Wikipedia szlwiki https://szl.wikipedia.org/wiki/Przodni%C5%8F_zajta MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Szpecyjalna Dyskusyjo Używacz Dyskusyjo używacza Wikipedyjo Dyskusyjo Wikipedyjo Plik Dyskusyjo plika MediaWiki Dyskusyjo MediaWiki Muster Dyskusyjo mustra Půmoc Dyskusyjo půmocy Kategoryjo Dyskusyjo kategoryji TimedText TimedText talk Moduł Dyskusja modułu Wydarzenie Dyskusja wydarzenia 0 15480 385132 213594 2026-04-23T22:37:50Z Icodense 10859 Freidrich → Friedrich 385132 wikitext text/x-wiki [[Plik:Friedrich Wilhelm von Reden.jpg|thumb|250px|right|Friedrich Wilhelm von Reden]] [[Plik:Friedrich Wilhelm von Reden monument.jpg|thumb|right|250px|Dynkmal Redena ze [[Fana Polski|polskům fanům]] zarozki po pjyrszym pokozańu]] '''Friedrich Wilhelm von Reden''' (rodz. [[23 marca]] [[1752]] we [[Hameln]], um. [[3 lipca]] [[1815]] we [[Bukowjec (jelyńogůrski krys)|Bukowcu]]) – przedśymbjorca a polityker, uod [[1786]] mjoł titel [[hrabijo|hrabiji]], we srogij tajli spoczontkowoł ajnflus bergmůństwa na [[Ślůnsk]]u. == Bjografijo == Rodźůł śe we [[Hameln]] we familiji dworskigo urzyndńika, kery dźołoł tyż we bergmůństwje we gůrach [[Harz]]. Ksztołćůł śe uogůlńy na uńiwersytetach we [[Getynga|Gytyndze]] i [[Halle]], ńyskorzi bergmůńskigo fachu uczůł śe akademijach we [[Clausthal]] i [[Freiburg]]u. Wjela rozy uodwjydzoł [[Wjelgo Brytańijo]], kero bůła zuůnaczůno dynastycznům uńijům ze [[Pruske Krůlestwo|Prusůma]]. Ze podporům ůnkla, wybitnygo szpecjalisty uode bergmůństwa, barona [[Friedrich Anton von Heynitz|Friedricha Antona von Heynitza]] uostoł mińistrym uode bergmůństwa a hutńictwa. Ze nominacyji von Heynitza we 1779 uostoł mjanowany dyrechtůrym ślůnskigo Wyższygo Urzyndu Bergmůńskigo<ref>{{lang|pl}} ''Wyższy Urząd Górniczy''</ref>. Ńyskorzi uopracowoł plan sztalowańo przemysłu lo Ślůnska. Chćoł zbajstlowoć place na paliwo lo hutńictwa żelaza a kolorowych mytali, skuli tygo państwo Pruske mjoło śe uńyzależńić uode importu tygo, mocka używanych lo zbrojeńowyj produkcyji. Używany wuůnczas [[drzewny wůngel]] pobjyroł wjela drewna, skuli tygo napoczynto śe zastanowjać na kej dugo to stykńy. Krům tygo wůngel a koks dowoł lepsze wyroby hutńicze. Reden, podobńy kej kedyś [[Jorg Hohenzollern]] we [[XVI stoleće|XVI stoleću]], ńim zaczůn przistympować do swojich planůw, pjyrwy sprowadźůł na Ślůnsk nojlepszich fachowcůw ze przodńich uośrodkůw bergmůńskich we Ojropje, nojbarzi ze Wjelgij Brytańiji, kreju, kerym dowńi śe fascynowoł. Wroz ze fachowcůma przibůła na Ślůnsk nowoczesno techńika. We preludjům uprzemysłowjyńo bergmůństwa wůnglowygo nojwybitńyjszo rola uodergroł sprowadzůny ze [[Brabant]]u (teroźńi tajla [[Belgijo|Belgiji]]) [[żydy|żydowskigo pochodzyńo]] inżyńer [[Salomon Isaac]]. Skuli polecyńo Redena zuůnaczůł uůn geologiczne badańo na [[Gůrny Ślůnsk|Gůrnym Ślůnsku]] a uoddyknůł we 1790 sroge tajle wůngla wele wśi [[Łagjewńiki]] a [[Zobrze|Zobrza]]. Jedynym problemym lo Redena bůł brak kapitałůw. Cołki ćynżar inwestycyjny nowych [[gruba|grub]] poloz uod państwa pruskigo. Powstoły wuůnczas gruby państwowe, nowoczesne, kere podug Redena mjoły być mustrym lo prziszłych prywatych grub. Przodńimi uodbjorcůma wůngla ze państwowych grub mjoły być pjyrwy huta [[srebro|srebra]] a [[ołůw|ołowjo]] ''Friedrich'' we [[Strzibńica|Strzibńicy]] wele [[Tarnowske Gůry|Tarnowskich Gůr]], wuůnczůno we 1784. Ńyskorzi zaś dwje nowoczesne huty żelaza, uobje mjanowane Königshütte<ref>Śl. tłum. ''Krůlewske huty''</ref>, we placach nojlepszich lo państwowych wůnglowych grub, wuůnczůnych we 1791: gruby ''Königin Luise'' we [[Zobrze|Zobrzu]]<ref>Uod [[1945]] gruba ''Zabrze''</ref> a ''Prinz Karl von Hessen''<ref>We 1800 przemjanowano na ''König'', atoli mjana powojynne (teroźńe) to: ''Barbara-Wyzwolenie'' i ''Chorzów'', a po jich skuplowańu ''Barbara-Chorzów''</ref> wele wśi [[Łagjewńiki]]. Kole gruby ''Königin Luise'', pod [[Gliwice|Gliwicůma]] zuůnaczůno huta, we kerej [[10 paźdźerńika]] [[1796]] pjyrszy roz na wschůd uod [[Łaba|Łaby]] użyto koks lo wytopjyńo surůwki, zaś we lotach 1797-1802 wele gruby wuůnczas już ''König'' (po przemjanowańu gruby ''Königin Luise'') zuůnaczůno huta, wuůnczas jedno ze nojnowocześńyjszych we Ojropje, mjanowano - ''[[Krůlewsko Huta]]''. Lo rozwoju [[metalurgijo|metalurgiji]] von Reden tyż sprowadźůł fachowcůw ze [[Wjelgo Brytańijo|Wjelgij Brytańiji]]. Nojbarzi znůmym je [[John Baildon]], kery zbajstlowoł pjece we hutach we Gliwicach i Krůlewskij Huće. Zaprojektowoł tyż transzportowe cesty wodne. We 1802 po śmjyrći Heinitza kerowoł Departamyntym Bergmůństwa i Hutńictwa. Po pokanańu Prus bez [[Francyjo]] Reden uostoł we urzyndźe, beztuż co nojsamprzůd złożůł prziśynga [[Napoleůn Bonaparte|Napoleůnowi]]. Skuli tygo tyż po [[pokůj we Tylży|pokoju we Tylży]], we [[1807]] uostoł wyćepany ze roboty. Reszta żywoboćo spryndźůł na [[Dolny Ślůnsk|Dolnym Ślůnsku]], we [[Bukowjec (jelyńogůrski krys)|Bukowcu]] ([[mjymjecko godka|mjym]]. ''Buchwald''), kaj we [[1815]] umrził. Uod 1802 uorzyńůny bůł ze Friederikům Karolinům von Reden, krům tygo ńy mjoł bajtli. == Dynkmal we Chorzowje == We [[1852]], skiż 50-lećo pjyrszego wjelkego pjeca we [[Krůlewsko Huta|Krůlewskij Huće]] zbajstlowano Redenowi dynkmal, kerygo autorym bůł [[Theodor Erdmann Kalide]]. We 1939 uostoł uůn uszkodzůny, ńyskorzi po roku uůnygo uodbudowano, atoli po [[I śwjatowo wojna|II śwjatowyj wojńy]] po zajyńću [[Chorzůw|Chorzowa]] bez [[Polsko|Polokůw]] zaś wyćepano. [[6 wrześńa]] zbajstlowano na ringu we Chorzowje dynkmal, kerygo autorym bůł [[August Dyrda]]. Dokonoł uůn rekonstrukcyji pjyrszego dynkmala Teodora E. Kalide. Mjeśći śe sam szrajbka we [[polsko godka|polskij godce]], kero we tumaczyńo uoznoczo: {{cytat|Fryderyk Wilhelm hrabijo von Reden rodz. 23 marca 1752, um. 3 lipca 1815 Miłośńiki Mjasta Chorzůw po zburzyńach zbajstlowali wedle mustra starygo nowy dynkmal wjelkego czowjeka, kery stworził przemysł XVIII a XIX stolećo na Ślůnsku, docyńajůnc beztuż Fryderyka Wilhelma Hrabjego von Reden. Miłośniki Chorzowa – 6.9.2002 – Chorzůw.<ref>{{lang|pl}} Fryderyk Wilhelm hrabia von Reden ur. 23 marca 1752, zm. 3 lipca 1815 Miłośnicy Miasta Chorzów po zniszczeniach zrekonstruowali pomnik wielkiego człowieka, twórcy przemysłu XVIII i XIX wieku na Śląsku, oddając tym cześć Fryderykowi Wilhelmowi Hrabiemu von Reden. Miłośnicy Chorzowa – 6.9.2002 – Chorzów</ref>}} {{commonscat|Friedrich Wilhelm von Reden}} == Bibljografijo == * Piotr Greiner: ''Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu.'' z. 314-316 [[Glywicy]] {{Przipisy}} [[Kategoryjo:Ludźe zwjůnzane ze Ślůnskem]] [[Kategoryjo:Mjymcy (bjografije)]] [[Kategoryjo:Rodzyńi we 1752]] [[Kategoryjo:Umarći we 1815]] kr7moincnft31fjlqnte6eoc5ddeqke