana, kila mmoja amsome mwenzie na kujirekebisha ili kuwezesha ndoa kudumu hata itakapojaribiwa na [[maisha]]. Haitoshi, k.mf. kumtamkia tu mpenzi wako kwamba ungependa awe [[mama]] [[watoto]] wako bila ya kuzijua [[silika]], [[tabia]], [[hisia]] zake na kadhalika. Ni vilevile upande wa pili. Bahati mbaya, mara nyingi vijana hawapati [[malezi]] au msaada wowote wa kufaa upande huo. Sehemu nyingi wanaelekezwa tu namna ya kupunguza hatari ya kuambukizwa [[maradhi ya zinaa]] au kupata [[mimba]] isiyotarajiwa, kama kwamba [[ngono]] inawafaa katika hatua hiyo au haiepukiki kabisa. ==Tanbihi== {{marejeo}} ==Marejeo== *{{cite book|title=Rite of Betrothal|publisher=[[Society of Saint Pius X]]}} *{{cite book|title=Shorter Book of Blessings|date=1 January 1990|publisher=[[International Commission on English in the Liturgy]]}} ==Viungo vya nje== *[https://www.youtube.com/watch?v=T7s5ljMdq3M Christian Betrothal (Engagement) Ceremony - Church of North India] (United Protestant Christian) *[https://www.liturgyoffice.org.uk/Resources/Marriage/OCM-Engaged.pdf The Order of Blessing an Engaged Couple - Western Christian Betrothal Rite] *[https://bcp2019.anglicanchurch.net/wp-content/uploads/2019/08/BCP2019.pdf A Brief Liturgy for the Signing of the Declaration of Intention] (Anglican Christian) *[https://www.goarch.org/-/the-service-of-betrothal The Service of Betrothal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230523130044/https://www.goarch.org/-/the-service-of-betrothal |date=2023-05-23 }} (Eastern Orthodox Christian) *[http://www.methodistchurchmacclesfield.org.uk/wp-content/uploads/2019/02/weddings-Nov2013-v1-macc-pdf.pdf Weddings & Blessings in Church] (Methodist Christian) *[http://laudatedominum.net/files/bet.pdf Solemn Rite of Betrothal and Publishing of the Banns] (Roman Catholic Christian) {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:jinsia]] [[Jamii:Ndoa]] fvu79xi6tl516ju1dyrzc9xqb1ivmd3 1581124 1581123 2026-07-22T14:13:56Z Riccardo Riccioni 452 1581124 wikitext text/x-wiki [[File:1815-regency-proposal-woodcut.gif|thumb|Ombi la uchumba [[Ulaya]] [[mwaka]] [[1815]].]] '''Uchumba''' ni hatua mojawapo ya [[Pendo|mapendo]] kati ya [[binadamu]], aina hiyo ni ya maandalizi kwa ajili ya [[ndoa]]<ref>{{Cite web |title=Betrothal |url=https://www.episcopalchurch.org/glossary/betrothal/ |access-date=2026-06-16 |website=The Episcopal Church |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=BETROTHAL - JewishEncyclopedia.com |url=https://www.jewishencyclopedia.com/articles/3229 |access-date=2026-06-16 |website=www.jewishencyclopedia.com}}</ref>. Katika [[madhehebu]] kadhaa ya [[Ukristo]] wachumba wanapata [[baraka]] ya pekee <ref>{{cite web |title=The Order of Blessing an Engaged Couple |url=https://www.liturgyoffice.org.uk/Resources/Marriage/OCM-Engaged.pdf |publisher=Liturgy Office: England & Wales |access-date=19 September 2021 |language=English |date=2010}}</ref>. Hapo zamani mara nyingine hayakuwepo [[mapenzi]] kwanza, kwani [[mvulana]] na [[msichana]] walifikia kuoana bila kuwepo kwanza uchumba. Lakini kwa sasa, kutokana na [[maendeleo]] na [[akili]] kupanuka zaidi, kwa kawaida hakuna anayeoa au anayekubali kuolewa bila kumfahamu mchumba wake kwanza. Muda wa kuchumbiana ndio muda ambao wote wawili wanatakiwa kuwa makini sana, kila mmoja amsome mwenzie na kujirekebisha ili kuwezesha ndoa kudumu hata itakapojaribiwa na [[maisha]]. Haitoshi, k.mf. kumtamkia tu mpenzi wako kwamba ungependa awe [[mama]] [[watoto]] wako bila ya kuzijua [[silika]], [[tabia]], [[hisia]] zake na kadhalika. Ni vilevile upande wa pili. Bahati mbaya, mara nyingi vijana hawapati [[malezi]] au msaada wowote wa kufaa upande huo. Sehemu nyingi wanaelekezwa tu namna ya kupunguza hatari ya kuambukizwa [[maradhi ya zinaa]] au kupata [[mimba]] isiyotarajiwa, kama kwamba [[ngono]] inawafaa katika hatua hiyo au haiepukiki kabisa. ==Tanbihi== {{marejeo}} ==Marejeo== *{{cite book|title=Rite of Betrothal|publisher=[[Society of Saint Pius X]]}} *{{cite book|title=Shorter Book of Blessings|date=1 January 1990|publisher=[[International Commission on English in the Liturgy]]}} ==Viungo vya nje== *[https://www.youtube.com/watch?v=T7s5ljMdq3M Christian Betrothal (Engagement) Ceremony - Church of North India] (United Protestant Christian) *[https://www.liturgyoffice.org.uk/Resources/Marriage/OCM-Engaged.pdf The Order of Blessing an Engaged Couple - Western Christian Betrothal Rite] *[https://bcp2019.anglicanchurch.net/wp-content/uploads/2019/08/BCP2019.pdf A Brief Liturgy for the Signing of the Declaration of Intention] (Anglican Christian) *[https://www.goarch.org/-/the-service-of-betrothal The Service of Betrothal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230523130044/https://www.goarch.org/-/the-service-of-betrothal |date=2023-05-23 }} (Eastern Orthodox Christian) *[http://www.methodistchurchmacclesfield.org.uk/wp-content/uploads/2019/02/weddings-Nov2013-v1-macc-pdf.pdf Weddings & Blessings in Church] (Methodist Christian) *[http://laudatedominum.net/files/bet.pdf Solemn Rite of Betrothal and Publishing of the Banns] (Roman Catholic Christian) {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:jinsia]] [[Jamii:Ndoa]] 1jec5l6xyoip17jw8dhr4hz0xxlvmcp 1581125 1581124 2026-07-22T14:15:57Z Riccardo Riccioni 452 1581125 wikitext text/x-wiki [[File:1815-regency-proposal-woodcut.gif|thumb|Ombi la uchumba [[Ulaya]] [[mwaka]] [[1815]].]] [[File:Vanni Lippo. Betrothal of The Virgin.1360 Fresco.jpg|thumb|250px|[[Yosefu (mume wa Maria)|Yosefu]] na [[Bikira Maria]] wakichumbiana ([[mchoro wa ukutani]] wa mwaka [[1360]]).]] '''Uchumba''' ni hatua mojawapo ya [[Pendo|mapendo]] kati ya [[binadamu]], aina hiyo ni ya maandalizi kwa ajili ya [[ndoa]]<ref>{{Cite web |title=Betrothal |url=https://www.episcopalchurch.org/glossary/betrothal/ |access-date=2026-06-16 |website=The Episcopal Church |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=BETROTHAL - JewishEncyclopedia.com |url=https://www.jewishencyclopedia.com/articles/3229 |access-date=2026-06-16 |website=www.jewishencyclopedia.com}}</ref>. Katika [[madhehebu]] kadhaa ya [[Ukristo]] wachumba wanapata [[baraka]] ya pekee <ref>{{cite web |title=The Order of Blessing an Engaged Couple |url=https://www.liturgyoffice.org.uk/Resources/Marriage/OCM-Engaged.pdf |publisher=Liturgy Office: England & Wales |access-date=19 September 2021 |language=English |date=2010}}</ref>. Hapo zamani mara nyingine hayakuwepo [[mapenzi]] kwanza, kwani [[mvulana]] na [[msichana]] walifikia kuoana bila kuwepo kwanza uchumba. Lakini kwa sasa, kutokana na [[maendeleo]] na [[akili]] kupanuka zaidi, kwa kawaida hakuna anayeoa au anayekubali kuolewa bila kumfahamu mchumba wake kwanza. Muda wa kuchumbiana ndio muda ambao wote wawili wanatakiwa kuwa makini sana, kila mmoja amsome mwenzie na kujirekebisha ili kuwezesha ndoa kudumu hata itakapojaribiwa na [[maisha]]. Haitoshi, k.mf. kumtamkia tu mpenzi wako kwamba ungependa awe [[mama]] [[watoto]] wako bila ya kuzijua [[silika]], [[tabia]], [[hisia]] zake na kadhalika. Ni vilevile upande wa pili. Bahati mbaya, mara nyingi vijana hawapati [[malezi]] au msaada wowote wa kufaa upande huo. Sehemu nyingi wanaelekezwa tu namna ya kupunguza hatari ya kuambukizwa [[maradhi ya zinaa]] au kupata [[mimba]] isiyotarajiwa, kama kwamba [[ngono]] inawafaa katika hatua hiyo au haiepukiki kabisa. ==Tanbihi== {{marejeo}} ==Marejeo== *{{cite book|title=Rite of Betrothal|publisher=[[Society of Saint Pius X]]}} *{{cite book|title=Shorter Book of Blessings|date=1 January 1990|publisher=[[International Commission on English in the Liturgy]]}} ==Viungo vya nje== *[https://www.youtube.com/watch?v=T7s5ljMdq3M Christian Betrothal (Engagement) Ceremony - Church of North India] (United Protestant Christian) *[https://www.liturgyoffice.org.uk/Resources/Marriage/OCM-Engaged.pdf The Order of Blessing an Engaged Couple - Western Christian Betrothal Rite] *[https://bcp2019.anglicanchurch.net/wp-content/uploads/2019/08/BCP2019.pdf A Brief Liturgy for the Signing of the Declaration of Intention] (Anglican Christian) *[https://www.goarch.org/-/the-service-of-betrothal The Service of Betrothal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230523130044/https://www.goarch.org/-/the-service-of-betrothal |date=2023-05-23 }} (Eastern Orthodox Christian) *[http://www.methodistchurchmacclesfield.org.uk/wp-content/uploads/2019/02/weddings-Nov2013-v1-macc-pdf.pdf Weddings & Blessings in Church] (Methodist Christian) *[http://laudatedominum.net/files/bet.pdf Solemn Rite of Betrothal and Publishing of the Banns] (Roman Catholic Christian) {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:jinsia]] [[Jamii:Ndoa]] p3bkf1u3rrqdqyrfe4s5viieqqvq9un 1581152 1581125 2026-07-22T19:35:14Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1581152 wikitext text/x-wiki [[File:1815-regency-proposal-woodcut.gif|thumb|Ombi la uchumba [[Ulaya]] [[mwaka]] [[1815]].]] [[File:Vanni Lippo. Betrothal of The Virgin.1360 Fresco.jpg|thumb|250px|[[Yosefu (mume wa Maria)|Yosefu]] na [[Bikira Maria]] wakichumbiana ([[mchoro wa ukutani]] wa mwaka [[1360]]).]] '''Uchumba''' ni hatua mojawapo ya [[Pendo|mapendo]] kati ya [[binadamu]], aina hiyo ni ya maandalizi kwa ajili ya [[ndoa]]<ref>{{Rejea tovuti |title=Betrothal |url=https://www.episcopalchurch.org/glossary/betrothal/ |access-date=2026-06-16 |website=The Episcopal Church |language=en-US}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |title=BETROTHAL - JewishEncyclopedia.com |url=https://www.jewishencyclopedia.com/articles/3229 |access-date=2026-06-16 |website=www.jewishencyclopedia.com}}</ref>. Katika [[madhehebu]] kadhaa ya [[Ukristo]] wachumba wanapata [[baraka]] ya pekee <ref>{{cite web |title=The Order of Blessing an Engaged Couple |url=https://www.liturgyoffice.org.uk/Resources/Marriage/OCM-Engaged.pdf |publisher=Liturgy Office: England & Wales |access-date=19 September 2021 |language=English |date=2010}}</ref>. Hapo zamani mara nyingine hayakuwepo [[mapenzi]] kwanza, kwani [[mvulana]] na [[msichana]] walifikia kuoana bila kuwepo kwanza uchumba. Lakini kwa sasa, kutokana na [[maendeleo]] na [[akili]] kupanuka zaidi, kwa kawaida hakuna anayeoa au anayekubali kuolewa bila kumfahamu mchumba wake kwanza. Muda wa kuchumbiana ndio muda ambao wote wawili wanatakiwa kuwa makini sana, kila mmoja amsome mwenzie na kujirekebisha ili kuwezesha ndoa kudumu hata itakapojaribiwa na [[maisha]]. Haitoshi, k.mf. kumtamkia tu mpenzi wako kwamba ungependa awe [[mama]] [[watoto]] wako bila ya kuzijua [[silika]], [[tabia]], [[hisia]] zake na kadhalika. Ni vilevile upande wa pili. Bahati mbaya, mara nyingi vijana hawapati [[malezi]] au msaada wowote wa kufaa upande huo. Sehemu nyingi wanaelekezwa tu namna ya kupunguza hatari ya kuambukizwa [[maradhi ya zinaa]] au kupata [[mimba]] isiyotarajiwa, kama kwamba [[ngono]] inawafaa katika hatua hiyo au haiepukiki kabisa. ==Tanbihi== {{marejeo}} ==Marejeo== *{{cite book|title=Rite of Betrothal|publisher=[[Society of Saint Pius X]]}} *{{cite book|title=Shorter Book of Blessings|date=1 January 1990|publisher=[[International Commission on English in the Liturgy]]}} ==Viungo vya nje== *[https://www.youtube.com/watch?v=T7s5ljMdq3M Christian Betrothal (Engagement) Ceremony - Church of North India] (United Protestant Christian) *[https://www.liturgyoffice.org.uk/Resources/Marriage/OCM-Engaged.pdf The Order of Blessing an Engaged Couple - Western Christian Betrothal Rite] *[https://bcp2019.anglicanchurch.net/wp-content/uploads/2019/08/BCP2019.pdf A Brief Liturgy for the Signing of the Declaration of Intention] (Anglican Christian) *[https://www.goarch.org/-/the-service-of-betrothal The Service of Betrothal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230523130044/https://www.goarch.org/-/the-service-of-betrothal |date=2023-05-23 }} (Eastern Orthodox Christian) *[http://www.methodistchurchmacclesfield.org.uk/wp-content/uploads/2019/02/weddings-Nov2013-v1-macc-pdf.pdf Weddings & Blessings in Church] (Methodist Christian) *[http://laudatedominum.net/files/bet.pdf Solemn Rite of Betrothal and Publishing of the Banns] (Roman Catholic Christian) {{mbegu-utamaduni}} [[Jamii:jinsia]] [[Jamii:Ndoa]] 27uxofmjyc5657f2jwfyupywcqcn2f1 Annie E. Pettway 0 242511 1581131 2026-07-22T16:44:03Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581131 wikitext text/x-wiki '''Annie E. Pettway''' (1904–1972) alikuwa [[msanii]] wa [[Marekani]] aliyehusishwa na kikundi cha wasukaji wa viraka (shuka za vipande) cha Gee's Bend. Kazi zake zimeonyeshwa katika Jumba la Makumbusho la Sanaa la Houston na zimejumuishwa kwenye mkusanyiko wa kudumu wa Jumba la Makumbusho la Sanaa la Philadelphia.<ref>{{Cite web|title=Annie E. Pettway {{!}} Souls Grown Deep|url=https://www.soulsgrowndeep.org/artist/annie-e-pettway|work=www.soulsgrowndeep.org|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|title=Philadelphia Museum of Art Expands African American Art Collection {{!}} Art & Object|url=https://www.artandobject.com/press-release/philadelphia-museum-art-expands-african-american-art-collection|work=www.artandobject.com|accessdate=2026-07-22|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1904]] [[Jamii:Waliofariki 1972]] [[Jamii:Wasanii wa Marekani]] 4gnvgljlhr76uhl5252fas8l8nax8i1 Viola Harris McFerren 0 242512 1581132 2026-07-22T16:53:51Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581132 wikitext text/x-wiki '''Viola Harris McFerren''' (1931–2013) alikuwa [[mwanaharakati]] wa haki za kiraia katika Kaunti ya Fayette, Tennessee. Alizaliwa Oktoba 19, 1931, na baadaye alianzisha shirika la ''Fayette County Civic and Welfare League Inc.'', ambalo baadaye liliitwa ''Original Fayette Civic Welfare League Inc.'' Baada ya kusoma katika shule ya sekondari ya Waafrika Marekani mnamo 1947, McFerren alikuja kushiriki kikamilifu katika kukomesha ubaguzi wa rangi kwenye shule za umma kupitia kesi ya ''McFerren v. County Board of Education of Fayette County Tennessee'', iliyopelekea kuvunjwa kwa shule tatu "zilizotengwa kwa misingi ya rangi" na kubadilishwa kwa shule mpya pamoja na sera zake.<ref>{{Cite web|title=Viola Harris McFerren (1931-2013)|url=https://blackpast.org/african-american-history/viola-harris-mcferren-1931-2013/|work=BlackPast.org|date=2020-05-19|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=Samuel Momodu}}</ref><ref>{{Cite web|title=Viola Harris McFerren (1931-2013)|url=https://blackpast.org/african-american-history/viola-harris-mcferren-1931-2013/|work=BlackPast.org|date=2020-05-19|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=Samuel Momodu}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1931]] [[Jamii:Waliofariki 2013]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] qcfv3pxgd9czk7mvoyy4r8cyfab530e 1581154 1581132 2026-07-22T19:44:26Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1581154 wikitext text/x-wiki '''Viola Harris McFerren''' (1931–2013) alikuwa [[mwanaharakati]] wa haki za kiraia katika Kaunti ya Fayette, Tennessee. Alizaliwa Oktoba 19, 1931, na baadaye alianzisha shirika la ''Fayette County Civic and Welfare League Inc.'', ambalo baadaye liliitwa ''Original Fayette Civic Welfare League Inc.'' Baada ya kusoma katika shule ya sekondari ya Waafrika Marekani mnamo 1947, McFerren alikuja kushiriki kikamilifu katika kukomesha ubaguzi wa rangi kwenye shule za umma kupitia kesi ya ''McFerren v. County Board of Education of Fayette County Tennessee'', iliyopelekea kuvunjwa kwa shule tatu "zilizotengwa kwa misingi ya rangi" na kubadilishwa kwa shule mpya pamoja na sera zake.<ref>{{Rejea tovuti|title=Viola Harris McFerren (1931-2013)|url=https://blackpast.org/african-american-history/viola-harris-mcferren-1931-2013/|work=BlackPast.org|date=2020-05-19|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=Samuel Momodu}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Viola Harris McFerren (1931-2013)|url=https://blackpast.org/african-american-history/viola-harris-mcferren-1931-2013/|work=BlackPast.org|date=2020-05-19|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=Samuel Momodu}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1931]] [[Jamii:Waliofariki 2013]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] tbbddg561t5qwpq0o4ti3ksy59jiibs Thelma Waide Brown 0 242513 1581133 2026-07-22T16:59:49Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581133 wikitext text/x-wiki '''Thelma Waide Brown''' (1897 – 25 Agosti 1975) alikuwa mwimbaji wa tamasha na opera wa [[Marekani]] mwenye asili ya [[Afrika]].<ref>{{Cite web|title=Brown, Thelma Waide · Notable Kentucky African Americans Database|url=https://nkaa.uky.edu/nkaa/items/show/1677|work=nkaa.uky.edu|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dMuN3GsYI2QC&dq=thelma+waide+brown&pg=PA33|title=African American Concert Singers Before 1950|last=Nettles|first=Darryl Glenn|date=2003-03-06|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-1467-3|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Waliozaliwa 1897]] [[Jamii:Waliofariki 1975]] [[Jamii:Wanamuziki wa Marekani]] 7fwi7ydew4haefaz0pedfkbuju035t3 1581151 1581133 2026-07-22T19:29:44Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1581151 wikitext text/x-wiki '''Thelma Waide Brown''' (1897 – 25 Agosti 1975) alikuwa mwimbaji wa tamasha na opera wa [[Marekani]] mwenye asili ya [[Afrika]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Brown, Thelma Waide · Notable Kentucky African Americans Database|url=https://nkaa.uky.edu/nkaa/items/show/1677|work=nkaa.uky.edu|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=dMuN3GsYI2QC&dq=thelma+waide+brown&pg=PA33|title=African American Concert Singers Before 1950|last=Nettles|first=Darryl Glenn|date=2003-03-06|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-1467-3|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Waliozaliwa 1897]] [[Jamii:Waliofariki 1975]] [[Jamii:Wanamuziki wa Marekani]] s5c3kd1l72u4tkprmri6swcfcsxicus Mary Molson 0 242514 1581134 2026-07-22T17:07:34Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581134 wikitext text/x-wiki '''Mary D. (Maud) Molson Hughes''' (26 Septemba 1846 – 26 Agosti 1881) alikuwa [[mwanaharakati]] wa haki za [[Mwanamke|wanawake]] kupiga kura, mhadhiri, na mzungumzaji wa hadhara. Alikuwa mwanachama wa Chama cha Taifa cha Haki za Wanawake Kupiga Kura (NWSA) na alitoa hotuba kote nchini, akitetea haki sawa za wanaume na wanawake Waafrika Marekani kupiga kura.<ref>{{Cite web|title=Maud Molson Hughes|url=https://digitalharrisburg.com/commonwealth/100names/maud-molson-hughes/|work=Digital Harrisburg|date=2020-10-24|accessdate=2026-07-22|language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=15 Sep 1869, Page 3 - Harrisburg Telegraph at Newspapers.com|url=https://www.newspapers.com/image/?clipping_id=48299527&fcfToken=eyJhbGciOiJIUzI1NiIsInR5cCI6IkpXVCJ9.eyJmcmVlLXZpZXctaWQiOjQ0Mjc2NDkyLCJpYXQiOjE2MjUyNjAwOTgsImV4cCI6MTYyNTM0NjQ5OH0.cYZ3gClaesj5zIIIUzvwSrm0fNjaKJCJm3Y7fF23i6s|work=Newspapers.com|language=en|access-date=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1846]] [[Jamii:Waliofariki 1881]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] srcgnbqio2h90oswp7xjsw1la40stlt 1581140 1581134 2026-07-22T17:53:08Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1581140 wikitext text/x-wiki '''Mary D. (Maud) Molson Hughes''' (26 Septemba 1846 – 26 Agosti 1881) alikuwa [[mwanaharakati]] wa haki za [[Mwanamke|wanawake]] kupiga kura, mhadhiri, na mzungumzaji wa hadhara. Alikuwa mwanachama wa Chama cha Taifa cha Haki za Wanawake Kupiga Kura (NWSA) na alitoa hotuba kote nchini, akitetea haki sawa za wanaume na wanawake Waafrika Marekani kupiga kura.<ref>{{Rejea tovuti|title=Maud Molson Hughes|url=https://digitalharrisburg.com/commonwealth/100names/maud-molson-hughes/|work=Digital Harrisburg|date=2020-10-24|accessdate=2026-07-22|language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=15 Sep 1869, Page 3 - Harrisburg Telegraph at Newspapers.com|url=https://www.newspapers.com/image/?clipping_id=48299527&fcfToken=eyJhbGciOiJIUzI1NiIsInR5cCI6IkpXVCJ9.eyJmcmVlLXZpZXctaWQiOjQ0Mjc2NDkyLCJpYXQiOjE2MjUyNjAwOTgsImV4cCI6MTYyNTM0NjQ5OH0.cYZ3gClaesj5zIIIUzvwSrm0fNjaKJCJm3Y7fF23i6s|work=Newspapers.com|language=en|access-date=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1846]] [[Jamii:Waliofariki 1881]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] oq3d48s3f6t0l5crimlhebs7902zdi1 Louise Kerr Hines 0 242515 1581135 2026-07-22T17:16:38Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581135 wikitext text/x-wiki '''Louise Kerr Hines''' (alizaliwa Louise Lyles Kerr; 15 Machi 1916 – 9 Aprili 2007) alikuwa [[mwanaharakati]] wa haki za kiraia wa [[Marekani]] mwenye asili ya [[Afrika]]. Mnamo mwaka 1945, Hines pamoja na baba yake, Dkt. T. Henderson Kerr, walikuwa walalamikaji katika kesi dhidi ya Maktaba ya Bure ya Enoch Pratt kwa sababu ya kuukataa maombi yake ya kujiunga na kozi ya mafunzo ya maktaba.<ref>{{Cite web|title=Louise Kerr Hines|url=https://www.baltimoresun.com/2007/04/14/louise-kerr-hines/|work=Baltimore Sun|date=2007-04-14|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=Jacques Kelly}}</ref><ref>{{Cite web|title=She beat segregation years before ‘Brown’|url=https://www.baltimoresun.com/2004/05/22/she-beat-segregation-years-before-brown/|work=Baltimore Sun|date=2004-05-22|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=By}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1916]] [[Jamii:Waliofariki 2007]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] epz1m8bilfxd2w6otgsa398pq6uwm9m 1581137 1581135 2026-07-22T17:41:13Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1581137 wikitext text/x-wiki '''Louise Kerr Hines''' (alizaliwa Louise Lyles Kerr; 15 Machi 1916 – 9 Aprili 2007) alikuwa [[mwanaharakati]] wa haki za kiraia wa [[Marekani]] mwenye asili ya [[Afrika]]. Mnamo mwaka 1945, Hines pamoja na baba yake, Dkt. T. Henderson Kerr, walikuwa walalamikaji katika kesi dhidi ya Maktaba ya Bure ya Enoch Pratt kwa sababu ya kuukataa maombi yake ya kujiunga na kozi ya mafunzo ya maktaba.<ref>{{Rejea tovuti|title=Louise Kerr Hines|url=https://www.baltimoresun.com/2007/04/14/louise-kerr-hines/|work=Baltimore Sun|date=2007-04-14|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=Jacques Kelly}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=She beat segregation years before ‘Brown’|url=https://www.baltimoresun.com/2004/05/22/she-beat-segregation-years-before-brown/|work=Baltimore Sun|date=2004-05-22|accessdate=2026-07-22|language=en-US|author=By}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1916]] [[Jamii:Waliofariki 2007]] [[Jamii:Wanaharakati wa Marekani]] 4tvla4tc48o5dq9ru542cnvmxvfdgdl Lizzy Dijeh 0 242516 1581139 2026-07-22T17:48:52Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581139 wikitext text/x-wiki '''Lizzy''' '''Dijeh''' ni [[mwandishi]] wa [[michezo]] ya kuigiza na mshairi wa [[Uingereza]] mwenye asili ya [[Nigeria]].<ref>{{Cite web|title=English student and graduate stories|url=https://www.york.ac.uk/english/study/undergraduate/stories/|work=University of York|accessdate=2026-07-22|language=en-GB|author=University of York}}</ref><ref>{{Cite web|title=Lizzy Dijeh|url=http://www.doollee.com/PlaywrightsD/dijeh-lizzy.html|work=www.doollee.com|accessdate=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waandishi wa Uingereza]] 0j6j5pwd228ze1xxx83gc1zftfa6mek 1581165 1581139 2026-07-22T22:18:47Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1581165 wikitext text/x-wiki '''Lizzy''' '''Dijeh''' ni [[mwandishi]] wa [[michezo]] ya kuigiza na mshairi wa [[Uingereza]] mwenye asili ya [[Nigeria]].<ref>{{Rejea tovuti|title=English student and graduate stories|url=https://www.york.ac.uk/english/study/undergraduate/stories/|work=University of York|accessdate=2026-07-22|language=en-GB|author=University of York}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Lizzy Dijeh|url=http://www.doollee.com/PlaywrightsD/dijeh-lizzy.html|work=www.doollee.com|accessdate=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waandishi wa Uingereza]] bf6piyk4rr67u31urb6c01m5zc3z9lb Kathryn C. Lee 0 242517 1581142 2026-07-22T17:56:40Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581142 wikitext text/x-wiki '''Kathryn C. Lee''' (1935–2013) alikuwa mchapishaji wa [[gazeti]] wa [[Marekani]] aliyesaidia kuanzisha gazeti la kwanza la Waafrika Marekani, ''The Sacramento Observer'', huko Sacramento, California mnamo 1962.<ref>{{Citation|last=Barrow|first=Genoa|title=Observer Co-Publisher Kathryn C. Lee passes at 77 - The Sacramento Observer|date=2013-03-25|url=https://sacobserver.com/2013/03/observer-co-publisher-kathryn-c-lee-passes-at-77/|work=The Sacramento Observer|language=en-US|access-date=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1935]] [[Jamii:Waliofariki 2013]] [[Jamii:Waandishi wa Marekani]] 1gxkmqf72s3degwrw6j6jo6u0imk10f Juanita Watkins 0 242518 1581143 2026-07-22T18:04:07Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581143 wikitext text/x-wiki '''Juanita''' '''Watkins''' (aliyezaliwa Mei 11, 1939) ni aliyekuwa mbunge wa Baraza la Wawakilishi la [[Michigan]].<ref>{{Cite web|title=Legislator Details - Legislators|url=https://mdoe.state.mi.us/legislators/Legislator/LegislatorDetail/2243|work=mdoe.state.mi.us|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Political Graveyard: Index to Politicians: Watkins to Watrows|url=https://politicalgraveyard.com/bio/watkins-watrous.html|work=politicalgraveyard.com|accessdate=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1939]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] 4z6purwholwahx7tbozsvh1zg0bwpzb 1581164 1581143 2026-07-22T21:41:21Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1581164 wikitext text/x-wiki '''Juanita''' '''Watkins''' (aliyezaliwa Mei 11, 1939) ni aliyekuwa mbunge wa Baraza la Wawakilishi la [[Michigan]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Legislator Details - Legislators|url=https://mdoe.state.mi.us/legislators/Legislator/LegislatorDetail/2243|work=mdoe.state.mi.us|accessdate=2026-07-22}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=The Political Graveyard: Index to Politicians: Watkins to Watrows|url=https://politicalgraveyard.com/bio/watkins-watrous.html|work=politicalgraveyard.com|accessdate=2026-07-22}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1939]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] hxj81ikm3r55f5qy5cq100rxpkwdolu Gusev Andrei 0 242519 1581157 2026-07-22T20:47:48Z Amanich7 44301 Ukurasa umeelekezwa kwenda [[Andrei Gusev]] 1581157 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Andrei Gusev]] olwa3jxlmelpon5f02qe67nfy1ohofw Limonov Eduard 0 242520 1581161 2026-07-22T20:52:30Z Amanich7 44301 Ukurasa umeelekezwa kwenda [[Eduard Limonov]] 1581161 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Eduard Limonov]] tlqpub7zvyra7pjxl4wf0c171g2z6h6 Jacqui Gordon-Lawrence 0 242521 1581181 2026-07-23T06:38:08Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Jacqui Gordon-Lawrence''' ni [[wakili]] kutoka [[Uingereza]] na [[mwigizaji]] wa zamani. Anajulikana zaidi kwa kuigiza nafasi ya Etta Tavernier katika tamthilia ya [[televisheni]] ya BBC EastEnders. Baada ya kuacha uigizaji, alielekeza taaluma yake kwenye [[sheria]]. Kufikia mwaka [[2008]], alikuwa akifanya kazi kama wakili katika masuala ya sheria za jinai. == Maisha binafsi == Gordon-Lawrence anaishi Hayes, Kusini Mashariki mwa [[London]], pamoja na...' 1581181 wikitext text/x-wiki '''Jacqui Gordon-Lawrence''' ni [[wakili]] kutoka [[Uingereza]] na [[mwigizaji]] wa zamani. Anajulikana zaidi kwa kuigiza nafasi ya Etta Tavernier katika tamthilia ya [[televisheni]] ya BBC EastEnders. Baada ya kuacha uigizaji, alielekeza taaluma yake kwenye [[sheria]]. Kufikia mwaka [[2008]], alikuwa akifanya kazi kama wakili katika masuala ya sheria za jinai. == Maisha binafsi == Gordon-Lawrence anaishi Hayes, Kusini Mashariki mwa [[London]], pamoja na bingwa wa zamani wa ndondi Horace Notice na binti zao wawili, Naomi na Amelia. Mwimbaji na mwigizaji Michelle Gayle ni mama mlezi wa mmoja wa binti zake. Pia ni mfuasi wa dini ya Mormoni.<ref name="MICHELLEII">"[http://www.voice-online.co.uk/content.php?show=3050 MICHELLE MARK II] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228160248/http://www.voice-online.co.uk/content.php?show=3050|date=2009-02-28}}", ''The Voice''. URL last accessed on 2007-01-05.</ref><ref name="EEHandbook">{{cite book|title=The EastEnders Handbook|title-link=EastEnders spin-offs#Non-fiction books|last=Kingsley|first=Hilary|publisher=BBC books|year=1990|isbn=978-0-685-52957-7}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanasiasa}} [[JAmii: Wanasheria wa Uingereza]] [[Jamii: Wanawake wa Uingereza]] [[Jamii: Watu walio hai]] jraggruw887afge0uoba35z9zuw3x6u Molly Williams 0 242522 1581184 2026-07-23T06:57:53Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ' '''Molly Williams''' (aliyefahamika mwaka [[1818]]) alikuwa mwanamke wa kwanza anayejulikana kwa kufanya kazi ya zima moto nchini [[Marekani]], na pia alikuwa mzima moto wa kwanza Mweusi anayejulikana nchini humo.<ref>{{cite news|title=IFD Black History|url=http://www.indygov.org/eGov/City/DPS/IFD/History/black_history.htm|access-date=2007-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070109071727/http://www.indygov.org/eGov/City/DPS/IFD/History/black_h...' 1581184 wikitext text/x-wiki '''Molly Williams''' (aliyefahamika mwaka [[1818]]) alikuwa mwanamke wa kwanza anayejulikana kwa kufanya kazi ya zima moto nchini [[Marekani]], na pia alikuwa mzima moto wa kwanza Mweusi anayejulikana nchini humo.<ref>{{cite news|title=IFD Black History|url=http://www.indygov.org/eGov/City/DPS/IFD/History/black_history.htm|access-date=2007-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070109071727/http://www.indygov.org/eGov/City/DPS/IFD/History/black_history.htm|archive-date=2007-01-09}}</ref> Williams, ambaye alikuwa Mwafrika Mmarekani, alikuwa mtumwa wa [[mfanyabiashara]] wa [[Jiji la New York]] aliyeitwa Benjamin Aymar. Alishirikiana na Kampuni ya Oceanus Engine No. 11 iliyokuwa [[Manhattan]] ya Chini, ambapo alijulikana kwa jina la ''Volunteer No. 11.''<ref>{{cite web|url=http://i-women.org/firefighters/history-of-women-in-firefighting/|title=History of Women in Firefighting|website=i-women.org|access-date=22 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014060453/http://i-women.org/firefighters/history-of-women-in-firefighting/|archive-date=14 October 2014|url-status=dead}}</ref> Alitambulika kwa mavazi yake ya kazi yaliyokuwa na gauni la ''calico'' na ''aproni'' yenye alama. Alijipatia sifa kubwa wakati wa dhoruba kali ya theluji ya mwaka 1818. Kutokana na mlipuko wa [[kipindupindu]] uliopunguza idadi ya wazima moto wa kiume, Williams alisaidia kuvuta mashine ya kuzima moto kupitia theluji nzito hadi eneo la tukio.<ref>{{cite news|title=History – The History of Volunteer Firefighting|url=http://www.firefightersrealstories.com/volunteer.html|access-date=2007-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20061018183026/http://www.firefightersrealstories.com/volunteer.html|archive-date=2006-10-18|url-status=dead}}</ref> Alipoulizwa kuhusu kazi yake, mara nyingi alijibu kwa kusema:<blockquote>“Mimi ni wa Ole 'Leven; mimi daima hukimbia na ile mashine ya zamani ya kuzima moto.”</blockquote> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii: Wanawake wa Marekani]] tk8pej8lwgwdeq424gls8g0mxqo8l1q Rosie Bonds 0 242523 1581185 2026-07-23T07:07:26Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Rosie Bonds Kreidler''' ([[7 Julai]] [[1944]]) ni [[mwanariadha]] wa zamani kutoka [[Marekani]] aliyeshiriki katika Olimpiki ya Majira ya Joto ya [[1964]] katika mbio za wanawake za mita 80 kuruka viunzi. Katika mashindano hayo, alimaliza wa kwanza katika mbio za nne za raundi ya kwanza kwa muda wa sekunde 10.6, wa nne katika nusu fainali ya kwanza kwa sekunde 10.8, na wa nane katika fainali kwa sekunde 10.8 baada ya kugonga kiunzi cha pili. Miaka miwi...' 1581185 wikitext text/x-wiki '''Rosie Bonds Kreidler''' ([[7 Julai]] [[1944]]) ni [[mwanariadha]] wa zamani kutoka [[Marekani]] aliyeshiriki katika Olimpiki ya Majira ya Joto ya [[1964]] katika mbio za wanawake za mita 80 kuruka viunzi. Katika mashindano hayo, alimaliza wa kwanza katika mbio za nne za raundi ya kwanza kwa muda wa sekunde 10.6, wa nne katika nusu fainali ya kwanza kwa sekunde 10.8, na wa nane katika fainali kwa sekunde 10.8 baada ya kugonga kiunzi cha pili. Miaka miwili baada ya Olimpiki, alistaafu riadha na kuanza kazi ya uuguzi. Kreidler ni dada wa Bobby Bonds na shangazi wa Barry Bonds, Ricky Bonds na Bobby Bonds Jr.<ref>{{cite news|title=Olympian sues L.A. for arrest|url=https://www.newspapers.com/clip/122295141/olympian-sues-la-for-arrest/|access-date=5 April 2023|work=[[Press-Telegram]]|agency=[[United Press International|UPI]]|date=19 February 1974|pages=3}}</ref> Mnamo Mei [[1973]], alikamatwa kwa tuhuma za kumuua mmiliki wa baa mjini [[Wilmington]], [[Los Angeles]]. Alizuiliwa kwa siku sita bila kufunguliwa mashtaka, na baadaye alifungua kesi dhidi ya jiji akidai alishtakiwa madai ambayo hayakua sahihi. Mwaka [[2002]], gari alilokuwa akisafiria liligongwa na lori, na kusababisha avunjike shingo, mgongo na mbavu. Majeraha hayo yalimlazimu kuacha kazi yake ya uuguzi. Baada ya bima yake kusitisha kugharamia matibabu ya viungo mwaka [[2005]], aliishi kwa muda ndani ya gari lake na baadaye katika makazi ya watu wasio na makazi ya Kituo cha St. Mary's. Alieleza kuwa hakutaka kuwaomba msaada wanafamilia wake. Baadaye alijitolea kutetea kuboreshwa kwa huduma za wazee katika Kaunti ya Alameda. ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-michezo}} [[Jamii: Waliozaliwa 1944]] [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo wa Marekani]] 1ygcnrucmgd0u1vra1a8cznnbjqsbo0 Ninia Benjamin 0 242524 1581186 2026-07-23T07:12:03Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ninia Benjamin''' ni [[mchekeshaji]] kutoka [[Uingereza]] ambaye hujitokeza mara kwa mara katika Tamasha la Edinburgh. Pia ameonekana katika vipindi vya [[televisheni]] vya 3 Non-Blondes na Twisted Tales. Alishiriki katika kipindi cha Cirque de Celebrité cha Sky One na aliondolewa katika wiki ya sita ya mashindano. Hata hivyo, aliendelea kushiriki kama mkufunzi binafsi wa Kenzie.<ref>{{cite news|url=http://edinburghnews.scotsman.com/theguide/Introduci...' 1581186 wikitext text/x-wiki '''Ninia Benjamin''' ni [[mchekeshaji]] kutoka [[Uingereza]] ambaye hujitokeza mara kwa mara katika Tamasha la Edinburgh. Pia ameonekana katika vipindi vya [[televisheni]] vya 3 Non-Blondes na Twisted Tales. Alishiriki katika kipindi cha Cirque de Celebrité cha Sky One na aliondolewa katika wiki ya sita ya mashindano. Hata hivyo, aliendelea kushiriki kama mkufunzi binafsi wa Kenzie.<ref>{{cite news|url=http://edinburghnews.scotsman.com/theguide/Introducing-Stand-up-Ninia-Benjamin.4208203.jp|title=Introducing... Stand up Ninia Benjamin|newspaper=[[Edinburgh Evening News]]|date=20 June 2008|first1=Gary|last1=Flockhart|archive-date=15 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615112909/http://edinburghnews.scotsman.com/theguide/Introducing-Stand-up-Ninia-Benjamin.4208203.jp}}</ref> Mwaka [[2007]], Benjamin alishinda mashindano ya Celebrity Scissorhands, akimshinda Aled Haydn Jones katika fainali. Pia alikuwa mshiriki wa Celebrity MasterChef mwaka [[2008]]. Alionekana katika toleo la [[Uingereza]] la Hole in the Wall tarehe [[22 Novemba]] 2008 akiwa kwenye timu ya Anton du Beke, na alirejea tena tarehe [[31 Oktoba]] [[2009]] akiwa kwenye timu ya Joe Swash. Aidha, alishiriki katika toleo maalum la Celebrity Total Wipeout, ambapo aliweka rekodi ya kuwa mshiriki mashuhuri aliyekamilisha uwanja wa mashindano kwa muda mfupi zaidi wa dakika 11:11. Benjamin pia ametoa sauti za wahusika Eagle na Mosquito katika kipindi cha watoto cha BBC Tinga Tinga Tales.<ref name="NZ_Herald_9001183">{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/television/news/article.cfm?c_id=339&objectid=9001183|title=The joke's on us, really|last1=Barry|first1=Rebecca|date=2 December 2004|work=[[The New Zealand Herald]]|accessdate=30 October 2011}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii: Wanawake wa Uingereza]] 9l27m3va0boem9b4jnkumsxmr2hpcc1 Baskerville Holmes 0 242525 1581187 2026-07-23T07:16:36Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Baskerville Holmes''' ([[5 Mei]] [[1964]] – [[18 Machi]] [[1997]]) alikuwa [[mchezaji wa mpira]] wa [[kikapu]] wa kitaalamu kutoka [[Marekani]], aliyekuwa akitokea [[Memphis, Tennessee]]. Alichaguliwa katika Rasimu ya NBA ya mwaka [[1986]] na timu ya Milwaukee Bucks akiwa chaguo la 68 kwa jumla katika raundi ya tatu. Jina lake la kipekee alipewa na mama yake, ambaye alipata msukumo kutoka katika riwaya ya upelelezi The Hound of the Baskervilles ya m...' 1581187 wikitext text/x-wiki '''Baskerville Holmes''' ([[5 Mei]] [[1964]] – [[18 Machi]] [[1997]]) alikuwa [[mchezaji wa mpira]] wa [[kikapu]] wa kitaalamu kutoka [[Marekani]], aliyekuwa akitokea [[Memphis, Tennessee]]. Alichaguliwa katika Rasimu ya NBA ya mwaka [[1986]] na timu ya Milwaukee Bucks akiwa chaguo la 68 kwa jumla katika raundi ya tatu. Jina lake la kipekee alipewa na mama yake, ambaye alipata msukumo kutoka katika riwaya ya upelelezi The Hound of the Baskervilles ya mwandishi Sir Arthur Conan Doyle, yenye mhusika maarufu Sherlock Holmes. Kabla ya kucheza mpira wa kikapu kitaalamu, Holmes alikuwa bingwa wa shule za upili za jimbo la Tennessee katika mchezo wa kuruka juu (high jump).<ref>[https://www.commercialappeal.com/news/2008/apr/03/team-tragedy/ Team tragedy: '85 Tigers had talent, but troubles haunt them], ''Commercial Appeal'', April 3, 2008</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-michezo}} [[Jamii: Waliozaliwa 1964]] [[Jamii: Waliofariki 1997]] [[Jamii: Wanamichezo wa Marekani]] 88ulpruw4a1axp3fk931afozj5hb598 Lotta Hedlund 0 242526 1581190 2026-07-23T07:26:07Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Charlotte Jean "Lotta" Hedlund''' ('''Charlotte Jean Butler,''' alizaliwa tarehe [[10 Machi]] [[1944]], na baadaye kutumia jina '''Charlotte Walker''') ni [[mwimbaji]] kutoka [[Marekani]] mwenye asili ya [[Sweden]]. Ameishi nchini Sweden tangu mwishoni mwa miaka ya [[1960]].<ref>{{Cite book|url=https://www.google.com/books/edition/All_Music_Guide_to_Soul/o552g5xRRiwC?hl=en&gbpv=1&dq=Charlotte+Butler+sherrys&pg=PA612&printsec=frontcover|title=All Music...' 1581190 wikitext text/x-wiki '''Charlotte Jean "Lotta" Hedlund''' ('''Charlotte Jean Butler,''' alizaliwa tarehe [[10 Machi]] [[1944]], na baadaye kutumia jina '''Charlotte Walker''') ni [[mwimbaji]] kutoka [[Marekani]] mwenye asili ya [[Sweden]]. Ameishi nchini Sweden tangu mwishoni mwa miaka ya [[1960]].<ref>{{Cite book|url=https://www.google.com/books/edition/All_Music_Guide_to_Soul/o552g5xRRiwC?hl=en&gbpv=1&dq=Charlotte+Butler+sherrys&pg=PA612&printsec=frontcover|title=All Music Guide to Soul: The Definitive Guide to R&B and Soul|last=Bogdanov|first=Vladimir|date=2003|publisher=[[Hal Leonard Corporation]]|isbn=978-0-87930-744-8|pages=612|language=en}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} [[JAmii: Waliozaliwa 1944]] [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Wanamuziki wa Marekani]] l205gkpt8mxxv3sl5ue38nclxo60tgy 1581192 1581190 2026-07-23T07:33:05Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1581192 wikitext text/x-wiki '''Charlotte Jean "Lotta" Hedlund''' ('''Charlotte Jean Butler,''' alizaliwa tarehe [[10 Machi]] [[1944]], na baadaye kutumia jina '''Charlotte Walker''') ni [[mwimbaji]] kutoka [[Marekani]] mwenye asili ya [[Sweden]]. Ameishi nchini Sweden tangu mwishoni mwa miaka ya [[1960]].<ref>{{Rejea kitabu|url=https://www.google.com/books/edition/All_Music_Guide_to_Soul/o552g5xRRiwC?hl=en&gbpv=1&dq=Charlotte+Butler+sherrys&pg=PA612&printsec=frontcover|title=All Music Guide to Soul: The Definitive Guide to R&B and Soul|last=Bogdanov|first=Vladimir|date=2003|publisher=[[Hal Leonard Corporation]]|isbn=978-0-87930-744-8|pages=612|language=en}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} [[JAmii: Waliozaliwa 1944]] [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Wanamuziki wa Marekani]] nlnehl345wveh1s8gqooq1hwb8iyiu3 Melissa Minor-Brown 0 242527 1581191 2026-07-23T07:30:52Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Melissa C. Minor-Brown''' ([[19 Aprili]] [[1984]]) ni [[mwanasiasa]] kutoka [[Marekani]] na mwanachama wa [[Chama cha Kidemokrasia cha Marekani|Chama cha Kidemokrasia]]. Anahudumu katika Baraza la Wawakilishi la Delaware, akiwakilisha wilaya ya 17. Tangu [[Januari]] [[2025]], amekuwa Spika wa Baraza la Wawakilishi la Delaware. Kabla ya nafasi hiyo, aliwahi kuhudumu kama Kiongozi wa Wengi katika baraza hilo.<ref>{{cite news |last1=Barrish |first1=Cris |...' 1581191 wikitext text/x-wiki '''Melissa C. Minor-Brown''' ([[19 Aprili]] [[1984]]) ni [[mwanasiasa]] kutoka [[Marekani]] na mwanachama wa [[Chama cha Kidemokrasia cha Marekani|Chama cha Kidemokrasia]]. Anahudumu katika Baraza la Wawakilishi la Delaware, akiwakilisha wilaya ya 17. Tangu [[Januari]] [[2025]], amekuwa Spika wa Baraza la Wawakilishi la Delaware. Kabla ya nafasi hiyo, aliwahi kuhudumu kama Kiongozi wa Wengi katika baraza hilo.<ref>{{cite news |last1=Barrish |first1=Cris |title=Women running the House: Glass ceiling 'shattered' in Delaware General Assembly |url=https://whyy.org/articles/delaware-first-female-house-speaker-valerie-longhurst/ |work=WHYY |date=July 7, 2023}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii: Waliozaliwa 1984]] [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Wanasiasa wa Marekani]] iqcluq4a499p99j45lmnp12d17bjsco Rosa Lee Hill 0 242528 1581193 2026-07-23T07:43:03Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Rosa Lee Hill''' ([[25 Septemba]] [[1910]] – [[22 Oktoba]] [[1968]]) alikuwa [[mwanamuziki]] wa muziki wa [[blues]] kutoka [[Marekani]].<ref name="LarkinGE">{{cite book|title=[[Encyclopedia of Popular Music|The Guinness Encyclopedia of Popular Music]]|date=1992|publisher=[[Guinness Publishing]]|isbn=0-85112-939-0|editor=[[Colin Larkin (writer)|Colin Larkin]]|edition=First|page=1147}}</ref> Alizaliwa kwa jina la Rosa Lee Hemphill huko [[Como]], Missi...' 1581193 wikitext text/x-wiki '''Rosa Lee Hill''' ([[25 Septemba]] [[1910]] – [[22 Oktoba]] [[1968]]) alikuwa [[mwanamuziki]] wa muziki wa [[blues]] kutoka [[Marekani]].<ref name="LarkinGE">{{cite book|title=[[Encyclopedia of Popular Music|The Guinness Encyclopedia of Popular Music]]|date=1992|publisher=[[Guinness Publishing]]|isbn=0-85112-939-0|editor=[[Colin Larkin (writer)|Colin Larkin]]|edition=First|page=1147}}</ref> Alizaliwa kwa jina la Rosa Lee Hemphill huko [[Como]], [[Mississippi]], Marekani.<ref name="AMG">{{cite web|url={{Allmusic|class=artist|id=p187868|pure_url=yes}}|title=Rosa Lee Hill|website=[[AllMusic]]|access-date=March 13, 2010}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii: Waliozaliwa 1910]] [[Jamii: Waliofariki 1968]] [[Jamii: Wanamuziki wa Marekani]] 2t3th7dw6b9kxno2tbw4nfu83ff58yc Helen Williams (mwanamitindo) 0 242529 1581194 2026-07-23T07:48:44Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Helen Marie Williams Jackson''' ([[Septemba 16]], [[1935]] - [[Julai 26]], [[2023]]) alikuwa [[mwanamitindo]] wa [[mitindo]] kutoka [[Marekani]], na mmoja wa wanamitindo wa kwanza Mwafrika Mmarekani kuangaziwa katika machapisho maarufu ya wakati wake. == Kazi == Akiwa akifanya kazi kama mpiga picha katika studio ya upigaji picha jijini [[New York]], Williams aligunduliwa akiwa na umri wa miaka 17 na watu mashuhuri waliokuwa wateja wa studio hiyo, akiwe...' 1581194 wikitext text/x-wiki '''Helen Marie Williams Jackson''' ([[Septemba 16]], [[1935]] - [[Julai 26]], [[2023]]) alikuwa [[mwanamitindo]] wa [[mitindo]] kutoka [[Marekani]], na mmoja wa wanamitindo wa kwanza Mwafrika Mmarekani kuangaziwa katika machapisho maarufu ya wakati wake. == Kazi == Akiwa akifanya kazi kama mpiga picha katika studio ya upigaji picha jijini [[New York]], Williams aligunduliwa akiwa na umri wa miaka 17 na watu mashuhuri waliokuwa wateja wa studio hiyo, akiwemo Lena Horne na Sammy Davis Jr. Kazi yake ya uanamitindo ilianza kwa kuonekana katika majarida kama Ebony na Jet. Hata hivyo, kutokana na ubaguzi wa rangi aliokutana nao nchini Marekani akiwa Mwafrika Mmarekani, alihamia [[Ufaransa]] mwaka [[1960]], ambako alipata mafanikio katika uanamitindo akifanya kazi na wabunifu kama Christian Dior na Jean Dessès.<ref>{{Cite web|title=HELEN WILLIAMS: First Black Female Fashion Model: African American Models 1950s|url=http://www.arogundade.com/helen-williams-the-first-black-female-fashion-model.html|website=www.arogundade.com|accessdate=June 10, 2015|first=Ben|last=Arogundade}}</ref> Alirejea Marekani mwaka [[1961]] na, licha ya changamoto za awali, aliendelea kuwa mwanamitindo maarufu katika kampeni mbalimbali za matangazo na chapa kama Budweiser na Sears.<ref name=":0">{{Cite web|title=Williams likes being trailblazing beauty|url=http://articles.philly.com/2004-07-11/news/25371935_1_modeling-beauty-black-publications|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303053911/http://articles.philly.com/2004-07-11/news/25371935_1_modeling-beauty-black-publications|url-status=dead|archive-date=2014-03-03|website=www.philly.com|accessdate=March 4, 2016|first=Phil|last=Joyce}}</ref> Pia alikuwa miongoni mwa wateja wa kwanza wa shirika la uanamitindo la Grace De Marco lililoanzishwa na Ophelia DeVore.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=v3OwtmPSXRYC&dq=%252522helen%252520williams%252522%252520model&pg=PA61|title=Ebony|date=September 1960|publisher=Johnson Publishing Company}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanamitindo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1935]] [[Jamii: Waliofariki 2023]] [[Jamii: Wanamitindo wa Marekani]] owv5cg54oaxqyw44akwulr2ge8k3wp2 1581215 1581194 2026-07-23T09:20:11Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 3 template(s) replaced. 1581215 wikitext text/x-wiki '''Helen Marie Williams Jackson''' ([[Septemba 16]], [[1935]] - [[Julai 26]], [[2023]]) alikuwa [[mwanamitindo]] wa [[mitindo]] kutoka [[Marekani]], na mmoja wa wanamitindo wa kwanza Mwafrika Mmarekani kuangaziwa katika machapisho maarufu ya wakati wake. == Kazi == Akiwa akifanya kazi kama mpiga picha katika studio ya upigaji picha jijini [[New York]], Williams aligunduliwa akiwa na umri wa miaka 17 na watu mashuhuri waliokuwa wateja wa studio hiyo, akiwemo Lena Horne na Sammy Davis Jr. Kazi yake ya uanamitindo ilianza kwa kuonekana katika majarida kama Ebony na Jet. Hata hivyo, kutokana na ubaguzi wa rangi aliokutana nao nchini Marekani akiwa Mwafrika Mmarekani, alihamia [[Ufaransa]] mwaka [[1960]], ambako alipata mafanikio katika uanamitindo akifanya kazi na wabunifu kama Christian Dior na Jean Dessès.<ref>{{Rejea tovuti|title=HELEN WILLIAMS: First Black Female Fashion Model: African American Models 1950s|url=http://www.arogundade.com/helen-williams-the-first-black-female-fashion-model.html|website=www.arogundade.com|accessdate=June 10, 2015|first=Ben|last=Arogundade}}</ref> Alirejea Marekani mwaka [[1961]] na, licha ya changamoto za awali, aliendelea kuwa mwanamitindo maarufu katika kampeni mbalimbali za matangazo na chapa kama Budweiser na Sears.<ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Williams likes being trailblazing beauty|url=http://articles.philly.com/2004-07-11/news/25371935_1_modeling-beauty-black-publications|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303053911/http://articles.philly.com/2004-07-11/news/25371935_1_modeling-beauty-black-publications|url-status=dead|archive-date=2014-03-03|website=www.philly.com|accessdate=March 4, 2016|first=Phil|last=Joyce}}</ref> Pia alikuwa miongoni mwa wateja wa kwanza wa shirika la uanamitindo la Grace De Marco lililoanzishwa na Ophelia DeVore.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=v3OwtmPSXRYC&dq=%252522helen%252520williams%252522%252520model&pg=PA61|title=Ebony|date=September 1960|publisher=Johnson Publishing Company}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanamitindo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1935]] [[Jamii: Waliofariki 2023]] [[Jamii: Wanamitindo wa Marekani]] sfftsrtdaqoepa90vzlg960i4jhfnja Estella Daniels 0 242530 1581195 2026-07-23T07:53:28Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Estella Daniels''' ni [[mwigizaji]] na [[dansi]] kutoka [[Uingereza]]. Anajulikana zaidi kwa kucheza nafasi ya Nala katika kipindi cha [[televisheni]] cha Sinbad. == Kazi == Estella Daniels amefanya kazi kwa kiwango kikubwa katika ukumbi wa michezo, akionekana katika maonyesho mbalimbali kama Racing Demon katika Ukumbi wa Crucible huko [[Sheffield]], Iya Ile katika Ukumbi wa Soho, na Festa katika ukumbi wa Young Vic.<ref>{{cite web|url=http://www.digit...' 1581195 wikitext text/x-wiki '''Estella Daniels''' ni [[mwigizaji]] na [[dansi]] kutoka [[Uingereza]]. Anajulikana zaidi kwa kucheza nafasi ya Nala katika kipindi cha [[televisheni]] cha Sinbad. == Kazi == Estella Daniels amefanya kazi kwa kiwango kikubwa katika ukumbi wa michezo, akionekana katika maonyesho mbalimbali kama Racing Demon katika Ukumbi wa Crucible huko [[Sheffield]], Iya Ile katika Ukumbi wa Soho, na Festa katika ukumbi wa Young Vic.<ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/i402747-8/sinbad-first-look-estella-daniels-as-the-aristocratic-nala.html|title=Estella Daniels as the aristocratic Nala - Sinbad - First Look|publisher=Digital Spy|date=|access-date=2012-11-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://uk.m.yahoo.com/w/legobpengine/tv/news/elliot-knight-and-estella-daniels-interview---sinbad.html?.b=features&.ts=1350802553&.tsrc=yahoo&.ysid=H8Ep26ScTr8T3zlADdhAuZwY&.intl=gb&.lang=en-gb|title=Yahoo!|publisher=Uk.m.yahoo.com|date=|access-date=2012-11-07}}</ref> Mwaka [[2011]], kituo cha Sky1 kilitangaza kuwa Daniels angecheza nafasi ya Nala katika tamthilia ya televisheni Sinbad, akiwa pamoja na waigizaji Elliot Knight na Marama Corlett. Daniels pia alionekana katika kipindi cha televisheni Da Vinci's Demons mwaka [[2013]], pamoja na msimu wa pili wa Death in Paradise.<ref name="curtisbrown1">{{cite web|url=http://www.curtisbrown.co.uk/estella-daniels//works/|title=Estella Daniels credits|publisher=Curtisbrown.co.uk|date=|access-date=2012-11-07}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Waigizaji wa Uingereza]] ev6ngwj22lhdjtxv45tc0wqa52yvhki Destiny Lightsy 0 242531 1581197 2026-07-23T08:00:25Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika 'D'''Destiny Lightsy''' ni [[mwigizaji]], [[mwimbaji]] na [[dansi]] kutoka [[Marekani]]. Anajulikana zaidi kwa kuwa mmoja wa waendeshaji wenza wa msimu wa tatu wa kipindi cha mashindano ya uhalisia cha MTV Yo Momma, kilichoongozwa na Wilmer Valderrama.. == Kazi == Destiny Lightsy ameonekana katika filamu mbalimbali, zikiwemo You Got Served, Fat Albert na Pissed. Pia alifanya kazi kama dansi wa Ciara na alionekana katika video ya muziki ya Usher ya wimbo "Y...' 1581197 wikitext text/x-wiki D'''Destiny Lightsy''' ni [[mwigizaji]], [[mwimbaji]] na [[dansi]] kutoka [[Marekani]]. Anajulikana zaidi kwa kuwa mmoja wa waendeshaji wenza wa msimu wa tatu wa kipindi cha mashindano ya uhalisia cha MTV Yo Momma, kilichoongozwa na Wilmer Valderrama.. == Kazi == Destiny Lightsy ameonekana katika filamu mbalimbali, zikiwemo You Got Served, Fat Albert na Pissed. Pia alifanya kazi kama dansi wa Ciara na alionekana katika video ya muziki ya Usher ya wimbo "Yeah!". Aidha, alishiriki katika filamu ya Rize, iliyohusu aina mbalimbali za densi. Destiny pia alionekana katika video ya muziki ya [[Chris Brown]] ya wimbo "Run It!".<ref>{{IMDb name|id=1550348|name=Destiny Lightsy}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii: Wanamuziki wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] gykr3o6ws4lk0zlgqqe8b2cfxw03id1 Tracie Davis 0 242532 1581198 2026-07-23T08:08:10Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Tracie Davis''' (alizaliwa tarehe [[6 Mei]] [[1970]]) ni [[mwanasiasa]] kutoka [[Marekani]] na mwalimu wa zamani ambaye kwa sasa anahudumu kama Seneta wa Wilaya ya 5 katika Seneti ya [[Florida]] akiwa mwanachama wa [[Chama cha Kidemokrasia cha Marekani|Chama cha Kidemokrasia]].<ref>{{Cite web|url=https://www.myfloridahouse.gov/Sections/Representatives/details.aspx?MemberId=4651&LegislativeTermId=87|title=Tracie Davis - 2016 - 2018 ( Speaker Corcoran )|w...' 1581198 wikitext text/x-wiki '''Tracie Davis''' (alizaliwa tarehe [[6 Mei]] [[1970]]) ni [[mwanasiasa]] kutoka [[Marekani]] na mwalimu wa zamani ambaye kwa sasa anahudumu kama Seneta wa Wilaya ya 5 katika Seneti ya [[Florida]] akiwa mwanachama wa [[Chama cha Kidemokrasia cha Marekani|Chama cha Kidemokrasia]].<ref>{{Cite web|url=https://www.myfloridahouse.gov/Sections/Representatives/details.aspx?MemberId=4651&LegislativeTermId=87|title=Tracie Davis - 2016 - 2018 ( Speaker Corcoran )|website=www.myfloridahouse.gov}}</ref> Baada ya mwakilishi wa zamani wa Kidemokrasia Reggie Fullwood kukiri mashtaka mawili ya ulaghai wa serikali, Davis alichaguliwa na Chama cha Kidemokrasia cha Kaunti ya Duval kuchukua nafasi yake kama mwakilishi wa Wilaya ya 13 katika Baraza la Wawakilishi la Florida. Kabla ya kuingia kwenye siasa, Davis alikuwa mwalimu wa elimu maalum katika Shule za Umma za Kaunti ya Duval, na baadaye alifanya kazi kama naibu msimamizi wa uchaguzi. Ana shahada za elimu kutoka Chuo Kikuu cha North Florida na Chuo cha Edward Waters.<ref>{{Cite web|url=https://www.jacksonville.com/story/opinion/2015/02/26/meet-candidate-tracie-davis/15652673007/|title=Meet the Candidate: Tracie Davis|website=The Florida Times-Union}}</ref> Anatarajiwa kuwa kiongozi wa Chama cha Kidemokrasia katika Seneti ya Florida kwa muhula wa [[2026]]-[[2028]].<ref>{{cite web|title=Florida Senate Democrats Unanimously Vote Senator Tracie Davis to Lead Senate Democrats Starting in 2026|url=https://www.flsenate.gov/Media/PressRelease/Show/4540|publisher=[[Florida Senate]]|access-date=12 May 2024|date=6 March 2024}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii: Waliozaliwa 1970]] [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Wanasiasa wa Marekani]] g62a79cxso4dqkjrf02mcyimt4j9zhh Jana Fleishman 0 242533 1581200 2026-07-23T08:11:58Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Jana Fleishman''' ni wakala wa vipaji na mtendaji wa [[biashara]] kutoka [[Marekani]]. Kwa sasa anahudumu kama mkuu wa mawasiliano na makamu wa rais mtendaji wa masoko ya kimkakati na maendeleo ya biashara katika kampuni ya Roc Nation.<ref>{{Cite web|date=2014-08-18|title=SELF-Made Women Who Inspire: Jana Fleishman|url=https://www.self.com/story/self-made-women-who-inspire-jana-fleishman-star-maker|access-date=2022-01-14|website=SELF|language=en-US}}</r...' 1581200 wikitext text/x-wiki '''Jana Fleishman''' ni wakala wa vipaji na mtendaji wa [[biashara]] kutoka [[Marekani]]. Kwa sasa anahudumu kama mkuu wa mawasiliano na makamu wa rais mtendaji wa masoko ya kimkakati na maendeleo ya biashara katika kampuni ya Roc Nation.<ref>{{Cite web|date=2014-08-18|title=SELF-Made Women Who Inspire: Jana Fleishman|url=https://www.self.com/story/self-made-women-who-inspire-jana-fleishman-star-maker|access-date=2022-01-14|website=SELF|language=en-US}}</ref> Fleishman alianza kazi yake kama mwanafunzi katika idara ya matangazo ya Mercury Records. Mwaka [[2009]], alijiunga na Roc Nation kama mkurugenzi wa vyombo vya habari na mahusiano ya vipaji.<ref name=":1">{{Cite web|last=Lee|first=Amber|title=25 of the Most Influential Women in Sports|url=https://bleacherreport.com/articles/2015585-25-most-influential-women-in-sports|access-date=2022-01-14|website=Bleacher Report|language=en}}</ref> Mwaka [[2012]], gazeti la USA Today lilimjumuisha katika orodha ya Wanawake 10 Wenye Nguvu Zaidi katika Uhusiano wa Umma wa Mitindo wa [[New York]]. Mnamo [[2014]], Bleacher Report ilimtaja kuwa mmoja wa Wanawake 25 Wenye Ushawishi Mkubwa katika Michezo.<ref name=":0">{{Cite web|last=Golden|first=Marni|title=Here Are 10 Of The Most Powerful Women In New York Fashion PR|url=https://www.businessinsider.com/here-are-10-of-new-yorks-most-powerful-pr-women-2012-2|access-date=2022-01-14|website=Business Insider|language=en-US}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Wafanyabiashara wa Marekani]] 8ljt1gj4jextj9tsbl7kwp2uqgsprcq 1581220 1581200 2026-07-23T09:31:17Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 3 template(s) replaced. 1581220 wikitext text/x-wiki '''Jana Fleishman''' ni wakala wa vipaji na mtendaji wa [[biashara]] kutoka [[Marekani]]. Kwa sasa anahudumu kama mkuu wa mawasiliano na makamu wa rais mtendaji wa masoko ya kimkakati na maendeleo ya biashara katika kampuni ya Roc Nation.<ref>{{Rejea tovuti|date=2014-08-18|title=SELF-Made Women Who Inspire: Jana Fleishman|url=https://www.self.com/story/self-made-women-who-inspire-jana-fleishman-star-maker|access-date=2022-01-14|website=SELF|language=en-US}}</ref> Fleishman alianza kazi yake kama mwanafunzi katika idara ya matangazo ya Mercury Records. Mwaka [[2009]], alijiunga na Roc Nation kama mkurugenzi wa vyombo vya habari na mahusiano ya vipaji.<ref name=":1">{{Rejea tovuti|last=Lee|first=Amber|title=25 of the Most Influential Women in Sports|url=https://bleacherreport.com/articles/2015585-25-most-influential-women-in-sports|access-date=2022-01-14|website=Bleacher Report|language=en}}</ref> Mwaka [[2012]], gazeti la USA Today lilimjumuisha katika orodha ya Wanawake 10 Wenye Nguvu Zaidi katika Uhusiano wa Umma wa Mitindo wa [[New York]]. Mnamo [[2014]], Bleacher Report ilimtaja kuwa mmoja wa Wanawake 25 Wenye Ushawishi Mkubwa katika Michezo.<ref name=":0">{{Rejea tovuti|last=Golden|first=Marni|title=Here Are 10 Of The Most Powerful Women In New York Fashion PR|url=https://www.businessinsider.com/here-are-10-of-new-yorks-most-powerful-pr-women-2012-2|access-date=2022-01-14|website=Business Insider|language=en-US}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Wafanyabiashara wa Marekani]] 3356wxqfpqgq7q7ew295ktwz6on5ky4 Aiden Curtiss 0 242534 1581201 2026-07-23T08:18:14Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Aiden Deborah A. H. Curtiss''' (alizaliwa [[14 Februari]] [[1998]])<ref>{{Cite web|url=https://www.findmypast.com/transcript?id=BMD/B/1998/3/125223968|title=Aiden Curtiss|website=Findmypast|access-date=15 March 2019}}</ref> ni [[mwanamitindo]] wa mitindo kutoka [[Uingereza]] na [[Marekani]].<ref>{{cite web|url=https://models.com/models/aiden-curtiss|title=Aiden Curtiss - Model|access-date=10 November 2018}}</ref> == Maisha ya awali == Curtiss alizaliwa...' 1581201 wikitext text/x-wiki '''Aiden Deborah A. H. Curtiss''' (alizaliwa [[14 Februari]] [[1998]])<ref>{{Cite web|url=https://www.findmypast.com/transcript?id=BMD/B/1998/3/125223968|title=Aiden Curtiss|website=Findmypast|access-date=15 March 2019}}</ref> ni [[mwanamitindo]] wa mitindo kutoka [[Uingereza]] na [[Marekani]].<ref>{{cite web|url=https://models.com/models/aiden-curtiss|title=Aiden Curtiss - Model|access-date=10 November 2018}}</ref> == Maisha ya awali == Curtiss alizaliwa [[London]], Uingereza, akiwa mtoto wa mwanamitindo aliyezaliwa Guinea Katoucha Niane na mbunifu wa mavazi ya wanaume Nigel Curtiss. Alihamia [[New York]] akiwa na umri wa miaka 9. Pia ni binti wa kambo wa Monica Mitro, ambaye ni makamu wa rais wa mahusiano ya umma katika kampuni ya Victoria’s Secret.<ref>{{cite web|url=https://i-d.co/article/margiela-and-miu-miu-model-aiden-curtiss-on-her-passion-for-music/|title=margiela and miu miu model aiden curtiss on her passion for music|work=i-D|date=14 April 2017}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanamitindo}} [[Jamii: Waliozaliwa 1998]] [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Wanamitindo wa Uingereza]] [[JAmii: Wanamitindo wa Marekani]] kkvpfiy0b1gtqztbpbjwq6oifbh90i4 Candy Ford 0 242535 1581202 2026-07-23T08:23:11Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Candy Ford''' ni [[mwigizaji]] na [[mchekeshaji]] kutoka [[Marekani]]. Anajulikana zaidi kwa kuonekana katika kipindi cha vichekesho vya michoro The Rerun Show.<ref name="Crook">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=G4UpAAAAIBAJ&pg=1971,7395182&dq=candy-ford&hl=en|title=''The Rerun Show'' tries for new laughter|last=Crook|first=John|date=28 July 2002|work=[[The Tuscaloosa News]]|page=3H|access-date=21 September 2010}}</ref> Pia ameonekan...' 1581202 wikitext text/x-wiki '''Candy Ford''' ni [[mwigizaji]] na [[mchekeshaji]] kutoka [[Marekani]]. Anajulikana zaidi kwa kuonekana katika kipindi cha vichekesho vya michoro The Rerun Show.<ref name="Crook">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=G4UpAAAAIBAJ&pg=1971,7395182&dq=candy-ford&hl=en|title=''The Rerun Show'' tries for new laughter|last=Crook|first=John|date=28 July 2002|work=[[The Tuscaloosa News]]|page=3H|access-date=21 September 2010}}</ref> Pia ameonekana katika vipindi vingine vya [[televisheni]] kama Curb Your Enthusiasm (Msimu wa 1, Kipindi cha 2) na Will & Grace. Ford pia alitoa sauti katika michezo ya video Law & Order na True Crime: New York City. Aidha,<ref name="tcnyc">{{cite video game|developer=[[Luxoflux]]|title=True Crime: New York City|publisher=[[Activision]]|scene=Pause menu credits, 4:30:05 in, VOICE TALENT|year=2005}}</ref> alishiriki katika vichekesho vya NBC vilivyodumu kwa muda mfupi The Rerun Show, akatoa sauti ya mhusika Trixie katika filamu The Country Bears, na baadaye akaigiza katika kipindi cha Girls Behaving Badly. ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii: Waigizaji wa Marekani]] [[Jamii: Watu walio hai]] dzjggczebbdaalwqk99q2ifmgng8xmq Stacey Carroll 0 242536 1581204 2026-07-23T08:30:25Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Stacey Carroll''' ni [[mwanasiasa]] kutoka [[Marekani]] aliyechaguliwa kuwa mwanachama wa Baraza la Wajumbe la Virginia mwaka [[2025]].<ref>{{Cite web|last=staff|first=F. F. P.|date=2025-03-14|title=Stacey Carroll enters race against Paul Milde for Virginia's 64th House District|url=https://www.fredericksburgfreepress.com/2025/03/14/stacey-carroll-takes-on-paul-milde-for-virginias-64th-house-district/|access-date=2025-11-06|website=Fredericksburg Free P...' 1581204 wikitext text/x-wiki '''Stacey Carroll''' ni [[mwanasiasa]] kutoka [[Marekani]] aliyechaguliwa kuwa mwanachama wa Baraza la Wajumbe la Virginia mwaka [[2025]].<ref>{{Cite web|last=staff|first=F. F. P.|date=2025-03-14|title=Stacey Carroll enters race against Paul Milde for Virginia's 64th House District|url=https://www.fredericksburgfreepress.com/2025/03/14/stacey-carroll-takes-on-paul-milde-for-virginias-64th-house-district/|access-date=2025-11-06|website=Fredericksburg Free Press|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Stacey Carroll|url=https://ballotpedia.org/Stacey_Carroll|access-date=2025-11-06|website=Ballotpedia|language=en}}</ref>Akiwa mwanachama wa [[Chama cha Kidemokrasia cha Marekani|Chama cha Kidemokrasia]], alimshinda Paul Milde, aliyekuwa mwakilishi wa chama cha Republican. Carroll ni afisa asiye na tume katika Jeshi la Kitaifa (National Guard) mwenye miaka 19 ya utumishi. Pia ni mhasibu wa umma aliyeidhinishwa (Certified Public Accountant - CPA).<ref>{{Cite web|date=2025-09-03|title=Meet the candidate: Stacey Carroll|url=https://virginiaindependentnews.com/elections/2025-house-delegates-district-64-stacey-carroll-paul-milde/|access-date=2025-11-06|website=The Virginia Independent|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Kiser|first=Uriah|date=2025-11-05|title=Carroll Unseats Milde in 64th District; Democrats Extend Gains in Stafford County|url=https://www.potomaclocal.com/2025/11/04/carroll-leads-milde-in-64th-district-cole-cruises-in-65th/|access-date=2025-11-06|website=Potomac Local News|language=en-US}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Wanasiasa wa Marekani]] 5wv5ed6cc1rrkt9k43e8xmf6fzbt0z1 1581205 1581204 2026-07-23T08:30:59Z Ramadhani Mushi 61176 1581205 wikitext text/x-wiki '''Stacey Carroll''' ni [[mwanasiasa]] kutoka [[Marekani]] aliyechaguliwa kuwa mwanachama wa Baraza la Wajumbe la Virginia mwaka [[2025]].<ref>{{Cite web|last=staff|first=F. F. P.|date=2025-03-14|title=Stacey Carroll enters race against Paul Milde for Virginia's 64th House District|url=https://www.fredericksburgfreepress.com/2025/03/14/stacey-carroll-takes-on-paul-milde-for-virginias-64th-house-district/|access-date=2025-11-06|website=Fredericksburg Free Press|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Stacey Carroll|url=https://ballotpedia.org/Stacey_Carroll|access-date=2025-11-06|website=Ballotpedia|language=en}}</ref> Akiwa mwanachama wa [[Chama cha Kidemokrasia cha Marekani|Chama cha Kidemokrasia]], alimshinda Paul Milde, aliyekuwa mwakilishi wa chama cha Republican. Carroll ni afisa asiye na tume katika Jeshi la Kitaifa (National Guard) mwenye miaka 19 ya utumishi. Pia ni mhasibu wa umma aliyeidhinishwa (Certified Public Accountant - CPA).<ref>{{Cite web|date=2025-09-03|title=Meet the candidate: Stacey Carroll|url=https://virginiaindependentnews.com/elections/2025-house-delegates-district-64-stacey-carroll-paul-milde/|access-date=2025-11-06|website=The Virginia Independent|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Kiser|first=Uriah|date=2025-11-05|title=Carroll Unseats Milde in 64th District; Democrats Extend Gains in Stafford County|url=https://www.potomaclocal.com/2025/11/04/carroll-leads-milde-in-64th-district-cole-cruises-in-65th/|access-date=2025-11-06|website=Potomac Local News|language=en-US}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Wanasiasa wa Marekani]] ia5be1t8rkyzvy4j3lu0pyp7xrvjhww 1581259 1581205 2026-07-23T11:56:04Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 4 template(s) replaced. 1581259 wikitext text/x-wiki '''Stacey Carroll''' ni [[mwanasiasa]] kutoka [[Marekani]] aliyechaguliwa kuwa mwanachama wa Baraza la Wajumbe la Virginia mwaka [[2025]].<ref>{{Rejea tovuti|last=staff|first=F. F. P.|date=2025-03-14|title=Stacey Carroll enters race against Paul Milde for Virginia's 64th House District|url=https://www.fredericksburgfreepress.com/2025/03/14/stacey-carroll-takes-on-paul-milde-for-virginias-64th-house-district/|access-date=2025-11-06|website=Fredericksburg Free Press|language=en-US}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Stacey Carroll|url=https://ballotpedia.org/Stacey_Carroll|access-date=2025-11-06|website=Ballotpedia|language=en}}</ref> Akiwa mwanachama wa [[Chama cha Kidemokrasia cha Marekani|Chama cha Kidemokrasia]], alimshinda Paul Milde, aliyekuwa mwakilishi wa chama cha Republican. Carroll ni afisa asiye na tume katika Jeshi la Kitaifa (National Guard) mwenye miaka 19 ya utumishi. Pia ni mhasibu wa umma aliyeidhinishwa (Certified Public Accountant - CPA).<ref>{{Rejea tovuti|date=2025-09-03|title=Meet the candidate: Stacey Carroll|url=https://virginiaindependentnews.com/elections/2025-house-delegates-district-64-stacey-carroll-paul-milde/|access-date=2025-11-06|website=The Virginia Independent|language=en-US}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|last=Kiser|first=Uriah|date=2025-11-05|title=Carroll Unseats Milde in 64th District; Democrats Extend Gains in Stafford County|url=https://www.potomaclocal.com/2025/11/04/carroll-leads-milde-in-64th-district-cole-cruises-in-65th/|access-date=2025-11-06|website=Potomac Local News|language=en-US}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Wanasiasa wa Marekani]] 8j9bnaiglmgwhlaxv60ogkd1xxs543z Caroline Xavier 0 242537 1581208 2026-07-23T08:40:38Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Caroline Xavier'''<ref name=":1">{{Cite web|last=blackottawa|date=2023-07-01|title=Dave Tulloch: Profile - Caroline Xavier, Deputy Minister|url=https://blackottawascene.com/dave-tulloch-profile-caroline-xavier-deputy-minister/|access-date=2024-05-26|website=Black Ottawa Scene|language=en-US}}</ref> ni Mkuu wa Taasisi ya Usalama wa Mawasiliano ya Kanada (CSE) tangu [[Agosti]] [[2022]]. Pia ni binti wa wahamiaji kutoka [[Haiti]] ambao walihamia [[Kanada]...' 1581208 wikitext text/x-wiki '''Caroline Xavier'''<ref name=":1">{{Cite web|last=blackottawa|date=2023-07-01|title=Dave Tulloch: Profile - Caroline Xavier, Deputy Minister|url=https://blackottawascene.com/dave-tulloch-profile-caroline-xavier-deputy-minister/|access-date=2024-05-26|website=Black Ottawa Scene|language=en-US}}</ref> ni Mkuu wa Taasisi ya Usalama wa Mawasiliano ya Kanada (CSE) tangu [[Agosti]] [[2022]]. Pia ni binti wa wahamiaji kutoka [[Haiti]] ambao walihamia [[Kanada]] kwa ajili ya masomo na baadaye wakaweka makazi yao nchini humo. Xavier alihitimu katika Chuo Kikuu cha Ottawa akiwa na shahada ya Utawala, na baadaye akapata shahada ya uzamili kutoka Chuo Kikuu cha Dalhousie huko [[Nova Scotia]]. Amehudumu kama mtumishi wa umma kwa zaidi ya miaka 30, akifanya kazi katika taasisi mbalimbali za serikali ya Kanada, zikiwemo Industry Canada, Canada Revenue Agency, na Canada Border Services Agency.<ref name=":0">{{Cite web|last=Canada|first=Communications Security Establishment|date=2022-08-31|title=Caroline Xavier|url=https://www.cse-cst.gc.ca/en/corporate-information/caroline-xavier|access-date=2024-05-26|website=Communications Security Establishment Canada|language=en}}</ref> Mwaka [[2017]], aliteuliwa kuwa Katibu Msaidizi wa Baraza la Mawaziri anayehusika na Usalama na Ujasusi katika Ofisi ya Baraza la Faragha. Mnamo Februari [[2020]], aliteuliwa kuwa Naibu Waziri Msaidizi wa Uhamiaji, Wakimbizi na Uraia wa Serikali ya Kanada.<ref>{{Cite web|last=Canada|first=Immigration, Refugees and Citizenship|date=February 11, 2020|title=Associate Deputy Minister of Immigration, Refugees and Citizenship Canada, Caroline Xavier – Canada.ca|url=https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/corporate/deputy-ministers/associate-deputy-minister.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715162235/https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/corporate/deputy-ministers/associate-deputy-minister.html|archive-date=July 15, 2018|access-date=May 14, 2020|website=www.canada.ca|language=en}}</ref> Tarehe [[31 Agosti]] [[2022]], aliteuliwa kuwa Mkuu wa Taasisi ya Usalama wa Mawasiliano ya Kanada.<ref>{{Cite web|date=July 8, 2022|title=The Prime Minister announces changes in the senior ranks of the Public Service|url=https://www.pm.gc.ca/en/news/news-releases/2022/07/08/prime-minister-announces-changes-senior-ranks-public-service|access-date=2024-05-26|website=Prime Minister of Canada|language=en}}</ref> Mwaka [[2023]], alitambuliwa na Shifter kama mmoja wa wanawake Weusi bora nchini Kanada.<ref>{{Cite web|last=Staff|first=SHIFTER|date=2023-03-07|title=Outstanding Black Women in Canada 2023 presented by SHIFTER|url=https://shiftermagazine.com/canada/outstanding-black-women-in-canada-2023|access-date=2024-05-26|website=SHIFTER Magazine|language=en-US}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii: Watu walio hai]] 64teuet058ti8hd4inxazba3t6ija4c Martha Jean Steinberg 0 242538 1581210 2026-07-23T08:48:20Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Martha Jean "Malkia" Steinberg''' ([[9 Septemba]] [[1930]] – [[29 Januari]] [[2000]]) alikuwa [[mtangazaji]] maarufu wa redio wa Kiafrika-Amerika na baadaye akawa mchungaji wa kanisa lake mwenyewe. Alizaliwa kwa jina la Martha Jean Jones huko [[Memphis, Tennessee]]. Kazi yake ya kwanza katika redio ilianza mwaka [[1954]] kwenye kituo cha WDIA cha Memphis baada ya kushinda shindano.<ref name=":0">{{Cite web|title=Steinberg, Martha Jean "The Queen"|url...' 1581210 wikitext text/x-wiki '''Martha Jean "Malkia" Steinberg''' ([[9 Septemba]] [[1930]] – [[29 Januari]] [[2000]]) alikuwa [[mtangazaji]] maarufu wa redio wa Kiafrika-Amerika na baadaye akawa mchungaji wa kanisa lake mwenyewe. Alizaliwa kwa jina la Martha Jean Jones huko [[Memphis, Tennessee]]. Kazi yake ya kwanza katika redio ilianza mwaka [[1954]] kwenye kituo cha WDIA cha Memphis baada ya kushinda shindano.<ref name=":0">{{Cite web|title=Steinberg, Martha Jean "The Queen"|url=https://detroithistorical.org/learn/encyclopedia-of-detroit/steinberg-martha-jean-queen|access-date=January 18, 2024|website=[[Detroit Historical Society]]}}</ref> Huko, alikuwa miongoni mwa wanawake wa kwanza nchini [[Marekani]] kufanya kazi kama waendeshaji wa muziki wa redio (disc jockey), akiwa na kipindi kilichochanganya muziki wa [[R&B]] na vipindi vya ushauri wa maisha ya nyumbani. Akiwa WDIA alipata jina la utani "Malkia". Mwaka [[1963]], alihamia [[Detroit, Michigan]], ambako alifanya kazi katika vituo vya WCHB na baadaye WJLB katika miaka ya [[1960]] na [[1970]]. Wakati wa ghasia za Detroit mwaka [[1967]], Steinberg alitumia kipindi chake cha redio kuwataka wasikilizaji watulie na kuacha vurugu, jambo lililodhaniwa kusaidia kupunguza hali kuwa mbaya zaidi.<ref>{{Cite book|title=Violence in the Model City: The Cavanagh Administration, Race Relations, and the Detroit Riot of 1967|last=Fine|first=Sidney|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1989|location=Ann Arbor|pages=184}}</ref> Katika miaka ya 1970, Steinberg aliwekwa wakfu kuwa mchungaji na akaanza kutumia kauli yake maarufu: "Mungu anakupenda na mimi nakupenda." Mwaka [[1980]], baada ya WJLB kubadilisha mfumo wake kutoka AM kwenda FM, kipindi chake kilifutwa. Mwaka [[1982]], alinunua kituo cha WMZK-AM na kukibadilisha kuwa WQBH, akilenga vipindi vya muziki wa injili. Aliendelea kuwa hewani kwenye kituo hicho hadi kifo chake.<ref>{{Cite web|title=Martha Jean Steinberg|url=http://www.michiganwomen.org/Inductee_PDFs%20New/Steinberg_Martha%20Jean.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227145849/http://www.michiganwomen.org/Inductee_PDFs%20New/Steinberg_Martha%20Jean.pdf|archive-date=December 27, 2018|access-date=January 18, 2024|website=[[Michigan Women's Hall of Fame]]}}</ref> Pia alionekana kama mtangazaji wa kipindi cha televisheni katika filamu Detroit 9000 ya mwaka [[1973]]. Mwaka [[2017]] aliingizwa katika Ukumbi wa Umaarufu wa Rhythm & Blues, na mwaka [[1998]] aliingizwa katika Ukumbi wa Umaarufu wa Wanawake wa Michigan. Steinberg alifariki mwaka 2000 na kuzikwa katika Makaburi ya Elmwood ya Detroit. Pia ameangaziwa katika kipindi cha Little America cha Apple TV. ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii: Waliozaliwa 1930]] [[Jamii: Waliofariki 2000]] tfos74x5aa6mu1lif097woo5rsuew4w 1581244 1581210 2026-07-23T10:28:05Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 3 template(s) replaced. 1581244 wikitext text/x-wiki '''Martha Jean "Malkia" Steinberg''' ([[9 Septemba]] [[1930]] – [[29 Januari]] [[2000]]) alikuwa [[mtangazaji]] maarufu wa redio wa Kiafrika-Amerika na baadaye akawa mchungaji wa kanisa lake mwenyewe. Alizaliwa kwa jina la Martha Jean Jones huko [[Memphis, Tennessee]]. Kazi yake ya kwanza katika redio ilianza mwaka [[1954]] kwenye kituo cha WDIA cha Memphis baada ya kushinda shindano.<ref name=":0">{{Rejea tovuti|title=Steinberg, Martha Jean "The Queen"|url=https://detroithistorical.org/learn/encyclopedia-of-detroit/steinberg-martha-jean-queen|access-date=January 18, 2024|website=[[Detroit Historical Society]]}}</ref> Huko, alikuwa miongoni mwa wanawake wa kwanza nchini [[Marekani]] kufanya kazi kama waendeshaji wa muziki wa redio (disc jockey), akiwa na kipindi kilichochanganya muziki wa [[R&B]] na vipindi vya ushauri wa maisha ya nyumbani. Akiwa WDIA alipata jina la utani "Malkia". Mwaka [[1963]], alihamia [[Detroit, Michigan]], ambako alifanya kazi katika vituo vya WCHB na baadaye WJLB katika miaka ya [[1960]] na [[1970]]. Wakati wa ghasia za Detroit mwaka [[1967]], Steinberg alitumia kipindi chake cha redio kuwataka wasikilizaji watulie na kuacha vurugu, jambo lililodhaniwa kusaidia kupunguza hali kuwa mbaya zaidi.<ref>{{Rejea kitabu|title=Violence in the Model City: The Cavanagh Administration, Race Relations, and the Detroit Riot of 1967|last=Fine|first=Sidney|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1989|location=Ann Arbor|pages=184}}</ref> Katika miaka ya 1970, Steinberg aliwekwa wakfu kuwa mchungaji na akaanza kutumia kauli yake maarufu: "Mungu anakupenda na mimi nakupenda." Mwaka [[1980]], baada ya WJLB kubadilisha mfumo wake kutoka AM kwenda FM, kipindi chake kilifutwa. Mwaka [[1982]], alinunua kituo cha WMZK-AM na kukibadilisha kuwa WQBH, akilenga vipindi vya muziki wa injili. Aliendelea kuwa hewani kwenye kituo hicho hadi kifo chake.<ref>{{Rejea tovuti|title=Martha Jean Steinberg|url=http://www.michiganwomen.org/Inductee_PDFs%20New/Steinberg_Martha%20Jean.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227145849/http://www.michiganwomen.org/Inductee_PDFs%20New/Steinberg_Martha%20Jean.pdf|archive-date=December 27, 2018|access-date=January 18, 2024|website=[[Michigan Women's Hall of Fame]]}}</ref> Pia alionekana kama mtangazaji wa kipindi cha televisheni katika filamu Detroit 9000 ya mwaka [[1973]]. Mwaka [[2017]] aliingizwa katika Ukumbi wa Umaarufu wa Rhythm & Blues, na mwaka [[1998]] aliingizwa katika Ukumbi wa Umaarufu wa Wanawake wa Michigan. Steinberg alifariki mwaka 2000 na kuzikwa katika Makaburi ya Elmwood ya Detroit. Pia ameangaziwa katika kipindi cha Little America cha Apple TV. ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii: Waliozaliwa 1930]] [[Jamii: Waliofariki 2000]] p9pcoldy7bbc75c06vq5p4dpu5mekh7 Riley Montana 0 242539 1581211 2026-07-23T08:53:10Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Riley Montana''' ('''Ebony Riley''') ni [[mwanamitindo]] wa mitindo kutoka [[Marekani]] na [[mwimbaji]]-[[mtunzi wa nyimbo]].<ref>{{Cite web|url=https://wwd.com/eye/other/model-call-riley-montana-7642542/|title=Model Call: Riley Montana|date=2014-04-15|publisher=WWD}}</ref> == Maisha ya awali == Montana alizaliwa huko [[Detroit, Michigan]], kwa jina la Ebony Riley. Pia aliishi [[Southfield, Michigan]]. Kabla ya kuanza kazi ya uanamitindo, alipata shaha...' 1581211 wikitext text/x-wiki '''Riley Montana''' ('''Ebony Riley''') ni [[mwanamitindo]] wa mitindo kutoka [[Marekani]] na [[mwimbaji]]-[[mtunzi wa nyimbo]].<ref>{{Cite web|url=https://wwd.com/eye/other/model-call-riley-montana-7642542/|title=Model Call: Riley Montana|date=2014-04-15|publisher=WWD}}</ref> == Maisha ya awali == Montana alizaliwa huko [[Detroit, Michigan]], kwa jina la Ebony Riley. Pia aliishi [[Southfield, Michigan]]. Kabla ya kuanza kazi ya uanamitindo, alipata shahada ya uuguzi na alifanya kazi katika maeneo mbalimbali, ikiwa ni pamoja na Sprint jijini [[Los Angeles]], [[California]].<ref>{{cite web|url=https://www.dazeddigital.com/fashion/article/21129/1/qas-with-rodartes-favourite-models|title=Q&As with Rodarte's favourite models|work=[[Dazed]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.anothermag.com/design-living/7452/riley-montana-on-life-in-detroit|title=Riley Montana on Life in Detroit|work=AnOther Magazine}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanamitindo}} [[Jamii: Wanamitindo wa Marekani]] [[Jamii: Watu walio hai]] tvjpw33rdidntspvhekwubo6lrhjnmj 1581252 1581211 2026-07-23T11:39:19Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1581252 wikitext text/x-wiki '''Riley Montana''' ('''Ebony Riley''') ni [[mwanamitindo]] wa mitindo kutoka [[Marekani]] na [[mwimbaji]]-[[mtunzi wa nyimbo]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://wwd.com/eye/other/model-call-riley-montana-7642542/|title=Model Call: Riley Montana|date=2014-04-15|publisher=WWD}}</ref> == Maisha ya awali == Montana alizaliwa huko [[Detroit, Michigan]], kwa jina la Ebony Riley. Pia aliishi [[Southfield, Michigan]]. Kabla ya kuanza kazi ya uanamitindo, alipata shahada ya uuguzi na alifanya kazi katika maeneo mbalimbali, ikiwa ni pamoja na Sprint jijini [[Los Angeles]], [[California]].<ref>{{cite web|url=https://www.dazeddigital.com/fashion/article/21129/1/qas-with-rodartes-favourite-models|title=Q&As with Rodarte's favourite models|work=[[Dazed]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.anothermag.com/design-living/7452/riley-montana-on-life-in-detroit|title=Riley Montana on Life in Detroit|work=AnOther Magazine}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanamitindo}} [[Jamii: Wanamitindo wa Marekani]] [[Jamii: Watu walio hai]] sdi09pgm3tnw5ua1k5k2itpntwz138w Ella Mae Irby 0 242540 1581212 2026-07-23T08:53:25Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581212 wikitext text/x-wiki '''Ella''' '''Mae''' '''Irby''' (1923–2001) alikuwa [[msanii]] wa [[Marekani]]. Anahusishwa na kikundi cha ushonaji wa viraka cha Gee's Bend, pamoja na mama yake, Delia Bennett, na binti yake Linda Diane Bennett.[1][2][3][4] Kazi zake zimeonyeshwa katika Jumba la Makumbusho la Sanaa la Houston (Museum of Fine Arts, Houston).<ref>{{Cite web|title=Ella Mae Irby {{!}} Souls Grown Deep|url=https://www.soulsgrowndeep.org/artist/ella-mae-irby|work=www.soulsgrowndeep.org|accessdate=2026-07-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=o57mBjxyVHEC|title=Gee's Bend: The Women and Their Quilts|last=Beardsley|first=John|date=2002|publisher=Tinwood Books|isbn=978-0-9719104-0-9|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1923]] [[Jamii:Waliofariki 2001]] [[Jamii:Wasanii wa Marekani]] qoimj2nwdi6kh040snocdr9k90m4q92 DeVerne Lee Calloway 0 242541 1581213 2026-07-23T09:00:48Z Don Malya 61486 kuanzisha makala 1581213 wikitext text/x-wiki '''DeVerne''' '''Lee''' '''Calloway''' (17 Juni 1916 – 23 Januari 1993) alikuwa [[Siasa|mwanasiasa]] wa [[Marekani]] aliyekuwa [[mwanamke]] wa kwanza mweusi kuhudumu katika bunge la jimbo la Missouri. Alihudumu kama mwakilishi wa jimbo la Missouri. Calloway alisoma katika Shule ya Msingi ya Seventh Day Adventist, Chuo cha LeMoyne huko Memphis, Chuo Kikuu cha Atlanta, Chuo Kikuu cha Northwestern, Taasisi ya Biashara ya Pioneer huko Philadelphia, na Pendle Hill, shule ya Quaker huko Wallingford, Pennsylvania. Aliolewa na Ernest A. Calloway, mratibu wa muda mrefu wa muungano wa wafanyakazi wa Teamster aliyefariki miaka mitatu kabla yake. Yeye na mumewe walichapisha gazeti la ''Citizen Crusader'' ambalo baadaye liliitwa ''New Citizen''. Gazeti hili liliripoti kuhusu siasa za watu weusi na haki za kiraia huko St. Louis.<ref>{{Citation|title=DeVerne Calloway obit|date=1993-01-29|url=https://www.newspapers.com/article/st-louis-post-dispatch-deverne-calloway/33468412/|work=St. Louis Post-Dispatch|pages=13|access-date=2026-07-23}}</ref><ref>{{Cite web|title=DeVerne Lee Calloway Award looking for nominations|url=https://themissouritimes.com/deverne-lee-calloway-award-looking-for-nominations/|work=The Missouri Times|date=2018-03-08|accessdate=2026-07-23|language=en-US|author=Press Release}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliozaliwa 1916]] [[Jamii:Waliofariki 1993]] [[Jamii:Wanasiasa wa Marekani]] o086574hnfw6vrxi1gky5trmmad7f5n Logan West 0 242542 1581216 2026-07-23T09:20:46Z Castro255 89781 kuanzisha makala 1581216 wikitext text/x-wiki '''Logan''' '''West''' (amezaliwa 20 Juni 1994) alikuwa mrembo wa [[Marekani]] aliyeshiriki na kushinda taji la Miss Connecticut Teen USA 2012, na baadaye kutawazwa kuwa Miss Teen USA 2012. West alikuwa mshiriki wa kwanza kutoka jimbo la Connecticut kushinda taji hilo.<ref>{{Cite web|title=Logan West Crowned Miss Teen USA|url=https://www.thehollywoodgossip.com/2012/07/logan-west-crowned-miss-teen-usa/|work=The Hollywood Gossip|date=2012-07-29|accessdate=2026-07-23|language=en-US|author=Kay Rhodes}}</ref><ref>{{Cite web|title=Photos Logan West crowned Miss Teen USA 2012 {{!}} Bahamas Local News|url=https://www.bahamaslocal.com/newsitem/52325/Photos_Logan_West_crowned_Miss_Teen_USA_2012.html|work=www.bahamaslocal.com|accessdate=2026-07-23}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanamitindo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1994]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamitindo wa Marekani]] 0mwztoom7hn0rt74yzm2kga3updu0tp 1581242 1581216 2026-07-23T10:16:13Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 2 template(s) replaced. 1581242 wikitext text/x-wiki '''Logan''' '''West''' (amezaliwa 20 Juni 1994) alikuwa mrembo wa [[Marekani]] aliyeshiriki na kushinda taji la Miss Connecticut Teen USA 2012, na baadaye kutawazwa kuwa Miss Teen USA 2012. West alikuwa mshiriki wa kwanza kutoka jimbo la Connecticut kushinda taji hilo.<ref>{{Rejea tovuti|title=Logan West Crowned Miss Teen USA|url=https://www.thehollywoodgossip.com/2012/07/logan-west-crowned-miss-teen-usa/|work=The Hollywood Gossip|date=2012-07-29|accessdate=2026-07-23|language=en-US|author=Kay Rhodes}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|title=Photos Logan West crowned Miss Teen USA 2012 {{!}} Bahamas Local News|url=https://www.bahamaslocal.com/newsitem/52325/Photos_Logan_West_crowned_Miss_Teen_USA_2012.html|work=www.bahamaslocal.com|accessdate=2026-07-23}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanamitindo}} [[Jamii:Waliozaliwa 1994]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamitindo wa Marekani]] 824754k0py0rbbq1sp7lp99kpyg9ah2 Democratic Union of Builders 0 242543 1581217 2026-07-23T09:21:29Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha ukurasa mpya 1581217 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party|party name=Democratic Union of Builders|colorcode={{color box|#009400|border=darkgray}} [[Green]]<br>{{color box|#FFD100|border=darkgray}} [[Yellow]]<br>{{color box|{{Party color|Democratic Union of Builders}}|border=darkgray}} [[Blue]]|mwanzishaji=Brice Oligui Nguema|slogan="Inclusivity, Development, Happiness"|country=Gabon|ilianzishwa=12 Machi 2025|website_address={{URL|udb.ga}}|party logo=Union démocratique des bâtisseurs.png}} '''Muungano wa Kidemokrasia wa Wajenzi''' (Democratic Union of Builders – RdB) ni chama cha [[siasa]] cha [[Gabon]] kilichoanzishwa na [[Rais]] Brice Oligui Nguema tarehe [[12]] [[Machi]] [[2025]] ili kuunga mkono ugombea wake katika uchaguzi wa urais wa [[mwaka]] 2025<ref>{{Cite web|title=Gabon votes for new president, 1st time since 2023 military coup|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/gabon-votes-for-new-president-1st-time-since-2023-military-coup/3535976|work=Anadolu|accessdate=2026-07-23|language=tr}}</ref>. Ingawa awali kilikuwa jukwaa la kisiasa la kumuunga mkono Oligui wakati wa [[uchaguzi]] na kilitarajiwa kuvunjwa baada ya uchaguzi, Oligui baadaye alitangaza kuwa RdB ingebadilishwa kuwa chama cha siasa. Uamuzi huo ulianza kutumika rasmi tarehe 23 Juni 2025<ref>{{Cite web|title=Gabon: Brice Oligui Nguema announces the creation of his own political party|url=https://www.financialafrik.com/en/2025/06/23/gabon-brice-oligui-nguema-announces-the-creation-of-his-own-political-party/|work=Financial Afrik|date=2025-06-23|accessdate=2026-07-23|language=en-US|author=The Editorial Staff}}</ref>. === '''Historia''' === ==== Kuanzishwa ==== Mnamo '''12 Machi 2025''', jijini '''[[Libreville]]''', Rais wa Mpito na mgombea wa urais '''Brice Oligui Nguema''' alitangaza kuanzishwa kwa jukwaa lake la kisiasa lililoitwa '''[[Muungano]] wa Wajenzi''' . Wiki moja kabla ya hapo, alipotangaza rasmi kugombea urais, alikuwa tayari ameashiria mpango wa kuanzisha jukwaa hilo la kisiasa. == Marejeo == [[Jamii:Vyama vya Kisiasa]] <references /> [[Jamii:Siasa ya Afrika]] [[Jamii:Siasa]] 69eswn6bt1nd2hogc5srsme6dz19eko 1581218 1581217 2026-07-23T09:22:49Z Kelvin kevoo 48194 1581218 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party|party name=Democratic Union of Builders|colorcode={{color box|#009400|border=darkgray}} [[Green]]<br>{{color box|#FFD100|border=darkgray}} [[Yellow]]<br>{{color box|{{Party color|Democratic Union of Builders}}|border=darkgray}} [[Blue]]|mwanzishaji=Brice Oligui Nguema|slogan="Inclusivity, Development, Happiness"|country=Gabon|ilianzishwa=12 Machi 2025|website_address={{URL|udb.ga}}|party logo=Union démocratique des bâtisseurs.png}} '''Muungano wa Kidemokrasia wa Wajenzi''' (Democratic Union of Builders – RdB) ni chama cha [[siasa]] cha [[Gabon]] kilichoanzishwa na [[Rais]] Brice Oligui Nguema tarehe [[12]] [[Machi]] [[2025]] ili kuunga mkono ugombea wake katika uchaguzi wa urais wa [[mwaka]] 2025<ref>{{Cite web|title=Gabon votes for new president, 1st time since 2023 military coup|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/gabon-votes-for-new-president-1st-time-since-2023-military-coup/3535976|work=Anadolu|accessdate=2026-07-23|language=tr}}</ref>. Ingawa awali kilikuwa jukwaa la kisiasa la kumuunga mkono Oligui wakati wa [[uchaguzi]] na kilitarajiwa kuvunjwa baada ya uchaguzi, Oligui baadaye alitangaza kuwa RdB ingebadilishwa kuwa chama cha siasa. Uamuzi huo ulianza kutumika rasmi tarehe 23 Juni 2025<ref>{{Cite web|title=Gabon: Brice Oligui Nguema announces the creation of his own political party|url=https://www.financialafrik.com/en/2025/06/23/gabon-brice-oligui-nguema-announces-the-creation-of-his-own-political-party/|work=Financial Afrik|date=2025-06-23|accessdate=2026-07-23|language=en-US|author=The Editorial Staff}}</ref>. === Historia === ==== Kuanzishwa ==== Mnamo '''12 Machi 2025''', jijini '''[[Libreville]]''', Rais wa Mpito na mgombea wa urais '''Brice Oligui Nguema''' alitangaza kuanzishwa kwa jukwaa lake la kisiasa lililoitwa '''[[Muungano]] wa Wajenzi''' . Wiki moja kabla ya hapo, alipotangaza rasmi kugombea urais, alikuwa tayari ameashiria mpango wa kuanzisha jukwaa hilo la kisiasa. == Marejeo == [[Jamii:Vyama vya Kisiasa]] <references /> [[Jamii:Siasa ya Afrika]] [[Jamii:Siasa]] jwgne4c2cjiyzln50zjlh9vx8492sev 1581221 1581218 2026-07-23T09:32:34Z Kelvin kevoo 48194 1581221 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party|party name=Democratic Union of Builders|colorcode={{color box|#009400|border=darkgray}} [[Green]]<br>{{color box|#FFD100|border=darkgray}} [[Yellow]]<br>{{color box|{{Party color|Democratic Union of Builders}}|border=darkgray}} [[Blue]]|mwanzishaji=Brice Oligui Nguema|slogan="Inclusivity, Development, Happiness"|country=Gabon|ilianzishwa=12 Machi 2025|website_address={{URL|udb.ga}}|party logo=Union démocratique des bâtisseurs.png}} '''Muungano wa Kidemokrasia wa Wajenzi''' (Democratic Union of Builders – RdB) ni chama cha [[siasa]] cha [[Gabon]] kilichoanzishwa na [[Rais]] Brice Oligui Nguema tarehe [[12]] [[Machi]] [[2025]] ili kuunga mkono ugombea wake katika uchaguzi wa urais wa [[mwaka]] 2025<ref>{{Cite web|title=Gabon votes for new president, 1st time since 2023 military coup|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/gabon-votes-for-new-president-1st-time-since-2023-military-coup/3535976|work=Anadolu|accessdate=2026-07-23|language=tr}}</ref>. Ingawa awali kilikuwa jukwaa la kisiasa la kumuunga mkono Oligui wakati wa [[uchaguzi]] na kilitarajiwa kuvunjwa baada ya uchaguzi, Oligui baadaye alitangaza kuwa RdB ingebadilishwa kuwa chama cha siasa. Uamuzi huo ulianza kutumika rasmi tarehe 23 Juni 2025<ref>{{Cite web|title=Gabon: Brice Oligui Nguema announces the creation of his own political party|url=https://www.financialafrik.com/en/2025/06/23/gabon-brice-oligui-nguema-announces-the-creation-of-his-own-political-party/|work=Financial Afrik|date=2025-06-23|accessdate=2026-07-23|language=en-US|author=The Editorial Staff}}</ref>. === Historia === ==== Kuanzishwa ==== Mnamo '''12 Machi 2025''', jijini '''[[Libreville]]''', Rais wa Mpito na mgombea wa urais '''Brice Oligui Nguema''' alitangaza kuanzishwa kwa jukwaa lake la kisiasa lililoitwa '''[[Muungano]] wa Wajenzi''' . Wiki moja kabla ya hapo, alipotangaza rasmi kugombea urais, alikuwa tayari ameashiria mpango wa kuanzisha jukwaa hilo la kisiasa. == Marejeo == [[Jamii:Vyama vya Kisiasa]] <references /> [[Jamii:Siasa ya Afrika]] [[Jamii:Siasa]] [[Jamii:Mbegu]] pfwwg1vcjba4atn5cfgsp3evbwg0mh2 1581222 1581221 2026-07-23T09:37:44Z Kelvin kevoo 48194 1581222 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party|party name=Democratic Union of Builders|colorcode={{color box|#009400|border=darkgray}} [[Green]]<br>{{color box|#FFD100|border=darkgray}} [[Yellow]]<br>{{color box|{{Party color|Democratic Union of Builders}}|border=darkgray}} [[Blue]]|mwanzishaji=Brice Oligui Nguema|slogan="Inclusivity, Development, Happiness"|country=Gabon|ilianzishwa=12 Machi 2025|website_address={{URL|udb.ga}}|party logo=Union démocratique des bâtisseurs.png}} '''Muungano wa Kidemokrasia wa Wajenzi''' (Democratic Union of Builders – RdB) ni chama cha [[siasa]] cha [[Gabon]] kilichoanzishwa na [[Rais]] Brice Oligui Nguema tarehe [[12]] [[Machi]] [[2025]] ili kuunga mkono ugombea wake katika uchaguzi wa urais wa [[mwaka]] 2025<ref>{{Cite web|title=Gabon votes for new president, 1st time since 2023 military coup|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/gabon-votes-for-new-president-1st-time-since-2023-military-coup/3535976|work=Anadolu|accessdate=2026-07-23|language=tr}}</ref>. Ingawa awali kilikuwa jukwaa la kisiasa la kumuunga mkono Oligui wakati wa [[uchaguzi]] na kilitarajiwa kuvunjwa baada ya uchaguzi, Oligui baadaye alitangaza kuwa RdB ingebadilishwa kuwa chama cha siasa. Uamuzi huo ulianza kutumika rasmi tarehe 23 Juni 2025<ref>{{Cite web|title=Gabon: Brice Oligui Nguema announces the creation of his own political party|url=https://www.financialafrik.com/en/2025/06/23/gabon-brice-oligui-nguema-announces-the-creation-of-his-own-political-party/|work=Financial Afrik|date=2025-06-23|accessdate=2026-07-23|language=en-US|author=The Editorial Staff}}</ref>. == Historia == ==== Kuanzishwa ==== Mnamo '''12 Machi 2025''', jijini '''[[Libreville]]''', Rais wa Mpito na mgombea wa urais '''Brice Oligui Nguema''' alitangaza kuanzishwa kwa jukwaa lake la kisiasa lililoitwa '''[[Muungano]] wa Wajenzi''' . Wiki moja kabla ya hapo, alipotangaza rasmi kugombea urais, alikuwa tayari ameashiria mpango wa kuanzisha jukwaa hilo la kisiasa. == Marejeo == [[Jamii:Vyama vya Kisiasa]] <references /> [[Jamii:Siasa ya Afrika]] [[Jamii:Siasa]] [[Jamii:Mbegu]] 25j109rpcfkh3v403g5cg4ca9i00z3d 1581223 1581222 2026-07-23T09:41:11Z Kelvin kevoo 48194 1581223 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party|party name=Democratic Union of Builders|colorcode={{color box|#009400|border=darkgray}} [[Green]]<br>{{color box|#FFD100|border=darkgray}} [[Yellow]]<br>{{color box|{{Party color|Democratic Union of Builders}}|border=darkgray}} [[Blue]]|mwanzishaji=Brice Oligui Nguema|slogan="Inclusivity, Development, Happiness"|country=Gabon|ilianzishwa=12 Machi 2025|website_address={{URL|udb.ga}}|party logo=Union démocratique des bâtisseurs.png}} '''Muungano wa Kidemokrasia wa Wajenzi''' (Democratic Union of Builders – RdB) ni chama cha [[siasa]] cha [[Gabon]] kilichoanzishwa na [[Rais]] Brice Oligui Nguema tarehe [[12]] [[Machi]] [[2025]] ili kuunga mkono ugombea wake katika uchaguzi wa urais wa [[mwaka]] 2025<ref>{{Cite web|title=Gabon votes for new president, 1st time since 2023 military coup|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/gabon-votes-for-new-president-1st-time-since-2023-military-coup/3535976|work=Anadolu|accessdate=2026-07-23|language=tr}}</ref>. Ingawa awali kilikuwa jukwaa la kisiasa la kumuunga mkono Oligui wakati wa [[uchaguzi]] na kilitarajiwa kuvunjwa baada ya uchaguzi, Oligui baadaye alitangaza kuwa RdB ingebadilishwa kuwa chama cha siasa. Uamuzi huo ulianza kutumika rasmi tarehe 23 Juni 2025<ref>{{Cite web|title=Gabon: Brice Oligui Nguema announces the creation of his own political party|url=https://www.financialafrik.com/en/2025/06/23/gabon-brice-oligui-nguema-announces-the-creation-of-his-own-political-party/|work=Financial Afrik|date=2025-06-23|accessdate=2026-07-23|language=en-US|author=The Editorial Staff}}</ref>. == Historia == ==== Kuanzishwa ==== Mnamo '''12 Machi 2025''', jijini '''[[Libreville]]''', Rais wa Mpito na mgombea wa urais '''Brice Oligui Nguema''' alitangaza kuanzishwa kwa jukwaa lake la kisiasa lililoitwa '''[[Muungano]] wa Wajenzi''' . Wiki moja kabla ya hapo, alipotangaza rasmi kugombea urais, alikuwa tayari ameashiria mpango wa kuanzisha jukwaa hilo la kisiasa. == Marejeo == <references /> [[Jamii:Mbegu]] [[Jamii:Vyama vya Kisiasa]] [[Jamii:Siasa ya Afrika]] [[Jamii:Siasa]] om6taza3zhv4b2fu0t7ytdzxtym0coq Vanessa Rubin 0 242544 1581219 2026-07-23T09:24:54Z Castro255 89781 kuanzisha makala 1581219 wikitext text/x-wiki '''Vanessa''' '''Rubin''' (amezaliwa 14 Machi 1957) ni mwimbaji wa jazz wa [[Marekani]].<ref>{{Cite web|title=Vanessa Rubin {{!}} Jazz Vocals – Biography, Albums & More {{!}} All About Jazz|url=https://www.allaboutjazz.com/musicians/vanessa-rubin|work=All About Jazz Musicians|date=2021-01-15|accessdate=2026-07-23|language=en|author=All About Jazz}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ten Artists: February 2019 – Vanessa Rubin {{!}} Bailey's Bundles|url=https://www.allaboutjazz.com/ten-artists-february-2019-vanessa-rubin/|work=All About Jazz|date=2019-02-04|accessdate=2026-07-23|language=en|author=All About Jazz}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Waliozaliwa 1957]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamuziki wa Marekani]] 2np9k8a6ohc4rkbj4suoa8cmhodjrju Majadiliano ya mtumiaji:Bobjeff001 3 242545 1581224 2026-07-23T09:48:16Z AmmarBot 81277 Karibu 1581224 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 23 Julai 2026 (UTC) 4syux9bxd07r9f1gmzzty4d9wnf5vi6 Majadiliano ya mtumiaji:Superraptor123 3 242546 1581225 2026-07-23T09:48:26Z AmmarBot 81277 Karibu 1581225 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 23 Julai 2026 (UTC) 4syux9bxd07r9f1gmzzty4d9wnf5vi6 Majadiliano ya mtumiaji:GTink911 3 242547 1581226 2026-07-23T09:48:36Z AmmarBot 81277 Karibu 1581226 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 23 Julai 2026 (UTC) 4syux9bxd07r9f1gmzzty4d9wnf5vi6 Majadiliano ya mtumiaji:Shakazurujr 3 242548 1581227 2026-07-23T09:48:46Z AmmarBot 81277 Karibu 1581227 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 23 Julai 2026 (UTC) 4syux9bxd07r9f1gmzzty4d9wnf5vi6 Majadiliano ya mtumiaji:Nirmaljk 3 242549 1581228 2026-07-23T09:48:56Z AmmarBot 81277 Karibu 1581228 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 23 Julai 2026 (UTC) 4syux9bxd07r9f1gmzzty4d9wnf5vi6 Majadiliano ya mtumiaji:Tc14Hd 3 242550 1581230 2026-07-23T09:49:06Z AmmarBot 81277 Karibu 1581230 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 23 Julai 2026 (UTC) tni7nmauklldtzck21y7t2h9vvkcfwg Majadiliano ya mtumiaji:Brugnargnar 3 242551 1581231 2026-07-23T09:49:17Z AmmarBot 81277 Karibu 1581231 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 23 Julai 2026 (UTC) tni7nmauklldtzck21y7t2h9vvkcfwg Majadiliano ya mtumiaji:Latifah John 3 242552 1581232 2026-07-23T09:49:26Z AmmarBot 81277 Karibu 1581232 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 23 Julai 2026 (UTC) tni7nmauklldtzck21y7t2h9vvkcfwg Majadiliano ya mtumiaji:Jrfoska 3 242553 1581233 2026-07-23T09:49:36Z AmmarBot 81277 Karibu 1581233 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 23 Julai 2026 (UTC) tni7nmauklldtzck21y7t2h9vvkcfwg Majadiliano ya mtumiaji:Muntadhwir313 3 242554 1581234 2026-07-23T09:49:46Z AmmarBot 81277 Karibu 1581234 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 23 Julai 2026 (UTC) tni7nmauklldtzck21y7t2h9vvkcfwg Majadiliano ya mtumiaji:Harutyunyan.M 3 242555 1581235 2026-07-23T09:49:56Z AmmarBot 81277 Karibu 1581235 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 23 Julai 2026 (UTC) tni7nmauklldtzck21y7t2h9vvkcfwg Majadiliano ya mtumiaji:Weatheredflag 3 242556 1581236 2026-07-23T09:50:06Z AmmarBot 81277 Karibu 1581236 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 23 Julai 2026 (UTC) 68076ull2c7543hxba9j2llabewi5fj Majadiliano ya mtumiaji:Mazijaka1 3 242557 1581237 2026-07-23T09:50:16Z AmmarBot 81277 Karibu 1581237 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 23 Julai 2026 (UTC) 68076ull2c7543hxba9j2llabewi5fj Majadiliano ya mtumiaji:Mwandiki77 3 242558 1581238 2026-07-23T09:50:26Z AmmarBot 81277 Karibu 1581238 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 23 Julai 2026 (UTC) 68076ull2c7543hxba9j2llabewi5fj Majadiliano ya mtumiaji:Maxwel195 3 242559 1581239 2026-07-23T09:50:36Z AmmarBot 81277 Karibu 1581239 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 23 Julai 2026 (UTC) 68076ull2c7543hxba9j2llabewi5fj Kelvin Benjamin 0 242560 1581245 2026-07-23T10:39:35Z Kelvin kevoo 48194 kuanzisha makala 1581245 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Kelvin Benjamin|picha=Kelvin benjamin 2014.jpg|tarehe ya kuzaliwa={{birth date and age|1991|2|5}}|urefu=6|utaifa=Marekani|elimu=[[Glades Central High School|Glades Central]] {{nowrap|(Belle Glade)}}|kazi yake=Mwanamichezo}} '''Kelvin Benjamin''' (aliyezaliwa '''[[5]] [[Februari 2025|Februari]] [[1991]]''') ni mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu wa kulipwa wa '''Marekani''' ambaye alicheza nafasi ya '''mpokeaji wa mipira''' katika ligi ya '''National Football League (NFL)'''. Alikuwa akichezea timu ya chuo kikuu ya '''Florida State Seminoles''' kabla ya kuchaguliwa na timu ya '''Carolina Panthers''' katika raundi ya kwanza ya '''rasimu ya NFL ya [[mwaka]] [[2014]]'''[[2014|.]] == Maisha ya awali == Alizaliwa na kukulia katika mji wa '''Belle Glade, [[Florida]]''', nchini [[Marekani]]. '''Kelvin Benjamin''' alizaliwa na mama mwenye asili ya Marekani na baba mwenye asili ya [[Jamaica]], ambaye alifukuzwa nchini Marekani na kurudishwa '''Jamaica''' wakati Benjamin akiwa bado mdogo sana<ref>{{Citation|last=Fairburn|first=Matthew|title=Kelvin Benjamin has escaped—but not forgotten—Muck City|date=2018-06-21|url=https://www.nytimes.com/athletic/401290/2018/06/21/kelvin-benjamin-muck-city-buffalo-bills/|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=2026-07-23}}</ref>. == Maisha ya chuo kikuu == Baada ya kukaa mwaka '''[[2011]]''' bila kucheza rasmi , '''Benjamin''' alicheza katika michezo yote '''[[14]]''' mwaka '''[[2012]]''', ambapo alifanikiwa kupata '''mapokezi [[30]] ya mipira''' kwa jumla ya yadi '''[[495]]''' na kufunga magoli ya kugusa manne<ref>{{Cite web|title=Kelvin Benjamin College Gamelog|url=https://www.sports-reference.com/cfb/players/kelvin-benjamin-1/gamelog/2012|work=College Football at Sports-Reference.com|accessdate=2026-07-23|language=en}}</ref>. Akiwa [[mwanafunzi]] wa mwaka wa pili mwaka '''[[2013]]''', alifanya vizuri zaidi kwa kupata '''mapokezi 54''' kwa jumla ya yadi '''1,011''' na kufunga '''[[15]]'''. == Marejeo == [[Jamii:Mbegu]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanamichezo]] [[Jamii:Wanamichezo wa Marekani]] [[Jamii:Watu wa Marekani]] t574b4genosnnjp57dwehavfkk91exv Mana Abdi 0 242561 1581246 2026-07-23T11:17:13Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Mana Hared Abdi''' ni [[mwanasiasa]] wa Somalia-Amerika na mwanachama wa Baraza la Wawakilishi la [[Maine]], akiwakilisha Wilaya ya 95 huko Lewiston.<ref>https://www.sunjournal.com/2026/01/14/lewiston-legislator-chamber-director-announce-bids-for-state-senate-seat/</ref> Alizaliwa nchini [[Kenya]] na ni mtoto wa mwisho katika familia ya Kisomali yenye watoto wanane. Abdi aliwasili Marekani akiwa mkimbizi akiwa na umri wa miaka 11, ambapo familia yake i...' 1581246 wikitext text/x-wiki '''Mana Hared Abdi''' ni [[mwanasiasa]] wa Somalia-Amerika na mwanachama wa Baraza la Wawakilishi la [[Maine]], akiwakilisha Wilaya ya 95 huko Lewiston.<ref>https://www.sunjournal.com/2026/01/14/lewiston-legislator-chamber-director-announce-bids-for-state-senate-seat/</ref> Alizaliwa nchini [[Kenya]] na ni mtoto wa mwisho katika familia ya Kisomali yenye watoto wanane. Abdi aliwasili Marekani akiwa mkimbizi akiwa na umri wa miaka 11, ambapo familia yake iliishi kwanza huko [[Kansas]]. Mwaka [[2009]], akiwa na umri wa miaka 13, alihamia Lewiston.<ref name="Steve">{{cite news|last1=Mistler|first1=Steve|title=Mana Abdi is running unopposed for Maine House after Republican opponent unexpectedly withdraws|url=https://www.mainepublic.org/politics/2022-09-09/mana-abdi-is-running-unopposed-for-maine-house-after-republican-opponent-unexpectedly-withdraws|access-date=9 November 2022|publisher=Maine Public|date=September 9, 2022}}</ref><ref name="Collins">{{cite news|last1=Collins|first1=Steve|title=Lewiston's Mana Abdi to be first Somali-American lawmaker in Maine|url=https://www.sunjournal.com/2022/11/08/lewistons-mana-abdi-to-be-first-somali-american-lawmaker-in-maine/|access-date=9 November 2022|publisher=Sun Journal|date=November 8, 2022}}</ref> Alihitimu kutoka Shule ya Upili ya Lewiston mwaka [[2014]] kabla ya kupata shahada ya kwanza katika Sayansi ya Siasa na Masomo ya Kimataifa kutoka Chuo Kikuu cha Maine huko Farmington mwaka [[2018]]. Awali alifanya kazi katika Ofisi ya Elimu ya Tamaduni Mbalimbali katika Chuo cha Bates.<ref name="maine">{{cite web|url=https://www1.maine.gov/legis/housedems//abdi/index.html|title=Representative Mana Abdi|publisher=maine.gov|access-date=December 15, 2023}}</ref> Abdi ni mjumbe wa Kamati ya Haki ya Jinai na Usalama wa Umma ya Bunge la Maine.<ref name="Burns">{{cite news|last1=Burns|first1=Christopher|title=Mana Abdi becomes 1st Somali-American elected to Maine Legislature|url=https://www.bangordailynews.com/2022/11/08/politics/mana-abdi-election/|access-date=9 November 2022|publisher=Bangor Daily News|date=November 8, 2022}}</ref> Mwaka [[2026]], alitangaza kugombea nafasi ya Seneti wa Maine katika Wilaya ya 21 baada ya Seneta Peggy Rotundo kutangaza kustaafu.<ref>https://legislature.maine.gov/house/house/MemberProfiles/Details/1492#committees</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Wanasiasa wa Marekani]] rba5h2yai7dqicbx9bz5s8qmw317pv5 Guerline Jozef 0 242562 1581247 2026-07-23T11:20:44Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Guerline Jozef''' ni [[mwanaharakati]] mwenye asili ya [[Haiti]] na [[Marekani]]. Pia ni mwanzilishi mwenza na mkurugenzi mtendaji wa shirika lisilo la faida Haitian Bridge Alliance, linalojihusisha na masuala yanayohusu jamii ya Haiti na wahamiaji.<ref name="politico">{{Cite web|title=Meet the 40 most influential people on race and politics — Recast Power List|url=https://www.politico.com/interactives/2022/influential-people-on-race-and-politics-list...' 1581247 wikitext text/x-wiki '''Guerline Jozef''' ni [[mwanaharakati]] mwenye asili ya [[Haiti]] na [[Marekani]]. Pia ni mwanzilishi mwenza na mkurugenzi mtendaji wa shirika lisilo la faida Haitian Bridge Alliance, linalojihusisha na masuala yanayohusu jamii ya Haiti na wahamiaji.<ref name="politico">{{Cite web|title=Meet the 40 most influential people on race and politics — Recast Power List|url=https://www.politico.com/interactives/2022/influential-people-on-race-and-politics-list/|access-date=2025-01-31|website=politico.com|language=en}}</ref><ref name="bbc.co.uk">{{Cite web|title=BBC 100 Women 2024: Who is on the list this year? - BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-4f79d09b-655a-42f8-82b4-9b2ecebab611|access-date=2025-01-31|website=News|language=en-GB}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Wanawake wa Marekani]] [[Jamii: Wanasiasa wa Marekani]] 01p8k664tpmr2wb4c8h2meffvhey1au Telisha Shaw 0 242563 1581248 2026-07-23T11:25:30Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Faili:Telisha Shaw.jpg|thumb|Telisha Shaw]] '''Telisha Shaw''' (alizaliwa [[4 Oktoba]] [[1978]]) ni [[mwigizaji]], [[dansi]] na [[mwimbaji]] mstaafu kutoka [[Marekani]].<ref>Birthday and Credits taken from [https://web.archive.org/web/20070930161352/http://www.tv.com/telisha---shaw/person/384397/summary.html?q=&tag=search_results;title;1 TV.com]</ref> Anajulikana zaidi kwa kufanya maonyesho ya dansi na wasanii maarufu kama [[Janet Jackson]], Christina...' 1581248 wikitext text/x-wiki [[Faili:Telisha Shaw.jpg|thumb|Telisha Shaw]] '''Telisha Shaw''' (alizaliwa [[4 Oktoba]] [[1978]]) ni [[mwigizaji]], [[dansi]] na [[mwimbaji]] mstaafu kutoka [[Marekani]].<ref>Birthday and Credits taken from [https://web.archive.org/web/20070930161352/http://www.tv.com/telisha---shaw/person/384397/summary.html?q=&tag=search_results;title;1 TV.com]</ref> Anajulikana zaidi kwa kufanya maonyesho ya dansi na wasanii maarufu kama [[Janet Jackson]], [[Christina Aguilera]] na Green Day. Pia amejulikana kwa majukumu yake katika vipindi vya [[televisheni]] kama Weeds na It's Always Sunny in Philadelphia. Shaw pia aliigiza katika filamu Dirty pamoja na Cuba Gooding Jr.. Mwaka [[2008]], aliigiza nafasi ya Felicia katika filamu ya Buena Vista Pictures, Step Up 2: The Streets, iliyotolewa mwezi [[Februari]] [[2008]].<ref>As stated in [http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3i78ed7fdd05f8f5f5d59ab1a45457a809 The ''Hollywood Reporter'']</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii: Waliozaliwa 1978]] [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Waigizaji wa Marekani]] l9aq7uirmcjvfp2ujzov9idejqy3xm0 Celestina Aladekoba 0 242564 1581249 2026-07-23T11:28:39Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Celestina Aladekoba''' ni [[msanii]] wa kurekodi, [[dansi]] na [[mwigizaji]] mwenye asili ya [[Nigeria]] na [[Marekani]]. Anajulikana zaidi kwa kuonekana katika video ya muziki ya Prince ya wimbo "Black Sweat", pamoja na kushiriki katika msimu wa awali wa kipindi cha uhalisia cha MTV kuhusu dansi, ''DanceLife''.<ref name="Profile">{{cite web|title=Biography: Celestina|work=Dancelife: Meet the Cast (season one)|publisher=MTV|year=2006|url=http://www.mtv....' 1581249 wikitext text/x-wiki '''Celestina Aladekoba''' ni [[msanii]] wa kurekodi, [[dansi]] na [[mwigizaji]] mwenye asili ya [[Nigeria]] na [[Marekani]]. Anajulikana zaidi kwa kuonekana katika video ya muziki ya Prince ya wimbo "Black Sweat", pamoja na kushiriki katika msimu wa awali wa kipindi cha uhalisia cha MTV kuhusu dansi, ''DanceLife''.<ref name="Profile">{{cite web|title=Biography: Celestina|work=Dancelife: Meet the Cast (season one)|publisher=MTV|year=2006|url=http://www.mtv.com/ontv/dyn/dancelife/series.jhtml#/ontv/dyn/dancelife/cast_member/bio.jhtml?personalityId=8418|archive-url=https://web.archive.org/web/20061228115054/http://www.mtv.com/ontv/dyn/dancelife/series.jhtml#/ontv/dyn/dancelife/cast_member/bio.jhtml?personalityId=8418|url-status=dead|archive-date=December 28, 2006|format=flash|accessdate=2007-04-09}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Waimbaji wa Nigeria]] cppmaauhnjyhfxt815jy2vsa4sncdbd Kathryn Boyd 0 242565 1581250 2026-07-23T11:31:42Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kathryn Althea “Katie” Boyd''' ([[1897]]–[[1965]]) alikuwa [[mwigizaji]] kutoka [[Marekani]] aliyejulikana kwa kuigiza katika filamu kadhaa za waigizaji Weusi. Miongoni mwa filamu alizoshiriki ni ''The Flying Ace'' ya mwaka [[1926]], ambayo ni mojawapo ya filamu chache za aina hiyo zilizohifadhiwa hadi leo.<ref name="unionrev">{{cite web|title=A Glimpse at the Women of RHB|url=https://www.unionreview.org/articles/a-glimpse-at-the-women-of-rhb/|dat...' 1581250 wikitext text/x-wiki '''Kathryn Althea “Katie” Boyd''' ([[1897]]–[[1965]]) alikuwa [[mwigizaji]] kutoka [[Marekani]] aliyejulikana kwa kuigiza katika filamu kadhaa za waigizaji Weusi. Miongoni mwa filamu alizoshiriki ni ''The Flying Ace'' ya mwaka [[1926]], ambayo ni mojawapo ya filamu chache za aina hiyo zilizohifadhiwa hadi leo.<ref name="unionrev">{{cite web|title=A Glimpse at the Women of RHB|url=https://www.unionreview.org/articles/a-glimpse-at-the-women-of-rhb/|date=March 21, 2020|publisher=The Union Review}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-igiza-filamu}} [[Jamii: Waliozaliwa 1897]] [[Jamii: Waliofariki 1965]] [[Jamii: Waigizaji wa Marekani]] 7eu7jwr8jjqkgj4gzg38uq2btv4t8at Abigail Asante 0 242566 1581251 2026-07-23T11:36:47Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Faili:Abigail Asante.jpg|thumb|Abigail Asante]] '''Abigail Burland''' (alizaliwa [[11 Septemba]] [[1997]]), anayejulikana kitaalamu kama Abigail Asante, ni [[rapa]], mcheza dansi na mtu maarufu kwenye mitandao ya kijamii kutoka [[Uingereza]].<ref>{{Cite web|last=Rockson|first=Annie|date=2019-04-16|title=Abigail x Ivorian Doll Release Visuals for 'Spare Me'|url=https://amormagazine.co.uk/abigail-x-ivorian-doll-release-visuals-for-spare-me/|access-date=202...' 1581251 wikitext text/x-wiki [[Faili:Abigail Asante.jpg|thumb|Abigail Asante]] '''Abigail Burland''' (alizaliwa [[11 Septemba]] [[1997]]), anayejulikana kitaalamu kama Abigail Asante, ni [[rapa]], mcheza dansi na mtu maarufu kwenye mitandao ya kijamii kutoka [[Uingereza]].<ref>{{Cite web|last=Rockson|first=Annie|date=2019-04-16|title=Abigail x Ivorian Doll Release Visuals for 'Spare Me'|url=https://amormagazine.co.uk/abigail-x-ivorian-doll-release-visuals-for-spare-me/|access-date=2021-05-15|website=Amor Magazine|language=en-GB}}</ref> Alipata umaarufu kupitia video za densi alizokuwa akichapisha kwenye mtandao wa kijamii wa [[Instagram]], pamoja na video za muziki zilizorekodiwa katika maeneo ya umma.<ref>{{Cite web|last=Sotire|first=Timi|date=2021-02-09|title=Abigail Asante: Carving Out Her Own Space In The UK Drill Scene|url=https://www.reformthefunk.com/features/abigail-asante-carving-out-her-own-space-in-the-uk-drill-scene|url-status=live|access-date=2021-05-15|website=REFORM THE FUNK|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210215927/https://www.reformthefunk.com/features/abigail-asante-carving-out-her-own-space-in-the-uk-drill-scene|archive-date=2021-02-10}}</ref> Alianza kazi yake ya muziki kwa kushirikiana na Ivorian Doll, ambapo walitoa nyimbo chini ya jina Abigail × Ivorian Doll. Baadaye, Asante alianza kazi yake kama msanii wa kujitegemea na ametoa nyimbo zake mwenyewe, zikiwemo "Stupid", "Liar", na "Bad Gyal Bounce" aliyoshirikiana nayo na Brixx.<ref name=":0">{{Cite web|last=Martin|first=Felicity|date=2020-04-04|title=Premiere: Abigail Asante shares explosive debut single 'Stupid'|url=https://www.dummymag.com/new-music/premiere-abigail-asante-shares-explosive-debut-single-stupid/|url-status=live|access-date=2020-12-17|website=DummyMag|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126011017/https://www.dummymag.com/new-music/premiere-abigail-asante-shares-explosive-debut-single-stupid/|archive-date=2020-11-26}}</ref><ref>{{Cite web|last=Murray|first=Robin|date=2020-07-27|title=Abigail Asante's 'Liar' Is A Statement Of Empowerment|url=https://www.clashmusic.com/news/abigail-asantes-liar-is-a-statement-of-empowerment|url-status=live|access-date=2020-12-17|website=Clash Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802233202/https://www.clashmusic.com/news/abigail-asantes-liar-is-a-statement-of-empowerment|archive-date=2020-08-02}}</ref><ref>{{Cite web|last=Archibald-Powell|first=Naimah|date=2020-11-01|title=Brixx & Abigail Asante link up for "Bad Gyal Bounce"|url=https://grmdaily.com/brixx-abigail-asante-bad-gyal-bounce/|url-status=live|access-date=2020-12-17|website=GRM Daily|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129221300/https://grmdaily.com/brixx-abigail-asante-bad-gyal-bounce/|archive-date=2020-11-29}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} [[Jamii: Waliozaliwa 1997]] [[Jamii: Wanamuziki wa Uingereza]] [[Jamii: Watu walio hai]] ff42z80ehbfttnui7v3zl4kzehfd3i8 Kelly Caicedo 0 242567 1581253 2026-07-23T11:41:59Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Kelly Johana Caicedo Alegría''' (alizaliwa [[26 Novemba]] [[2002]]) ni [[mchezaji]] wa [[mpira wa miguu]] kutoka [[Colombia]] anayechukua nafasi ya [[beki wa kati]]. Anachezea klabu ya Cruzeiro EC inayoshiriki Brazil Série A1, na pia ni mchezaji wa timu ya taifa ya wanawake ya Colombia.<ref>{{Cite web|url=https://www.elespectador.com/deportes/seleccion-colombia/linda-y-kelly-la-historia-de-las-primas-caicedo-en-el-futbol-colombiano/|title=Linda y Kell...' 1581253 wikitext text/x-wiki '''Kelly Johana Caicedo Alegría''' (alizaliwa [[26 Novemba]] [[2002]]) ni [[mchezaji]] wa [[mpira wa miguu]] kutoka [[Colombia]] anayechukua nafasi ya [[beki wa kati]]. Anachezea klabu ya Cruzeiro EC inayoshiriki Brazil Série A1, na pia ni mchezaji wa timu ya taifa ya wanawake ya Colombia.<ref>{{Cite web|url=https://www.elespectador.com/deportes/seleccion-colombia/linda-y-kelly-la-historia-de-las-primas-caicedo-en-el-futbol-colombiano/|title=Linda y Kelly: la historia de las primas Caicedo en el fútbol colombiano|publisher=elespectador.com}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii: Waliozaliwa 2002]] [[Jamii: Watu walio hai]] 8rzmwrua6rx11c2jym13vid8yfq73rb Natalie Murdock 0 242568 1581255 2026-07-23T11:44:47Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Natalie S. Murdock''' ni [[mwanasiasa]] kutoka [[Marekani]] na mwanachama wa [[Chama cha Democrat|Chama cha Democratic]] anayehudumu katika Seneti ya [[North Carolina]]. Baada ya kuapishwa, alikua mwanamke wa kwanza Mweusi mwenye umri wa chini ya miaka 40 kuhudumu katika Seneti ya North Carolina.<ref>{{cite web|title=SENATOR NATALIE S. MURDOCK (DEM)|url=https://www.ncleg.gov/Members/Biography/S/422|website=ncleg.gov|access-date=January 14, 2021}}</ref>...' 1581255 wikitext text/x-wiki '''Natalie S. Murdock''' ni [[mwanasiasa]] kutoka [[Marekani]] na mwanachama wa [[Chama cha Democrat|Chama cha Democratic]] anayehudumu katika Seneti ya [[North Carolina]]. Baada ya kuapishwa, alikua mwanamke wa kwanza Mweusi mwenye umri wa chini ya miaka 40 kuhudumu katika Seneti ya North Carolina.<ref>{{cite web|title=SENATOR NATALIE S. MURDOCK (DEM)|url=https://www.ncleg.gov/Members/Biography/S/422|website=ncleg.gov|access-date=January 14, 2021}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Wanasiasa wa Marekani]] fa0l5kzuscn0v7513mesnp0jyrmjqws Lucille Campbell Green Randolph 0 242569 1581256 2026-07-23T11:49:30Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Lucille Campbell Green Randolph''' ([[15 Aprili]] [[1883]] – [[12 Aprili]] [[1963]])<ref name="Black Then">{{cite web|title=Lucille Campbell: Business Woman, Hair Stylist, and Wife of A. Philip Randolph|url=https://blackthen.com/lucille-campbell-business-woman-hair-stylist-and-wife-of-a-philip-randolph/|website=Black Then|access-date=February 18, 2019|date=September 19, 2018}}</ref> alikuwa mmoja wa wahitimu wa awali wa Chuo cha Urembo cha Lelia Beaut...' 1581256 wikitext text/x-wiki '''Lucille Campbell Green Randolph''' ([[15 Aprili]] [[1883]] – [[12 Aprili]] [[1963]])<ref name="Black Then">{{cite web|title=Lucille Campbell: Business Woman, Hair Stylist, and Wife of A. Philip Randolph|url=https://blackthen.com/lucille-campbell-business-woman-hair-stylist-and-wife-of-a-philip-randolph/|website=Black Then|access-date=February 18, 2019|date=September 19, 2018}}</ref> alikuwa mmoja wa wahitimu wa awali wa Chuo cha Urembo cha Lelia Beauty kilichoanzishwa na [[Madam C.J. Walker|Madam C. J. Walker]]. Baada ya kuhitimu, alifungua na kuendesha saluni ya urembo iliyofanikiwa jijini [[New York]]. Aliolewa na [[mwanaharakati]] wa haki za kiraia A. Philip Randolph, na alichangia kifedha uchapishaji wa gazeti lake, ''The Messenger''.<ref name="Neyland">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BknnVOVV5UQC&q=Lucille+Campbell+Green+Randolph&pg=PA62|title=A. Philip Randolph|last1=Neyland|first1=James|date=1994|publisher=Holloway House Publishing|isbn=9780870677779|page=62|language=en}}</ref><ref name="BlackPast">{{cite web|title=Lucille Campbell Green Randolph (1883–1963)|url=https://www.blackpast.org/african-american-history/randolph-lucille-campbell-green-1883-1963/|website=BlackPast|first=Misun|last=Bishop|access-date=February 18, 2019|date=June 11, 2017}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1883]] [[Jamii:Waliofariki 1963]] hw2o8xfc32bramgrbq3hyadfz06ungd Celeda 0 242570 1581258 2026-07-23T11:53:35Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Celeda''' (pia anajulikana kama '''Victoria Sharpe''', alizaliwa [[17 Novemba]] [[1970]])<ref>{{cite web|url=http://queermusicheritage.com/drag3.html|title=Drag Artist Discography|website=queermusicheritage.com}}</ref> ni [[mwimbaji]] wa [[muziki]] wa dansi kutoka [[Marekani]]. Alizaliwa [[Chicago, Illinois]]. Alianza kupata mafanikio kwenye chati ya U.S. Hot Dance Club Play mwishoni mwa miaka ya [[1990]]. Wimbo wake wa kwanza uliopata umaarufu ulikuwa...' 1581258 wikitext text/x-wiki '''Celeda''' (pia anajulikana kama '''Victoria Sharpe''', alizaliwa [[17 Novemba]] [[1970]])<ref>{{cite web|url=http://queermusicheritage.com/drag3.html|title=Drag Artist Discography|website=queermusicheritage.com}}</ref> ni [[mwimbaji]] wa [[muziki]] wa dansi kutoka [[Marekani]]. Alizaliwa [[Chicago, Illinois]]. Alianza kupata mafanikio kwenye chati ya U.S. Hot Dance Club Play mwishoni mwa miaka ya [[1990]]. Wimbo wake wa kwanza uliopata umaarufu ulikuwa "Music Is the Answer (Dancin' & Prancin')", aliourekodi kwa ushirikiano na DJ na mtayarishaji Danny Tenaglia. Wimbo huo ulifikia nafasi ya 15 kwenye chati ya Hot Dance Club Play mwaka [[1998]], na pia ulifika nafasi ya 36 kwenye Chati ya Singles ya [[Uingereza]] mwezi [[Septemba]] mwaka huo.<ref>{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/charts/greatest-top-dance-club-artists|title=Greatest of All Time Top Dance Club Artists : Page 1|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=}}</ref><ref name="British Hit Singles & Albums">{{cite book|title=British Hit Singles & Albums|last=Roberts|first=David|publisher=Guinness World Records Limited|year=2006|isbn=1-904994-10-5|edition=19th|location=London, UK|page=98}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii: Waliozaliwa 1970]] [[Jamii: Watu walio hai]] [[Jamii: Waimbaji wa Marekani]] bzqfuzbbg4bkd2abt8hrc7rx57mx7cy Ervin Cherry 0 242571 1581260 2026-07-23T11:57:00Z Ramadhani Mushi 61176 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Ervin Elroy Cherry''' (alizaliwa [[26 Machi]] [[1966]]) ni muuaji wa mfululizo kutoka [[Marekani]] aliyewaua wanawake watatu kwa kuwanyonga katika eneo la Kaskazini mwa [[Florida]] kati ya [[Novemba]] [[1993]] na [[Februari]] [[1994]]. Alihusishwa na mauaji hayo baada ya kukamatwa katika [[Jimbo la Gogrial|jimbo la Georgia]] kwa kosa la wizi wa magari. Baadaye alipatikana na hatia ya mauaji hayo na kuhukumiwa kifungo cha maisha jela.<ref>{{Cite web|date...' 1581260 wikitext text/x-wiki '''Ervin Elroy Cherry''' (alizaliwa [[26 Machi]] [[1966]]) ni muuaji wa mfululizo kutoka [[Marekani]] aliyewaua wanawake watatu kwa kuwanyonga katika eneo la Kaskazini mwa [[Florida]] kati ya [[Novemba]] [[1993]] na [[Februari]] [[1994]]. Alihusishwa na mauaji hayo baada ya kukamatwa katika [[Jimbo la Gogrial|jimbo la Georgia]] kwa kosa la wizi wa magari. Baadaye alipatikana na hatia ya mauaji hayo na kuhukumiwa kifungo cha maisha jela.<ref>{{Cite web|date=2010-05-10|title=Man serving life in prison indicted on third murder|url=https://historiccity.com/2010/staugustine/news/man-serving-life-in-prison-indicted-on-third-murder-3159|access-date=2021-12-21|website=HISTORIC CITY NEWS|language=en-US}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii: Waliozaliwa 1966]] paszqyo3pcp0ikpxnise292rpw3vryx