Panama

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="szy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipitiya</sitename>
    <dbname>szywiki</dbname>
    <base>https://szy.wikipedia.org/wiki/saayaway_a_belih</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>case-sensitive</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="case-sensitive">myiti</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">sazumaay</namespace>
      <namespace key="0" case="case-sensitive" />
      <namespace key="1" case="case-sensitive">sasukamu</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">misaungayay</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">pisubelidan tu kamu ni misaungayay sapimatatengil</namespace>
      <namespace key="4" case="case-sensitive">Wikipitiya</namespace>
      <namespace key="5" case="case-sensitive">Wikipitiya sasukamu</namespace>
      <namespace key="6" case="case-sensitive">tangan</namespace>
      <namespace key="7" case="case-sensitive">pisubelidan tu kamu tu tangan sapimatatengil</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MyitiWyici</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">matatengil tu MyitiWyici</namespace>
      <namespace key="10" case="case-sensitive">taazihan mitudung</namespace>
      <namespace key="11" case="case-sensitive">pisubelidan tu kamu i taazihan mitudung sapimatatengil</namespace>
      <namespace key="12" case="case-sensitive">buhci tu kamu</namespace>
      <namespace key="13" case="case-sensitive">matatengil tu buhci tu kamu</namespace>
      <namespace key="14" case="case-sensitive">kakuniza</namespace>
      <namespace key="15" case="case-sensitive">sacacayen kakuniza tu pisubelidan tu kamu sapimatatengil</namespace>
      <namespace key="710" case="case-sensitive">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="case-sensitive">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="case-sensitive">bacu-saupu</namespace>
      <namespace key="829" case="case-sensitive">pisubelidan tu kamu i bacu-saupu sapimatatengil</namespace>
      <namespace key="1728" case="case-sensitive">活動</namespace>
      <namespace key="1729" case="case-sensitive">活動討論</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Panama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4304</id>
    <revision>
      <id>141807</id>
      <parentid>141806</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T21:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Habayiing</username>
        <id>1116</id>
      </contributor>
      <comment>/* tabakiay a tapang nu kanatal (元首) */</comment>
      <origin>141807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11495" sha1="8h2z9mg2zzrie3ovq8kx1gpnqg8evhj" xml:space="preserve">[[tangan:Flag of Panama.svg|thumb|u hata nu '''Panama (巴拿馬)'''|alt=Flag of Panama.svg]]

'''Panama (巴拿馬)'''

u '''Panama (巴拿馬)''' sa i labu nu nuteban atu nutimulan nu Amilikan, itiza i 9 00 N, 80 00 W

u ahebal nu [[lala']] mapulung sa izaw ku 75,420 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;. 

u ahebal nu lala'ay sa izaw ku 74,340 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;, u ahebal nu nanumay sa izaw ku 1,080 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;. 

hamin nu tademaw sa 3,705,246.

kakalukan umah sa 30.50%, kilakilangan umah sa 43.60%, zumaay henay umah sa 25.90%. 

=='''tapang tusu nu kanatal (首都)''' ==
u tapang tusu nu kanatal sa u Panama City.

== '''kakinginan nu kanatal demiad (國家紀念日)''' ==
kakinging nu kanatal demiad sa 3 bulad 11 demiad.

== '''tabakiay a tapang nu kanatal (元首)''' ==
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci [[Laurentino Cortizo]] (Lawluntinuw．Keeltisuw [[:zh:勞倫蒂諾·科爾蒂索|勞倫蒂諾·科爾蒂索]]), 1953 a mihca 1 a bulad 30 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Panama (巴拿馬) ayza, micakat a demiad sa i 2019 a mihca 7 bulad 1 demiad.

== '''kakitidaan (地理)''' ==
[[tangan:Panama Skyline.jpg|縮圖|tukay nu Pa-na-ma  巴拿馬城]]
Panama (巴拿馬) itidai i Cun-mae-cuo (中美洲), walian nu dadipasan a Ciya-le-pi-hay (加勒比海) a bayu, nutipan a Tay-pin-yang (太平洋), amisan u [[Costa Riga]] (哥斯大黎加), timulan u [[Columbia]] (哥倫比亞). malalitin tu Pay-mae-cuo (北美洲) atu Nan-mae-cuo (南美洲) a [[lala']].kanatal nu labu a [[aadupen]] sayadahay nu cacana a [[aadupen]] u Cun-mye-cuo (中美洲) a kanatal nu saydahay a aadupan, sisa u sayadahay nu Pey-mea-cuo (北美洲) atu Nan-mea-cuo (南美洲) nu aadupen a sala[[lingatu]]wan. labu nu kanatal idaw ku Panama yunhen (巴拿馬運河).

巴拿馬位於中美洲，它的東岸是加勒比海，西岸是太平洋，北臨哥斯大黎加，南臨哥倫比亞。它是連接北美洲和南美洲的地峽。其境內的野生動物多樣性是所有中美洲國家中最高的，並且也是很多北美洲及南美洲野生動物品種的發源地。境內擁有巴拿馬運河。

== '''likisi nu Panama atu debungan nu Amilika ku Panama (巴拿馬歷史和美國入侵巴拿馬)''' ==
cacay a malebut lima a lasubu idaw ku cacay (1501) a mihcaan, Panama (巴拿馬) mala [[Spain]] (西班牙) kanatal a kalimadan nu [[lala']], u Sen-kelan-nada (新格蘭納達) nu sakakaay a kakitidaan.itini i cacay a malebut enem a lasubu siwa a bataan idaw ku walu (1698) a mihcaan , Scotland wan-kuo (蘇格蘭王國) idaw ku nabalucuan mangalay mialaw tu Panama (巴拿馬), Scotland (蘇格蘭) a [[hitay]] saka kunatusa’ milisapen midebung tu [[kakitidaan]] nu Panama (巴拿馬), tada’[[adidi']] tu ku [[tademaw]], amelik hiyaen nu [[Spain]] (西班牙) tademaw miliyud [[mademec]].cacay a malebut walu a lasubu tusa a bataan idaw ku cacay (1821) a mihcaan,  Panama (巴拿馬) misitekad, mi[[cumud]] i Simun.poliwa (西蒙.玻利瓦) [[patideng]] tu tabakiya a [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung nu kanatal.cacay a malebut walu a lasubu tulu a bataan (1830) a mihcaan, [[tabakiay]] a [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung a [[kanatal]] masasuad, Panama (巴拿馬) mala [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung nu kanatal a niyaduan.cacay a malebut walu a lasubu walu a bataan (1880) a mihcaan, Fakuo (法國) a tademaw ci Pye-tinan.de.lai-say-pu (斐迪.德.雷賽布) ma[[lingatu]] mikaykun palalitin tu Tasiyung (大西洋) atu Tay-pin-yung (太平洋)  a Panama (巴拿馬運河).Amilika (美國) nu Cungtun ci Siawdu.luosefu (西奧多.羅斯福) mangalay mi[[taneng]] miyala’tu tina yunghean&lt;sup&gt;.&lt;/sup&gt;

1501年，巴拿馬淪為西班牙帝國殖民地，屬新格蘭納達總督區。在1698年，蘇格蘭王國企圖殖民巴拿馬，蘇格蘭軍隊於第二次行動中終於登陸了巴拿馬，由於人數太少，很快就被西班牙人包圍擊退。1821年，巴拿馬獨立，加入西蒙·玻利瓦建立的大哥倫比亞共和國。1830年，大哥倫比亞共和國分裂，巴拿馬成為哥倫比亞共和國的一個省。1880年，法國人斐迪南·德·雷賽布開始動工開鑿連接大西洋和太平洋的巴拿馬運河。美國總統西奧多·羅斯福試圖接管這條運河。1903年美國在擊敗英、法後與哥倫比亞政府簽定由美修建和租借運河的條約，哥議會拒絕批准。

cacay a malebut siwa a lasubu idaw ku tulu (1903) a mihcaan sabaw tu cacay a bulad tulu a demiad, Ailika (美國) a [[hitay]] itini i Panama (巴拿馬) midebung, mibangbang tu Panama (巴拿馬) papi[[liyas]] tu [[Columbia]] (哥倫比亞), patideng tu Panama kunhekuo (巴拿馬共和國).nuy’daan a mihcaan tu sabaw tu caay a bulad atu sabaw tu walu a demiad, Amilika (美國) &quot;Panama (巴拿馬)  sawac masasulit tu cudad (panama yunhe a sasulitan巴拿馬運河條約), Amilika (美國) makaala tu (sakatenes micukaymas, midebung atu mipenec tu Panama (巴拿馬) a sawac) a kawaw, kilul sa mimedmed tu sawac a niyadu' a sincen, sefa, cinpia aty caicen, kiya sawac malu tatengau tunu (kanatal nu kanatal).Amilika namakayda i cacay a malebut siwa a lasubu idaw ku sepat (1904) a mihcaan mibabeli malingatu mikakun tu sawac, itin i cacay a malebut siwa a lasubu cacay a bataan idaw ku sepat (1914) a mihcaan mahedek ku kawaw.cacay a malebut siwa a lasubu enem a bataan idaw ku walu (1968) a mihcaan ci Amae.tulihuose (奧馬爾.托里霍斯) sakakaay nu hitay mutideng, katukuh i cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku cacay (1981) a mihcaan makina cacay amahetik i hetik mapatay, u  kuni pikuwan, u Panama (巴拿馬) anikawawan sa.Amae.tulihuose (奧馬爾.托里霍斯) mapatay satu, Manniw.nuozayciw (曼紐.諾瑞嘉) itini i cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku tulu (1983) a mihcaan malakuuyd kuni kasiwal maal tu sapikuwaw a kawaw.

1903年11月3日，美軍在巴拿馬登陸，策動巴脫離哥倫比亞獨立，成立巴拿馬共和國。同年11月18日，美巴簽訂《巴拿馬運河條約》，美國取得「永久使用、佔領和控制巴拿馬運河」的權利，隨後掌控了運河區的行政、司法、警備、鐵路和財政等，使運河區成為名副其實的「國中之國」。美國從1904年起恢復開鑿運河，於1914年完工。1968年奧馬爾·托里霍斯將軍上台，到他在1981年一次空難中逝世為止，是巴拿馬的實際操權者。托里霍斯死後，曼紐·諾瑞嘉於1983年通過政變掌握大權。 

cacay a malebut siwa a lasubu pitu a bataan idaw ku pitu (1977) a mihcaan siwa a bulad pitu a demiad, Cimi.kate’(吉米.卡特) a Amilika (美國) sifu atu Tulihuose (托里霍斯) a Panama (巴拿馬) a sifu masasulit tu sakay Panama (巴拿馬) sawac nu baluhay anikasasulit nu cudad.baluhay anikasasulit tu cudad idaw ku nipatumi' tu kawaw, Amilika (美國) aitini i cacay a malebut siwa a lasubu siwa abataan idaw ku siwaw (1999) a mihcaan nu hedek nu ayawan ahiyan ku tabakiay a sawac atu tabakiay a sawac a niyaduan mihamim tu niyadu' atu duma aniyadu' mihaymaw pabelis tu Panama kunhekuo (巴拿馬共和國) a cen-hu.

1977年9月7日，吉米·卡特的美國政府和托里霍斯的巴拿馬政府簽署了關於巴拿馬運河的新條約。新條約規定，美國將在1999年底以前把運河和運河區的全部主權和管轄權逐步交還給巴拿馬共和國政府。1989年5月總統大選開票統計結果，反對黨聯合推舉之總統候選人吉列爾莫·恩達拉獲得選舉勝利，但軍政府領袖諾瑞嘉宣布選舉無效，同年9月美國對巴國實行經濟制裁。

cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku siwa (1989) a mihcaan lima a bulad Cungtun misingkiw mihapu tu sakasilaheci, mihantaya a tan mapulung patahekal tu sasingkiwen tu cungtun ci Cilieemuo.ntala (吉列爾莫.恩達拉) maalcinida, nika u sakakaay nu hitay ci Nuozui (諾瑞嘉) mihapu sakamusa nisingkiwan naikulaheci sa, nuyda a mihcaan tu siw a bulad Amilika (美國) misuayaw tu Panama (巴拿馬) putunan ku sakaudip nuheni.cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku siwa (1989) a mihcaan sabaw tu tusa a bulad, Amilika (美國) midiput tu Amilika (美國) taydaay mueneng itidaay a tademaw, midiput tu nikalihalay tu sasingkiwan atu wadwaden nuheni ku pacakaya tu sidukuway a tademaw a ngangan, malingatu misuayaw tu Panama (巴拿馬) a singanganay tu  (masatademaway a kawaw nu sakalepacaw) a hitay nu wayway, mibelin tu kawaw ni Nuoziaciw (諾瑞嘉) a hitay nu numicidekay a kawaw, tununi singkiwan numaalaay a tademaw ci Entala (恩達拉) pala  maalay nu Cungtun.

1989年12月，美國以保護美國僑民、保護民主選舉和打擊販毒的名義，展開對巴拿馬代號「正義之師作戰」的軍事行動，以推翻諾瑞嘉的軍事獨裁政權，讓在之前選舉中勝選的恩達拉就任總統。

sabaw tu tusa a bulad sabaw tu lima a demiad ci Nuoziaciw (諾瑞嘉) sakamusa tu Amilika malepacaw ayday, sanunida satu patideng tu kanatal nu sakakaay .sabaw tu tusa a bulad tusa a bataan a demiad , tusa a mang pitu a malebut ku hitay  Amilika misaayaw tu Panama (巴拿馬) malingatu malepacaw, babelihen nida ci Nuoziaciw (諾瑞嘉) mikuwanay, ci Cilaiemuo.ntala (吉列爾莫·恩達拉) ku pala Cungtungay.Nuoziaciw (諾瑞嘉) taydan nidamilaliw i Fandikan (梵蒂岡) tasekun, cacay a malebu siwa a lasubu siwa a bataan (1990) a mihcaan cacay a bulad tulu a demiad taydan nida i Amilika (美國) mademec tu kamisa, dakepen cinida amelik pasaydan i Fuoluolitacuo (佛羅里達州), mipululen atu miliclic tu kawaw.Amilika (美國) debungan nu hitay makaala tu tusa a malebut kumapataya nu tademaw, pasu Panama (巴拿馬) a hitay atu niyadu’ay a tademaw.kilul sa, Amilika a sifu mipadan tu Panama (巴拿馬) milinangatu aca misingkiw, sakamusa misabaluhay pabeli tu tidaay misasingbungay a tademaw tu sakalihalay tu sasakamuen atu singbung nu sakalihalay, kanatal nuudip hamawsatu a masasungaay malakuuyd tu idaw ku kunmim sifu mihantaya a cence nu tademaw.cacay a malebut siwa a lasubu siwa a bataan idaw ku siwa (1999) a mihcaan tu sabaw tu tusa a balad tulu a bataan idaw ku cacay a demiad, Panama (巴拿馬) alaen nuheni ku Panama yunhen (巴拿馬運河) hamim han nuheni amikuwan atu funwu a kinli, Amilika a [[hitay]] (美軍) mamim a bahbahan.

12月15日諾瑞嘉宣布與美進入戰爭狀態，自任國家元首。12月20日，兩萬七千名美軍對巴拿馬展開軍事行動，推翻諾瑞嘉政權，吉列爾莫·恩達拉就任總統。諾瑞嘉逃入梵蒂岡大使館，1990年1月3日向美軍投降，他立刻被運往佛羅里達州，被起訴和關押。美軍入侵造成約兩千人死亡，包括巴拿馬軍人及一般平民。隨後，美國政府協助巴拿馬重新施行選舉，並聲稱重新給予當地媒體言論自由和新聞自由，國家管理權漸漸和平過渡到號稱公民政府的反對派政治人物手中。1999年12月31日，巴拿馬收回巴拿馬運河的全部管理和防務權，美軍全數撤出。

=='''malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan'''==
* [http://www.cia.gov/ CIA]
* [http://www.mofa.gov.tw/default.html 外交部]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_current_heads_of_state_and_government List of current heads of state and government]
*巴拿馬：https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%B7%B4%E6%8B%BF%E9%A9%AC 

[[kakuniza:kanatal]]

[[kakuniza: Habayiing]]
[[kakuniza:Iing Habay]]</text>
      <sha1>8h2z9mg2zzrie3ovq8kx1gpnqg8evhj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>141808</id>
      <parentid>141807</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T21:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Habayiing</username>
        <id>1116</id>
      </contributor>
      <comment>/* likisi nu Panama atu debungan nu Amilika ku Panama (巴拿馬歷史和美國入侵巴拿馬) */</comment>
      <origin>141808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11610" sha1="huf7hwnc1qqkmzna9gd93yvgsftj9cl" xml:space="preserve">[[tangan:Flag of Panama.svg|thumb|u hata nu '''Panama (巴拿馬)'''|alt=Flag of Panama.svg]]

'''Panama (巴拿馬)'''

u '''Panama (巴拿馬)''' sa i labu nu nuteban atu nutimulan nu Amilikan, itiza i 9 00 N, 80 00 W

u ahebal nu [[lala']] mapulung sa izaw ku 75,420 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;. 

u ahebal nu lala'ay sa izaw ku 74,340 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;, u ahebal nu nanumay sa izaw ku 1,080 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;. 

hamin nu tademaw sa 3,705,246.

kakalukan umah sa 30.50%, kilakilangan umah sa 43.60%, zumaay henay umah sa 25.90%. 

=='''tapang tusu nu kanatal (首都)''' ==
u tapang tusu nu kanatal sa u Panama City.

== '''kakinginan nu kanatal demiad (國家紀念日)''' ==
kakinging nu kanatal demiad sa 3 bulad 11 demiad.

== '''tabakiay a tapang nu kanatal (元首)''' ==
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci [[Laurentino Cortizo]] (Lawluntinuw．Keeltisuw [[:zh:勞倫蒂諾·科爾蒂索|勞倫蒂諾·科爾蒂索]]), 1953 a mihca 1 a bulad 30 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Panama (巴拿馬) ayza, micakat a demiad sa i 2019 a mihca 7 bulad 1 demiad.

== '''kakitidaan (地理)''' ==
[[tangan:Panama Skyline.jpg|縮圖|tukay nu Pa-na-ma  巴拿馬城]]
Panama (巴拿馬) itidai i Cun-mae-cuo (中美洲), walian nu dadipasan a Ciya-le-pi-hay (加勒比海) a bayu, nutipan a Tay-pin-yang (太平洋), amisan u [[Costa Riga]] (哥斯大黎加), timulan u [[Columbia]] (哥倫比亞). malalitin tu Pay-mae-cuo (北美洲) atu Nan-mae-cuo (南美洲) a [[lala']].kanatal nu labu a [[aadupen]] sayadahay nu cacana a [[aadupen]] u Cun-mye-cuo (中美洲) a kanatal nu saydahay a aadupan, sisa u sayadahay nu Pey-mea-cuo (北美洲) atu Nan-mea-cuo (南美洲) nu aadupen a sala[[lingatu]]wan. labu nu kanatal idaw ku Panama yunhen (巴拿馬運河).

巴拿馬位於中美洲，它的東岸是加勒比海，西岸是太平洋，北臨哥斯大黎加，南臨哥倫比亞。它是連接北美洲和南美洲的地峽。其境內的野生動物多樣性是所有中美洲國家中最高的，並且也是很多北美洲及南美洲野生動物品種的發源地。境內擁有巴拿馬運河。

== '''likisi nu Panama atu debungan nu Amilika ku Panama (巴拿馬歷史和美國入侵巴拿馬)''' ==
[[tangan:Panama clashes 1989.JPEG|縮圖|debungan nu Amilika ku Pa-na-ma a milepacaw 美國入侵巴拿馬之戰]]
cacay a malebut lima a lasubu idaw ku cacay (1501) a mihcaan, Panama (巴拿馬) mala [[Spain]] (西班牙) kanatal a kalimadan nu [[lala']], u Sen-kelan-nada (新格蘭納達) nu sakakaay a kakitidaan.itini i cacay a malebut enem a lasubu siwa a bataan idaw ku walu (1698) a mihcaan , Scotland wan-kuo (蘇格蘭王國) idaw ku nabalucuan mangalay mialaw tu Panama (巴拿馬), Scotland (蘇格蘭) a [[hitay]] saka kunatusa’ milisapen midebung tu [[kakitidaan]] nu Panama (巴拿馬), tada’[[adidi']] tu ku [[tademaw]], amelik hiyaen nu [[Spain]] (西班牙) tademaw miliyud [[mademec]].cacay a malebut walu a lasubu tusa a bataan idaw ku cacay (1821) a mihcaan,  Panama (巴拿馬) misitekad, mi[[cumud]] i Simun.poliwa (西蒙.玻利瓦) [[patideng]] tu tabakiya a [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung nu kanatal.cacay a malebut walu a lasubu tulu a bataan (1830) a mihcaan, [[tabakiay]] a [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung a [[kanatal]] masasuad, Panama (巴拿馬) mala [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung nu kanatal a niyaduan.cacay a malebut walu a lasubu walu a bataan (1880) a mihcaan, Fakuo (法國) a tademaw ci Pye-tinan.de.lai-say-pu (斐迪.德.雷賽布) ma[[lingatu]] mikaykun palalitin tu Tasiyung (大西洋) atu Tay-pin-yung (太平洋)  a Panama (巴拿馬運河).Amilika (美國) nu Cungtun ci Siawdu.luosefu (西奧多.羅斯福) mangalay mi[[taneng]] miyala’tu tina yunghean&lt;sup&gt;.&lt;/sup&gt;

1501年，巴拿馬淪為西班牙帝國殖民地，屬新格蘭納達總督區。在1698年，蘇格蘭王國企圖殖民巴拿馬，蘇格蘭軍隊於第二次行動中終於登陸了巴拿馬，由於人數太少，很快就被西班牙人包圍擊退。1821年，巴拿馬獨立，加入西蒙·玻利瓦建立的大哥倫比亞共和國。1830年，大哥倫比亞共和國分裂，巴拿馬成為哥倫比亞共和國的一個省。1880年，法國人斐迪南·德·雷賽布開始動工開鑿連接大西洋和太平洋的巴拿馬運河。美國總統西奧多·羅斯福試圖接管這條運河。1903年美國在擊敗英、法後與哥倫比亞政府簽定由美修建和租借運河的條約，哥議會拒絕批准。

cacay a malebut siwa a lasubu idaw ku tulu (1903) a mihcaan sabaw tu cacay a bulad tulu a demiad, Ailika (美國) a [[hitay]] itini i Panama (巴拿馬) midebung, mibangbang tu Panama (巴拿馬) papi[[liyas]] tu [[Columbia]] (哥倫比亞), patideng tu Panama kunhekuo (巴拿馬共和國).nuy’daan a mihcaan tu sabaw tu caay a bulad atu sabaw tu walu a demiad, Amilika (美國) &quot;Panama (巴拿馬)  sawac masasulit tu cudad (panama yunhe a sasulitan巴拿馬運河條約), Amilika (美國) makaala tu (sakatenes micukaymas, midebung atu mipenec tu Panama (巴拿馬) a sawac) a kawaw, kilul sa mimedmed tu sawac a niyadu' a sincen, sefa, cinpia aty caicen, kiya sawac malu tatengau tunu (kanatal nu kanatal).Amilika namakayda i cacay a malebut siwa a lasubu idaw ku sepat (1904) a mihcaan mibabeli malingatu mikakun tu sawac, itin i cacay a malebut siwa a lasubu cacay a bataan idaw ku sepat (1914) a mihcaan mahedek ku kawaw.cacay a malebut siwa a lasubu enem a bataan idaw ku walu (1968) a mihcaan ci Amae.tulihuose (奧馬爾.托里霍斯) sakakaay nu hitay mutideng, katukuh i cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku cacay (1981) a mihcaan makina cacay amahetik i hetik mapatay, u  kuni pikuwan, u Panama (巴拿馬) anikawawan sa.Amae.tulihuose (奧馬爾.托里霍斯) mapatay satu, Manniw.nuozayciw (曼紐.諾瑞嘉) itini i cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku tulu (1983) a mihcaan malakuuyd kuni kasiwal maal tu sapikuwaw a kawaw.

1903年11月3日，美軍在巴拿馬登陸，策動巴脫離哥倫比亞獨立，成立巴拿馬共和國。同年11月18日，美巴簽訂《巴拿馬運河條約》，美國取得「永久使用、佔領和控制巴拿馬運河」的權利，隨後掌控了運河區的行政、司法、警備、鐵路和財政等，使運河區成為名副其實的「國中之國」。美國從1904年起恢復開鑿運河，於1914年完工。1968年奧馬爾·托里霍斯將軍上台，到他在1981年一次空難中逝世為止，是巴拿馬的實際操權者。托里霍斯死後，曼紐·諾瑞嘉於1983年通過政變掌握大權。 

cacay a malebut siwa a lasubu pitu a bataan idaw ku pitu (1977) a mihcaan siwa a bulad pitu a demiad, Cimi.kate’(吉米.卡特) a Amilika (美國) sifu atu Tulihuose (托里霍斯) a Panama (巴拿馬) a sifu masasulit tu sakay Panama (巴拿馬) sawac nu baluhay anikasasulit nu cudad.baluhay anikasasulit tu cudad idaw ku nipatumi' tu kawaw, Amilika (美國) aitini i cacay a malebut siwa a lasubu siwa abataan idaw ku siwaw (1999) a mihcaan nu hedek nu ayawan ahiyan ku tabakiay a sawac atu tabakiay a sawac a niyaduan mihamim tu niyadu' atu duma aniyadu' mihaymaw pabelis tu Panama kunhekuo (巴拿馬共和國) a cen-hu.

1977年9月7日，吉米·卡特的美國政府和托里霍斯的巴拿馬政府簽署了關於巴拿馬運河的新條約。新條約規定，美國將在1999年底以前把運河和運河區的全部主權和管轄權逐步交還給巴拿馬共和國政府。1989年5月總統大選開票統計結果，反對黨聯合推舉之總統候選人吉列爾莫·恩達拉獲得選舉勝利，但軍政府領袖諾瑞嘉宣布選舉無效，同年9月美國對巴國實行經濟制裁。

cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku siwa (1989) a mihcaan lima a bulad Cungtun misingkiw mihapu tu sakasilaheci, mihantaya a tan mapulung patahekal tu sasingkiwen tu cungtun ci Cilieemuo.ntala (吉列爾莫.恩達拉) maalcinida, nika u sakakaay nu hitay ci Nuozui (諾瑞嘉) mihapu sakamusa nisingkiwan naikulaheci sa, nuyda a mihcaan tu siw a bulad Amilika (美國) misuayaw tu Panama (巴拿馬) putunan ku sakaudip nuheni.cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku siwa (1989) a mihcaan sabaw tu tusa a bulad, Amilika (美國) midiput tu Amilika (美國) taydaay mueneng itidaay a tademaw, midiput tu nikalihalay tu sasingkiwan atu wadwaden nuheni ku pacakaya tu sidukuway a tademaw a ngangan, malingatu misuayaw tu Panama (巴拿馬) a singanganay tu  (masatademaway a kawaw nu sakalepacaw) a hitay nu wayway, mibelin tu kawaw ni Nuoziaciw (諾瑞嘉) a hitay nu numicidekay a kawaw, tununi singkiwan numaalaay a tademaw ci Entala (恩達拉) pala  maalay nu Cungtun.

1989年12月，美國以保護美國僑民、保護民主選舉和打擊販毒的名義，展開對巴拿馬代號「正義之師作戰」的軍事行動，以推翻諾瑞嘉的軍事獨裁政權，讓在之前選舉中勝選的恩達拉就任總統。

sabaw tu tusa a bulad sabaw tu lima a demiad ci Nuoziaciw (諾瑞嘉) sakamusa tu Amilika malepacaw ayday, sanunida satu patideng tu kanatal nu sakakaay .sabaw tu tusa a bulad tusa a bataan a demiad , tusa a mang pitu a malebut ku hitay  Amilika misaayaw tu Panama (巴拿馬) malingatu malepacaw, babelihen nida ci Nuoziaciw (諾瑞嘉) mikuwanay, ci Cilaiemuo.ntala (吉列爾莫·恩達拉) ku pala Cungtungay.Nuoziaciw (諾瑞嘉) taydan nidamilaliw i Fandikan (梵蒂岡) tasekun, cacay a malebu siwa a lasubu siwa a bataan (1990) a mihcaan cacay a bulad tulu a demiad taydan nida i Amilika (美國) mademec tu kamisa, dakepen cinida amelik pasaydan i Fuoluolitacuo (佛羅里達州), mipululen atu miliclic tu kawaw.Amilika (美國) debungan nu hitay makaala tu tusa a malebut kumapataya nu tademaw, pasu Panama (巴拿馬) a hitay atu niyadu’ay a tademaw.kilul sa, Amilika a sifu mipadan tu Panama (巴拿馬) milinangatu aca misingkiw, sakamusa misabaluhay pabeli tu tidaay misasingbungay a tademaw tu sakalihalay tu sasakamuen atu singbung nu sakalihalay, kanatal nuudip hamawsatu a masasungaay malakuuyd tu idaw ku kunmim sifu mihantaya a cence nu tademaw.cacay a malebut siwa a lasubu siwa a bataan idaw ku siwa (1999) a mihcaan tu sabaw tu tusa a balad tulu a bataan idaw ku cacay a demiad, Panama (巴拿馬) alaen nuheni ku Panama yunhen (巴拿馬運河) hamim han nuheni amikuwan atu funwu a kinli, Amilika a [[hitay]] (美軍) mamim a bahbahan.

12月15日諾瑞嘉宣布與美進入戰爭狀態，自任國家元首。12月20日，兩萬七千名美軍對巴拿馬展開軍事行動，推翻諾瑞嘉政權，吉列爾莫·恩達拉就任總統。諾瑞嘉逃入梵蒂岡大使館，1990年1月3日向美軍投降，他立刻被運往佛羅里達州，被起訴和關押。美軍入侵造成約兩千人死亡，包括巴拿馬軍人及一般平民。隨後，美國政府協助巴拿馬重新施行選舉，並聲稱重新給予當地媒體言論自由和新聞自由，國家管理權漸漸和平過渡到號稱公民政府的反對派政治人物手中。1999年12月31日，巴拿馬收回巴拿馬運河的全部管理和防務權，美軍全數撤出。

=='''malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan'''==
* [http://www.cia.gov/ CIA]
* [http://www.mofa.gov.tw/default.html 外交部]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_current_heads_of_state_and_government List of current heads of state and government]
*巴拿馬：https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%B7%B4%E6%8B%BF%E9%A9%AC 

[[kakuniza:kanatal]]

[[kakuniza: Habayiing]]
[[kakuniza:Iing Habay]]</text>
      <sha1>huf7hwnc1qqkmzna9gd93yvgsftj9cl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>141809</id>
      <parentid>141808</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T21:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Habayiing</username>
        <id>1116</id>
      </contributor>
      <comment>/* likisi nu Panama atu debungan nu Amilika ku Panama (巴拿馬歷史和美國入侵巴拿馬) */</comment>
      <origin>141809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11710" sha1="85qu2ee28yq6nn1zmj9jndbmlcarqmm" xml:space="preserve">[[tangan:Flag of Panama.svg|thumb|u hata nu '''Panama (巴拿馬)'''|alt=Flag of Panama.svg]]

'''Panama (巴拿馬)'''

u '''Panama (巴拿馬)''' sa i labu nu nuteban atu nutimulan nu Amilikan, itiza i 9 00 N, 80 00 W

u ahebal nu [[lala']] mapulung sa izaw ku 75,420 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;. 

u ahebal nu lala'ay sa izaw ku 74,340 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;, u ahebal nu nanumay sa izaw ku 1,080 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;. 

hamin nu tademaw sa 3,705,246.

kakalukan umah sa 30.50%, kilakilangan umah sa 43.60%, zumaay henay umah sa 25.90%. 

=='''tapang tusu nu kanatal (首都)''' ==
u tapang tusu nu kanatal sa u Panama City.

== '''kakinginan nu kanatal demiad (國家紀念日)''' ==
kakinging nu kanatal demiad sa 3 bulad 11 demiad.

== '''tabakiay a tapang nu kanatal (元首)''' ==
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci [[Laurentino Cortizo]] (Lawluntinuw．Keeltisuw [[:zh:勞倫蒂諾·科爾蒂索|勞倫蒂諾·科爾蒂索]]), 1953 a mihca 1 a bulad 30 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Panama (巴拿馬) ayza, micakat a demiad sa i 2019 a mihca 7 bulad 1 demiad.

== '''kakitidaan (地理)''' ==
[[tangan:Panama Skyline.jpg|縮圖|tukay nu Pa-na-ma  巴拿馬城]]
Panama (巴拿馬) itidai i Cun-mae-cuo (中美洲), walian nu dadipasan a Ciya-le-pi-hay (加勒比海) a bayu, nutipan a Tay-pin-yang (太平洋), amisan u [[Costa Riga]] (哥斯大黎加), timulan u [[Columbia]] (哥倫比亞). malalitin tu Pay-mae-cuo (北美洲) atu Nan-mae-cuo (南美洲) a [[lala']].kanatal nu labu a [[aadupen]] sayadahay nu cacana a [[aadupen]] u Cun-mye-cuo (中美洲) a kanatal nu saydahay a aadupan, sisa u sayadahay nu Pey-mea-cuo (北美洲) atu Nan-mea-cuo (南美洲) nu aadupen a sala[[lingatu]]wan. labu nu kanatal idaw ku Panama yunhen (巴拿馬運河).

巴拿馬位於中美洲，它的東岸是加勒比海，西岸是太平洋，北臨哥斯大黎加，南臨哥倫比亞。它是連接北美洲和南美洲的地峽。其境內的野生動物多樣性是所有中美洲國家中最高的，並且也是很多北美洲及南美洲野生動物品種的發源地。境內擁有巴拿馬運河。

== '''likisi nu Panama atu debungan nu Amilika ku Panama (巴拿馬歷史和美國入侵巴拿馬)''' ==
[[tangan:Panama clashes 1989.JPEG|縮圖|debungan nu Amilika ku Pa-na-ma a milepacaw 美國入侵巴拿馬之戰]]
cacay a malebut lima a lasubu idaw ku cacay (1501) a mihcaan, Panama (巴拿馬) mala [[Spain]] (西班牙) kanatal a kalimadan nu [[lala']], u Sen-kelan-nada (新格蘭納達) nu sakakaay a kakitidaan.itini i cacay a malebut enem a lasubu siwa a bataan idaw ku walu (1698) a mihcaan , Scotland wan-kuo (蘇格蘭王國) idaw ku nabalucuan mangalay mialaw tu Panama (巴拿馬), Scotland (蘇格蘭) a [[hitay]] saka kunatusa’ milisapen midebung tu [[kakitidaan]] nu Panama (巴拿馬), tada’[[adidi']] tu ku [[tademaw]], amelik hiyaen nu [[Spain]] (西班牙) tademaw miliyud [[mademec]].cacay a malebut walu a lasubu tusa a bataan idaw ku cacay (1821) a mihcaan,  Panama (巴拿馬) misitekad, mi[[cumud]] i Simun.poliwa (西蒙.玻利瓦) [[patideng]] tu tabakiya a [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung nu kanatal.cacay a malebut walu a lasubu tulu a bataan (1830) a mihcaan, [[tabakiay]] a [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung a [[kanatal]] masasuad, Panama (巴拿馬) mala [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung nu kanatal a niyaduan.cacay a malebut walu a lasubu walu a bataan (1880) a mihcaan, Fakuo (法國) a tademaw ci Pye-tinan.de.lai-say-pu (斐迪.德.雷賽布) ma[[lingatu]] mikaykun palalitin tu Tasiyung (大西洋) atu Tay-pin-yung (太平洋)  a Panama (巴拿馬運河).Amilika (美國) nu Cungtun ci Siawdu.luosefu (西奧多.羅斯福) mangalay mi[[taneng]] miyala’tu tina yunghean&lt;sup&gt;.&lt;/sup&gt;

1501年，巴拿馬淪為西班牙帝國殖民地，屬新格蘭納達總督區。在1698年，蘇格蘭王國企圖殖民巴拿馬，蘇格蘭軍隊於第二次行動中終於登陸了巴拿馬，由於人數太少，很快就被西班牙人包圍擊退。1821年，巴拿馬獨立，加入西蒙·玻利瓦建立的大哥倫比亞共和國。1830年，大哥倫比亞共和國分裂，巴拿馬成為哥倫比亞共和國的一個省。1880年，法國人斐迪南·德·雷賽布開始動工開鑿連接大西洋和太平洋的巴拿馬運河。美國總統西奧多·羅斯福試圖接管這條運河。1903年美國在擊敗英、法後與哥倫比亞政府簽定由美修建和租借運河的條約，哥議會拒絕批准。
[[tangan:Exclusa Miraflores Canal de Panama Panorama.jpg|縮圖|sauwac nu Pa-na-ma 巴拿馬運河]]
cacay a malebut siwa a lasubu idaw ku tulu (1903) a mihcaan sabaw tu cacay a bulad tulu a demiad, Ailika (美國) a [[hitay]] itini i Panama (巴拿馬) midebung, mibangbang tu Panama (巴拿馬) papi[[liyas]] tu [[Columbia]] (哥倫比亞), patideng tu Panama kunhekuo (巴拿馬共和國).nuy’daan a mihcaan tu sabaw tu caay a bulad atu sabaw tu walu a demiad, Amilika (美國) &quot;Panama (巴拿馬)  sawac masasulit tu cudad (panama yunhe a sasulitan巴拿馬運河條約), Amilika (美國) makaala tu (sakatenes micukaymas, midebung atu mipenec tu Panama (巴拿馬) a sawac) a kawaw, kilul sa mimedmed tu sawac a niyadu' a sincen, sefa, cinpia aty caicen, kiya sawac malu tatengau tunu (kanatal nu kanatal).Amilika namakayda i cacay a malebut siwa a lasubu idaw ku sepat (1904) a mihcaan mibabeli malingatu mikakun tu sawac, itin i cacay a malebut siwa a lasubu cacay a bataan idaw ku sepat (1914) a mihcaan mahedek ku kawaw.cacay a malebut siwa a lasubu enem a bataan idaw ku walu (1968) a mihcaan ci Amae.tulihuose (奧馬爾.托里霍斯) sakakaay nu hitay mutideng, katukuh i cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku cacay (1981) a mihcaan makina cacay amahetik i hetik mapatay, u  kuni pikuwan, u Panama (巴拿馬) anikawawan sa.Amae.tulihuose (奧馬爾.托里霍斯) mapatay satu, Manniw.nuozayciw (曼紐.諾瑞嘉) itini i cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku tulu (1983) a mihcaan malakuuyd kuni kasiwal maal tu sapikuwaw a kawaw.

1903年11月3日，美軍在巴拿馬登陸，策動巴脫離哥倫比亞獨立，成立巴拿馬共和國。同年11月18日，美巴簽訂《巴拿馬運河條約》，美國取得「永久使用、佔領和控制巴拿馬運河」的權利，隨後掌控了運河區的行政、司法、警備、鐵路和財政等，使運河區成為名副其實的「國中之國」。美國從1904年起恢復開鑿運河，於1914年完工。1968年奧馬爾·托里霍斯將軍上台，到他在1981年一次空難中逝世為止，是巴拿馬的實際操權者。托里霍斯死後，曼紐·諾瑞嘉於1983年通過政變掌握大權。 

cacay a malebut siwa a lasubu pitu a bataan idaw ku pitu (1977) a mihcaan siwa a bulad pitu a demiad, Cimi.kate’(吉米.卡特) a Amilika (美國) sifu atu Tulihuose (托里霍斯) a Panama (巴拿馬) a sifu masasulit tu sakay Panama (巴拿馬) sawac nu baluhay anikasasulit nu cudad.baluhay anikasasulit tu cudad idaw ku nipatumi' tu kawaw, Amilika (美國) aitini i cacay a malebut siwa a lasubu siwa abataan idaw ku siwaw (1999) a mihcaan nu hedek nu ayawan ahiyan ku tabakiay a sawac atu tabakiay a sawac a niyaduan mihamim tu niyadu' atu duma aniyadu' mihaymaw pabelis tu Panama kunhekuo (巴拿馬共和國) a cen-hu.

1977年9月7日，吉米·卡特的美國政府和托里霍斯的巴拿馬政府簽署了關於巴拿馬運河的新條約。新條約規定，美國將在1999年底以前把運河和運河區的全部主權和管轄權逐步交還給巴拿馬共和國政府。1989年5月總統大選開票統計結果，反對黨聯合推舉之總統候選人吉列爾莫·恩達拉獲得選舉勝利，但軍政府領袖諾瑞嘉宣布選舉無效，同年9月美國對巴國實行經濟制裁。

cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku siwa (1989) a mihcaan lima a bulad Cungtun misingkiw mihapu tu sakasilaheci, mihantaya a tan mapulung patahekal tu sasingkiwen tu cungtun ci Cilieemuo.ntala (吉列爾莫.恩達拉) maalcinida, nika u sakakaay nu hitay ci Nuozui (諾瑞嘉) mihapu sakamusa nisingkiwan naikulaheci sa, nuyda a mihcaan tu siw a bulad Amilika (美國) misuayaw tu Panama (巴拿馬) putunan ku sakaudip nuheni.cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku siwa (1989) a mihcaan sabaw tu tusa a bulad, Amilika (美國) midiput tu Amilika (美國) taydaay mueneng itidaay a tademaw, midiput tu nikalihalay tu sasingkiwan atu wadwaden nuheni ku pacakaya tu sidukuway a tademaw a ngangan, malingatu misuayaw tu Panama (巴拿馬) a singanganay tu  (masatademaway a kawaw nu sakalepacaw) a hitay nu wayway, mibelin tu kawaw ni Nuoziaciw (諾瑞嘉) a hitay nu numicidekay a kawaw, tununi singkiwan numaalaay a tademaw ci Entala (恩達拉) pala  maalay nu Cungtun.

1989年12月，美國以保護美國僑民、保護民主選舉和打擊販毒的名義，展開對巴拿馬代號「正義之師作戰」的軍事行動，以推翻諾瑞嘉的軍事獨裁政權，讓在之前選舉中勝選的恩達拉就任總統。

sabaw tu tusa a bulad sabaw tu lima a demiad ci Nuoziaciw (諾瑞嘉) sakamusa tu Amilika malepacaw ayday, sanunida satu patideng tu kanatal nu sakakaay .sabaw tu tusa a bulad tusa a bataan a demiad , tusa a mang pitu a malebut ku hitay  Amilika misaayaw tu Panama (巴拿馬) malingatu malepacaw, babelihen nida ci Nuoziaciw (諾瑞嘉) mikuwanay, ci Cilaiemuo.ntala (吉列爾莫·恩達拉) ku pala Cungtungay.Nuoziaciw (諾瑞嘉) taydan nidamilaliw i Fandikan (梵蒂岡) tasekun, cacay a malebu siwa a lasubu siwa a bataan (1990) a mihcaan cacay a bulad tulu a demiad taydan nida i Amilika (美國) mademec tu kamisa, dakepen cinida amelik pasaydan i Fuoluolitacuo (佛羅里達州), mipululen atu miliclic tu kawaw.Amilika (美國) debungan nu hitay makaala tu tusa a malebut kumapataya nu tademaw, pasu Panama (巴拿馬) a hitay atu niyadu’ay a tademaw.kilul sa, Amilika a sifu mipadan tu Panama (巴拿馬) milinangatu aca misingkiw, sakamusa misabaluhay pabeli tu tidaay misasingbungay a tademaw tu sakalihalay tu sasakamuen atu singbung nu sakalihalay, kanatal nuudip hamawsatu a masasungaay malakuuyd tu idaw ku kunmim sifu mihantaya a cence nu tademaw.cacay a malebut siwa a lasubu siwa a bataan idaw ku siwa (1999) a mihcaan tu sabaw tu tusa a balad tulu a bataan idaw ku cacay a demiad, Panama (巴拿馬) alaen nuheni ku Panama yunhen (巴拿馬運河) hamim han nuheni amikuwan atu funwu a kinli, Amilika a [[hitay]] (美軍) mamim a bahbahan.

12月15日諾瑞嘉宣布與美進入戰爭狀態，自任國家元首。12月20日，兩萬七千名美軍對巴拿馬展開軍事行動，推翻諾瑞嘉政權，吉列爾莫·恩達拉就任總統。諾瑞嘉逃入梵蒂岡大使館，1990年1月3日向美軍投降，他立刻被運往佛羅里達州，被起訴和關押。美軍入侵造成約兩千人死亡，包括巴拿馬軍人及一般平民。隨後，美國政府協助巴拿馬重新施行選舉，並聲稱重新給予當地媒體言論自由和新聞自由，國家管理權漸漸和平過渡到號稱公民政府的反對派政治人物手中。1999年12月31日，巴拿馬收回巴拿馬運河的全部管理和防務權，美軍全數撤出。

=='''malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan'''==
* [http://www.cia.gov/ CIA]
* [http://www.mofa.gov.tw/default.html 外交部]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_current_heads_of_state_and_government List of current heads of state and government]
*巴拿馬：https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%B7%B4%E6%8B%BF%E9%A9%AC 

[[kakuniza:kanatal]]

[[kakuniza: Habayiing]]
[[kakuniza:Iing Habay]]</text>
      <sha1>85qu2ee28yq6nn1zmj9jndbmlcarqmm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>141810</id>
      <parentid>141809</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T21:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Habayiing</username>
        <id>1116</id>
      </contributor>
      <comment>/* likisi nu Panama atu debungan nu Amilika ku Panama (巴拿馬歷史和美國入侵巴拿馬) */</comment>
      <origin>141810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11790" sha1="qzwo5v9udjphmemvvosy48i7gchzjn0" xml:space="preserve">[[tangan:Flag of Panama.svg|thumb|u hata nu '''Panama (巴拿馬)'''|alt=Flag of Panama.svg]]

'''Panama (巴拿馬)'''

u '''Panama (巴拿馬)''' sa i labu nu nuteban atu nutimulan nu Amilikan, itiza i 9 00 N, 80 00 W

u ahebal nu [[lala']] mapulung sa izaw ku 75,420 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;. 

u ahebal nu lala'ay sa izaw ku 74,340 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;, u ahebal nu nanumay sa izaw ku 1,080 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;. 

hamin nu tademaw sa 3,705,246.

kakalukan umah sa 30.50%, kilakilangan umah sa 43.60%, zumaay henay umah sa 25.90%. 

=='''tapang tusu nu kanatal (首都)''' ==
u tapang tusu nu kanatal sa u Panama City.

== '''kakinginan nu kanatal demiad (國家紀念日)''' ==
kakinging nu kanatal demiad sa 3 bulad 11 demiad.

== '''tabakiay a tapang nu kanatal (元首)''' ==
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci [[Laurentino Cortizo]] (Lawluntinuw．Keeltisuw [[:zh:勞倫蒂諾·科爾蒂索|勞倫蒂諾·科爾蒂索]]), 1953 a mihca 1 a bulad 30 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Panama (巴拿馬) ayza, micakat a demiad sa i 2019 a mihca 7 bulad 1 demiad.

== '''kakitidaan (地理)''' ==
[[tangan:Panama Skyline.jpg|縮圖|tukay nu Pa-na-ma  巴拿馬城]]
Panama (巴拿馬) itidai i Cun-mae-cuo (中美洲), walian nu dadipasan a Ciya-le-pi-hay (加勒比海) a bayu, nutipan a Tay-pin-yang (太平洋), amisan u [[Costa Riga]] (哥斯大黎加), timulan u [[Columbia]] (哥倫比亞). malalitin tu Pay-mae-cuo (北美洲) atu Nan-mae-cuo (南美洲) a [[lala']].kanatal nu labu a [[aadupen]] sayadahay nu cacana a [[aadupen]] u Cun-mye-cuo (中美洲) a kanatal nu saydahay a aadupan, sisa u sayadahay nu Pey-mea-cuo (北美洲) atu Nan-mea-cuo (南美洲) nu aadupen a sala[[lingatu]]wan. labu nu kanatal idaw ku Panama yunhen (巴拿馬運河).

巴拿馬位於中美洲，它的東岸是加勒比海，西岸是太平洋，北臨哥斯大黎加，南臨哥倫比亞。它是連接北美洲和南美洲的地峽。其境內的野生動物多樣性是所有中美洲國家中最高的，並且也是很多北美洲及南美洲野生動物品種的發源地。境內擁有巴拿馬運河。

== '''likisi nu Panama atu debungan nu Amilika ku Panama (巴拿馬歷史和美國入侵巴拿馬)''' ==
[[tangan:Panama clashes 1989.JPEG|縮圖|debungan nu Amilika ku Pa-na-ma a milepacaw 美國入侵巴拿馬之戰]]
[[tangan:Coat of arms of Panama.svg|縮圖|silusi nu Pa-na-ma 巴拿馬國徽]]
cacay a malebut lima a lasubu idaw ku cacay (1501) a mihcaan, Panama (巴拿馬) mala [[Spain]] (西班牙) kanatal a kalimadan nu [[lala']], u Sen-kelan-nada (新格蘭納達) nu sakakaay a kakitidaan.itini i cacay a malebut enem a lasubu siwa a bataan idaw ku walu (1698) a mihcaan , Scotland wan-kuo (蘇格蘭王國) idaw ku nabalucuan mangalay mialaw tu Panama (巴拿馬), Scotland (蘇格蘭) a [[hitay]] saka kunatusa’ milisapen midebung tu [[kakitidaan]] nu Panama (巴拿馬), tada’[[adidi']] tu ku [[tademaw]], amelik hiyaen nu [[Spain]] (西班牙) tademaw miliyud [[mademec]].cacay a malebut walu a lasubu tusa a bataan idaw ku cacay (1821) a mihcaan,  Panama (巴拿馬) misitekad, mi[[cumud]] i Simun.poliwa (西蒙.玻利瓦) [[patideng]] tu tabakiya a [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung nu kanatal.cacay a malebut walu a lasubu tulu a bataan (1830) a mihcaan, [[tabakiay]] a [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung a [[kanatal]] masasuad, Panama (巴拿馬) mala [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung nu kanatal a niyaduan.cacay a malebut walu a lasubu walu a bataan (1880) a mihcaan, Fakuo (法國) a tademaw ci Pye-tinan.de.lai-say-pu (斐迪.德.雷賽布) ma[[lingatu]] mikaykun palalitin tu Tasiyung (大西洋) atu Tay-pin-yung (太平洋)  a Panama (巴拿馬運河).Amilika (美國) nu Cungtun ci Siawdu.luosefu (西奧多.羅斯福) mangalay mi[[taneng]] miyala’tu tina yunghean&lt;sup&gt;.&lt;/sup&gt;

1501年，巴拿馬淪為西班牙帝國殖民地，屬新格蘭納達總督區。在1698年，蘇格蘭王國企圖殖民巴拿馬，蘇格蘭軍隊於第二次行動中終於登陸了巴拿馬，由於人數太少，很快就被西班牙人包圍擊退。1821年，巴拿馬獨立，加入西蒙·玻利瓦建立的大哥倫比亞共和國。1830年，大哥倫比亞共和國分裂，巴拿馬成為哥倫比亞共和國的一個省。1880年，法國人斐迪南·德·雷賽布開始動工開鑿連接大西洋和太平洋的巴拿馬運河。美國總統西奧多·羅斯福試圖接管這條運河。1903年美國在擊敗英、法後與哥倫比亞政府簽定由美修建和租借運河的條約，哥議會拒絕批准。
[[tangan:Exclusa Miraflores Canal de Panama Panorama.jpg|縮圖|sauwac nu Pa-na-ma 巴拿馬運河]]
cacay a malebut siwa a lasubu idaw ku tulu (1903) a mihcaan sabaw tu cacay a bulad tulu a demiad, Ailika (美國) a [[hitay]] itini i Panama (巴拿馬) midebung, mibangbang tu Panama (巴拿馬) papi[[liyas]] tu [[Columbia]] (哥倫比亞), patideng tu Panama kunhekuo (巴拿馬共和國).nuy’daan a mihcaan tu sabaw tu caay a bulad atu sabaw tu walu a demiad, Amilika (美國) &quot;Panama (巴拿馬)  sawac masasulit tu cudad (panama yunhe a sasulitan巴拿馬運河條約), Amilika (美國) makaala tu (sakatenes micukaymas, midebung atu mipenec tu Panama (巴拿馬) a sawac) a kawaw, kilul sa mimedmed tu sawac a niyadu' a sincen, sefa, cinpia aty caicen, kiya sawac malu tatengau tunu (kanatal nu kanatal).Amilika namakayda i cacay a malebut siwa a lasubu idaw ku sepat (1904) a mihcaan mibabeli malingatu mikakun tu sawac, itin i cacay a malebut siwa a lasubu cacay a bataan idaw ku sepat (1914) a mihcaan mahedek ku kawaw.cacay a malebut siwa a lasubu enem a bataan idaw ku walu (1968) a mihcaan ci Amae.tulihuose (奧馬爾.托里霍斯) sakakaay nu hitay mutideng, katukuh i cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku cacay (1981) a mihcaan makina cacay amahetik i hetik mapatay, u  kuni pikuwan, u Panama (巴拿馬) anikawawan sa.Amae.tulihuose (奧馬爾.托里霍斯) mapatay satu, Manniw.nuozayciw (曼紐.諾瑞嘉) itini i cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku tulu (1983) a mihcaan malakuuyd kuni kasiwal maal tu sapikuwaw a kawaw.

1903年11月3日，美軍在巴拿馬登陸，策動巴脫離哥倫比亞獨立，成立巴拿馬共和國。同年11月18日，美巴簽訂《巴拿馬運河條約》，美國取得「永久使用、佔領和控制巴拿馬運河」的權利，隨後掌控了運河區的行政、司法、警備、鐵路和財政等，使運河區成為名副其實的「國中之國」。美國從1904年起恢復開鑿運河，於1914年完工。1968年奧馬爾·托里霍斯將軍上台，到他在1981年一次空難中逝世為止，是巴拿馬的實際操權者。托里霍斯死後，曼紐·諾瑞嘉於1983年通過政變掌握大權。 

cacay a malebut siwa a lasubu pitu a bataan idaw ku pitu (1977) a mihcaan siwa a bulad pitu a demiad, Cimi.kate’(吉米.卡特) a Amilika (美國) sifu atu Tulihuose (托里霍斯) a Panama (巴拿馬) a sifu masasulit tu sakay Panama (巴拿馬) sawac nu baluhay anikasasulit nu cudad.baluhay anikasasulit tu cudad idaw ku nipatumi' tu kawaw, Amilika (美國) aitini i cacay a malebut siwa a lasubu siwa abataan idaw ku siwaw (1999) a mihcaan nu hedek nu ayawan ahiyan ku tabakiay a sawac atu tabakiay a sawac a niyaduan mihamim tu niyadu' atu duma aniyadu' mihaymaw pabelis tu Panama kunhekuo (巴拿馬共和國) a cen-hu.

1977年9月7日，吉米·卡特的美國政府和托里霍斯的巴拿馬政府簽署了關於巴拿馬運河的新條約。新條約規定，美國將在1999年底以前把運河和運河區的全部主權和管轄權逐步交還給巴拿馬共和國政府。1989年5月總統大選開票統計結果，反對黨聯合推舉之總統候選人吉列爾莫·恩達拉獲得選舉勝利，但軍政府領袖諾瑞嘉宣布選舉無效，同年9月美國對巴國實行經濟制裁。

cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku siwa (1989) a mihcaan lima a bulad Cungtun misingkiw mihapu tu sakasilaheci, mihantaya a tan mapulung patahekal tu sasingkiwen tu cungtun ci Cilieemuo.ntala (吉列爾莫.恩達拉) maalcinida, nika u sakakaay nu hitay ci Nuozui (諾瑞嘉) mihapu sakamusa nisingkiwan naikulaheci sa, nuyda a mihcaan tu siw a bulad Amilika (美國) misuayaw tu Panama (巴拿馬) putunan ku sakaudip nuheni.cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku siwa (1989) a mihcaan sabaw tu tusa a bulad, Amilika (美國) midiput tu Amilika (美國) taydaay mueneng itidaay a tademaw, midiput tu nikalihalay tu sasingkiwan atu wadwaden nuheni ku pacakaya tu sidukuway a tademaw a ngangan, malingatu misuayaw tu Panama (巴拿馬) a singanganay tu  (masatademaway a kawaw nu sakalepacaw) a hitay nu wayway, mibelin tu kawaw ni Nuoziaciw (諾瑞嘉) a hitay nu numicidekay a kawaw, tununi singkiwan numaalaay a tademaw ci Entala (恩達拉) pala  maalay nu Cungtun.

1989年12月，美國以保護美國僑民、保護民主選舉和打擊販毒的名義，展開對巴拿馬代號「正義之師作戰」的軍事行動，以推翻諾瑞嘉的軍事獨裁政權，讓在之前選舉中勝選的恩達拉就任總統。

sabaw tu tusa a bulad sabaw tu lima a demiad ci Nuoziaciw (諾瑞嘉) sakamusa tu Amilika malepacaw ayday, sanunida satu patideng tu kanatal nu sakakaay .sabaw tu tusa a bulad tusa a bataan a demiad , tusa a mang pitu a malebut ku hitay  Amilika misaayaw tu Panama (巴拿馬) malingatu malepacaw, babelihen nida ci Nuoziaciw (諾瑞嘉) mikuwanay, ci Cilaiemuo.ntala (吉列爾莫·恩達拉) ku pala Cungtungay.Nuoziaciw (諾瑞嘉) taydan nidamilaliw i Fandikan (梵蒂岡) tasekun, cacay a malebu siwa a lasubu siwa a bataan (1990) a mihcaan cacay a bulad tulu a demiad taydan nida i Amilika (美國) mademec tu kamisa, dakepen cinida amelik pasaydan i Fuoluolitacuo (佛羅里達州), mipululen atu miliclic tu kawaw.Amilika (美國) debungan nu hitay makaala tu tusa a malebut kumapataya nu tademaw, pasu Panama (巴拿馬) a hitay atu niyadu’ay a tademaw.kilul sa, Amilika a sifu mipadan tu Panama (巴拿馬) milinangatu aca misingkiw, sakamusa misabaluhay pabeli tu tidaay misasingbungay a tademaw tu sakalihalay tu sasakamuen atu singbung nu sakalihalay, kanatal nuudip hamawsatu a masasungaay malakuuyd tu idaw ku kunmim sifu mihantaya a cence nu tademaw.cacay a malebut siwa a lasubu siwa a bataan idaw ku siwa (1999) a mihcaan tu sabaw tu tusa a balad tulu a bataan idaw ku cacay a demiad, Panama (巴拿馬) alaen nuheni ku Panama yunhen (巴拿馬運河) hamim han nuheni amikuwan atu funwu a kinli, Amilika a [[hitay]] (美軍) mamim a bahbahan.

12月15日諾瑞嘉宣布與美進入戰爭狀態，自任國家元首。12月20日，兩萬七千名美軍對巴拿馬展開軍事行動，推翻諾瑞嘉政權，吉列爾莫·恩達拉就任總統。諾瑞嘉逃入梵蒂岡大使館，1990年1月3日向美軍投降，他立刻被運往佛羅里達州，被起訴和關押。美軍入侵造成約兩千人死亡，包括巴拿馬軍人及一般平民。隨後，美國政府協助巴拿馬重新施行選舉，並聲稱重新給予當地媒體言論自由和新聞自由，國家管理權漸漸和平過渡到號稱公民政府的反對派政治人物手中。1999年12月31日，巴拿馬收回巴拿馬運河的全部管理和防務權，美軍全數撤出。

=='''malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan'''==
* [http://www.cia.gov/ CIA]
* [http://www.mofa.gov.tw/default.html 外交部]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_current_heads_of_state_and_government List of current heads of state and government]
*巴拿馬：https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%B7%B4%E6%8B%BF%E9%A9%AC 

[[kakuniza:kanatal]]

[[kakuniza: Habayiing]]
[[kakuniza:Iing Habay]]</text>
      <sha1>qzwo5v9udjphmemvvosy48i7gchzjn0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>141811</id>
      <parentid>141810</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T21:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Habayiing</username>
        <id>1116</id>
      </contributor>
      <comment>/* kakitidaan (地理) */</comment>
      <origin>141811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11870" sha1="93iqcbukbr3hczpog19i9g7vsjrcy37" xml:space="preserve">[[tangan:Flag of Panama.svg|thumb|u hata nu '''Panama (巴拿馬)'''|alt=Flag of Panama.svg]]

'''Panama (巴拿馬)'''

u '''Panama (巴拿馬)''' sa i labu nu nuteban atu nutimulan nu Amilikan, itiza i 9 00 N, 80 00 W

u ahebal nu [[lala']] mapulung sa izaw ku 75,420 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;. 

u ahebal nu lala'ay sa izaw ku 74,340 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;, u ahebal nu nanumay sa izaw ku 1,080 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;. 

hamin nu tademaw sa 3,705,246.

kakalukan umah sa 30.50%, kilakilangan umah sa 43.60%, zumaay henay umah sa 25.90%. 

=='''tapang tusu nu kanatal (首都)''' ==
u tapang tusu nu kanatal sa u Panama City.

== '''kakinginan nu kanatal demiad (國家紀念日)''' ==
kakinging nu kanatal demiad sa 3 bulad 11 demiad.

== '''tabakiay a tapang nu kanatal (元首)''' ==
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci [[Laurentino Cortizo]] (Lawluntinuw．Keeltisuw [[:zh:勞倫蒂諾·科爾蒂索|勞倫蒂諾·科爾蒂索]]), 1953 a mihca 1 a bulad 30 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Panama (巴拿馬) ayza, micakat a demiad sa i 2019 a mihca 7 bulad 1 demiad.

== '''kakitidaan (地理)''' ==
[[tangan:Panama Skyline.jpg|縮圖|tukay nu Pa-na-ma  巴拿馬城]]
Panama (巴拿馬) itidai i Cun-mae-cuo (中美洲), walian nu dadipasan a Ciya-le-pi-hay (加勒比海) a bayu, nutipan a Tay-pin-yang (太平洋), amisan u [[Costa Riga]] (哥斯大黎加), timulan u [[Columbia]] (哥倫比亞). malalitin tu Pay-mae-cuo (北美洲) atu Nan-mae-cuo (南美洲) a [[lala']].kanatal nu labu a [[aadupen]] sayadahay nu cacana a [[aadupen]] u Cun-mye-cuo (中美洲) a kanatal nu saydahay a aadupan, sisa u sayadahay nu Pey-mea-cuo (北美洲) atu Nan-mea-cuo (南美洲) nu aadupen a sala[[lingatu]]wan. labu nu kanatal idaw ku Panama yunhen (巴拿馬運河).

巴拿馬位於中美洲，它的東岸是加勒比海，西岸是太平洋，北臨哥斯大黎加，南臨哥倫比亞。它是連接北美洲和南美洲的地峽。其境內的野生動物多樣性是所有中美洲國家中最高的，並且也是很多北美洲及南美洲野生動物品種的發源地。境內擁有巴拿馬運河。

== '''likisi nu Panama atu debungan nu Amilika ku Panama (巴拿馬歷史和美國入侵巴拿馬)''' ==
[[tangan:Panama clashes 1989.JPEG|縮圖|debungan nu Amilika ku Pa-na-ma a milepacaw 美國入侵巴拿馬之戰]]
[[tangan:Coat of arms of Panama.svg|縮圖|silusi nu Pa-na-ma 巴拿馬國徽]]
cacay a malebut lima a lasubu idaw ku cacay (1501) a mihcaan, Panama (巴拿馬) mala [[Spain]] (西班牙) kanatal a kalimadan nu [[lala']], u Sen-kelan-nada (新格蘭納達) nu sakakaay a kakitidaan.itini i cacay a malebut enem a lasubu siwa a bataan idaw ku walu (1698) a mihcaan , Scotland wan-kuo (蘇格蘭王國) idaw ku nabalucuan mangalay mialaw tu Panama (巴拿馬), Scotland (蘇格蘭) a [[hitay]] saka kunatusa’ milisapen midebung tu [[kakitidaan]] nu Panama (巴拿馬), tada’[[adidi']] tu ku [[tademaw]], amelik hiyaen nu [[Spain]] (西班牙) tademaw miliyud [[mademec]].cacay a malebut walu a lasubu tusa a bataan idaw ku cacay (1821) a mihcaan,  Panama (巴拿馬) misitekad, mi[[cumud]] i Simun.poliwa (西蒙.玻利瓦) [[patideng]] tu tabakiya a [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung nu kanatal.cacay a malebut walu a lasubu tulu a bataan (1830) a mihcaan, [[tabakiay]] a [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung a [[kanatal]] masasuad, Panama (巴拿馬) mala [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung nu kanatal a niyaduan.cacay a malebut walu a lasubu walu a bataan (1880) a mihcaan, Fakuo (法國) a tademaw ci Pye-tinan.de.lai-say-pu (斐迪.德.雷賽布) ma[[lingatu]] mikaykun palalitin tu Tasiyung (大西洋) atu Tay-pin-yung (太平洋)  a Panama (巴拿馬運河).Amilika (美國) nu Cungtun ci Siawdu.luosefu (西奧多.羅斯福) mangalay mi[[taneng]] miyala’tu tina yunghean&lt;sup&gt;.&lt;/sup&gt;

1501年，巴拿馬淪為西班牙帝國殖民地，屬新格蘭納達總督區。在1698年，蘇格蘭王國企圖殖民巴拿馬，蘇格蘭軍隊於第二次行動中終於登陸了巴拿馬，由於人數太少，很快就被西班牙人包圍擊退。1821年，巴拿馬獨立，加入西蒙·玻利瓦建立的大哥倫比亞共和國。1830年，大哥倫比亞共和國分裂，巴拿馬成為哥倫比亞共和國的一個省。1880年，法國人斐迪南·德·雷賽布開始動工開鑿連接大西洋和太平洋的巴拿馬運河。美國總統西奧多·羅斯福試圖接管這條運河。1903年美國在擊敗英、法後與哥倫比亞政府簽定由美修建和租借運河的條約，哥議會拒絕批准。
[[tangan:Exclusa Miraflores Canal de Panama Panorama.jpg|縮圖|sauwac nu Pa-na-ma 巴拿馬運河]]
cacay a malebut siwa a lasubu idaw ku tulu (1903) a mihcaan sabaw tu cacay a bulad tulu a demiad, Ailika (美國) a [[hitay]] itini i Panama (巴拿馬) midebung, mibangbang tu Panama (巴拿馬) papi[[liyas]] tu [[Columbia]] (哥倫比亞), patideng tu Panama kunhekuo (巴拿馬共和國).nuy’daan a mihcaan tu sabaw tu caay a bulad atu sabaw tu walu a demiad, Amilika (美國) &quot;Panama (巴拿馬)  sawac masasulit tu cudad (panama yunhe a sasulitan巴拿馬運河條約), Amilika (美國) makaala tu (sakatenes micukaymas, midebung atu mipenec tu Panama (巴拿馬) a sawac) a kawaw, kilul sa mimedmed tu sawac a niyadu' a sincen, sefa, cinpia aty caicen, kiya sawac malu tatengau tunu (kanatal nu kanatal).Amilika namakayda i cacay a malebut siwa a lasubu idaw ku sepat (1904) a mihcaan mibabeli malingatu mikakun tu sawac, itin i cacay a malebut siwa a lasubu cacay a bataan idaw ku sepat (1914) a mihcaan mahedek ku kawaw.cacay a malebut siwa a lasubu enem a bataan idaw ku walu (1968) a mihcaan ci Amae.tulihuose (奧馬爾.托里霍斯) sakakaay nu hitay mutideng, katukuh i cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku cacay (1981) a mihcaan makina cacay amahetik i hetik mapatay, u  kuni pikuwan, u Panama (巴拿馬) anikawawan sa.Amae.tulihuose (奧馬爾.托里霍斯) mapatay satu, Manniw.nuozayciw (曼紐.諾瑞嘉) itini i cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku tulu (1983) a mihcaan malakuuyd kuni kasiwal maal tu sapikuwaw a kawaw.

1903年11月3日，美軍在巴拿馬登陸，策動巴脫離哥倫比亞獨立，成立巴拿馬共和國。同年11月18日，美巴簽訂《巴拿馬運河條約》，美國取得「永久使用、佔領和控制巴拿馬運河」的權利，隨後掌控了運河區的行政、司法、警備、鐵路和財政等，使運河區成為名副其實的「國中之國」。美國從1904年起恢復開鑿運河，於1914年完工。1968年奧馬爾·托里霍斯將軍上台，到他在1981年一次空難中逝世為止，是巴拿馬的實際操權者。托里霍斯死後，曼紐·諾瑞嘉於1983年通過政變掌握大權。 
[[tangan:Panama City red devil bus 2013.JPG|縮圖|kulitan a basu 彩繪巴士]]
cacay a malebut siwa a lasubu pitu a bataan idaw ku pitu (1977) a mihcaan siwa a bulad pitu a demiad, Cimi.kate’(吉米.卡特) a Amilika (美國) sifu atu Tulihuose (托里霍斯) a Panama (巴拿馬) a sifu masasulit tu sakay Panama (巴拿馬) sawac nu baluhay anikasasulit nu cudad.baluhay anikasasulit tu cudad idaw ku nipatumi' tu kawaw, Amilika (美國) aitini i cacay a malebut siwa a lasubu siwa abataan idaw ku siwaw (1999) a mihcaan nu hedek nu ayawan ahiyan ku tabakiay a sawac atu tabakiay a sawac a niyaduan mihamim tu niyadu' atu duma aniyadu' mihaymaw pabelis tu Panama kunhekuo (巴拿馬共和國) a cen-hu.

1977年9月7日，吉米·卡特的美國政府和托里霍斯的巴拿馬政府簽署了關於巴拿馬運河的新條約。新條約規定，美國將在1999年底以前把運河和運河區的全部主權和管轄權逐步交還給巴拿馬共和國政府。1989年5月總統大選開票統計結果，反對黨聯合推舉之總統候選人吉列爾莫·恩達拉獲得選舉勝利，但軍政府領袖諾瑞嘉宣布選舉無效，同年9月美國對巴國實行經濟制裁。

cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku siwa (1989) a mihcaan lima a bulad Cungtun misingkiw mihapu tu sakasilaheci, mihantaya a tan mapulung patahekal tu sasingkiwen tu cungtun ci Cilieemuo.ntala (吉列爾莫.恩達拉) maalcinida, nika u sakakaay nu hitay ci Nuozui (諾瑞嘉) mihapu sakamusa nisingkiwan naikulaheci sa, nuyda a mihcaan tu siw a bulad Amilika (美國) misuayaw tu Panama (巴拿馬) putunan ku sakaudip nuheni.cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku siwa (1989) a mihcaan sabaw tu tusa a bulad, Amilika (美國) midiput tu Amilika (美國) taydaay mueneng itidaay a tademaw, midiput tu nikalihalay tu sasingkiwan atu wadwaden nuheni ku pacakaya tu sidukuway a tademaw a ngangan, malingatu misuayaw tu Panama (巴拿馬) a singanganay tu  (masatademaway a kawaw nu sakalepacaw) a hitay nu wayway, mibelin tu kawaw ni Nuoziaciw (諾瑞嘉) a hitay nu numicidekay a kawaw, tununi singkiwan numaalaay a tademaw ci Entala (恩達拉) pala  maalay nu Cungtun.

1989年12月，美國以保護美國僑民、保護民主選舉和打擊販毒的名義，展開對巴拿馬代號「正義之師作戰」的軍事行動，以推翻諾瑞嘉的軍事獨裁政權，讓在之前選舉中勝選的恩達拉就任總統。

sabaw tu tusa a bulad sabaw tu lima a demiad ci Nuoziaciw (諾瑞嘉) sakamusa tu Amilika malepacaw ayday, sanunida satu patideng tu kanatal nu sakakaay .sabaw tu tusa a bulad tusa a bataan a demiad , tusa a mang pitu a malebut ku hitay  Amilika misaayaw tu Panama (巴拿馬) malingatu malepacaw, babelihen nida ci Nuoziaciw (諾瑞嘉) mikuwanay, ci Cilaiemuo.ntala (吉列爾莫·恩達拉) ku pala Cungtungay.Nuoziaciw (諾瑞嘉) taydan nidamilaliw i Fandikan (梵蒂岡) tasekun, cacay a malebu siwa a lasubu siwa a bataan (1990) a mihcaan cacay a bulad tulu a demiad taydan nida i Amilika (美國) mademec tu kamisa, dakepen cinida amelik pasaydan i Fuoluolitacuo (佛羅里達州), mipululen atu miliclic tu kawaw.Amilika (美國) debungan nu hitay makaala tu tusa a malebut kumapataya nu tademaw, pasu Panama (巴拿馬) a hitay atu niyadu’ay a tademaw.kilul sa, Amilika a sifu mipadan tu Panama (巴拿馬) milinangatu aca misingkiw, sakamusa misabaluhay pabeli tu tidaay misasingbungay a tademaw tu sakalihalay tu sasakamuen atu singbung nu sakalihalay, kanatal nuudip hamawsatu a masasungaay malakuuyd tu idaw ku kunmim sifu mihantaya a cence nu tademaw.cacay a malebut siwa a lasubu siwa a bataan idaw ku siwa (1999) a mihcaan tu sabaw tu tusa a balad tulu a bataan idaw ku cacay a demiad, Panama (巴拿馬) alaen nuheni ku Panama yunhen (巴拿馬運河) hamim han nuheni amikuwan atu funwu a kinli, Amilika a [[hitay]] (美軍) mamim a bahbahan.

12月15日諾瑞嘉宣布與美進入戰爭狀態，自任國家元首。12月20日，兩萬七千名美軍對巴拿馬展開軍事行動，推翻諾瑞嘉政權，吉列爾莫·恩達拉就任總統。諾瑞嘉逃入梵蒂岡大使館，1990年1月3日向美軍投降，他立刻被運往佛羅里達州，被起訴和關押。美軍入侵造成約兩千人死亡，包括巴拿馬軍人及一般平民。隨後，美國政府協助巴拿馬重新施行選舉，並聲稱重新給予當地媒體言論自由和新聞自由，國家管理權漸漸和平過渡到號稱公民政府的反對派政治人物手中。1999年12月31日，巴拿馬收回巴拿馬運河的全部管理和防務權，美軍全數撤出。

=='''malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan'''==
* [http://www.cia.gov/ CIA]
* [http://www.mofa.gov.tw/default.html 外交部]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_current_heads_of_state_and_government List of current heads of state and government]
*巴拿馬：https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%B7%B4%E6%8B%BF%E9%A9%AC 

[[kakuniza:kanatal]]

[[kakuniza: Habayiing]]
[[kakuniza:Iing Habay]]</text>
      <sha1>93iqcbukbr3hczpog19i9g7vsjrcy37</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>141812</id>
      <parentid>141811</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T21:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Habayiing</username>
        <id>1116</id>
      </contributor>
      <comment>/* likisi nu Panama atu debungan nu Amilika ku Panama (巴拿馬歷史和美國入侵巴拿馬) */</comment>
      <origin>141812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11988" sha1="t2fcft57q66spnztae81g57pytlnlpj" xml:space="preserve">[[tangan:Flag of Panama.svg|thumb|u hata nu '''Panama (巴拿馬)'''|alt=Flag of Panama.svg]]

'''Panama (巴拿馬)'''

u '''Panama (巴拿馬)''' sa i labu nu nuteban atu nutimulan nu Amilikan, itiza i 9 00 N, 80 00 W

u ahebal nu [[lala']] mapulung sa izaw ku 75,420 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;. 

u ahebal nu lala'ay sa izaw ku 74,340 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;, u ahebal nu nanumay sa izaw ku 1,080 km&lt;sup&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;. 

hamin nu tademaw sa 3,705,246.

kakalukan umah sa 30.50%, kilakilangan umah sa 43.60%, zumaay henay umah sa 25.90%. 

=='''tapang tusu nu kanatal (首都)''' ==
u tapang tusu nu kanatal sa u Panama City.

== '''kakinginan nu kanatal demiad (國家紀念日)''' ==
kakinging nu kanatal demiad sa 3 bulad 11 demiad.

== '''tabakiay a tapang nu kanatal (元首)''' ==
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci [[Laurentino Cortizo]] (Lawluntinuw．Keeltisuw [[:zh:勞倫蒂諾·科爾蒂索|勞倫蒂諾·科爾蒂索]]), 1953 a mihca 1 a bulad 30 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Panama (巴拿馬) ayza, micakat a demiad sa i 2019 a mihca 7 bulad 1 demiad.

== '''kakitidaan (地理)''' ==
[[tangan:Panama Skyline.jpg|縮圖|tukay nu Pa-na-ma  巴拿馬城]]
Panama (巴拿馬) itidai i Cun-mae-cuo (中美洲), walian nu dadipasan a Ciya-le-pi-hay (加勒比海) a bayu, nutipan a Tay-pin-yang (太平洋), amisan u [[Costa Riga]] (哥斯大黎加), timulan u [[Columbia]] (哥倫比亞). malalitin tu Pay-mae-cuo (北美洲) atu Nan-mae-cuo (南美洲) a [[lala']].kanatal nu labu a [[aadupen]] sayadahay nu cacana a [[aadupen]] u Cun-mye-cuo (中美洲) a kanatal nu saydahay a aadupan, sisa u sayadahay nu Pey-mea-cuo (北美洲) atu Nan-mea-cuo (南美洲) nu aadupen a sala[[lingatu]]wan. labu nu kanatal idaw ku Panama yunhen (巴拿馬運河).

巴拿馬位於中美洲，它的東岸是加勒比海，西岸是太平洋，北臨哥斯大黎加，南臨哥倫比亞。它是連接北美洲和南美洲的地峽。其境內的野生動物多樣性是所有中美洲國家中最高的，並且也是很多北美洲及南美洲野生動物品種的發源地。境內擁有巴拿馬運河。

== '''likisi nu Panama atu debungan nu Amilika ku Panama (巴拿馬歷史和美國入侵巴拿馬)''' ==
[[tangan:Panama clashes 1989.JPEG|縮圖|debungan nu Amilika ku Pa-na-ma a milepacaw 美國入侵巴拿馬之戰]]
[[tangan:Coat of arms of Panama.svg|縮圖|silusi nu Pa-na-ma 巴拿馬國徽]]
cacay a malebut lima a lasubu idaw ku cacay (1501) a mihcaan, Panama (巴拿馬) mala [[Spain]] (西班牙) kanatal a kalimadan nu [[lala']], u Sen-kelan-nada (新格蘭納達) nu sakakaay a kakitidaan.itini i cacay a malebut enem a lasubu siwa a bataan idaw ku walu (1698) a mihcaan , Scotland wan-kuo (蘇格蘭王國) idaw ku nabalucuan mangalay mialaw tu Panama (巴拿馬), Scotland (蘇格蘭) a [[hitay]] saka kunatusa’ milisapen midebung tu [[kakitidaan]] nu Panama (巴拿馬), tada’[[adidi']] tu ku [[tademaw]], amelik hiyaen nu [[Spain]] (西班牙) tademaw miliyud [[mademec]].cacay a malebut walu a lasubu tusa a bataan idaw ku cacay (1821) a mihcaan,  Panama (巴拿馬) misitekad, mi[[cumud]] i Simun.poliwa (西蒙.玻利瓦) [[patideng]] tu tabakiya a [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung nu kanatal.cacay a malebut walu a lasubu tulu a bataan (1830) a mihcaan, [[tabakiay]] a [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung a [[kanatal]] masasuad, Panama (巴拿馬) mala [[Columbia]] (哥倫比亞) pulung nu kanatal a niyaduan.cacay a malebut walu a lasubu walu a bataan (1880) a mihcaan, Fakuo (法國) a tademaw ci Pye-tinan.de.lai-say-pu (斐迪.德.雷賽布) ma[[lingatu]] mikaykun palalitin tu Tasiyung (大西洋) atu Tay-pin-yung (太平洋)  a Panama (巴拿馬運河).Amilika (美國) nu Cungtun ci Siawdu.luosefu (西奧多.羅斯福) mangalay mi[[taneng]] miyala’tu tina yunghean&lt;sup&gt;.&lt;/sup&gt;

1501年，巴拿馬淪為西班牙帝國殖民地，屬新格蘭納達總督區。在1698年，蘇格蘭王國企圖殖民巴拿馬，蘇格蘭軍隊於第二次行動中終於登陸了巴拿馬，由於人數太少，很快就被西班牙人包圍擊退。1821年，巴拿馬獨立，加入西蒙·玻利瓦建立的大哥倫比亞共和國。1830年，大哥倫比亞共和國分裂，巴拿馬成為哥倫比亞共和國的一個省。1880年，法國人斐迪南·德·雷賽布開始動工開鑿連接大西洋和太平洋的巴拿馬運河。美國總統西奧多·羅斯福試圖接管這條運河。1903年美國在擊敗英、法後與哥倫比亞政府簽定由美修建和租借運河的條約，哥議會拒絕批准。
[[tangan:Exclusa Miraflores Canal de Panama Panorama.jpg|縮圖|sauwac nu Pa-na-ma 巴拿馬運河]]
cacay a malebut siwa a lasubu idaw ku tulu (1903) a mihcaan sabaw tu cacay a bulad tulu a demiad, Ailika (美國) a [[hitay]] itini i Panama (巴拿馬) midebung, mibangbang tu Panama (巴拿馬) papi[[liyas]] tu [[Columbia]] (哥倫比亞), patideng tu Panama kunhekuo (巴拿馬共和國).nuy’daan a mihcaan tu sabaw tu caay a bulad atu sabaw tu walu a demiad, Amilika (美國) &quot;Panama (巴拿馬)  sawac masasulit tu cudad (panama yunhe a sasulitan巴拿馬運河條約), Amilika (美國) makaala tu (sakatenes micukaymas, midebung atu mipenec tu Panama (巴拿馬) a sawac) a kawaw, kilul sa mimedmed tu sawac a niyadu' a sincen, sefa, cinpia aty caicen, kiya sawac malu tatengau tunu (kanatal nu kanatal).Amilika namakayda i cacay a malebut siwa a lasubu idaw ku sepat (1904) a mihcaan mibabeli malingatu mikakun tu sawac, itin i cacay a malebut siwa a lasubu cacay a bataan idaw ku sepat (1914) a mihcaan mahedek ku kawaw.cacay a malebut siwa a lasubu enem a bataan idaw ku walu (1968) a mihcaan ci Amae.tulihuose (奧馬爾.托里霍斯) sakakaay nu hitay mutideng, katukuh i cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku cacay (1981) a mihcaan makina cacay amahetik i hetik mapatay, u  kuni pikuwan, u Panama (巴拿馬) anikawawan sa.Amae.tulihuose (奧馬爾.托里霍斯) mapatay satu, Manniw.nuozayciw (曼紐.諾瑞嘉) itini i cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku tulu (1983) a mihcaan malakuuyd kuni kasiwal maal tu sapikuwaw a kawaw.

1903年11月3日，美軍在巴拿馬登陸，策動巴脫離哥倫比亞獨立，成立巴拿馬共和國。同年11月18日，美巴簽訂《巴拿馬運河條約》，美國取得「永久使用、佔領和控制巴拿馬運河」的權利，隨後掌控了運河區的行政、司法、警備、鐵路和財政等，使運河區成為名副其實的「國中之國」。美國從1904年起恢復開鑿運河，於1914年完工。1968年奧馬爾·托里霍斯將軍上台，到他在1981年一次空難中逝世為止，是巴拿馬的實際操權者。托里霍斯死後，曼紐·諾瑞嘉於1983年通過政變掌握大權。 
[[tangan:Panama City red devil bus 2013.JPG|縮圖|kulitan a basu 彩繪巴士]]
cacay a malebut siwa a lasubu pitu a bataan idaw ku pitu (1977) a mihcaan siwa a bulad pitu a demiad, Cimi.kate’(吉米.卡特) a Amilika (美國) sifu atu Tulihuose (托里霍斯) a Panama (巴拿馬) a sifu masasulit tu sakay Panama (巴拿馬) sawac nu baluhay anikasasulit nu cudad.baluhay anikasasulit tu cudad idaw ku nipatumi' tu kawaw, Amilika (美國) aitini i cacay a malebut siwa a lasubu siwa abataan idaw ku siwaw (1999) a mihcaan nu hedek nu ayawan ahiyan ku tabakiay a sawac atu tabakiay a sawac a niyaduan mihamim tu niyadu' atu duma aniyadu' mihaymaw pabelis tu Panama kunhekuo (巴拿馬共和國) a cen-hu.

1977年9月7日，吉米·卡特的美國政府和托里霍斯的巴拿馬政府簽署了關於巴拿馬運河的新條約。新條約規定，美國將在1999年底以前把運河和運河區的全部主權和管轄權逐步交還給巴拿馬共和國政府。1989年5月總統大選開票統計結果，反對黨聯合推舉之總統候選人吉列爾莫·恩達拉獲得選舉勝利，但軍政府領袖諾瑞嘉宣布選舉無效，同年9月美國對巴國實行經濟制裁。

cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku siwa (1989) a mihcaan lima a bulad Cungtun misingkiw mihapu tu sakasilaheci, mihantaya a tan mapulung patahekal tu sasingkiwen tu cungtun ci Cilieemuo.ntala (吉列爾莫.恩達拉) maalcinida, nika u sakakaay nu hitay ci Nuozui (諾瑞嘉) mihapu sakamusa nisingkiwan naikulaheci sa, nuyda a mihcaan tu siw a bulad Amilika (美國) misuayaw tu Panama (巴拿馬) putunan ku sakaudip nuheni.cacay a malebut siwa a lasubu walu a bataan idaw ku siwa (1989) a mihcaan sabaw tu tusa a bulad, Amilika (美國) midiput tu Amilika (美國) taydaay mueneng itidaay a tademaw, midiput tu nikalihalay tu sasingkiwan atu wadwaden nuheni ku pacakaya tu sidukuway a tademaw a ngangan, malingatu misuayaw tu Panama (巴拿馬) a singanganay tu  (masatademaway a kawaw nu sakalepacaw) a hitay nu wayway, mibelin tu kawaw ni Nuoziaciw (諾瑞嘉) a hitay nu numicidekay a kawaw, tununi singkiwan numaalaay a tademaw ci Entala (恩達拉) pala  maalay nu Cungtun.

1989年12月，美國以保護美國僑民、保護民主選舉和打擊販毒的名義，展開對巴拿馬代號「正義之師作戰」的軍事行動，以推翻諾瑞嘉的軍事獨裁政權，讓在之前選舉中勝選的恩達拉就任總統。
[[tangan:Gnome-globe into curly brackets.svg|縮圖|来自用于 KDE 3.x / GNOME 2 的 Nuvola 图标主题 的图标]]
sabaw tu tusa a bulad sabaw tu lima a demiad ci Nuoziaciw (諾瑞嘉) sakamusa tu Amilika malepacaw ayday, sanunida satu patideng tu kanatal nu sakakaay .sabaw tu tusa a bulad tusa a bataan a demiad , tusa a mang pitu a malebut ku hitay  Amilika misaayaw tu Panama (巴拿馬) malingatu malepacaw, babelihen nida ci Nuoziaciw (諾瑞嘉) mikuwanay, ci Cilaiemuo.ntala (吉列爾莫·恩達拉) ku pala Cungtungay.Nuoziaciw (諾瑞嘉) taydan nidamilaliw i Fandikan (梵蒂岡) tasekun, cacay a malebu siwa a lasubu siwa a bataan (1990) a mihcaan cacay a bulad tulu a demiad taydan nida i Amilika (美國) mademec tu kamisa, dakepen cinida amelik pasaydan i Fuoluolitacuo (佛羅里達州), mipululen atu miliclic tu kawaw.Amilika (美國) debungan nu hitay makaala tu tusa a malebut kumapataya nu tademaw, pasu Panama (巴拿馬) a hitay atu niyadu’ay a tademaw.kilul sa, Amilika a sifu mipadan tu Panama (巴拿馬) milinangatu aca misingkiw, sakamusa misabaluhay pabeli tu tidaay misasingbungay a tademaw tu sakalihalay tu sasakamuen atu singbung nu sakalihalay, kanatal nuudip hamawsatu a masasungaay malakuuyd tu idaw ku kunmim sifu mihantaya a cence nu tademaw.cacay a malebut siwa a lasubu siwa a bataan idaw ku siwa (1999) a mihcaan tu sabaw tu tusa a balad tulu a bataan idaw ku cacay a demiad, Panama (巴拿馬) alaen nuheni ku Panama yunhen (巴拿馬運河) hamim han nuheni amikuwan atu funwu a kinli, Amilika a [[hitay]] (美軍) mamim a bahbahan.

12月15日諾瑞嘉宣布與美進入戰爭狀態，自任國家元首。12月20日，兩萬七千名美軍對巴拿馬展開軍事行動，推翻諾瑞嘉政權，吉列爾莫·恩達拉就任總統。諾瑞嘉逃入梵蒂岡大使館，1990年1月3日向美軍投降，他立刻被運往佛羅里達州，被起訴和關押。美軍入侵造成約兩千人死亡，包括巴拿馬軍人及一般平民。隨後，美國政府協助巴拿馬重新施行選舉，並聲稱重新給予當地媒體言論自由和新聞自由，國家管理權漸漸和平過渡到號稱公民政府的反對派政治人物手中。1999年12月31日，巴拿馬收回巴拿馬運河的全部管理和防務權，美軍全數撤出。

=='''malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan'''==
* [http://www.cia.gov/ CIA]
* [http://www.mofa.gov.tw/default.html 外交部]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_current_heads_of_state_and_government List of current heads of state and government]
*巴拿馬：https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%B7%B4%E6%8B%BF%E9%A9%AC 

[[kakuniza:kanatal]]

[[kakuniza: Habayiing]]
[[kakuniza:Iing Habay]]</text>
      <sha1>t2fcft57q66spnztae81g57pytlnlpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Turkey</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4795</id>
    <revision>
      <id>141817</id>
      <parentid>112483</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T22:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1658</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>141817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11845" sha1="k9uralohlbzyiz180we7ueqljxlj3ds" xml:space="preserve">Turkey（土耳其）

[[tangan:Flag of Turkey.svg|thumb|u hata nu Turkey（土耳其）|alt=Flag of Turkey.svg]]

u [[Turkey]] sa ilabu nu Yaco, itiza i 39 00 N, 35 00 E, u [[ahebal]] nu [[lala'|lala’]] [[mapulung]] sa 783,562 sq km, u ahebal nu lala'ay sa 769,632 sq km, u ahebal nu nanumay sa 13,930 sq km, hamin nu tademaw sa 80,274,604. [[kakalukan]] umah sa 49.70%, [[kilakilangan]] umah sa 14.90%, [[zumaay]] henay umah sa 35.40%.

== '''tapang tusu nu kanatal(首都)''' ==
u tapang tusu nu kanatal sa u [[Ankara]].

== '''kakininan nu kanatal demiad(國家紀念日)''' ==
kakining nu kanatal demiad sa tusa a bataan izaw ku enem bulad cacay bataan demiad.

== '''tabakiay a tapang nu kanatal(元首)''' ==
u [[tabakiay]] a tapang nu kanatal (cung-tung) ayza sa ci [[Recep Tayyip Erdoğan]], [[micakat]] a demiad sa i 2014 a mihca walu bulad tusa bataan izaw ku walu demiad.

土耳其共和國，通稱土耳其。

u Turkey a [[kapulungan]] a [[kanatal]] i hekal sa [[sipangangan]] han tu ya Turkey han.

位於亞洲大陸西端，是一座連結歐亞的天然橋樑，自古以來，東西方文明在這裡衝擊、交流、融合。西元前68年，羅馬帝國將安納托利亞納入版圖，330年君士坦丁大帝更將首都遷至拜占庭，建立拜占庭文化。帝國分裂為二，東部稱為拜占庭帝國，聖索菲亞大教堂與查士丁尼法典是這時期的文明代表。

u [[kakitidaan]] nu Turkey a kanatal i Ya-cuo a enal kasatipanan, u sikalalitin tu na O-cuo atu nu Ya-cuo a masanu lahaday a sangaw, [[kasumamadan]] sa, nu walianay atu nutipanay a [[lalangawan]] itini [[kalabangbangan]] nu [[kacacubelis]] [[malalacal]], [[kacamulan]]. [[celahcan]] nu ayawan i 68 a mihcaan, ya Lo-ma a huhungtiay a kanatal sipala nu udipan kay An-na-to-li-ya, 330 a mihcaan ya ci Cing-se-tan-tin a hungti [[palimadan]] ku [[sakatatangahan]] a tuse taydaen i Pay-can-ting, [[patideng]] tu sakay nu Pay-can-ting a lalangawan. ya Sen-su-ya-huy-ya tabakiay a kiwkay atu ya Ca-se-ting-ni a hulic sa, itiniay a tatukian a nikatahekalan sita[[tungus]] tu nu aydaay a kabaluhay.

土耳其的近代史也很有趣的，鄂圖曼帝國衰退後，身為軍官且有遠大眼光的青年穆斯塔法‧凱末爾，在第一次世界大戰中敗北之際，從外國侵略者的手中爭取了土耳其的自由，於1923年10月29日建立了土耳其共和國，以和平與安定為基礎，實現了驚人的經濟發展，促進土耳其的現代化。

ina Turkey sa kalacapianay a [[laylay]] musiluy siadih, ya El-tu-man nu hungtiay a kanatal [[kalawpesan]] i [[nudikudan]] sa, u mala[[tapang]]ay nu hitayay [[sibalucu'ay]], mabaad ku nipiadih tu kawaw a masakapahay, ci Mu-se-ta-huwa-Kay-mol, iti sayaway a nikalalais sa, kademecan i mahida sa, sipakay nida i mudebungay a nipidikecan sikaala nida tu nu Turkey sakunidaay sananay a tatungusan, i ti 1923 a mihcaan 10 a bulad 29 a demiad, mapatideng tu nida ku kapulunganay nu [[binacadan]] a kanatal. u sikadamsay atu sikangaay nu kaudip kasasilamit, mapaheci ku sikatawidan a nipakalisiwan a sakasilacul, maycuduh tu nu Turkeyay kalaaydaay a [[ziday]] a nikacakatan. 

土耳其大陸西起巴爾幹，東至高加索，全長1000英里，向北延伸至黑海，南部瀕臨地中海，在歐洲國土面積僅次於俄國。它的氣候溫和，地形複雜，從沿海平原到山區草場，從雪松林到綿延的大草原。這裡是世界植物資源最豐富的地區之一，植物種類超過10000多種，其中3000種為土耳其特產。

u Turkey a tukusan nutipanay ya Pa-el-ka, nuwalian katukuh tiya Kaw-ciya-so hananay sa, nikabaatan sa makaala tu cacay a malebut ka katanayu, sipay kaamisan a manayat katukuh i Hey-hay a bayu’, nutimulan sa kacapian ku dadipasan nu Ti-cung-hay, itini i O-cuo a kenis sa nika ahebalan a lala', kilul sananay tu nu El-ko katabaki. u demiadan nu Turkey sa kaladihkuan, u kakitidaan sa masasasibut, makay liwliwan nu bayu a enal katukuh i buyubuyu'an a saku nu lutukay a enal sa, na makay sulsuldaan lalitinlitin sa kaahebalan nu enal a lutulutukan. itini sa u sakasibekan nu kalaidaw nu lahaday a kakitidaan i kitakit a masausi, u mamulangaway a tuudtuud mangasiw ku cacayay a mang kayadah, nikaidaw nu itiniay tu a langaw sa makaala tu tulu a malebut ku nipicidekan. 

由於被四片海域環繞，土耳其保存完好的愛琴海和地中海海灘。巍峨的阿勒山山頂終年積雪覆蓋，景色最為壯觀，吸引了眾多遊客。此外，這還是一個河流湖泊眾多的國度，底格里斯河和幼發拉底河均發源於此。

nanilaupan nu sepatay a bayu kasaliyut, u Turkey sa kapah ku nipisupet tu ya Ay-cing-hay atu nu Ti-cung-hay a sadipasan. ya A-le a buyu' i masadungduhay i mihmihcaan mapatahab tu nu sulda, u sika[[icelang|icelnag]] sa adihen, u mamicepcepay tu balucu’ atu ngalih nu katuuday a labang, sakusaan, itini sa u sikayadahan nu pisilsilan nu sauwac maycumud i banaw a kanatal, ya Ti-ke-li-se a sauwac atu ya Yiyu-fa-la-ti kasasaan nu [[sauwac]] atu namakayniay a sikalekalan.

=== 偉大的史詩特洛伊背景地 (蘋果十年戰爭、木馬屠城記) ===
希臘神話故事中三位女神希拉、雅典娜、阿芙蘿笛為了爭世界上最美麗的女神而去爭奪金蘋果，三位女神找巴理士仲裁，天后希拉願意讓他成為全世界的主人；智慧也是戰神的雅典娜，要讓他贏得所有戰爭.

u sakasikadan a misaulicay tu nu laylayay a kitidaan ya Te-lo-yi (masakimay a ling-go cacayay a bataan nikalalais, ya nu kilangay a pilaup mayngayaw tu tuse a masulitay tu)

i Si-la' (希臘) sakay nu kakawsanay a kungku, i labuay a tatayna ci Si-la (希拉), Ya-tiyin-na, atu ci A-hu-lo-ti ku maydih a macacebis tu cima ku sabangcalay i kitakit a kakawsan nasa, macacebis tu ya masakimay a ling-go, ina tatuluay a kakawsan sa mikilim tu papatinsuay ci Pa-li-se hananay, ya masatapukuay a kakawsan  ci Si-la sa, anu kalahecian sa, a pala nu kitakitay a sitatungusay a tademaw sa, kalasipunuay a kakawsan ci Ya-tiyin-na sa, kalacian nasa a sipala nu kahaminan a nikalalais a makata sa.

愛神也是美神的阿芙蘿笛作弊，先以美色迷惑巴里士要讓他回去當特洛伊的王子和得到全世界最美麗的女人－斯巴達的王后海倫。

阿芙蘿笛得到了金蘋果她成了最美麗的女神，而特洛伊十年戰爭卻從此開始了。

sakay nu [[elmuay]] a kakawsan ci A-hu-lo-ti sa misabana, sayaway sa sanu [[salungayay]] a mitekel ci Pa-li-sean, au sikataluma'an i Te-lo-yiay a hungti, atu taneng sikaala tu nu kitakitay a sabangcalay a tatayna ku sapangicih, tu ya Se-pa-taay a acawa nu ko-wan (國王) ci Hay-lun. ci A-hu-lo-ti sikaidaw tu nida kiya masakimay a ling-go, malatu i kitakitay a sabangcalay a kakawsan nu tatayna, nika ina Te-lo-yi kaidaw nu cacay a bataan nu mihcaan sa, [[sikalingatu]] tu a caay tu pisengal a malalais.  

由於雙方各有神撐持，勢均力敵十年戰爭分不出勝敗。阿克曼蒙就設計了木馬假裝撤退回希臘，特洛伊人不察開城門拖木馬入城且大肆慶祝喝的爛醉如泥，半夜木馬內的勇士和希臘大軍內外合作一舉殲滅特洛伊城。

sikahinian nu mahtatusaay kalaidaw nu kakawsan a pacukel, masasulecad ku nikaidaw tu sakaicelang, kyu cacay a bataan nu mihcaan a nikangangayaw sa cay pakasiduma ku makataay a masasuayaw, ci A-ke-man-mon hananay sa mitekel tu kilangay a subayu, misakaliyuh a pananukas tu a tadikud i Si-la', Ya Te-lo-yi a tademaw sa mapasibana caay pikinkinsa aca, wawah satu panan nu tuse mukitkit tiya nu kilangay a subayu pacumud, kuyda sa salabi satu malimulak a mienip tu kalipahakan a nikahida, mabusuk ku mabusukay, i teban nu labi sa kuliniwan nu iyung nu ilabuay ny subayu, atu nu Greece a hitay, mabalud ku balucu’ nu heni, kinacacay han mulawpes kya Te-lo-yi a kakitidaan. 

== '''mililuc ku nu Turkeyay (土耳其浴)''' ==
如何洗土耳其浴：土耳其浴稱為「哈瑪」（Haman，土語），舉世聞名，許多人喜歡到土耳其來被刮出全身的「汙垢」，再按摩按摩一番。

a hicaen [[mililuc]] ku nu Turkeyay: u [[kamu]] nu Turkey sa Hama han nu mita, (Haman han nu heni), [[misasengi]] ku ngiha, u sakatinengan nu kitakitay i hekal, u tayniay nu makay [[cuwacuwaay]] sa, manamuh amin tu nipiluduh tu (kakipa atu uning), kilul sa mimi’mi’an aca muliyaw ku muliyaw.

=== u Tu-ciye a tademaw atu u kaen nipiititdan tu sidi (突厥人與烤羊餐) ===
土耳其的先祖是來自於中亞的游牧民族突厥人，隋唐時代位於中國的西北邊境，多次征戰之後分裂成東西突厥，東突厥是蒙古前身，西突厥則為鄂圖曼的前身〈土耳其一名即源自於唐朝的“突厥”〉，草食性的牛與羊自然成為主要的食物來源〈因為信仰伊斯蘭教而禁食豬肉〉.

Turkey a kakawsan kaidaw sa namakay i kalatebanan nu Ya-cuo, u pahutingay a binacadan ya Tu-ciye a tademaw, nipatideng nu hungti ya Suye-Tang hananay a ziday kalanutipan i saamisan liwliway ku kakitidaan, kinapinaan a nikalalais sa malcinuwas palatusaen ku nikasumad, u cacay sa mala nu walianay a Tu-ciye, u cacay sa mala nutipanay a Tu-ciye a tademaw. ya walianay a Tu-ciye a tademaw sa nau Mongolia a binacadan i ayaw, u nutipanay a Tu-ciye a tademaw sa namakay nu El-tu-man i ayaw ku udip, (u Turkey a ngangan sa nu makay Tang-caway a “Tu-ciye”), u mukanay tu lutuk ya katalan atu sidi sa, masa u ta[[tungus]]an nu tademaw a kakaenan (kasising-gu tu nu I-se-lan a kiwkay sisa mipulu mukan tu titi nu pabuy).

其中較為精緻的飲食文化就是著名的烤全羊，將羊以傳統屠法宰殺之後，熱水煺毛、去掉內臟，再將各種調味品放入預先切好的切口和腹腔內，然後在表皮上塗一層食用油，再裝入特製烤爐中烘烤約三個多小時，便是一隻外皮酥香，味美肉嫩的烤全羊了，其色、香、味、形俱佳，是肉食中最講究烹調技術的佳餚，也是牧民們招待來訪貴賓的最高規格禮遇。

sikaidaw nu nikacakatan tu kaen sa, ya kakaenenan a [[lalangawanay]] sakasingangan a miitit tu masacacayay tu sidi, hidaen tu nu kalaylayan a nipipacuk tu sidi i nu dikudan sa, u akutiay ku sapskiskis tu banuh nu sidi, sibakah ku labuay nu bili, kilul sa sipacamul han ku canancanan a sapabangsis, hamin han a pacumud i bili ku nikaydih han, u bange nu hekal sa psipsip han tu kakanenay a simal, pacumud hantu i nu singmongay a aititdan, makaala kya tu tuluway a tatukian, tuyda sa mala tu nu kabangesisay nu banges, kusa asu cay kadengan atu [[sanek]] nu kangadu nu titi, u kulit, banesis, sanek, u nipaadih a wayway nayay ku sasakamuen, u sakay nu titiay a nipizangpan sa u mitesekay ku nipiliyawli, u mamitakus nu pahutingay kuyni tu labang, sikaseneng nu labang sikatiyung ku [[balucu'|balucu’]] kaladihkuan midang.                                                                                            

== '''nu Turkey a La-ke (土耳其的拉克)''' ==
土耳其獨特的拉克的酒（茴香酒）。這種酒加入水後，變為乳白色，因此被叫作獅子奶。

u Turkeyay ya [[micidekay]] a epah u La-ke hananay (Huwi-siyan a epah). ina mahiniay a epah sa, sipacamul han tu nanum, nu dikudan sa mala nu kalabulingan nu masa[[salengacay]], kiyu sipangangan han tu ya nu Se-ce (獅子) a salang han.

=='''malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan'''==
* [http://www.cia.gov/ CIA]
* [http://www.mofa.gov.tw/default.html 外交部]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_current_heads_of_state_and_government List of current heads of state and government]
*探索之旅-土耳其簡介/神奇的土耳其：https://web.archive.org/web/20220520015640/http://www.travel104.com.tw/turkey/1.htm

[[kakuniza:Turkey| ]]
[[kakuniza:Buting Nukay]]
[[kakuniza:Miku Kumud]]</text>
      <sha1>k9uralohlbzyiz180we7ueqljxlj3ds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>babayuh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4973</id>
    <revision>
      <id>141815</id>
      <parentid>133721</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T21:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Habayiing</username>
        <id>1116</id>
      </contributor>
      <comment>/* katalawan atu hican mihaymaw (危害及防治) */</comment>
      <origin>141815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11536" sha1="3dlltv4ooqu9ukda55hob1px9lb3t12" xml:space="preserve">[[tangan:Chenille de Grand porte queue (macaon) Fausses pattes.jpg|縮圖]]
babayuh (kamu nu Hulam: 毛毛蟲), sibanuhay a wawa nu adipapang atu pilaluhu' (蝴蝶或蛾的有毛幼蟲)

毛蟲也叫毛毛蟲，是鱗翅目昆蟲（蝶或蛾）的幼蟲。

sibanuhay a cilekay u babayuhan, u wawaay a cilekay nu sikinesay sisakubatay a kun-cong (adipapang atu pilaluhu'[蛾]).  

有些蟲表面光滑，稱為dadipana'，也有些蟲長有肉角，還有些長有臭角。毛蟲有三對前足，腹部和尾部大多有五對偽足。

anu kina cilekay idaw ku masaditay nu hekal nuheni, u dadipana' ciniza, anu kina cilekay idaw ku singawaay, idaw ku siangtulay a ngawaan. babayuhan idaw ku matatusaay nu tuluay a kuku’an nu ayawan, bili han atu kikul idaw ku matatusaay nu limaay a pacebaay nu kuku’an.

到變態為成蟲時只保留三對前足。毛蟲有別於蛾的幼蟲—蠶，兩者在發育過程有所不同，蠶會以蠶絲結成的「繭」包覆住蛹，但毛蟲沒有這類行為。

makatukuh tunika sacilekaya han tulu tu kuliwan nu tatengay a ayaw nu kuku’an. babayu han idaw kumasa cilekaya nu wawaan a cilekayan--kayku, caay kalecad kuni kaudipan nuheni, kayku han si alilaylay cinida mala ti’kuk tabuen nida ku cilekay i labu, nina babayuhan inai kumahiniay a kawaan.

「babayuh」和「dadipana'」並不相同。

babayuh atu dadipana' cay kaw malecaday.

沒有毛的幼蟲才會有假眼或是色彩鮮明的花紋，可以嚇退想吃牠們的動物。有毛的幼蟲不會有假眼。

nayi' ku banuh nu cilekay sipacebaay a [[mata]] atu bangcalay nu sikulitay, sapaceba tu mukanay a aadupan. sibunuhay nu cilekay nayi' ku pacebaay a mata. 

== kakanen (食物) ==
毛蟲多以植物的葉子為食，不同種類會吃不同的植物。有些吃有毒植物的毛蟲會把毒素儲存在體內。

babayuh u langaw nu papah ku kanen nuheni, caaya kalecaday a babayuhan caay kalecad ku kan. idaw kumukanay tu si ledekay a langawan sapakay udipen nuheni ku ledek i labu nu udipang.

最後成為有毒的蝴蝶或蛾成蟲；少數一些毛蟲會以其他昆蟲為食。 天敵為鳥類螞蟻。

sadikuday satu malasiledekay a adipapang atu wawa nu malacilekaya, pinay kiya ku mukanay tu cilekay a babayuhan. Katalawan nuheni sa u ayam atu puduh. 

== katalawan atu hican mihaymaw (危害及防治) ==
剛過了農民曆中的「驚蟄」，象徵春天到了，蟄伏在泥土裡的動物們也開始甦醒活動，周遭環境裡的昆蟲數量，比起過去幾個月增加不少，「空降部隊」毛毛蟲還會突然懸掛在樹枝上，嚇到不少民眾，台北市立動物園表示，毛毛蟲為了在樹上活動，除了靠自己的腳，還會分泌絲線幫助固定，在受到驚嚇時才會逼不得已垂降下來。

kalakuwitan tu ku piusiwgacu nu malukay, ya &quot;cing-ce&quot; hananay u katukuhan tu nu adinsing a demiadan sikelekeleng tu ku tapuku tungusay a kapah tu ku nikalukan sananay kahini nu demiad, u celekay sa mulekal tu a musaungaay tahkal tu a mulatlat, i liwliway a cilekay sa katinengan tu kiyadahan ku kasadumaan nu demiaday, mademec ku iayaway a pinaabulad nu culal, ya pabesut sananay a micuyacuyay a dadipana’ sa sikaydih a makay kilang a mulatlat sa, mapatawit ku miculilay nu tademaw namakadih, ya mamikuwanay tu aadupan nu Taypakay tungusay, u dadipana’ sa u kuku ku sapikayakay, nika anu maydih a mulimad taydaen i masadumaay a kilang mulatlat atu mukan tu tuudtuud sa, matineng a mulpuwiy tu calay nu udip u sikaydih a pacukat tu kasaicelang, anu caay sa namapatawit kyu mulaliw a piedap tu calay nida mucuyacuy.

毛毛蟲是蝴蝶與蛾幼蟲的俗稱，許多人對身上佈滿的毛與柔軟的身體而感到害怕，不過，台北市立動物園表示，毛毛蟲身上的構造，是為了警告掠食者及保護自己而演化出的防禦機制呢，一些小型掠食者不太喜歡毛本身的口感，或是某些毛蟲的刺毛會讓天敵攻擊後產生紅腫刺痛或引發過敏反應，有些種類再配合上鮮豔的顏色更讓捕食者退避三舍；而較為低調的種類，則選擇讓自身與四周圍環境融合在一起，使掠食者難以發現來逃過一劫。

ina dadipana’ sa nau nu adipapang atu ya pilalihuay a cilekay ku sapangangan, katuud ku tademaw tu piadih tuya banuh atu kulit matalaw, sisa ya mamikuwanay tu aadupan nu Tayhuku tungusay, u kulit nu kahidaan nu dadipana’ sa, u mamiading tu udip patalaw tu maydihay a mukan tu udip nida, haymaw saan a kaidawan tu nikasumadan,kaidawan nu dumaay a dadipana’ katebingan nu mamicebisay sa mapacadici ku kapanaan malaliw a matalaw tu picucuk, caay sa yakulit nu udip niya dadipana’ katalawan sa, u mahidaay u kaladamsayan ku wayway sa sasengien ku kulit nu udip, mahida u kulit nu papah sikaliyuhan u dadipana’ kuydaan sa ku mimelaway, mahini sa u sipilaliw tu maydihay a mukan sapaading tu udip kanatatan nu lihat a maudip.

（以上段落由Buting Nukay所翻譯。）

(ipabaway a ulic ku nisulit ni Buting Nukay.)     

mahetik ku babayu i udip ita, yadahay nu banuhan micedek i banges ita maputn, mucumud ku duku nu heni i bangebangesan, ya banu nu babayuh siduku palekal tu nika calenged atu adada, alahican adada satu mahida kita mabeluhay nu lamal ku adada.

毛毛蟲掉到人身上，其眾多的刺毛接觸皮膚後可斷折，毛腔內的毒液便注入皮內，因毒毛的毛腔內充滿毒液可引起皮膚劇烈瘙癢與疼痛，有時痛得像被火燒一樣。

nikalatan nu babayuh iteban nu bangesan idaw ku masapucuay, micalenget ku mahidaay anu pinatu nu tatukian hakiya macunus ku tenes nu calengetan. nikalatan nu babayuh itida sa i nikalatan tahekal ku tabakiay adidiay nu masapucuay, anu yadah satu sumanah ku nikasapucuan.

被蟄傷的皮膚中心可有小丘疹，癢痛症狀可持續數小時或更久。毛毛蟲皮炎是在某一部位出現大小一致、且數量較多的紅色丘疹。

ahebal ku nikaudip nu babayuh, itini i kilakilangan nanay nu babayuhan u adidi'ay namin nu babayuhan. 

毛毛蟲分布很廣，各種樹木上多生有這種小毛蟲。

anu isasa nu kilang misasapi' sa kanca kasitupel  atu ahebalay nu tupelan, kasidikuc tu siledungay, amana pisatahaw i sasa nu sibabayuhan nu kilangan pahanhan.

到樹下納涼時應戴寬邊草帽或遮陽帽，穿長袖衣服，不要在有毛毛蟲的樹下停留。

anu kahetikan nu babayuh, amana pisatepatapa', hamaw han a mihetik, anu kahetikan tu nu sidukuay i bangesan, hiya tu tipu amihuduc ku sidukuay a banuhan.

若不慎身上落有毛毛蟲，不要亂拍打，應輕輕抖動掉，皮膚上如沾有毒毛，可用醫用膠布把毒毛粘去。

anu caay sa katepa ku tipu, taneng tu u numitatu a tipuan ku sapipaduhepi mihuduc. amana pisakuskus atu misakapet, alaw a lebawa satu, u duma nu udipudipan alaw milihida tu a calenget, amelik satu a mabuwah, cidek satu ku calenget, anu pihaceng satu sumanah masapucu' mahida u sibabesian.

若一時找不到醫用膠布，可用透明膠紙代用。千萬不可抓撓或亂摸，否則會越發嚴重，身體局部就會出現極癢的紅疹，且會快速擴散，癢不堪言，嚴重時紅疹還會形成水皰。

sakapahen ku nipibanaw, nikadukana nu bangesan pasipasipi tu sapayu, kinapinaen tu demidemiadan, kahina u kuli ku sapicedek, mihini kya tusa a lalipayan mangaay tu.

毒毛徹底清除乾淨後，在局部受傷的皮膚上塗抹皮膚藥膏，每日可塗抹多次，並經常自行冰敷，兩個星期即可痊癒。

anu micidek ku calenget atu adada, hatu mamin i udipudipan, taneng mukan tu sakay calengetan nu sapayuan, anu pihaceng satu kalamkamen tu a tayda i padekuan. anu matinge henay, mahida u akutiay, adada ku tangah, adada ku bili sa, kalamkamen tu a tayda i padekuan paising. 

癢痛劇烈者，或有全身症狀，或發生嚴重皮疹，可口服能止癢的藥物，重症患者需及時送醫院治療。如果全身有反應，如發熱、頭痛、腹痛等，應馬上送醫院搶救。

（以上段落由Iing Habay所翻譯。）

(ipabaway a ulic ku nisulit ni Iing Habay.)     

== masakiketay nu dadipana’ (相關毛蟲) ==
langdaway hananay a dadipana’ sa, sanu salengacay masabihunayay a adipapang (ngangan nu ulic sa; Pieris rapae, nu Ing-guay nipangangan sa: Small White, Small Cabbage White, nu dumaay a ngangan sa unpay a adipapang, nu Dipunay a salengacay a adipapang, salengacay a adipapang, atu ya lamiay salengacay a adipapang). i hekal nu Taywanay sa nu Hulamena kenis singangan aca tu ya cay-hun hananay a adipapang, u masa nu hunay a adipapanay a sapamata.kalaliwasakan i nu O-ya a tukutukusan a buluku, itawya tu a micumud ikaamisan nu amuhiwan, atu i kaamisan nu Africa, Australia, New Zealand akanatal i makasasaay nu kakitidaan mulatlat.

青蟲，白粉蝶的幼蟲（學名：Pieris rapae，英文俗名：Small White, Small Cabbage White，別名：紋白蝶、日本紋白蝶、白紋蝶、菜白蝶）。在台灣以外漢語使用地區又名菜粉蝶，是屬於粉蝶科的一種蝴蝶，是粉蝶屬的一種。廣泛分布於歐亞大陸大部分地區，並已入侵並立足於北美、北非、澳洲、紐西蘭等地低至高海拔地區。

在撒奇萊雅語中，多稱為「cilekay」。

i kamu nu Sakizaya, u &quot;cilekay&quot; saan.

以上青蟲段落由Buting Nukay所翻譯。     

== siwkay nu babayuh ==
u babayuhh sa, u wawa nu adipapang. tanaya' ku kidu, siceka i kidu. yadah ku kulit, matalaw ku tademaw atu aadupan maazih. siwalak ku ceka' nu babayuh, anu maceka' sa tu banges, malebawa tu ku banges nu misu. sisa matalaw ku tademaw tu babayuh. babalaki tu ku babayuh sa, mala adipapang tu. bangcal ku adipapang, la'cus ku babayuh.

=== mibabayuh ===
[[tangan:Hairy_caterpillar_(Costa_Rica).jpg|thumb|Hairy caterpillar (Costa Rica)]]
mibabayuh 抓毛毛蟲/ mibabayuh ci Benel i kilakilangan.

=== sibabayuh ===
sibabayuh 有毛毛蟲/ sibabayuh i nu ayawan a kilang.

=== sibabayuhay ===
sibabayuhay 有毛毛蟲的/ sibabayuhay ku laku ni Bunuk.

== u sulit nu Amilika ==
'''[[wikipedia:Caterpillar|Caterpillars]]''' /ˈkætərˌpɪlər/ are the larval stage of members of the order Lepidoptera (the insect order comprising butterflies and moths).

As with most common names, the application of the word is arbitrary and the larvae of sawflies commonly are called caterpillars as well.

Caterpillars of most species are herbivorous, but not all; some (about 1%) are insectivorous, even cannibalistic. Some feed on other animal products; for example clothes moths feed on wool, and horn moths feed on the hooves and horns of dead ungulates.

Caterpillars as a rule are voracious feeders and many of them are among the most serious of agricultural pests. In fact many moth species are best known in their caterpillar stages because of the damage they cause to fruits and other agricultural produce, whereas the moths are obscure and do no direct harm. Conversely, various species of caterpillar are valued as sources of silk, as human or animal food, or for biological control of pest plants.

== namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan ==
# 撒奇萊雅族語詞典
# [https://web.archive.org/web/20170823225621/http://e-dictionary.apc.gov.tw/ais/Search.htm 原住民族委員會線上字詞典]
# 中文維基-毛蟲：&lt;nowiki&gt;https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%AF%9B%E8%9F%B2&lt;/nowiki&gt;
# 毛毛蟲[鱗翅目昆蟲的幼蟲]：&lt;nowiki&gt;https://www.easyatm.com.tw/wiki/%E6%AF%9B%E6%AF%9B%E8%9F%B2&lt;/nowiki&gt;

[[kakuniza:Habayiing]]
[[kakuniza:Iing Habay]]</text>
      <sha1>3dlltv4ooqu9ukda55hob1px9lb3t12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>nipaluma-bituka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9068</id>
    <revision>
      <id>141816</id>
      <parentid>138008</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T21:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Habayiing</username>
        <id>1116</id>
      </contributor>
      <comment>/* bituka */</comment>
      <origin>141816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13259" sha1="ppham7dos4ddtu9dwo480nnmkq8lx57" xml:space="preserve">[[tangan:Naturalis Biodiversity Center - RMNH.ART.693 - Plantago asiatica - Yūshi Ishizaki - Cock Blomhoff Collection - pencil drawing - water colour.jpg|縮圖|bituka]]
[[tangan:W oobako4041.jpg|縮圖]]

== bituka ==
車前草 (俗名：當道、台灣車前、車前菜、車過路、車輪菜、車牯轤菜、魚菜、五斤菜、五筋菜、五根菜、牛舌菜、牛舌、牛遺、豬耳朵草、蝦蟆衣、路霸草、地衣、前貫草、錢貫草、甜野菜、飯匙草、日本前胡)

== masadumaay a ngangan (各種名稱) ==
【學名】 Peucedanum japonicum Thunb.

【mitesekay a ngangan】Peucedanum japonicum Thunb.

【科名】 車前草科(Plantaginaceae)

【sapamataan a ngangan】Plantaginaceae

【屬名】 車前草屬

【milecaday tu ngangan】bituka numi lecaday

【俗名】 當道、台灣車前、車前、大車前、車前草、車過路、車輪菜、車牯轤菜、魚草、五斤草、五筋草、五根草、牛舌草、牛舌、牛遺、豬耳朵草、蝦蟆衣、路霸草、地衣、前貫草、錢貫草、野甜菜、飯匙草、日本前胡

【tada ngangan】dantaw, Taywan cecin, cecin, tacecin, bituka,cekuolu, celun lami’ cekulu lami’ , icaw, ucincaw, ucincaw, ukancaw, niwsecaw, niwse, niwiy, cuedocaw, simoi, lu’pa’caw, ti’I, cinkuncaw, cinkuncaw, iytan lami’ , funcecaw, dipuncinhu.

【英名】Asiatic plantain、broadleaf plantain、greater plantain、large plantain、obako

【igu a ngangan】Asiatic plantain、broadleaf plantain、greater plantain、large plantain、obako

【族語】布農 Saipuk Lumah Tu Ismud、撒奇萊雅 Bitoka、雅美 Raan No Aleleh、鄒 Cuun Taruru

【kamu nu binacadan】Bunun布農 Saipuk Lumah Tu Ismud、Sakizaya/Sakidaya撒奇萊雅 Bitoka、Yamin雅美 Raan No Aleleh、Co鄒 Cuun Taruru

【使用族群】 布農、撒奇萊雅、雅美、鄒

【midaduay nu binacadan】布農Bunun,撒奇萊雅Sakidaya, 雅美Yamin,鄒Co

== kaliwasak nu langaw (分布環境) ==
bituka nui Tawanay a langaw, Tawan a subalan i dadadadanan sa amaadih, i bawbawbiyan i caaya a kalukan nu umah, itini i enalan atu i talakaway nu mapacilalay a ahebalay nu lalalala'an hina adih kita tu langaw nu Tawan kasi langawan tu bituka. 

(kamu nu Hulam:車前草為台灣固有種，其台灣全島山野路旁、庭園、野外荒地，從平地到高海拔陽光充足的開闊地皆可見其蹤影台灣固有種。） 

== sasapayuan (藥效) ==
bituka kala sicesicedaman, mibakah tu caledes atu taisian, mibakah tu teluhu’, misupi tu balucu’, pasaluimeng tu banic, mibakah tu akuti’ nu atay’, mipadan patahekal tu isi’, misupit tu bala’ nu caledes, mikapah tu mata’, tada mikapah tunika lebawawan, mabulesen ku sema’, mabanic, uh’uh’, muta’ tu idang, nuka, maduka, buwa’, kansicu, adada’ ku tangah, lebawaw nu bayduk, adada ku balucu’, patahekal tu tanang a adadaan.

(kamu nu Hulam:車前草味甘，具有清熱利尿、袪痰、鎮心、止瀉、退肝火、幫助排尿、清肝肺風熱、保建眼睛，主要治療於水腫、澀痛、泄瀉、咳嗽、吐血、瘡毒、腎炎、痛風、頭痛、腫毒、心臟病、除濕痺等疾病。）

langaw nu bituka ,Pasulamit han mitengel tu ukak nu pabuy, mingaay tu utii’h nu sawada’, mangaduay a papah atu heci taneng salami’en a mukan, mikapahay tu udip sa. 

(kamu nu Hulam:全草燉排骨，可治療腸胃病它的嫩葉和種子都可以煮來吃，對身體不錯。） 

== kakanen (食用) ==
nani sangasiban tu nanum, bakahen kya cupelak, pacikahen atudi sa, taneng mala lami’ i sakay umahumahan.

(kamu nu Hulam:水煮除澀後，稍加調味，可當救荒野菜食用。）

mangaduay a bituka, u hina kan nanay kita tinalami’an, u sasangasipan naca tu nananuman a langaw, kala cuecuedadan, acaay kita pisayadah amukan. 

(kamu nu Hulam:幼嫩的車前草，是經常食用的野菜之一，也是青草茶的最佳原料之一，但其性質偏寒，不宜多食。） 

== milihida tu langaw musakamu (生態形狀描述) ==
bituka u bituka nu langawan u mihmihcaan a langaw, nai ku akaway, u yadahay ku adidiay nu ngisngisan, u talakaw nu langaw han maka alatu pulu’ – tulu a bataan a kun-fun ,masadid atu adidi’ kuyu banuh, mapulung ku langaw, patelek kuni kaudip atu macebal kulangaw, akaway nu papah atu papah malecad ku tanayu’,tanayu’ nu akaway han makaala tu lima a kun-fun, u papah nida mahida u tatipeluk ku duhepic, mahida u ti’kuk kuni ka mulmul, idaw ku lima-pitu kuni ka adihan nu papah a sulitan, lilis nu papah masa babuybabuy mahida ni kalatan. 

(kamu nu Hulam:車前草為車前草科多年生草本，沒有莖，具數細長之鬚根，株高10-30公分，光滑或稍有毛，叢生，直立或展開，葉柄與葉片等長，長柄約5公分，葉具薄紙質，呈卵橢圓形，有5-7條明顯的葉脈，全緣或不規則的波狀淺齒。） 

lalud balangbangan kasi baluwan kala langlangdawan ku kulit, nai ku akaway, masilsil satu ku papah caay kay akaway, u tanayu’ han maka ala’ tu tusaay a bataan a kunfun, nu cacaya a lalangawan masasu acawaw. balu atu kakicuh masasuala’ tu akaway, mala sepat ku satabu. u balu han masa ti’ku ku wayway, nuayawan mala sepat ku nika pela’an, masa sangkaku, pasayda i putah kuni ka lulud.

(kamu nu Hulam:夏秋季開花為淡綠色，無柄，排列於一不分枝的主軸上，長可達20公分，雌雄同株。花萼基部合生，萼片4枚。花冠管呈卵形，先端有4裂，三角形，向外反捲。）

== bituka miudiih tu udip (車前草用藥禁忌) ==
sibalec hina timeltimel , mahicaay kiya ku udip, caay ka kapah ku buwa’ atu nai’ ku nicu’, piadihiy amukan.

(kamu nu Hulam:凡內傷勞倦,陽氣下陷,腎虛精滑及內無濕熱者,慎服。）

sakay sapayu hananay a bituka, ina bituka a lutukan han saka singangan han u sakay kahun, mahidasa sakay aisian nu sakakapah a sasapayuwan, yadah henay ku caaya katineng nu tademaw, ina bituka a lutukan han, idaw henay ku duma a lutukan sakay newsun a sasapayuwan u Ci-cie han.

(kamu nu Hulam:其實在藥理方面,車前草最出名的就是治療痛風上,因為它利尿效果很好,但其實上很多人都不知道，除了車前草還有一種植物降尿酸效果更好，就是——菊苣。）

== bituka miduma tu adada (車前草的副作用) ==
bituka sakay utiih kapah isaw, nika tada cu’de tu kanen, anu tada yadah kunikan mabanic ku tademaw, anu hina kan satu mila’cus tu atay atu buwa’.

(kamu nu Hulam:車前草功效很好，但性寒，過量食用會引起腹瀉，長期大量使用對肝腎會有所傷害。）

bituka hannanay a lutukan sakay isi’ a sasapayuwan, yadah kuni pinanum masumad ku tanceace atu diciw. sisa bituka a heci taneng sangasiban minanum, nika acaay pitenes aminanum, anu idaw ku adada nu buwa’, sibalec ,hina timeltimel sa, atu nai’ku nicu aca nu udip amihaymaw kita minanum.

(kamu nu Hulam:車前草是一種利尿的中藥，喝多了很容易引起電解質異常和低鉀症狀。所以車前子可以喝，但是不能長期飲用，但凡有腎虛精滑、內傷勞倦、陽氣下陷等症狀，或者內無濕熱的人不宜服用。）

bituka manamuh mapacilal kaisa i silidungay a maudip, sisa yadah i umaumahan ku langaw, ida i cinmum mililis tu dadan, bawbawbiyan, umaumahan idaw namin hina adih kita tu langaw nida.

(kamu nu Hulam:而車前草性喜日照而不耐陰，故多生於空曠之處，金門中低海拔的路旁、庭園、野外荒地等都有它的蹤跡。）

bituka hananay a lutukan yadah ku ngangan, tinaku: dantaw, niwyi, celuncay sa.

(kamu nu Hulam:車前草有很多的別稱，例如：當道、牛遺、車輪菜等等。）

idaw aca ku duma a ngangan, mala kunku namin, numi tudungay a ngangan plantago, nama kaydaay i latin nakamuwan planta, u naemekan sa.

(kamu nu Hulam:而它的每一個別名，都有很傳神的說法。其屬名Plantago，則來自於拉丁語Planta，是足跡之意。）

hina langaway a lutuk, mamin ku dadadadanan a langawan, pangangan han tu dantaw’, u De-kuo a tademaw pangangan sat u bituka han u aadihan i dadan sa. hina panganganan nutaw tu tandaw’.

(kamu nu Hulam:車前草極易生長的特性，常長滿整個道路，故又被稱為「當道」，而德國人也稱車前草為「道路觀察」，也常被翻譯成「當道」。）

yu mahida kelakela’ ku yadahay, hina adih kita tu tai’ nu katalan, alahican bituka a langaw han makayda i tai’ nu katalan a mulangaw, sisa pangangan han tu niw-yi. 

(kamu nu Hulam:古時候交通以獸力車居多，因此道路上常見牛隻的排泄物，而車前草常從其中萌芽生長，所以又被稱為「牛遺」。） 

dumasatu, mikilul tu hitay a malimadm, paceba’ satu amisalami’, mikilim tu ku misalami’ay tu bituka a sasa lamian alahican sananuman nida a pakan ku hitay nuheni, i sasa’sasa’an sa nu muli nu kela’kela’ amilangaw sisa pangangan han tu sasa’nu &quot;muli a lami’&quot; han.  

(kamu nu Hulam:另外，隨著軍隊的移動，伙食也必須就地解決，而伙夫們常採其入菜或煎茶給同僚食用，因為於車輪下可被尋得，大夥兒則暱稱它為「車輪菜」。）

== u siwkay nu nipaluma ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|kakuniza
|植物分類
|()tabakiay a kilang ()adidi'ay a kilang (v)lutuk ()lutuk-balu ()masay ()zuma
()mahetik ku papah ()dauc landaway (v)zuma

()yadah a mihca ku uzip ()cacay a mihca ku uzip ()1-2 a mihca ku uzip (v)zuma
|-
|takalaw nu bayu'
|生長海拔高度
|
|-
|mauzip subal
|生長區域
|
|-
|nipaluma sasahicaan
|栽種功能
|yumah野生(v) mukan食用() sapayu'藥用(v) paazih觀賞() lidung遮蔭() zuma其他()
|-
|takalaw maka
|株高
|tulu a bataan a kun-fun
|-
|papah tanaya'
|葉長
|
|-
|papah ahebal
|葉寬
|
|-
|papah mapela'
|葉瓣
|
|-
|balu ahebal
|花徑
|
|-
|balu kulit
|花色
|
|-
|heci
|果實
|
|-
|paenu
|種子
|
|}

=== u sanek nu nipaluma ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|1
|sanek
|味
|
|7
|dawmi
|軟
|
|-
|2
|letek
|毒
|
|8
|siceka'
|刺
|
|-
|3
|cedam
|甘,甜
|v
|9
|dieku
|溫
|
|-
|4
|aledah
|辣,辛
|
|10
|cuedet
|寒,涼
|
|-
|5
|atekak
|苦
|
|11
|acak
|乾
|
|-
|6
|cupelak
|澀
|
|12
|zuma
|其他
|
|}

=== malaheci tu imelang ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|1
|pangangay
|(生)津
|
|27
|kaliwates 
|(消)小疔
|
|-
|2
|akacay-akuti
|(減)燥熱
|
|28
|malebawa
|(消)跌打腫傷
|
|-
|3
|cuedet
|(減)寒冷
|
|29
|akuti'
|(消)燙傷
|
|-
|4
|patezep tu izang
|(消)出血
|
|30
|tunatun
|(消)瘀血
|
|-
|5
|paisi'
|(利)排尿
|v
|31
|tibeni
|(消)泡疹、痱子
|
|-
|6
|taluktuk
|(減)發炎
|
|32
|kebing
|(消)麻疹
|
|-
|7
|sulalis
|(退)發燒
|
|33
|sizaz
|(消)濕疹
|
|-
|8
|cebu' taluktuk
|(消)尿道膀胱炎
|
|34
|butus
|(消)水腫
|v
|-
|9
|mapudasay
|(減)皮膚病
|
|35
|kalad nu bau
|(減)蛇咬
|
|-
|10
|atay taluktuk
|(減)肝炎
|
|36
|bulad adada'
|(消)經痛
|
|-
|11
|adada'
|(減)痛
|
|37
|cadi'ci
|(減)心痛
|v
|-
|12
|sicedam isi
|(減)糖尿病
|
|38
|pasicucu
|(增)乳汁
|
|-
|13
|ngidngid
|(消)嘴破嘴角發炎
|
|39
|bali-malalemed
|(減)風濕
|
|-
|14
|teluhu
|(消)濃痰
|v
|40
|calenged
|(止)皮膚癢
|
|-
|15
|takulaw adada'
|(減)喉嚨痛
|
|41
|sinawal
|(減)暈眩
|
|-
|16
|tuzu malebawa
|(減)關節炎,風濕痛
|
|42
|manah
|(消)痔瘡
|
|-
|17
|mabanic
|(消)腹瀉
|v
|43
|pucu'
|(消)淋巴痛
|
|-
|18
|muta'
|(調)嘔吐
|
|44
|buyu'
|(解)中暑
|
|-
|19
|masikata'
|(調)便秘
|
|45
|suaw
|(止)渴
|
|-
|20
|adada' tangah
|(減)頭痛
|v
|46
|muni' ku banges
|(消)皮膚潰爛
|
|-
|21
|malihen
|(怯)咳嗽
|v
|47
|takalaw ku izang
|(減)高血壓
|
|-
|22
|makamaw
|(減)感冒
|
|48
|
|
|
|-
|23
|milisawada'
|(調)腸胃病，胃痛
|
|49
|
|
|
|-
|24
|walak
|(解)中毒
|v
|50
|
|
|
|-
|25
|maduka'
|(消)破皮傷
|
|51
|
|
|
|-
|26
|puces
|(消)膿包、大疔
|
|52
|zuma
|其他(瘡毒、腎炎、痛風、除溼痹
|v
|}

=== pasubana i cacudadan a lacul ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|u cudad a  ngangan
|Peucedanum japonicum Thunb.
|-
|u sapamat a ngangan
|Plantaginaceae(車前草科)
|-
|u Amilika a ngangan
|Asiatic plantain; broadleaf plantain; greater plantain; large plantain; obako
|}

== u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|cidekay
|ngangan
|miungay
|-
|[[Sakizaya]]
|bituka, bitoka
|v
|-
|Pangcha
|
|
|-
|Tayan
|
|
|-
|Paywan
|
|
|-
|Yuwatan
|saipuk lumah tu ismud
|v
|-
|Sejek
|
|
|-
|Taluku
|
|
|-
|Puyuma
|
|
|-
|Rukay
|
|
|-
|Cou
|cuun taruru
|v
|-
|Kabalan
|
|
|-
|Tau/Yami
|raan no aleleh
|v
|-
|Saw
|
|
|-
|Kanakanabu
|
|
|-
|Laaluwa
|
|
|-
|Saysia
|
|
|}

== namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan ==

* 《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
* 行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p123
* 台灣原住民族藥物植物圖鑑（行政院院原住民族委員會）
* 車前草八大功效有哪些？&lt;nowiki&gt;https://www.102like.com/p51757.asp&lt;/nowiki&gt;
* 車前草的功效和作用，聽聽醫師怎麼說！&lt;nowiki&gt;https://kknews.cc/zh-tw/health/vz4gqql.html&lt;/nowiki&gt;
* 車前草https://web.archive.org/web/20220707120114/https://ari.kinmen.gov.tw/cp.aspx?n=F65302DA2DFF5E49

[[kakuniza:nipaluma]]
[[kakuniza:Habayiing]]
[[kakuniza:Iing Habay]]</text>
      <sha1>ppham7dos4ddtu9dwo480nnmkq8lx57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>nipaluma-sitinpaku, sitinpako</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9249</id>
    <revision>
      <id>141813</id>
      <parentid>125860</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T21:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Habayiing</username>
        <id>1116</id>
      </contributor>
      <comment>/* pakunida, mihida tu langaw musakamu (生態、形狀描述) */</comment>
      <origin>141813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13317" sha1="70awslpl1kwpa2y1v5ipgagxqe1xguy" xml:space="preserve">[[tangan:Blechnum orientale hiryuusd01.jpg|縮圖|nipaluma-sitinpaku, sitinpako烏毛蕨]]

== sitinpaku, sitinpako ==
烏毛蕨

(俗名：山蕨貓、蜈蚣樹、赤蕨子)

【學名】 Blechnum orientale L.

【mitesekay a ngangan】Blechnum orientale L.

【科名】 烏毛蕨科(Blechnaceae)

【langaw a ngangan】Blechnaceae

【屬名】 烏毛蕨屬

【mikeliday a ngangan】sitingpaku a ngangan

【俗名】 山蕨貓、蜈蚣樹、赤蕨子

【tada ngangan】shan-juemao, wugong-shu, chi-juezi

【英名】 Oriental blechnuin

【igu a ngangan】Oriental blechnuin

【族語】 布農 Lilidaing、撒奇萊雅 Sitinpako、魯Talisabange、鄒 Tariri Tan'a'a Sitinpahku

【kamu nu binacadan】Bunun (布農) Lilidaing、Sakidaya (撒奇萊雅) Sitinpako、Lukay (魯凱) Talisabange、Co (鄒) Tariri Tan'a'a

== kaliwasak nu langaw (分佈環境) ==
sitinpahku angangan nu sakaudip i Ya, Aw-cuo, Ma-lay-si-ya sa caay kaw caledesay a niyaduan, itini i Tay-wan hantu isasa nubuyu’ hina adih kita tu langaw nida i sasa nu buyu’, manamuh tu cilalcilalan, caay katalaw tu cilal caay katalaw tu sienaw, sakapahay nida amaudip han pasada i masalikelunay a buyu’.

(kamu nu Hulam:烏毛蕨主要分佈於亞、澳洲、馬來西亞等亞熱帶地區，在台灣常在中低海拔以下山區發現其蹤跡，性喜陽光，非常耐光又耐旱，最適合生長在向陽坡地。）

== Sasapayuan (藥效) ==
(kamu nu Hulam:根莖味苦性涼。根莖有清熱解毒、殺蟲、止血之功效，可治流行性感冒、B 型肝炎、腮腺炎、斑疹、傷寒、腸道寄生蟲、衂血、吐血、血崩。嫩葉可消炎，搗敷腫毒。

lamid atu angangan kala akenek cueded. [[lamit]] atu angangan mipatahekal tu ilabuaya a baydu’k misasa’tu udip, mipatay tu cilekay, miput tu nikatahekal nu idang, mikapah tu kanman, B sin bala, biluu’k, tungaw, mapasienaw mauhuh, sicilekay ku sawda’, langudusan, muta’tu idang, caay kasatedep kuni katahekal nu idang. mangaduay a papah hantu mingay tu duka, pekpeken ku mangaduay a papah mingaay tu lebawaw.

(kamu nu Hulam:【使用族群】 布農、撒奇萊雅、魯凱、鄒族

【mitaduay nu binacadan】(布農) Bunun、(撒奇萊雅) Sakidaya、(魯凱) Lukay、(鄒族) Co

== pakunida, mihida tu langaw musakamu (生態、形狀描述) ==
sitinpahku u sitinpahku sa u langaw caay kaw tabakiay nu patelek a pahkuwan, apuyu ku angangan nu langaw nika talakaw ku langaw makaala tu cacay a lasubu a kun-fun ku talakaw, sikines ku papah sisulit sa dicen ku papah, kala kulakulawan ku kulit, sasa nu angangan ahebal atudi tu 0.5 kun-fun.

(kamu nu Hulam:烏毛蕨為烏毛蕨科中大型直立蕨類，莖幹雖短但植株可生長至100公分高，具有鱗片且為線狀披針形，深褐色，基部較闊可達0.5公分以上。）

sitinpahku a langaw nai ku banuh, nu cacaya a batacan cacaya ku papah, adidiay nu papahan masakeliw sadicen sa, tanayu han makaala tu pulu’~ sabaw tu lima a bataan a cong-fen, angangan a papahan mahida makelecay nu tangila, malecad ku sulit nu papah. u sasapalan nida masasuala i papah. sasapalan han mikilul tu lilis nisakacipaan nu langawan, satanayu’ sa ku wayway, numasa cacayay amapala pasayda i dumaan a papahan, mahka muculalay a papah malukud sumanah.

(kamu nu Hulam:烏毛蕨整株皆無毛，為一回羽狀複葉，小羽片呈線狀披針形，長約10-15公分，基部羽片緊緊的縮成耳狀，葉脈平行。其孢子囊群著生在中脈的兩側。孢膜沿羽狀複葉邊緣生長，形成一個長線形，單邊開裂朝向羽軸，剛生出的幼葉呈捲曲狀且為紅色。）


== pakunida, mihida tu langaw musakamu (生態、形狀描述) ==
langaw nina makaala tu cacay a lasubu tusa a bataan a congfen nu sitinpahku, nui pahpahkuway a sausi caay kaw tabakiay a langaw nida, nika u tanengay ku tabaki, itini i [[kilang]]kilangan han katinengan ku langaw, namaka lalaay langaw sananay a sitinpahkuan, u sitinpahku a kakausan ku langaw, saka udip nida itini i dadipasan nu caaya ka yadah nu kilangkilangan nu buyu, angnagan apuyu patelek sa, sisa masakaput namin ku langaw nuheni.  

(kamu nu Hulam:植株可達120公分的烏毛蕨，雖然在蕨類中還不算大型，但也可算是中大型了，在林徑中十分顯眼，它是地生型的蕨類，屬烏毛蕨科，生長於低海拔地區的次生林下，其莖短而直立，所以都為成簇出現。） 

hatidaaytu nu sitinpahku u pahkuwan a langawan, yu mangadu henay ku papah han kala sumasumanahan atu sumanahay ku kulit, sitinpahku han mahidatu, katukuhantu ku sadingsing, mulangaw ku baluhay a papah, itini i langdawan nu kilakilangan, micidek ku nika bangcal nu langaw.

(kamu nu Hulam:大多數烏毛蕨科的蕨類，其幼葉呈泛紅色或紅色，烏毛蕨也是，當春天來臨，新葉開始長出，在一片綠油油的植物中，也是很漂亮的點綴。）

sitinpahku idaw ku picidekan nu wayway, u papah nu angangan mahida u banuh nu ayam, cidek sa kuni ka sukud mahida u tangila’, anu i hekal kita maka adih tu masa silaadlaaday nu tabakiay a nikasa dicem nu papah, miadih henay kita tu angnagan yadah ku tangila a adidiay a papahan, matinengan tu kita u sitinpahku kuyda a langawan. 

(kamu nu Hulam:烏毛蕨還有一項重要的特徵，那就是它的葉片基部的羽片，突然急縮成耳狀，所以在野外看到一回羽狀複葉的大型葉片，再看看葉片基部有很多呈耳狀的小小羽片，那應該就是烏毛蕨了。） 

sitinpahku mitesekay a ngangan han Blechnum orientale u sitinpahku a langawan nu kilangan, maudip han i dadipasan nu cacay a lasubu~ cacay a malebut tulu a lasubu a mi nu kala sengedsengedan nu cilicilisan atu kala lilislilisan nu buhang, mulangaw i masa likelunay nu kilangkilangan atu kacelahan nu langawan atu i tapiingan nu sawacan.

(kamu nu Hulam:烏毛蕨(學名:Blechnum orientale)是烏毛蕨屬的一種植物，生長于海拔100-1300米較陰濕的水溝旁及坑穴邊緣，也生長于山坡灌叢中或疏林下或溪溝邊。）

Kasi langawan han i guang-dung, guang-xi a niyaduan. idaw ku langaw i yin-du, sili-lanka, dungnan-ya, Riben katukuh i Boli-nixi-ya.

(kamu nu Hulam:分布于廣東、廣西等地。也分布于印度、斯裏蘭卡、東南亞、日本至波裏尼西亞。）

lamit nu sitinpahku taneng sasapayuan, milapes tu akuti’ nu udip mibakah tu letek, mipatay tu cilekay, mipuud tunika tahekal nu idang.

(kamu nu Hulam:烏毛蕨以根莖入葯，可用于清熱解毒、殺蟲、止血的功效。）

sitinpahku nai’ ku pauningay, nii’ ku sakatalawan, taneng a kanen. bangcal ku wayway, mahida u dauma a sitinpahkuan ku kapah, u sasi laculay nu epucan nu aadihan a sitinpahkuan. taneng palumaan i tabakiay nu kabingan aadihan a langawan, kapah a palumaan i luma’, kilakilangan, lilis nu dadan.

(kamu nu Hulam:烏毛蕨無污染、無公害、可食用。其形態優美，具有蘇鐵之風韻，是一種觀賞價值很高的蕨類。適宜大型盆栽觀賞，也適合園林花壇、林下、道旁地栽。）

== kaudipan nu langaw (生態環境) ==
sitinpahku manamu i dihekuay atu kala sengedsengedan a mulangaw, hina paculi, caay ka talaw tu caledes. sakapahay a dimiad a caypiwac sabaw tu enem ~ tusa a bataan idaw ku sepat a duan, caay ka talaw tu caledes kaudadan, ahebal ku sakanamuhan nida a maudip, hatiniaytu a caledes nu lalud kapahac ku langaw nida, nika matalaw tu sienaw, sienaw sa caay tu langaw kunuheni.

(kamu nu Hulam:烏毛蕨喜溫暖陰濕環境，抗逆性、耐熱性強。生長適溫16~24℃，耐高溫多雨，適應性較廣，在夏季高溫條件下生長良好;但不耐寒，冷時生長不良。）

== kakanen u epuc (食用價值) ==
sitinpaku u asuay nu sakay udip nu micidekay nu kakanen atu nui umaumahan nu lalamian. u kakanen han cupenac ku aalaan, micedek ku kan, kapah sakay udip.

(kamu nu Hulam:毛蕨是一種很好的集營養保健與特殊風味為一體的野生蔬菜。它的食用部分質地嫩滑，風味特殊，營養豐富。）

katuud tu kitakiday nu tademaw mikilim tu mangaduay nu papah a mukan, amica kuni kacaay kalecad nu langawan, tademaw han hamin han apangaangan u sitinpahku han. 

(kamu nu Hulam:很多國家的人們都有採食蕨菜幼葉的習慣，盡管種類不同，人們統稱它們為蕨菜。） 

timulay nu langawan sayadahay nu mukanay han u sitinpahku. sitinpahku nu mangaduay a papah taneng a kanen, yadah ku weitaming, nui umahumahan nu saasuay a lamian.

(kamu nu Hulam:南方蕨類植物食用最多是烏毛蕨。烏毛蕨的幼葉可食，含有豐富的維生素，是山野菜中的極品。）

ngayngay a niyaduan mananam kunuheni mukan tu sitinpahku.

(kamu nu Hulam:客家地區一直有食用烏毛蕨的習慣。）

tu mihcaan nu tulu~ siwa a buladan, kasi sitinpahkuwan nu langaw i tawya, hina pelu’ tu sitinpahku a taluma’ badisaw han i sayaway, kilul sa sengelen tu cacay ~ tusa a demiad, nami sengel satu sawni apadumaantu tu nanum kina tusa ~ tulu napaliyun tu nanum sa salamien a mukan. 

(kamu nu Hulam:每年3~9月，是烏毛蕨生長盛期，通常採回後用水煮熟，再用清水浸泡1~2天，期間換水2~3次後菜用。） 

nisa lamian kala akeakenekan, cupenac asu’, asu’ ku kan, ciyanen bangsis, idaw kumicidekay nu asu’, kanamuhan nu ngayngay amukan. nina sitinpahku siahbetay nu kakanen, mikapah tu sawada’ numita mipadang tukapah nu biliita.

(kamu nu Hulam:該菜味微苦，嫩滑爽口，味道鮮美，炒食清香，有特殊風味，深受客家人的喜愛。由于蕨菜含有粗纖維，可幫助腸胃蠕動，有益于消化。）

=== u siwkay nu nipaluma ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|kakuniza
|植物分類
|()tabakiay a kilang ()adidi'ay a kilang ()lutuk ()lutuk-balu ()masay (v)zuma
()mahetik ku papah ()dauc landaway (v)zuma

()yadah a mihca ku uzip ()cacay a mihca ku uzip ()1-2 a mihca ku uzip (v)zuma
|-
|takalaw nu bayu'
|生長海拔高度
|
|-
|mauzip subal
|生長區域
|
|-
|nipaluma sasahicaan
|栽種功能
|yumah野生(v) mukan食用() sapayu'藥用(v) paazih觀賞() lidung遮蔭() zuma其他()
|-
|takalaw maka
|株高
|cacay a lasubu a kun-fun
|-
|papah tanaya'
|葉長
|pulu’~ sabaw tu lima a bataan a cong-fen
|-
|papah ahebal
|葉寬
|
|-
|papah mapela'
|葉瓣
|
|-
|balu ahebal
|花徑
|
|-
|balu kulit
|花色
|
|-
|heci
|果實
|
|-
|paenu
|種子
|
|}

=== u sanek nu nipaluma ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|1
|sanek
|味
|
|7
|dawmi
|軟
|
|-
|2
|letek
|毒
|
|8
|siceka'
|刺
|
|-
|3
|cedam
|甘,甜
|
|9
|dieku
|溫
|
|-
|4
|aledah
|辣,辛
|
|10
|cuedet
|寒,涼
|v
|-
|5
|atekak
|苦
|v
|11
|acak
|乾
|
|-
|6
|cupelak
|澀
|
|12
|zuma
|其他
|
|}

=== malaheci tu imelang ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|1
|pangangay
|(生)津
|
|27
|kaliwates 
|(消)小疔
|
|-
|2
|akacay-akuti
|(減)燥熱
|v
|28
|malebawa
|(消)跌打腫傷
|
|-
|3
|cuedet
|(減)寒冷
|
|29
|akuti'
|(消)燙傷
|
|-
|4
|patezep tu izang
|(消)出血
|v
|30
|tunatun
|(消)瘀血
|
|-
|5
|paisi'
|(利)排尿
|
|31
|tibeni
|(消)泡疹、痱子
|
|-
|6
|taluktuk
|(減)發炎
|
|32
|kebing
|(消)麻疹
|
|-
|7
|sulalis
|(退)發燒
|
|33
|sizaz
|(消)濕疹
|
|-
|8
|cebu' taluktuk
|(消)尿道膀胱炎
|
|34
|butus
|(消)水腫
|
|-
|9
|mapudasay
|(減)皮膚病
|
|35
|kalad nu bau
|(減)蛇咬
|
|-
|10
|atay taluktuk
|(減)肝炎
|V
|36
|bulad adada'
|(消)經痛
|
|-
|11
|adada'
|(減)痛
|
|37
|cadi'ci
|(減)心痛
|
|-
|12
|sicedam isi
|(減)糖尿病
|
|38
|pasicucu
|(增)乳汁
|
|-
|13
|ngidngid
|(消)嘴破嘴角發炎
|
|39
|bali-malalemed
|(減)風濕
|
|-
|14
|teluhu
|(消)濃痰
|
|40
|calenged
|(止)皮膚癢
|
|-
|15
|takulaw adada'
|(減)喉嚨痛
|
|41
|sinawal
|(減)暈眩
|
|-
|16
|tuzu malebawa
|(減)關節炎,風濕痛
|
|42
|manah
|(消)痔瘡
|
|-
|17
|mabanic
|(消)腹瀉
|
|43
|pucu'
|(消)淋巴痛
|
|-
|18
|muta'
|(調)嘔吐
|
|44
|buyu'
|(解)中暑
|
|-
|19
|masikata'
|(調)便秘
|
|45
|suaw
|(止)渴
|
|-
|20
|adada' tangah
|(減)頭痛
|
|46
|muni' ku banges
|(消)皮膚潰爛
|
|-
|21
|malihen
|(怯)咳嗽
|
|47
|takalaw ku izang
|(減)高血壓
|
|-
|22
|makamaw
|(減)感冒
|v
|48
|
|
|
|-
|23
|milisawada'
|(調)腸胃病，胃痛
|
|49
|
|
|
|-
|24
|walak
|(解)中毒
|v
|50
|
|
|
|-
|25
|maduka'
|(消)破皮傷
|
|51
|
|
|
|-
|26
|puces
|(消)膿包、大疔
|
|52
|zuma
|其他(B型肝炎、腮腺炎、斑疹、傷寒、
腸道寄生蟲、吐血、血崩)
|V
|}

=== pasubana i cacudadan a lacul ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|u cudad a  ngangan
|Blechnum orientale L.
|-
|u sapamat a ngangan
|Blechnaceae(烏毛蕨科)
|-
|u Amilika a ngangan
|Oriential Blechnum
|}

== u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|cidekay
|ngangan
|miungay
|-
|[[Sakizaya]]
|sitinpaku, sitinpako
|v
|-
|Pangcha
|
|
|-
|Tayan
|
|
|-
|Paywan
|
|
|-
|Yuwatan
|lilidaing
|v
|-
|Sejek
|
|
|-
|Taluku
|
|
|-
|Puyuma
|
|
|-
|Rukay
|talisabange
|v
|-
|Cou
|tariri tan'a'a
|v
|-
|Kabalan
|
|
|-
|Tau/Yami
|
|
|-
|Saw
|
|
|-
|Kanakanabu
|
|
|-
|Laaluwa
|
|
|-
|Saysia
|
|
|}

== namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan ==

《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p189

[[kakuniza:nipaluma]]
{{DEFAULTSORT:nipaluma-sitinpaku,_}}</text>
      <sha1>70awslpl1kwpa2y1v5ipgagxqe1xguy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>141814</id>
      <parentid>141813</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T21:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Habayiing</username>
        <id>1116</id>
      </contributor>
      <comment>/* u siwkay nu nipaluma */</comment>
      <origin>141814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13341" sha1="sk7n629gyjmrvnku1vf1kscrz7hur5k" xml:space="preserve">[[tangan:Blechnum orientale hiryuusd01.jpg|縮圖|nipaluma-sitinpaku, sitinpako烏毛蕨]]

== sitinpaku, sitinpako ==
烏毛蕨

(俗名：山蕨貓、蜈蚣樹、赤蕨子)

【學名】 Blechnum orientale L.

【mitesekay a ngangan】Blechnum orientale L.

【科名】 烏毛蕨科(Blechnaceae)

【langaw a ngangan】Blechnaceae

【屬名】 烏毛蕨屬

【mikeliday a ngangan】sitingpaku a ngangan

【俗名】 山蕨貓、蜈蚣樹、赤蕨子

【tada ngangan】shan-juemao, wugong-shu, chi-juezi

【英名】 Oriental blechnuin

【igu a ngangan】Oriental blechnuin

【族語】 布農 Lilidaing、撒奇萊雅 Sitinpako、魯Talisabange、鄒 Tariri Tan'a'a Sitinpahku

【kamu nu binacadan】Bunun (布農) Lilidaing、Sakidaya (撒奇萊雅) Sitinpako、Lukay (魯凱) Talisabange、Co (鄒) Tariri Tan'a'a

== kaliwasak nu langaw (分佈環境) ==
sitinpahku angangan nu sakaudip i Ya, Aw-cuo, Ma-lay-si-ya sa caay kaw caledesay a niyaduan, itini i Tay-wan hantu isasa nubuyu’ hina adih kita tu langaw nida i sasa nu buyu’, manamuh tu cilalcilalan, caay katalaw tu cilal caay katalaw tu sienaw, sakapahay nida amaudip han pasada i masalikelunay a buyu’.

(kamu nu Hulam:烏毛蕨主要分佈於亞、澳洲、馬來西亞等亞熱帶地區，在台灣常在中低海拔以下山區發現其蹤跡，性喜陽光，非常耐光又耐旱，最適合生長在向陽坡地。）

== Sasapayuan (藥效) ==
(kamu nu Hulam:根莖味苦性涼。根莖有清熱解毒、殺蟲、止血之功效，可治流行性感冒、B 型肝炎、腮腺炎、斑疹、傷寒、腸道寄生蟲、衂血、吐血、血崩。嫩葉可消炎，搗敷腫毒。

lamid atu angangan kala akenek cueded. [[lamit]] atu angangan mipatahekal tu ilabuaya a baydu’k misasa’tu udip, mipatay tu cilekay, miput tu nikatahekal nu idang, mikapah tu kanman, B sin bala, biluu’k, tungaw, mapasienaw mauhuh, sicilekay ku sawda’, langudusan, muta’tu idang, caay kasatedep kuni katahekal nu idang. mangaduay a papah hantu mingay tu duka, pekpeken ku mangaduay a papah mingaay tu lebawaw.

(kamu nu Hulam:【使用族群】 布農、撒奇萊雅、魯凱、鄒族

【mitaduay nu binacadan】(布農) Bunun、(撒奇萊雅) Sakidaya、(魯凱) Lukay、(鄒族) Co

== pakunida, mihida tu langaw musakamu (生態、形狀描述) ==
sitinpahku u sitinpahku sa u langaw caay kaw tabakiay nu patelek a pahkuwan, apuyu ku angangan nu langaw nika talakaw ku langaw makaala tu cacay a lasubu a kun-fun ku talakaw, sikines ku papah sisulit sa dicen ku papah, kala kulakulawan ku kulit, sasa nu angangan ahebal atudi tu 0.5 kun-fun.

(kamu nu Hulam:烏毛蕨為烏毛蕨科中大型直立蕨類，莖幹雖短但植株可生長至100公分高，具有鱗片且為線狀披針形，深褐色，基部較闊可達0.5公分以上。）

sitinpahku a langaw nai ku banuh, nu cacaya a batacan cacaya ku papah, adidiay nu papahan masakeliw sadicen sa, tanayu han makaala tu pulu’~ sabaw tu lima a bataan a cong-fen, angangan a papahan mahida makelecay nu tangila, malecad ku sulit nu papah. u sasapalan nida masasuala i papah. sasapalan han mikilul tu lilis nisakacipaan nu langawan, satanayu’ sa ku wayway, numasa cacayay amapala pasayda i dumaan a papahan, mahka muculalay a papah malukud sumanah.

(kamu nu Hulam:烏毛蕨整株皆無毛，為一回羽狀複葉，小羽片呈線狀披針形，長約10-15公分，基部羽片緊緊的縮成耳狀，葉脈平行。其孢子囊群著生在中脈的兩側。孢膜沿羽狀複葉邊緣生長，形成一個長線形，單邊開裂朝向羽軸，剛生出的幼葉呈捲曲狀且為紅色。）


== pakunida, mihida tu langaw musakamu (生態、形狀描述) ==
langaw nina makaala tu cacay a lasubu tusa a bataan a congfen nu sitinpahku, nui pahpahkuway a sausi caay kaw tabakiay a langaw nida, nika u tanengay ku tabaki, itini i [[kilang]]kilangan han katinengan ku langaw, namaka lalaay langaw sananay a sitinpahkuan, u sitinpahku a kakausan ku langaw, saka udip nida itini i dadipasan nu caaya ka yadah nu kilangkilangan nu buyu, angnagan apuyu patelek sa, sisa masakaput namin ku langaw nuheni.  

(kamu nu Hulam:植株可達120公分的烏毛蕨，雖然在蕨類中還不算大型，但也可算是中大型了，在林徑中十分顯眼，它是地生型的蕨類，屬烏毛蕨科，生長於低海拔地區的次生林下，其莖短而直立，所以都為成簇出現。） 

hatidaaytu nu sitinpahku u pahkuwan a langawan, yu mangadu henay ku papah han kala sumasumanahan atu sumanahay ku kulit, sitinpahku han mahidatu, katukuhantu ku sadingsing, mulangaw ku baluhay a papah, itini i langdawan nu kilakilangan, micidek ku nika bangcal nu langaw.

(kamu nu Hulam:大多數烏毛蕨科的蕨類，其幼葉呈泛紅色或紅色，烏毛蕨也是，當春天來臨，新葉開始長出，在一片綠油油的植物中，也是很漂亮的點綴。）

sitinpahku idaw ku picidekan nu wayway, u papah nu angangan mahida u banuh nu ayam, cidek sa kuni ka sukud mahida u tangila’, anu i hekal kita maka adih tu masa silaadlaaday nu tabakiay a nikasa dicem nu papah, miadih henay kita tu angnagan yadah ku tangila a adidiay a papahan, matinengan tu kita u sitinpahku kuyda a langawan. 

(kamu nu Hulam:烏毛蕨還有一項重要的特徵，那就是它的葉片基部的羽片，突然急縮成耳狀，所以在野外看到一回羽狀複葉的大型葉片，再看看葉片基部有很多呈耳狀的小小羽片，那應該就是烏毛蕨了。） 

sitinpahku mitesekay a ngangan han Blechnum orientale u sitinpahku a langawan nu kilangan, maudip han i dadipasan nu cacay a lasubu~ cacay a malebut tulu a lasubu a mi nu kala sengedsengedan nu cilicilisan atu kala lilislilisan nu buhang, mulangaw i masa likelunay nu kilangkilangan atu kacelahan nu langawan atu i tapiingan nu sawacan.

(kamu nu Hulam:烏毛蕨(學名:Blechnum orientale)是烏毛蕨屬的一種植物，生長于海拔100-1300米較陰濕的水溝旁及坑穴邊緣，也生長于山坡灌叢中或疏林下或溪溝邊。）

Kasi langawan han i guang-dung, guang-xi a niyaduan. idaw ku langaw i yin-du, sili-lanka, dungnan-ya, Riben katukuh i Boli-nixi-ya.

(kamu nu Hulam:分布于廣東、廣西等地。也分布于印度、斯裏蘭卡、東南亞、日本至波裏尼西亞。）

lamit nu sitinpahku taneng sasapayuan, milapes tu akuti’ nu udip mibakah tu letek, mipatay tu cilekay, mipuud tunika tahekal nu idang.

(kamu nu Hulam:烏毛蕨以根莖入葯，可用于清熱解毒、殺蟲、止血的功效。）

sitinpahku nai’ ku pauningay, nii’ ku sakatalawan, taneng a kanen. bangcal ku wayway, mahida u dauma a sitinpahkuan ku kapah, u sasi laculay nu epucan nu aadihan a sitinpahkuan. taneng palumaan i tabakiay nu kabingan aadihan a langawan, kapah a palumaan i luma’, kilakilangan, lilis nu dadan.

(kamu nu Hulam:烏毛蕨無污染、無公害、可食用。其形態優美，具有蘇鐵之風韻，是一種觀賞價值很高的蕨類。適宜大型盆栽觀賞，也適合園林花壇、林下、道旁地栽。）

== kaudipan nu langaw (生態環境) ==
sitinpahku manamu i dihekuay atu kala sengedsengedan a mulangaw, hina paculi, caay ka talaw tu caledes. sakapahay a dimiad a caypiwac sabaw tu enem ~ tusa a bataan idaw ku sepat a duan, caay ka talaw tu caledes kaudadan, ahebal ku sakanamuhan nida a maudip, hatiniaytu a caledes nu lalud kapahac ku langaw nida, nika matalaw tu sienaw, sienaw sa caay tu langaw kunuheni.

(kamu nu Hulam:烏毛蕨喜溫暖陰濕環境，抗逆性、耐熱性強。生長適溫16~24℃，耐高溫多雨，適應性較廣，在夏季高溫條件下生長良好;但不耐寒，冷時生長不良。）

== kakanen u epuc (食用價值) ==
sitinpaku u asuay nu sakay udip nu micidekay nu kakanen atu nui umaumahan nu lalamian. u kakanen han cupenac ku aalaan, micedek ku kan, kapah sakay udip.

(kamu nu Hulam:毛蕨是一種很好的集營養保健與特殊風味為一體的野生蔬菜。它的食用部分質地嫩滑，風味特殊，營養豐富。）

katuud tu kitakiday nu tademaw mikilim tu mangaduay nu papah a mukan, amica kuni kacaay kalecad nu langawan, tademaw han hamin han apangaangan u sitinpahku han. 

(kamu nu Hulam:很多國家的人們都有採食蕨菜幼葉的習慣，盡管種類不同，人們統稱它們為蕨菜。） 

timulay nu langawan sayadahay nu mukanay han u sitinpahku. sitinpahku nu mangaduay a papah taneng a kanen, yadah ku weitaming, nui umahumahan nu saasuay a lamian.

(kamu nu Hulam:南方蕨類植物食用最多是烏毛蕨。烏毛蕨的幼葉可食，含有豐富的維生素，是山野菜中的極品。）

ngayngay a niyaduan mananam kunuheni mukan tu sitinpahku.

(kamu nu Hulam:客家地區一直有食用烏毛蕨的習慣。）

tu mihcaan nu tulu~ siwa a buladan, kasi sitinpahkuwan nu langaw i tawya, hina pelu’ tu sitinpahku a taluma’ badisaw han i sayaway, kilul sa sengelen tu cacay ~ tusa a demiad, nami sengel satu sawni apadumaantu tu nanum kina tusa ~ tulu napaliyun tu nanum sa salamien a mukan. 

(kamu nu Hulam:每年3~9月，是烏毛蕨生長盛期，通常採回後用水煮熟，再用清水浸泡1~2天，期間換水2~3次後菜用。） 

nisa lamian kala akeakenekan, cupenac asu’, asu’ ku kan, ciyanen bangsis, idaw kumicidekay nu asu’, kanamuhan nu ngayngay amukan. nina sitinpahku siahbetay nu kakanen, mikapah tu sawada’ numita mipadang tukapah nu biliita.

(kamu nu Hulam:該菜味微苦，嫩滑爽口，味道鮮美，炒食清香，有特殊風味，深受客家人的喜愛。由于蕨菜含有粗纖維，可幫助腸胃蠕動，有益于消化。）

=== u siwkay nu nipaluma ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|kakuniza
|植物分類
|()tabakiay a kilang ()adidi'ay a kilang ()lutuk ()lutuk-balu ()masay (v)zuma
()mahetik ku papah ()dauc landaway (v)zuma

()yadah a mihca ku uzip ()cacay a mihca ku uzip ()1-2 a mihca ku uzip (v)zuma
|-
|takalaw nu bayu'
|生長海拔高度
|
|-
|mauzip subal
|生長區域
|
|-
|nipaluma sasahicaan
|栽種功能
|yumah野生(v) mukan食用() sapayu'藥用(v) paazih觀賞() lidung遮蔭() zuma其他()
|-
|takalaw maka
|株高
|cacay a lasubu a kun-fun
|-
|papah tanaya'
|葉長
|pulu’~ sabaw tu lima a bataan a cong-fen
|-
|papah ahebal
|葉寬
|
|-
|papah mapela'
|葉瓣
|
|-
|balu ahebal
|花徑
|
|-
|balu kulit
|花色
|
|-
|heci
|果實
|
|-
|paenu
|種子
|
|}

=== u sanek nu nipaluma ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|1
|sanek
|味
|
|7
|dawmi
|軟
|
|-
|2
|letek
|毒
|
|8
|siceka'
|刺
|
|-
|3
|cedam
|甘,甜
|
|9
|dieku
|溫
|
|-
|4
|aledah
|辣,辛
|
|10
|cuedet
|寒,涼
|v
|-
|5
|atekak
|苦
|v
|11
|acak
|乾
|
|-
|6
|cupelak
|澀
|
|12
|zuma
|其他
|
|}

=== malaheci tu imelang ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|1
|pangangay
|(生)津
|
|27
|kaliwates 
|(消)小疔
|
|-
|2
|akacay-akuti
|(減)燥熱
|v
|28
|malebawa
|(消)跌打腫傷
|
|-
|3
|cuedet
|(減)寒冷
|
|29
|akuti'
|(消)燙傷
|
|-
|4
|patezep tu izang
|(消)出血
|v
|30
|tunatun
|(消)瘀血
|
|-
|5
|paisi'
|(利)排尿
|
|31
|tibeni
|(消)泡疹、痱子
|
|-
|6
|taluktuk
|(減)發炎
|
|32
|kebing
|(消)麻疹
|
|-
|7
|sulalis
|(退)發燒
|
|33
|sizaz
|(消)濕疹
|
|-
|8
|cebu' taluktuk
|(消)尿道膀胱炎
|
|34
|butus
|(消)水腫
|
|-
|9
|mapudasay
|(減)皮膚病
|
|35
|kalad nu bau
|(減)蛇咬
|
|-
|10
|atay taluktuk
|(減)肝炎
|V
|36
|bulad adada'
|(消)經痛
|
|-
|11
|adada'
|(減)痛
|
|37
|cadi'ci
|(減)心痛
|
|-
|12
|sicedam isi
|(減)糖尿病
|
|38
|pasicucu
|(增)乳汁
|
|-
|13
|ngidngid
|(消)嘴破嘴角發炎
|
|39
|bali-malalemed
|(減)風濕
|
|-
|14
|teluhu
|(消)濃痰
|
|40
|calenged
|(止)皮膚癢
|
|-
|15
|takulaw adada'
|(減)喉嚨痛
|
|41
|sinawal
|(減)暈眩
|
|-
|16
|tuzu malebawa
|(減)關節炎,風濕痛
|
|42
|manah
|(消)痔瘡
|
|-
|17
|mabanic
|(消)腹瀉
|
|43
|pucu'
|(消)淋巴痛
|
|-
|18
|muta'
|(調)嘔吐
|
|44
|buyu'
|(解)中暑
|
|-
|19
|masikata'
|(調)便秘
|
|45
|suaw
|(止)渴
|
|-
|20
|adada' tangah
|(減)頭痛
|
|46
|muni' ku banges
|(消)皮膚潰爛
|
|-
|21
|malihen
|(怯)咳嗽
|
|47
|takalaw ku izang
|(減)高血壓
|
|-
|22
|makamaw
|(減)感冒
|v
|48
|
|
|
|-
|23
|milisawada'
|(調)腸胃病，胃痛
|
|49
|
|
|
|-
|24
|walak
|(解)中毒
|v
|50
|
|
|
|-
|25
|maduka'
|(消)破皮傷
|
|51
|
|
|
|-
|26
|puces
|(消)膿包、大疔
|
|52
|zuma
|其他(B型肝炎、腮腺炎、斑疹、傷寒、
腸道寄生蟲、吐血、血崩)
|V
|}

=== pasubana i cacudadan a lacul ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|u cudad a  ngangan
|Blechnum orientale L.
|-
|u sapamat a ngangan
|Blechnaceae(烏毛蕨科)
|-
|u Amilika a ngangan
|Oriential Blechnum
|}

== u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|cidekay
|ngangan
|miungay
|-
|[[Sakizaya]]
|sitinpaku, sitinpako
|v
|-
|Pangcha
|
|
|-
|Tayan
|
|
|-
|Paywan
|
|
|-
|Yuwatan
|lilidaing
|v
|-
|Sejek
|
|
|-
|Taluku
|
|
|-
|Puyuma
|
|
|-
|Rukay
|talisabange
|v
|-
|Cou
|tariri tan'a'a
|v
|-
|Kabalan
|
|
|-
|Tau/Yami
|
|
|-
|Saw
|
|
|-
|Kanakanabu
|
|
|-
|Laaluwa
|
|
|-
|Saysia
|
|
|}

== namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan ==

《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p189

[[kakuniza:nipaluma]]
{{DEFAULTSORT:nipaluma-sitinpaku,_}}
[[kakuniza:Iing Habay]]</text>
      <sha1>sk7n629gyjmrvnku1vf1kscrz7hur5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ana Brnabić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11488</id>
    <revision>
      <id>141818</id>
      <parentid>128477</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T07:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Boja02</username>
        <id>3198</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>141818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2343" sha1="861eonwcpkt31i96kyrjbml4c1ghccd" xml:space="preserve">[[tangan:Ana Brnabić in 2026 3x4 (cropped).jpg|縮圖|Ana Brnabić]]

== Ana Brnabić (安娜·布納比奇) ==

=== u siwkay niza(簡介) ===
u pilecuhan ni Ana Brnabić (安娜·布納比奇) i [[:en:Belgrade|Belgrade]] (貝爾格勒) nu [[Serbia]] (塞爾維亞). 

nalecuhan ciniza i 9 a bulad 28 a demiad 1975 a mihcaan.

pahezekay niza i tabakiay a cacudadan nu Hull (University of Hull 赫爾大學大學). 

=== micakat (就職) ===
u cunli (總理 Prime Minister) nu Serbia (塞爾維亞) ayza sa ci Mohammed bin Salman (安娜·布納比奇), micakat a demiad sa i 2017 a mihcaan 6 bulad 29 demiad.

=== u ngangan niza ===

* u sulit tu ngangan nu Serbia a kamu：Ana Brnabić
* u sulit tu ngangan nu hulam a kamu：安娜·布納比奇
* u sulit tu ngangan nu Sakizaya a kamu：Anna．Punapici

=== u sapuyaay a kakuniza(資料表) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|etul 性別
|tatama男性( ), tatana女性(v), zuma其他( )
|-
|kanatal 國籍
|Serbia (塞爾維亞)
|-
|pilecuhan 出生地
|[[:en:Belgrade|Belgrade]] ([[:zh:贝尔格莱德|貝爾格勒]])
|-
|kulit nu banges 膚色
|salengacay白(v), takuliway黃( ), sumanahay紅( ), lumeniay黑( ), zuma其他( )
|-
|bukes髮色
|salengacay白( ), takuliway黃(v), sumanahay紅( ), lumeniay黑(v), zuma其他( )
|-
|nalecuhan 出生年月日
|9 a bulad 28 a demiad 1975 a mihcaan
|-
|cacudadan 學歷
|tabakiay a cacudadan nu Hull ([[:en:University_of_Hull|University of Hull]] 赫爾大學大學)
|-
|palaacawa 婚姻
|siacawatu已婚( ), caayhenay未婚( ), zuma其他(v)
|-
|papazaan atu papayzaan 宗教信仰
|fociaw佛( ), cituciaw基督( ), tiancuciaw天主( ), Yislanciaw伊斯蘭(v), Tawciaw道( ), zuma其他( )
|}

=== kakuniza ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|midadiway 歌星
|
|kagakay 科學家
|
|-
|salukiyaway 舞者
|
|salisinay 宗教家
|
|-
|sadadiway 音樂家
|
|misangaay 工程師
|
|-
|upalaway 演員
|
|nalimaan 藝術家
|
|-
|miundu'ay 運動員
|
|micudaday 學者
|
|-
|sadang 教育家
|
|mistesekay 專家達人
|
|-
|mikuwanay 政治家
|v
|sitanengay 特殊技術
|
|-
|pacakayay 企業家
|
|zuma 其他
|
|}

== malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan ==

* [[:en:List_of_current_heads_of_state_and_government|List of current heads of state and government]]
* [[:zh:安娜·布納比奇|安娜·布納比奇]]
* [[:en:Ana_Brnabić|Ana Brnabić]]</text>
      <sha1>861eonwcpkt31i96kyrjbml4c1ghccd</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>