Wikipedia
tetwiki
https://tet.wikipedia.org/wiki/P%C3%A1jina_Mahuluk
MediaWiki 1.47.0-wmf.8
first-letter
Media
Espesiál
Diskusaun
Uza-na'in
Diskusaun Uza-na'in
Wikipedia
Diskusaun Wikipedia
Imajen
Diskusaun Imajen
MediaWiki
Diskusaun MediaWiki
Template
Diskusaun Template
Ajuda
Diskusaun Ajuda
Kategoria
Diskusaun Kategoria
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo Discussão
Evento
Evento Discussão
Lia-tetun
0
4
70904
69272
2026-06-27T01:12:25Z
Maria Auxilia
11536
70904
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300"
|-----
! colspan="2" bgcolor="lawngreen" | <big>Lia-tetun</big>
|-----
| valign="top" | Cokalia iha:
| [[Timór Lorosa'e]], [[Indonézia]]
|-----
| valign="top" | Totál macdalec:
| 800.000
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Estatutu Ofisiál
|-----
| valign="top" | Lian ofisiál:
| valign="top" | [[Timór Lorosa'e]]
|-----
| valign="top" | Regula husi:
| [[Institutu Nasionál Linguístika|Institutu Nasionál Linguística]]
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Códigu Dalen
|-----
| valign="top" | [[ISO 639]]-1: || -
|-----
| valign="top" | ISO 639-2: (T): || tet
|}an-sasán.<center><gallery heights="200" mode="packed" caption="Sensus 2010">
Tetum Prasa.png|Tetun-Prasa
Tetum Terik.png|Tetun-Teric
Nanaek.png|Nanakec
</gallery></center>
== Portugés/Malaio ==
[[Imajen:Kursu_portuges_4.jpg|miniaturadaimagem|300px|Tetun no portugés]]
Portugés sira toko mai (iha) Timór, cahur tan liafuan [[Lian portugés|portugés]] balun ho mós [[Lian malaio|malaio]] balun, tan neke tetun fila an tiha sai nukudar '''tetun-prasa''' ca '''tetun-dili''' (tanba cokalia liu iha [[Dili]]).
== Séculu XIX ==
Husi qedas [[sékulu XIX|séculu XIX]], jezuita sira iha [[Soibada]] tradús tiha parte balu husi [[Bíblia]] ba tetun. Iha tinan [[1913]], [[governador]] [[Timór Portugés|colónia]] nian coco hatama tetun ba hanorin iha Timór, so iha dekit tinan [[1981]] maca [[Katolisismo|igreja]] foti lian neke ba uza iha liturjia, maibé iha tinan [[1960]] igreja foti ona lian neke hodi halo catesismu lian tetun.
== Lian ofisiál ==
Mais [[lia-portugés]] maca sai nafatin lian ofisiál iha [[Timór Portugés]], tetun hanesan dekit lian ida nekebé Timór oan hotu bele cokalia no hatama mos liafuan barac husi portugés. Cuandu, [[Indonézia]] invade no occupa [[Timór Lorosa'e|Timór Lorosake]] iha [[1975]], Timór sai tiha provínsia 27 ba Indonézia no la hatan cokalia tan ona portugés. Mais [[Katolisismo|igreja católica]], foti tiha tetun hanesan lian liturjia nian no la hili toc ''bahasa indonesia'' ida. Tan neke lian tetun sai tiha hanesan pilar ida ba identidade nasionál ho culturál Timór nian.
== Agora ==
[[Imajen:Timor Sprache.jpg|miniaturadaimagem|300px]]
Agora neke daudaun, tetun maca lian ida nekebé ema cokalia barac liu iha [[Timór Lorosa'e]]. Tetun-prasa ca tetun-dili hatama mos liafuan barac husi rai seluc mas ohin loron, lian ida-neke mac ema uza liu tanba cuaze ema Timór oan barac cokalia lian neke. Tetun ida-neke duni mac sai mós hanesan [[lian ofisiál]] Timór nian.
Iha mós linguista barak nekebé haqerec livru oioin cona-ba tetun, no husi sira iha nakin-rua nekebé importante liu: [[Geoffrey Hull]] ho [[Benjamim de Araújo e Côrte-Real|Benjamim Corte-Real]].
== Alfabetu ==
<center>
{|class="wikitable" style="border-collapse:collapse;"
|-
|bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="28" | Letra boot sira
|-
|width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[Á]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[É]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[Í]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[Ñ]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[Ó]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[Ú]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Z]]
|-
|align="center" colspan="28" | Letra ki'ik sira
|-
|align="center"|a||align="center"|á||align="center"|b||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|é||align="center"|f||align="center"|g||align="center"|h||align="center"|i||align="center"|í||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|ñ||align="center"|o||align="center"|ó||align="center"|p||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|ú||align="center"|v||align="center"|x||align="center"|z
|}
</center>
== Disse a absorsaun estranjeira ==
; ção - saun
; _e - _e
; _o - _o
; _ia - _ia
; dade - dade
; ismo - ismo
== Ligasaun ba licur ==
* [http://www.tetundit.tl/index.html Tetun 1, Tetun 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} Kursu Tetun ba estudante iha universidade, hosi Dili Institute of Technology
* [http://www.tetundit.tl/index.html Wordfinder (disionariu kiik-oan Tetun/Ingles)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} ho mos publikasaun seluk iha website Dili Institute of Technology nian
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/tetport.pdf Disionáriu tetun-portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222083402/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/tetport.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/porttet.pdf Disionáriu portugés-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222092358/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/porttet.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf Nasaun sira-nia naran, mahorik no kapitál sira iha tetun ofisiál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141512/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf Fitun-lubun sira-nia naran ho lian latín, tetun no portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141352/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.freewebs.com/jpesperanca/ Testu barak kona-ba tetun ka hakerek ho tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424095629/http://www.freewebs.com/jpesperanca/ |date=2006-04-24 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/ortog.pdf A ortografia padronizada do tétum - os seus 115 anos de construção] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141502/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/ortog.pdf |date=2006-03-09 }} - ho portugés
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf Matadalan ortográfiku ba lia-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309142324/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf |date=2006-03-09 }}
* [[Wikipedia:Disionáriu/Inglés|Disionáriu Inglés-Tetun]]
* [http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html Peace Corps East Timor Tetun Language Manual (2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004924/http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html |date=2010-06-09 }}
* [http://www.tetundit.tl/courses.html Kursu intensivu lian Tetun ba estranjeiru, iha Dili Institute of Technology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207145503/http://www.tetundit.tl/Courses.html |date=2018-02-07 }}
{{Lian timoroan}}
[[Kategoria:Lia-tetun| ]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
7kf3q9v0rixeded0v7gtwu66a5qz8cg
70906
70904
2026-06-27T01:12:42Z
Divinations
10317
Foi revertida a edição de [[Special:Contributions/Maria Auxilia|Maria Auxilia]] ([[User talk:Maria Auxilia|disc]]) para a última revisão de [[User:200.24.154.83|200.24.154.83]]
69272
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300"
|-----
! colspan="2" bgcolor="lawngreen" | <big>Lia-tetun</big>
|-----
| valign="top" | Cokalia iha:
| [[Timór Lorosa'e]], [[Indonézia]]
|-----
| valign="top" | Totál macdalec:
| 800.000
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Estatutu Ofisiál
|-----
| valign="top" | Lian ofisiál:
| valign="top" | [[Timór Lorosa'e]]
|-----
| valign="top" | Regula husi:
| [[Institutu Nasionál Linguístika|Institutu Nasionál Linguística]]
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Códigu Dalen
|-----
| valign="top" | [[ISO 639]]-1: || -
|-----
| valign="top" | ISO 639-2: (T): || tet
|}
'''Tetun''' (iha portugés: ''tétum''; iha inglés: ''Tetum'') neke [[lian nasionál]] no co-[[lian ofisiál|ofisiál]] [[Timór Lorosa'e|Timór Lorosake]] nian. Lian ida-neke nia hun mai husi [[Lain austronéziku|austronézia]] no hatama mos liafuan barac husi [[lian portugés]] no [[lian malaio]].
== Tetun ==
* Tetun-Dili (Tetun-Prasa)
* Tetun-Teric
* Tetun-Belu
* Nanakec
Tetun foufoun loos mac '''tetun-teric''', Timór oan sira cokalia tiha ona lian neke uluc qedas ona antes portugés sira toko. Tan iha tempu nekebá haree catac presiza duni lian ida nekebé hotu-hotu hatene atu bele fila-liman, ca fakan-sasán.
<center><gallery heights="200" mode="packed" caption="Sensus 2010">
Tetum Prasa.png|Tetun-Prasa
Tetum Terik.png|Tetun-Teric
Nanaek.png|Nanakec
</gallery></center>
== Portugés/Malaio ==
[[Imajen:Kursu_portuges_4.jpg|miniaturadaimagem|300px|Tetun no portugés]]
Portugés sira toko mai (iha) Timór, cahur tan liafuan [[Lian portugés|portugés]] balun ho mós [[Lian malaio|malaio]] balun, tan neke tetun fila an tiha sai nukudar '''tetun-prasa''' ca '''tetun-dili''' (tanba cokalia liu iha [[Dili]]).
== Séculu XIX ==
Husi qedas [[sékulu XIX|séculu XIX]], jezuita sira iha [[Soibada]] tradús tiha parte balu husi [[Bíblia]] ba tetun. Iha tinan [[1913]], [[governador]] [[Timór Portugés|colónia]] nian coco hatama tetun ba hanorin iha Timór, so iha dekit tinan [[1981]] maca [[Katolisismo|igreja]] foti lian neke ba uza iha liturjia, maibé iha tinan [[1960]] igreja foti ona lian neke hodi halo catesismu lian tetun.
== Lian ofisiál ==
Mais [[lia-portugés]] maca sai nafatin lian ofisiál iha [[Timór Portugés]], tetun hanesan dekit lian ida nekebé Timór oan hotu bele cokalia no hatama mos liafuan barac husi portugés. Cuandu, [[Indonézia]] invade no occupa [[Timór Lorosa'e|Timór Lorosake]] iha [[1975]], Timór sai tiha provínsia 27 ba Indonézia no la hatan cokalia tan ona portugés. Mais [[Katolisismo|igreja católica]], foti tiha tetun hanesan lian liturjia nian no la hili toc ''bahasa indonesia'' ida. Tan neke lian tetun sai tiha hanesan pilar ida ba identidade nasionál ho culturál Timór nian.
== Agora ==
[[Imajen:Timor Sprache.jpg|miniaturadaimagem|300px]]
Agora neke daudaun, tetun maca lian ida nekebé ema cokalia barac liu iha [[Timór Lorosa'e]]. Tetun-prasa ca tetun-dili hatama mos liafuan barac husi rai seluc mas ohin loron, lian ida-neke mac ema uza liu tanba cuaze ema Timór oan barac cokalia lian neke. Tetun ida-neke duni mac sai mós hanesan [[lian ofisiál]] Timór nian.
Iha mós linguista barak nekebé haqerec livru oioin cona-ba tetun, no husi sira iha nakin-rua nekebé importante liu: [[Geoffrey Hull]] ho [[Benjamim de Araújo e Côrte-Real|Benjamim Corte-Real]].
== Alfabetu ==
<center>
{|class="wikitable" style="border-collapse:collapse;"
|-
|bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="28" | Letra boot sira
|-
|width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[Á]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[É]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[Í]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[Ñ]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[Ó]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[Ú]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Z]]
|-
|align="center" colspan="28" | Letra ki'ik sira
|-
|align="center"|a||align="center"|á||align="center"|b||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|é||align="center"|f||align="center"|g||align="center"|h||align="center"|i||align="center"|í||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|ñ||align="center"|o||align="center"|ó||align="center"|p||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|ú||align="center"|v||align="center"|x||align="center"|z
|}
</center>
== Disse a absorsaun estranjeira ==
; ção - saun
; _e - _e
; _o - _o
; _ia - _ia
; dade - dade
; ismo - ismo
== Ligasaun ba licur ==
* [http://www.tetundit.tl/index.html Tetun 1, Tetun 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} Kursu Tetun ba estudante iha universidade, hosi Dili Institute of Technology
* [http://www.tetundit.tl/index.html Wordfinder (disionariu kiik-oan Tetun/Ingles)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} ho mos publikasaun seluk iha website Dili Institute of Technology nian
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/tetport.pdf Disionáriu tetun-portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222083402/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/tetport.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/porttet.pdf Disionáriu portugés-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222092358/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/porttet.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf Nasaun sira-nia naran, mahorik no kapitál sira iha tetun ofisiál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141512/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf Fitun-lubun sira-nia naran ho lian latín, tetun no portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141352/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.freewebs.com/jpesperanca/ Testu barak kona-ba tetun ka hakerek ho tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424095629/http://www.freewebs.com/jpesperanca/ |date=2006-04-24 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/ortog.pdf A ortografia padronizada do tétum - os seus 115 anos de construção] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141502/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/ortog.pdf |date=2006-03-09 }} - ho portugés
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf Matadalan ortográfiku ba lia-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309142324/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf |date=2006-03-09 }}
* [[Wikipedia:Disionáriu/Inglés|Disionáriu Inglés-Tetun]]
* [http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html Peace Corps East Timor Tetun Language Manual (2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004924/http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html |date=2010-06-09 }}
* [http://www.tetundit.tl/courses.html Kursu intensivu lian Tetun ba estranjeiru, iha Dili Institute of Technology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207145503/http://www.tetundit.tl/Courses.html |date=2018-02-07 }}
{{Lian timoroan}}
[[Kategoria:Lia-tetun| ]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
n4v36kp4io35ydywmiiut4abkwa00c0
70915
70906
2026-06-27T01:23:50Z
Maria Auxilia
11536
macdalec
70915
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300"
|-----
! colspan="2" bgcolor="lawngreen" | <big>Lia-tetun</big>
|-----
| valign="top" | Cokalia iha:
| [[Timór Lorosa'e]], [[Indonézia]]
|-----
| valign="top" | Totál makdalen:
| 800.000
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Estatutu Ofisiál
|-----
| valign="top" | Lian ofisiál:
| valign="top" | [[Timór Lorosa'e]]
|-----
| valign="top" | Regula husi:
| [[Institutu Nasionál Linguístika|Institutu Nasionál Linguística]]
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Códigu Dalen
|-----
| valign="top" | [[ISO 639]]-1: || -
|-----
| valign="top" | ISO 639-2: (T): || tet
|}
'''Tetun''' (iha portugés: ''tétum''; iha inglés: ''Tetum'') neke [[lian nasionál]] no co-[[lian ofisiál|ofisiál]] [[Timór Lorosa'e|Timór Lorosake]] nian. Lian ida-neke nia hun mai husi [[Lain austronéziku|austronézia]] no hatama mos liafuan barac husi [[lian portugés]] no [[lian malaio]].
== Tetun ==
* Tetun-Dili (Tetun-Prasa)
* Tetun-Teric
* Tetun-Belu
* Nanakec
Tetun foufoun loos mac '''tetun-teric''', Timór oan sira cokalia tiha ona lian neke uluc qedas ona antes portugés sira toko. Tan iha tempu nekebá haree catac presiza duni lian ida nekebé hotu-hotu hatene atu bele fila-liman, ca fakan-sasán.
<center><gallery heights="200" mode="packed" caption="Sensus 2010">
Tetum Prasa.png|Tetun-Prasa
Tetum Terik.png|Tetun-Teric
Nanaek.png|Nanakec
</gallery></center>
== Portugés/Malaio ==
[[Imajen:Kursu_portuges_4.jpg|miniaturadaimagem|300px|Tetun no portugés]]
Portugés sira toko mai (iha) Timór, cahur tan liafuan [[Lian portugés|portugés]] balun ho mós [[Lian malaio|malaio]] balun, tan neke tetun fila an tiha sai nukudar '''tetun-prasa''' ca '''tetun-dili''' (tanba cokalia liu iha [[Dili]]).
== Séculu XIX ==
Husi qedas [[sékulu XIX|séculu XIX]], jezuita sira iha [[Soibada]] tradús tiha parte balu husi [[Bíblia]] ba tetun. Iha tinan [[1913]], [[governador]] [[Timór Portugés|colónia]] nian coco hatama tetun ba hanorin iha Timór, so iha dekit tinan [[1981]] maca [[Katolisismo|igreja]] foti lian neke ba uza iha liturjia, maibé iha tinan [[1960]] igreja foti ona lian neke hodi halo catesismu lian tetun.
== Lian ofisiál ==
Mais [[lia-portugés]] maca sai nafatin lian ofisiál iha [[Timór Portugés]], tetun hanesan dekit lian ida nekebé Timór oan hotu bele cokalia no hatama mos liafuan barac husi portugés. Cuandu, [[Indonézia]] invade no occupa [[Timór Lorosa'e|Timór Lorosake]] iha [[1975]], Timór sai tiha provínsia 27 ba Indonézia no la hatan cokalia tan ona portugés. Mais [[Katolisismo|igreja católica]], foti tiha tetun hanesan lian liturjia nian no la hili toc ''bahasa indonesia'' ida. Tan neke lian tetun sai tiha hanesan pilar ida ba identidade nasionál ho culturál Timór nian.
== Agora ==
[[Imajen:Timor Sprache.jpg|miniaturadaimagem|300px]]
Agora neke daudaun, tetun maca lian ida nekebé ema cokalia barac liu iha [[Timór Lorosa'e]]. Tetun-prasa ca tetun-dili hatama mos liafuan barac husi rai seluc mas ohin loron, lian ida-neke mac ema uza liu tanba cuaze ema Timór oan barac cokalia lian neke. Tetun ida-neke duni mac sai mós hanesan [[lian ofisiál]] Timór nian.
Iha mós linguista barak nekebé haqerec livru oioin cona-ba tetun, no husi sira iha nakin-rua nekebé importante liu: [[Geoffrey Hull]] ho [[Benjamim de Araújo e Côrte-Real|Benjamim Corte-Real]].
== Alfabetu ==
<center>
{|class="wikitable" style="border-collapse:collapse;"
|-
|bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="28" | Letra boot sira
|-
|width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[Á]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[É]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[Í]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[Ñ]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[Ó]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[Ú]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Z]]
|-
|align="center" colspan="28" | Letra ki'ik sira
|-
|align="center"|a||align="center"|á||align="center"|b||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|é||align="center"|f||align="center"|g||align="center"|h||align="center"|i||align="center"|í||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|ñ||align="center"|o||align="center"|ó||align="center"|p||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|ú||align="center"|v||align="center"|x||align="center"|z
|}
</center>
== Disse a absorsaun estranjeira ==
; ção - saun
; _e - _e
; _o - _o
; _ia - _ia
; dade - dade
; ismo - ismo
== Ligasaun ba licur ==
* [http://www.tetundit.tl/index.html Tetun 1, Tetun 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} Kursu Tetun ba estudante iha universidade, hosi Dili Institute of Technology
* [http://www.tetundit.tl/index.html Wordfinder (disionariu kiik-oan Tetun/Ingles)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} ho mos publikasaun seluk iha website Dili Institute of Technology nian
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/tetport.pdf Disionáriu tetun-portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222083402/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/tetport.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/porttet.pdf Disionáriu portugés-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222092358/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/porttet.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf Nasaun sira-nia naran, mahorik no kapitál sira iha tetun ofisiál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141512/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf Fitun-lubun sira-nia naran ho lian latín, tetun no portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141352/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.freewebs.com/jpesperanca/ Testu barak kona-ba tetun ka hakerek ho tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424095629/http://www.freewebs.com/jpesperanca/ |date=2006-04-24 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/ortog.pdf A ortografia padronizada do tétum - os seus 115 anos de construção] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141502/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/ortog.pdf |date=2006-03-09 }} - ho portugés
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf Matadalan ortográfiku ba lia-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309142324/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf |date=2006-03-09 }}
* [[Wikipedia:Disionáriu/Inglés|Disionáriu Inglés-Tetun]]
* [http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html Peace Corps East Timor Tetun Language Manual (2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004924/http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html |date=2010-06-09 }}
* [http://www.tetundit.tl/courses.html Kursu intensivu lian Tetun ba estranjeiru, iha Dili Institute of Technology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207145503/http://www.tetundit.tl/Courses.html |date=2018-02-07 }}
{{Lian timoroan}}
[[Kategoria:Lia-tetun| ]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
37ue0s53r0c5rtmohmpeedsaiiys4pn
70920
70915
2026-06-27T01:25:24Z
Maria Auxilia
11536
tetun teric
70920
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300"
|-----
! colspan="2" bgcolor="lawngreen" | <big>Lia-tetun</big>
|-----
| valign="top" | Cokalia iha:
| [[Timór Lorosa'e]], [[Indonézia]]
|-----
| valign="top" | Totál makdalen:
| 800.000
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Estatutu Ofisiál
|-----
| valign="top" | Lian ofisiál:
| valign="top" | [[Timór Lorosa'e]]
|-----
| valign="top" | Regula husi:
| [[Institutu Nasionál Linguístika|Institutu Nasionál Linguística]]
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Códigu Dalen
|-----
| valign="top" | [[ISO 639]]-1: || -
|-----
| valign="top" | ISO 639-2: (T): || tet
|}
'''Tetun''' (iha portugés: ''tétum''; iha inglés: ''Tetum'') neke [[lian nasionál]] no co-[[lian ofisiál|ofisiál]] [[Timór Lorosa'e|Timór Lorosake]] nian. Lian ida-ne'e nia hun mai husi [[Lain austronéziku|austronézia]] no hatama mos liafuan barak husi [[lian portugés]] no [[lian malaio]].
== Tetun ==
* Tetun-Dili (Tetun-Prasa)
* Tetun-Terik
* Tetun-Belu
* Nanakec
Tetun foufoun loos mac '''tetun-terik''', Timór oan sira koalia tiha ona lian neke uluc qedas ona antes portugés sira toko. Tan iha tempu nekebá hare'e katak presiza duni lian ida ne'ebé hotu-hotu hatene atu bele fila-liman, ka fa'an-sasán.
<center><gallery heights="200" mode="packed" caption="Sensus 2010">
Tetum Prasa.png|Tetun-Prasa
Tetum Terik.png|Tetun-Terik
Nanaek.png|Nanakec
</gallery></center>
== Portugés/Malaio ==
[[Imajen:Kursu_portuges_4.jpg|miniaturadaimagem|300px|Tetun no portugés]]
Portugés sira toko mai (iha) Timór, cahur tan liafuan [[Lian portugés|portugés]] balun ho mós [[Lian malaio|malaio]] balun, tan neke tetun fila an tiha sai nukudar '''tetun-prasa''' ca '''tetun-dili''' (tanba cokalia liu iha [[Dili]]).
== Séculu XIX ==
Husi qedas [[sékulu XIX|séculu XIX]], jezuita sira iha [[Soibada]] tradús tiha parte balu husi [[Bíblia]] ba tetun. Iha tinan [[1913]], [[governador]] [[Timór Portugés|colónia]] nian coco hatama tetun ba hanorin iha Timór, so iha dekit tinan [[1981]] maca [[Katolisismo|igreja]] foti lian neke ba uza iha liturjia, maibé iha tinan [[1960]] igreja foti ona lian neke hodi halo catesismu lian tetun.
== Lian ofisiál ==
Mais [[lia-portugés]] maca sai nafatin lian ofisiál iha [[Timór Portugés]], tetun hanesan dekit lian ida nekebé Timór oan hotu bele cokalia no hatama mos liafuan barac husi portugés. Cuandu, [[Indonézia]] invade no occupa [[Timór Lorosa'e|Timór Lorosake]] iha [[1975]], Timór sai tiha provínsia 27 ba Indonézia no la hatan cokalia tan ona portugés. Mais [[Katolisismo|igreja católica]], foti tiha tetun hanesan lian liturjia nian no la hili toc ''bahasa indonesia'' ida. Tan neke lian tetun sai tiha hanesan pilar ida ba identidade nasionál ho culturál Timór nian.
== Agora ==
[[Imajen:Timor Sprache.jpg|miniaturadaimagem|300px]]
Agora neke daudaun, tetun maca lian ida nekebé ema cokalia barac liu iha [[Timór Lorosa'e]]. Tetun-prasa ca tetun-dili hatama mos liafuan barac husi rai seluc mas ohin loron, lian ida-neke mac ema uza liu tanba cuaze ema Timór oan barac cokalia lian neke. Tetun ida-neke duni mac sai mós hanesan [[lian ofisiál]] Timór nian.
Iha mós linguista barak nekebé haqerec livru oioin cona-ba tetun, no husi sira iha nakin-rua nekebé importante liu: [[Geoffrey Hull]] ho [[Benjamim de Araújo e Côrte-Real|Benjamim Corte-Real]].
== Alfabetu ==
<center>
{|class="wikitable" style="border-collapse:collapse;"
|-
|bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="28" | Letra boot sira
|-
|width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[Á]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[É]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[Í]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[Ñ]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[Ó]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[Ú]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Z]]
|-
|align="center" colspan="28" | Letra ki'ik sira
|-
|align="center"|a||align="center"|á||align="center"|b||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|é||align="center"|f||align="center"|g||align="center"|h||align="center"|i||align="center"|í||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|ñ||align="center"|o||align="center"|ó||align="center"|p||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|ú||align="center"|v||align="center"|x||align="center"|z
|}
</center>
== Disse a absorsaun estranjeira ==
; ção - saun
; _e - _e
; _o - _o
; _ia - _ia
; dade - dade
; ismo - ismo
== Ligasaun ba licur ==
* [http://www.tetundit.tl/index.html Tetun 1, Tetun 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} Kursu Tetun ba estudante iha universidade, hosi Dili Institute of Technology
* [http://www.tetundit.tl/index.html Wordfinder (disionariu kiik-oan Tetun/Ingles)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} ho mos publikasaun seluk iha website Dili Institute of Technology nian
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/tetport.pdf Disionáriu tetun-portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222083402/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/tetport.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/porttet.pdf Disionáriu portugés-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222092358/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/porttet.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf Nasaun sira-nia naran, mahorik no kapitál sira iha tetun ofisiál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141512/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf Fitun-lubun sira-nia naran ho lian latín, tetun no portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141352/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.freewebs.com/jpesperanca/ Testu barak kona-ba tetun ka hakerek ho tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424095629/http://www.freewebs.com/jpesperanca/ |date=2006-04-24 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/ortog.pdf A ortografia padronizada do tétum - os seus 115 anos de construção] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141502/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/ortog.pdf |date=2006-03-09 }} - ho portugés
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf Matadalan ortográfiku ba lia-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309142324/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf |date=2006-03-09 }}
* [[Wikipedia:Disionáriu/Inglés|Disionáriu Inglés-Tetun]]
* [http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html Peace Corps East Timor Tetun Language Manual (2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004924/http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html |date=2010-06-09 }}
* [http://www.tetundit.tl/courses.html Kursu intensivu lian Tetun ba estranjeiru, iha Dili Institute of Technology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207145503/http://www.tetundit.tl/Courses.html |date=2018-02-07 }}
{{Lian timoroan}}
[[Kategoria:Lia-tetun| ]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
0qrltfhrolyv1l16b7519o874sd96k8
Timór Lorosa'e
0
5
70908
70689
2026-06-27T01:20:35Z
Rahma (WMID)
11452
70908
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<font size="+1">'''Repúblika Demokrátika Timór-Leste '''</font>
|+<font size="+1">'''
República Democrática de Timor-Leste '''</font>
|-
| style="background:#ffffff;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" tyle="background:#f9f9f9; text-align:center;"
|-
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Flag of East Timor.svg|130 px|Bandeira Timor-Leste nian]]
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Coat of arms of East Timor.svg|100px|Brazaun Timor-Leste nian]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:1px solid gray;" | <font size="-1">''Lema: "Unidade, Acção, Progresso"''</font>
|-
| align=center colspan=2 | [[Imajen:LocationEastTimor.svg|200px]]
|-
| [[Lian ofisiál]]
| [[Lia-tetun|tetun]] no [[Lia-portugés|portugés]]
|-
| [[Sidade kapitál]]
| [[Dili]]
|-
| [[Prezidente Repúblika]]
| [[José Ramos-Horta]]
|-
| [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru ministru]]
| [[Xanana Gusmão]]
|-
| [[Área]]<br /> - Total <br /> - % água
| [[Lista de países por área|154º boot liuhotu]] <br /> 15,007 [[Kilómetru kuadradu|km²]] <br /> Insignificante
|-
| [[Populasaun]]
<br /> - Total ([[2026]])
<br /> - [[Densidade populasional|Densidade]]
| [[Lista rai hosi populasaun|153º mais populoso]]
<br /> 1.434.991
<br /> 78,1/km²
|-
| [[Independénsia]]
<br /> - Deklarasaun
<br /> - Rekoñesimentu
| Husi [[Portugál]] no [[Indonézia]]
<br />[[28 fulan Novembru]] [[1975]]
<br />[[20 fulan Maiu]] [[2002]]
|-
| [[Moeda]]
| [[Dólar amerikanu]]
Doit [[Doit Timór-Leste nian|centavos]]
|-
| [[Fuzu oráriu]]
| [[Tempo Universal Coordenado|UTC]] +9
|-
| [[Inu nasionál]]
| ''[[Pátria]]''
|-
| [[TLD (Internet)]]
| ''.tl''
|-
| [[Kódigu telefóniku]]
| +670
|}
'''Timór Lorosa'e''' (Ofisiál iha [[lia-tetun|Lia-Tetun]]: ''Timor-Leste'', {{lang-pt|Timor-Leste}}, {{lang-en|East Timor}}, {{lang-id|Timor Timur}}) hanesan nasaun ida ne'ebé moris ikus liu iha mundu rai klaran, tur iha fatin sorin Timur iha [[Rain Timór]], iha sorin ida hetan rai Timór nian rohan hanesan [[Oe-Kusi]] (''Oe-Kusi Ambenu''), iha fali lolon sorin nian kotuk mak [[Ataúru]], nune'e mos iha rain ki'ik oan balu ne'ebé tur iha lolon sorin Timur nian ne'ebá. Rai Timór iha fronteira ho rai seluk mesak ida de'it, mak rai [[Indonézia]] nian sorin ne'ebé tutan malu ho iha sorin loro-monu ne'ebé fahe malu ho sorin loro-sa'e, iha mós rai sorin nebe tutan malu ho Oe-Kusi. Maibé iha mós fronteira iha tasi ne'ebé haketak malu ho [[Austrália]], [[Tasi Timór]] iha kanosan sorin. [[Dili]] mak sai hanesan sidade bo'ot liu hotu no hanesan sidade inan ba Timór.
Uluk hanaran [[Timór-Portugés]], tanba rai ne'e [[Portugál]] mak ukun to'o tinan 1975, to'o bainhira [[Indonézia]] hadau ka halo invazaun. Maibé sai [[Portugál]] nian rain ne'ebé la hamrik ketak to'o tinan 1999. Ne'ebé mós sai hanesan provínsia ba "rua-nulu resin hitu" (27ª) ho naran "Timor-Timur". Ema Timór sira hamutuk pursentu "ualunulu" (80%) mak hili ba ukun an iha [[referendu]] ne'ebé [[Nasoins Unidas]] hala'o.
Lian ne'ebé ema Timor-Leste barak hatene koalia mak [[lia-tetun|Tetun]].
Iha tinan ikus hirak liu ba, povu Timór-Leste hetan rezultadu impresivu partikularmente iha dezenvolvimentu sosiál no politikál. Ida ne'e largamente tamba sira nia esforsu rasik. Sira moris nafatin durante rejime kolonial, ultrapasa okupasaun tinan 24, no sai independente hafoin lori sofrimentu fenomenal no halo sakrifisiu bo'ot tebtebes.
Maibé dezenvolvimentu ekonomia la'o neneik liu. Timór-Leste maka nasaun ne'ebé kiak liu hotu iha rejiaun, ho rendimentu per kapita $ 370 kada tinan. No agora kiak liu tan: haktuir dada fila ema [[ONU]] no kolaboradores tulun nain sira, ekonomia kontinua diminui nafatin. Rádiu ofisiál '''[[RTTL]]'''
Nia ohin estadu membru [[CPLP]] nian.
== Organizasaun administrativa ==
Ver também: [[Lista administrativu Timór Lorosa'e nian]]
* Timor-Leste nakfahe [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian|munisípiu administrativu]] 14.
* Ne'e nakfahe [[postu administrativu]] 66 no [[suku]] 452.
[[Imajen:2022 East Timor municipalities numbers.png|thumb|left|250px|Organizasaun polítika-administrativa rai Repúblika Demokrátika Timór-Leste]]
[[Imajen:TL-Admin Map A4 111313-001.png|thumb|left|250px|Munisípiu ho postu administrativu|<ref name="SoL" />]]
{| border cellspacing=0 cellpadding=3
! style="background:#efefef;" |Munisípiu (n.º do mapa)
! style="background:#efefef;" |Populasaun
! style="background:#efefef;" |Rai-balun (km²)
! style="background:#efefef;" |Kapitál
|-----
|[[Aileu (munisípiu)|Aileu]] (6) ||align="right"|32.500||align="right"|729||align="right"|[[Aileu]]
|-----
|[[Ainaru (munisípiu)|Ainaru]] (10) ||align="right"|44.100||align="right"|797||align="right"|[[Ainaru]]
|-----
|[[Atauro]] (14) ||align="right"| ||align="right"| ||align="right"|[[Vila Maumeta]]
|-----
|[[Baukau (munisípiu)|Baukau]] (2) ||align="right"|97.600||align="right"|1.494||align="right"|[[Baukau]]
|-----
|[[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]] (11) ||align="right"|90.700||align="right"|1.368||align="right"|[[Maliana]]
|-----
|[[Dili (munisípiu)|Dili]] (5) ||align="right"|179.600||align="right"|372||align="right"|[[Dili]]
|-----
|[[Ermera (munisípiu)|Ermera]] (9) ||align="right"|89.500||align="right"|746||align="right"|[[Gleno]]
|-----
|[[Kovalima]] (12) ||align="right"|63.900||align="right"|1.226||align="right"|[[Suai]]
|-----
|[[Lautein (munisípiu)|Lautein]] (1) ||align="right"|52.100||align="right"|1.702||align="right"|[[Lospalos]]
|-----
|[[Likisá (munisípiu)|Likisá]] (8) ||align="right"|54.800||align="right"|543||align="right"|[[Likisá]]
|-----
|[[Manatutu (munisípiu)|Manatutu]] (4) ||align="right"|34.900||align="right"|1.706||align="right"|[[Manatuto]]
|-----
|[[Manufahi]] (7) ||align="right"|37.200||align="right"|1.325||align="right"|[[Same]]
|-----
|[[Oe-Kusi]] (13) ||align="right"|50.500||align="right"|815||align="right"|[[Pante-Makasár]]
|-----
|[[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]] (3) ||align="right"|59.600||align="right"|1.781||align="right"|[[Vikeke]]
|-----
|}
== Governu no Parlamentu ==
[[Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste nian|Konstituisaun (Lei-Inan)]] husi tinan 2002 regula ezersísiu podér polítiku nian. Xefe estadu nian ne'e [[Prezidente Repúblika]], [[José Ramos-Horta]]. Xefe governu nian - [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]], [[Taur Matan Ruak]]. Parlamentu Timor-Leste nian ne'e [[Parlamentu Nasionál]]. Xefe Parlamentu [[Arão Noé da Costa Amaral]].
== Istória ==
''Haree mós: [[Istória Timor Leste nian]]''
'''Loron bot iha istória:'''
* [[28 Novembru]] [[1975]] - Proklamasaun unilaterál ba independénsia hosi [[FRETILIN]].
* [[7 Dezembru]] [[1975]] - [[Indonézia|Repúblika Indonézia]] halo invazaun tuir Jenerál [[Suharto]].
*12 [[Novembru]] 1991 - Trajedia joven Timor Oan sira hetan tiru hsui [[militar]] [[Indonézia|indonezia]] iha semiteriu Santa Cruz [[Dili (munisípiu)|Dili]] (masakre Santa Cruz).
* [[30 Agostu]] [[1999]] - Referendum kona ba autonomia tuir [[Indonézia]] fo.
* [[30 Agostu]] [[2001]] - Eleisaun demokrátika dala uluk liu iha rai Timor-Leste atu hili membru ba [[Asembleia Konstituinte]].
* [[22 Marsu]] [[2002]] - [[Asembleia Konstituinte]] aprova testu finál [[Konstituisaun]] (Lei-Inan).
* [[20 Maiu]] [[2002]] - Hetan rekoñesimentu internasionál ba independénsia.
== Estadu dezenvolvimentu umanu nian ==
Pasu husi progresu jeral ne'e maka evidensia indikadores dezenvolvimentu umanu iha Timór-Leste – iha ne'ebé, maske komesa diak ona, sei do'ok los husi hirak ne'ebé iha nasaun seluk iha rejiaun ne'e. Esperansa moris nian badak, nivel edukasaun ne'e badak no proporsaun a'as husi populasaun moris iha liña pobreza nia okos.
=== Saúde ===
[[Imajen:Clinic in Hatolia Leten village.jpg|thumb|Ospitál iha [[Hatólia]]]]
Estandarte saúde ne'e sei badak tebetebes. Esperansa moris nian iha [[2004]] nia estimasaun maka tinan 55,5 de'it – tinan 54,0 ba mane no 56,6 ba feto. Povu Timor-Leste nian vulneravel nafatin ba moras respiratoria no te'e-be'en no mos [[malaria]], [[dengue]], [[TB]] no [[lepra]].
Sira seidauk hasoru epidemia [[HIV]]/[[SIDA]] ne'ebé maka'as, mas ema balun hatene kona ba ameasas ne'ebé buat ne'e iha, no ema ituan deit maka hatene oin sa atu prevene. Povu terus tanba saúde ladi'ak, iha parte balu tanba sira seidauk hetan asesu diretamente ba servisu saúde. Be no saneamentu mós menus: metade husi populasaun laiha asesu ba bee ne'ebé sira hemu ho seguru, no 60% laiha saneamentu adekuada.
Iha ambiente saúde ne'ebé perigozu, labarik sira partikularmente esposta: husi kada labarik moris 1.000, serka de labarik 90 maka mate molok halo tinan ida. Sira ne'e vitima husi moras tempu labarik nian ne'ebé maka komun liu, inklui diareia no infeksaun respiratoria aguda; liu husi metade labarik sira iha tinan rua nia okos maka nunka hetan imunizasaun.
=== Edukasaun ===
[[Imajen:2017-03-29 Escola Secundária Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Comoro.jpg|thumb|Eskola Sekundaria Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Dili]]
Estandarte [[edukasaun]] mós ladi'ak. Iha [[2004]], taxa alfabetizasaun adultu nian 50,1% de'it – 56,3% ba mane no 43,9% ba feto. Situasaun ne'e sei di'ak liu tan bainhira labarik barak liu tan maka eskola. Mas labarik barak liu maka la tama: entre 10% no 30% husi labarik tinan iha eskola primaria maka la iha eskola – partikularmente sira ne'ebé husi familia ne'ebé kiak liu. Maske sira rejista, alunus sira iha tendesia atu halo ne'e tarde no depois tenke repete aula fali ka sai; menus husi metade labarik sira ne'ebé maka tama eskola primaria, kompleta edukasaun tinan nen.
Iha mos edukasaun oituan tebe-tebes ba labarik sira ne'ebé maka nia tinan seidauk to'o atu eskola: serka de 2% de'it husi labarik iha tinan lima nia okos maka tama ba eskola pre-primaria ka infantariu ruma. Iha parte seluk husi eskala tinan nia rohan, adultu ituan de'it maka tuir aula alfabetizasaun, karik buat ne'e organiza husi Governu ka ONG sira.
== Indise dezenvolvimentu umanu ==
[[Pásabe (postu administrativu)|Pasu]] neneik husi progresu iha saúde no edukasaun, rejista tiha ona iha indise dezenvolvimentu umanu (IDU) Timór-Leste nian. IDU sa'e tiha ona durante [[1990]] depois tu'un iha [[1999]] nudar rezultadu husi destrusaun fenomenal no dislokasaun durante periodu referendum. Depois nia hahu'u sa'e fila fali, mas IDU Timór-Leste nian sei badak liu nafatin entre nasaun sira iha [[ASEAN]].
=== Kakiak ===
IDU badak Timor-Leste nian ne'e koresponde ba nivel a'as husi rendimentu kiak nian. Liña rendimentu kiak ne'e fiksu iha $0,55 per kapita kada loron. Iha [[2001]] proporsaun husi populasaun ho rendimentu ida ne'e nia okos serka iha 40% - ki'ik ituan liu de'it duke iha tinan uluk hirak liu ba.
Rendimentu kiak ne'e rejista liu tan iha areas rurais (46%) duke areas urbanas (26%). Maibé iha mós kontradisaun entre areas urbanas diferentes: ki'ik liu iha [[Dili]] no [[Baukau]] (14%) no a'as liu iha fatin seluk.
Ema ne'ebé kiak liu maka sira ne'ebé menus edukasaun no sira serbisu barak liu maka iha area agrikultura. Faluk no oan kiak husi rezistensia, veteranu no antigu soldadu labarik sira mós, inklui sira ne'ebé maka kiak liu. Espesialmente labarik sira ne'e maka disvantajen no vulneravel – ida husi sanulu – ne'ebé maka lakon parenti ida ka liu.
Buat ida atu sukat luan liu tan kakiak maka indice pobreza umanu (IPU) ne'ebé maka konsisti husi medida kompostu privasaun ne'ebé kombina probabilidade husi sobrevivensia to'o tinan 40, [[analfabetizmu]], proporsaun labarik hirak ne'ebé nia todan menus no proporsaun husi sira ne'ebé maka falta asesu ba bee mos. Desde 2001, Timor-Leste nia IPU aumenta, mas ituan de'it; progresu iha sobrevivensia no alfabetizasaun hanesan taka deit deteriorasaun estandarte moris nian.
=== Inseguransa alimentar ===
Estandarte saúde mós resultadu husi falta ai-han. Uma kain rurais barak maka falta ai-han durante fulan ne'ebé susar husi Novembru to'o Fevereiru. Agora dadaun ne'e 64% husi populasaun sira sofre inseguransa alimentar.
Inseguransa ai-han ne'e iha parte balun tamba nivel badak husi produsaun aihan – konsekuensia ida husi rai ne'ebé ladiak no jeralmente tanba teknolojia nivel badak, aumenta tan ho fallansa kolleita ne'ebé a'as, antes no depois de kolleta. Problema seluk tan maka distribusaun: agrikultor barak maka ladun iha kapasidade armazenamentu no hatene katak susar atu lori sira nia produtus ba merkadu.
=== Dezigualdade jeneru ===
Feto iha Timor-Leste sofre diskriminasaun boot – iha uma-laran, ka serbisu-fatin no iha komunidade. Labarik feto sira barak liu maka sai husi eskola duke labarik mane no kuaze dois tersus husi feto sira iha tinan 15-60 maka analfabeta (la hatenen le no hakerek), kompara ho menus husi metade mane sira nian. Feto mos sofre diskriminasaun iha serbisu fatin, sira ladun serbisu iha forsa traballu formal sira hetan pagamentu ituan liu duke mane.
Feto agora iha asesu liu ba informasaun kona ba reprodusaun mas barak maka ladun hetan asesu nafatin ba servisu [[planeamentu familiar]]. Nudar rezultadu, feto Timor-Leste iha tendensia atu iha taxa fertilidade a'as no barak maka mate wainhira hahoris – taxa mortalidade materna ne'e to'o 800 per 100.000 hahoris.
Amplitude diskriminasaun hasoru feto maka evidenti iha indice dezenvolvimentu relasiona ho jeneru (IDJ). Ne'e hatudu inkrementu ituan desde 2001, maior parte tamba rendimentu feto nian sa'e, maske ne'e iha pontu balun bele taka dezempeño ladiak iha edukasaun.
Preokupasaun seriu ida tan maka violensia bazeada ba jeneru. Feto kontinua nafatin sai subjetu ba [[violensia domestika]], asediu seksual iha serbisu fatin, violasaun no formas maustratus seluk tan no abuzu seksual. Serka de metade husi feto sira sofre formas violensia balun iha sira nia relasoens intimas.
=== Infrastrutura no komunikasaun sira ===
Obstaklu signifikativa ida atu hasa'e nivel dezenvolvimentu umanu maka estadu husi infrastrutura nasaun nian. Timor-Leste iha rede razoavel ida husi estradas prinsipais mas estradas sekundarias no tersiarias ne'e menus dezenvolvidus no durante tempu udan atu tama ba suku barak ne'e ladiak.
Fornesimentu [[eletrisidade]] mos la hanesan. Servisu ne'e razoavel diak iha areas urbanas, kobre uma kain 92% iha [[Dili]] no [[Baukau]], mas ne'e kobre deit 10% uma kain iha rurais: lolo'os ne'e iha tinan hirak liu ba proporsaun husi rezidentes rurais ne'ebé maka hetan kobertura eletrisidade atualmente diminui. Ema hirak ne'ebé hela iha sentrus urbanas prinsipais nia liur mos hetan servisu telekomunikasaun ne'ebé limitadu tebe-tebes.
=== Ambiente ===
[[Imajen:Crocodylus porosus in Aileu.jpg|thumb|[[Lafaek]] (''Crocodylus porosus'') iha [[Aileu]]]]
Ema Timor barak maka depende ba estadu husi [[ambiente]] natural. Infelizmenti, buat ne'e sai a'at lalais liu tan. [[Agrikultura]] ''tesi no sunu'', aumenta tan ho tesi ai ne'e la sustentavel iha dekadas no ahi han ailaran esposta tiha rai, no be sulin maka'as dasa tiha rai bokur. Buat ne'e sai a'at liu tan ho buka ai ba sunu: fonte enerjia prinsipal ba rezidentes rurais sira. Buat ne'e mos perigozu ba ema nia saude: sunu ai la ho efisienti iha dapur ne'ebé ventilasaun ladiak ne'e, maka faktor signifikativa ida ba moras respiratoriu.
=== Kombate kakiak rural ===
Karik Timor-Leste hakarak hamenus nivel kakiak, nia sei persiza kresimentu [[ekonomia]] sustentavel. Kresimentu husi buat ruma ne'e sei susar atu komprende; [[ekonomia]] kontinua diminui nafatin haktuir dadafila tiha ema [[ONU]] nian. Saida maka sei persiza iha aban bain rua, nu entantu, ne'e la'os kresimentu husi buat ruma ida, mas kresimentu ''pro-kiak'' ne'ebé ekitativu no kria empregu sufisiente ba forsa traballu Timor-Leste nian ne'ebé maka aumenta tan. Ne'e mos persiza atu sustentavel, no la esplora [[rekursus naturais]] barak liu tan – no mos bazea ba aktividades ne'ebé bele ajuda atu hasa'e [[kultura]] no [[identidade nasional]].
=== Agrikultura no dezenvolvimentu rural ===
[[Imajen:Lospalos klein.jpg|thumb|Arkitetura tradisional Lospalos]]
Kresimentu tengki hahu'u ho agrikultura, ne'ebé maka fo serbisu ba serka de kuartu tolu husi forsa traballu. Agrikultor barak liu maka moris ho kultura subsistensia, fo serbisu ba membrus familia iha parsela rai kikoan ida. Media husi propriedade rai ne'e serka de 1,2 hektares. Agora ne'e produtividade ne'e badak: output kada traballador ne'e ki'ik liu un desimu duke sira ne'ebé iha industria no servisu, no nudar rezultadu ida, agrikultura ne'e hamosu deit un kintu husi [[PIB]].
Produtividade badak ne'e bele mai husi klima ne'ebé la favoravel, rai bokur ne'ebé ladiak, no ladun iha estrada no infrastrutura seluk tan. Mas iha numerus balun husi restrisoens seluk ba dezenvolvimentu [[agrikultura]]. Jeralmente agrikultor sira falta input no makinaria, no mos jestaun no kompetensia seluk tan ne'ebé maka bele halo sira foti vantajen husi nivel teknolojia ne'ebé a'as liu. Sira mos infrenta restrisoens finanseiras: sira laiha asesu diretamente ba kreditu, no mezmu sira lakohi investe tamba sira laiha garantia titular ba sira nia rai.
Timor-Leste persiza atu dezenvolve sektor [[agrikultura]] dinamiku ne'ebé maka la'os hamosu deit rendimentu barak liu tan ba agrikultor sira, mas mos kria oportunidade ba empregu iha sektor seluk. To'o agora polítika [[Governu]] atu alkansa buat ne'e konsentra tiha ona ba fornese infrastrutura no servisus sosiais, mas oferese deit servisus ekonomikus limitadus ho espektativa katak sektor privadu sei muda atu taka koak. Mas, sektor privadu ne'e sei iha faze embrionaria, tamba ne'e maka [[Governu]] sei persiza nafatin atu toma lideransa mezmu ba servisu ekonómiku sira.
Dalan ba oin ne'e provavelmente bazea ba kombinasaun husi opsaun ida ka liu husi opsaun báziku ha'at tuir mai ne'e:
# Dezenvolve servisu governu – governu sei fornese servisu hirak ne'e ba oin to tinan lima ka sanulu ate sektor privadu sira nia dezenvolvimentu sufisiente ona atu toma pose.
# Fó korajen ba organizasaun lokál sira – governu no parseiru dezenvolvimentu tengki fo korajen atu hari'i koperativa, asosiasoens agrikultores no grupus utentes.
# Involve ONG – reforsa [[ONG]] no organizasaun sosiedade sivil sira seluk, atu sira bele fornese servisu sira.
# Fó korajen ba sektor privadu – governu bele fo korajen ba sektor emprezarius sira ne'ebé maka iha interese atu fornese servisus, liu husi dedusaun impostu no asesu ba kreditu.
Kualker balansu iha provizaun, Timor-Leste urjentemente persiza estratejia ne'ebé maka klaru ba dezenvolvimentu rural pro-kiak. Ne'e mos sei persiza investimentu publiku bo'ot liu tan no mos kordenasaun diak liu tan ho administrasaun, tamba responsabilidade ba dezenvolvimentu rural ne'e fahe ba ministeriu no ajensia balun.
Prioridade ida imediata liu maka tengki hadi'a servisu kreditu. Opsaun ida maka hari'i Banku Dezenvolvimentu Rural, nune'e mos fo korajen liu tan ba banku komersial sira atu fo imprestimu.
[[Reforma agraria]] mos tengki liga ba buat ne'e, atu distribui fila fali propriedade [[agrikultura]] no atu fo titulu propriedade nian atu uza nudar garantia. Mos importante hotu atu hari'i kooperativas produtus no merkadoria barak liu tan, no mos kooperativas transportes atu liga areas produsaun prinsipal ho merkadu konsumu ne'ebé importante liu. Ho asesu diak liu tan ba merkadu, agrikultores sira bele diversifika produsaun husi manu domestika no manu tolun no investe barak liu tan iha hakiak animal nian.
Sektor peskas mos bele diversifika hodi habo'ot tan aktividade peskas nian ba espesies ne'ebé moris iha tasi klean.
== Objetivu Dezenvolvimentu Mileniu ==
Nudar pais independenti ne'ebé foun liu, Timór-Leste hahu'u ODM ne'e tarde. Iha mundu tinan atu hahu'u objetivu hirak ne'e maka [[1990]]. Maibé tinan [[1990]] ne'e la propriu ba Timor-Leste, ne'ebé maka foin hetan [[independensia]] hafoin tinan sanulu ba oin. Tinan ne'ebé maka propriu atu hahu'u maka [[2001]]. Ne'e signifika katak emves de hamenus kiak ba metade entre [[1990]]-[[2015]], Timór-Leste nian objetivu atu hamenus kiak to'o serka de un tersu entre [[2001]] no [[2015]]. Maski ho ajustamentu hanesan ne'e, Timor-Leste infrenta dezafiu bo'ot.
Relatoriu Dezenvolvimentu Umanu Global ba [[2003]] hatama Timór-Leste ba lista prioridade ne'ebe prioridade a'as liu iha 59 paizes ne'ebe maka persiza asoens urjenti atu alkansa ODM.
Investimentu hira maka Timór-Leste persiza atu bele alkansa ODM? Ne'e susar atu halo estimasaun tamba paiz ne'e iha dadus ne'ebe ituan tebe-tebes liu husi estudus empirikus balun ne'ebe maka bele sujere kona ba impaktu husi investimentu oinsa deit maka sei persiza. Mas, posivel atu hetan ideias balun kona ba saida maka persiza atu hare'e uluk ba saida maka nia bele halo atu alkansa objetivu pobreza nian, no depois kusta hira maka persiza para atu fornese servisu publiku ne'ebe efektivu.
Rekerimentu baziku atu alkansa objetivu pobreza maka kresimentu ekonomiku. Mas ne'e importante katak kresimentu ne'e la'os halo balansu ho aumenta disigualdade. Ne'e bele halo ilustrasaun ida ho senario diferente tolu: kresimentu pro-kiak ne'ebe estandarte atu sukat disigualdade, koefisiente Gini, tu'un 0,5% pur anu; kresimentu netral iha ne'ebe koefisiente Gini nafatin hela deit; no kresimentu anti-kiak iha ne'ebe koefisiente Gini sa'e 0,5% pur anu. Se kresimentu ne'e netral, no laiha mudansa iha koefisiente Gini, maka atu hamenus kiak to un tersu husi taxa kresimentu anual ne'e serka de 4%. Se kresimentu ne'e pro-kiak, maka taxa ne'e persiza deit husi 3% to'o 4%. Mas se buat ne'e anti-kiak, nia persiza iha 5%. Investimentu hira maka persiza atu alkansa nivel kresimentu nesesariu?
Tuir senário kresimentu pro-kiak, média total husi investimentu anual, públiku no privadu, sei persiza $ 48 milloens; tuir senário netral nian, $ 55 milloens; no tuir senário anti-kiak média ne'ebe persiza maka $ 65 milloens.
Kalkulasaun ne'e nesesariamente sujestivu, mas ne'e subliña importánsia atu tuir estratéjia kresimentu ne'ebe maka la lo'os ba kiak sira. Kustu atu alkansa ODM restantes alkansa objetivu pobreza nian rasik ne'e tengki kontribui mos atu alkansa ODM sira seluk. Mas atu alkansa objetivu sira seluk hotu mos presiza investimentu espesifiku iha sektores sira hanesan edukasaun, saude, fornesimentu be no saneamentu. Estimasaun kona ba hira maka persiza ne'e sei depende ba hipoteses barak no marjen ne'e bele bo'ot ituan – husi $ 63 milloens to $ 137 milloens pur anu. Tuir hipotese ne'ebe maka plausivel liu, media ne'e maka $ 63 pur anu.
Bazeadu ba exersisiu rua ne'e, ba probreza no setores tolu ne'e, total kustu anual ba tinan 12 ba oin mai atu alkansa ODM nia marjen husi $ 122 milloens tuir sirkunstánsia ne'ebe maka favoravel liu, to'o $ 203 milloens pur anu ba menus favoravel. Ne'e hatudu katak prinsipalmente posivel atu alkansa objetivu hirak ne'e tamba figura favoravel ne'e atu hanesan ho nivel agora nian, $ 125 pur anu.
[[Imajen:Coins 50 Cent Timor-Leste.png|thumb|180px|Doit centavos 50 (tinan 2003)]]
Fundus ba investimentu sei mai husi ne'ebe? Maske investimentu privadu tengki iha parte importante atu estimula dezenvolvimentu ekonómiku, ba tinan sanulu oin mai, pelu menus fontes husi fundu barak liu maka mai husi despeza publiku. Orsamentu preliminar ba 2004-2005 indika katak rekerimentu total ba despeza públiku ba tinan ha'at oin mai maka $ 983 milloens. Reseitas internas, inklui hirak ne'ebe husi Tasi Timór, sei taka liu husi metade ne'e, husik hela koak iha fiskal liu husi periodu ne'e, liu husi $ 480 milloens, ka média serka de $ 120 tinan ida-ida.
Desde ne'e maka, iha estimasaun seluk ne'ebe maka sujere katak defisit badak ne'e nudar rezultadu husi ko'a despezas no aumenta iha reseitas, partikularmente husi mina. Mas sei iha falta nafatin ba rekursu signifikativa. Oin sa maka bele taka falta ne'e? ODM dawalu ne'e enfaze katak alkansa objetivus hirak ne'e la'ós de'it nasional mas responsabilidade globál hotu. Timór-Leste, hanesan mos nasan ho rendimentu kikoan sira seluk, tenke depende ba apoiu husi parseiru dezenvolvimentu, inklui doador bilaterál, organizasaun internasionál sira, fundasaun privadu no públiku, no [[ONG]] internasionál sira.
Despezas hotu-hotu ne'e tengki foka ba setores prioridades ne'ebe maka bele ajuda kiak sira. To'o ohin loron Timór-Leste iha repertoriu diak ida: Fundu Konsolidadu ba Timór-Leste (CFET), pur izemplu aloka serka de 35% husi total ba saude no edukasaun. Mas iha preokupasaun kona ba distribuisaun investimentu ba nasaun tomak. Agora ne'e parte bo'ot husi despezas CFET nian kontinua nafatin ba [[Dili]]; un tersu husi total despeza públiku no un kintu husi bens no servisus maka ba munisípiu sira. Tamba ne'e maka Governu sei buka tuir dalan atu muda rekursu sira no autoridade atu halo desizaun ba munisípiu sira.
=== Serbisu hamutuk: institusaun no parseria sira ===
Timór-Leste iha liña oin husi partisipasaun popular. Husi períodu rezisténsia mai oin, nia institusoens nasionál sira mantein tiha ona parseria serbisu ne'ebe metin ho povu – evidenti, pur izemplu iha prosesu konsultasaun masa ne'ebe maka lori ba Vizaun Nasionál ba preparasaun Planu Dezenvolvimentu Nasionál nian.
Laiha falta de rezolusaun polítika iha leten atu fo korajen ba partisipasaun. Dezafius maka atu asegura katak povu husi nasaun tomak iha oportunidade atu hetan vantajen husi oportunidades hirak ne'e. Fundazaun baze ba parseria sira ne'e tenke institusoens nasionais sira ne'ebe ke diak. Timór-Leste hahu'u diak tiha ona iha estabelesimentu institusoens bázikus husi administrasaun públiku, maske barak maka sei persiza atu reforsa tan iha tinan barak oin mai. Iha mos isforsu agora atu hari'i institusoens foun.
=== Desentralizasaun no governu lokál ===
[[Imajen:2020-09-15 Parlamentu Nasionál abertura III Sesaun Lejislativa hosi V Lejislatura 4.jpg|thumb|Parlamentu Nasionál Dili]]
Atu alkansa ODM persiza polítika nasionál ne'ebe efetivu, mas serbisu barak liu maka tenke halo iha nivel lokál no liu-liu iha áreas rurais. Timór-Leste seidauk desentraliza to'o iha pontu balun. [[Konstituisaun]] desidi tiha ona vizaun nesesária husi governu desentralizadu, mas poder sei nafatin iha sentrál. [[Desentralizasaun]] foti formas barak husi dekonsentrasaun.
Prinsipalmente, dekonsentralizasaun tenke halo servisus efisienti liu tan ho husik sira atu adota besik liu tan tuir nesesidades lokál nian. Mas hare'e ba pesoál no rekursu ne'ebe ituan ne'e, ne'e sei han tempu tinan sanulu ka liu tan atu implementa [[desentralizasaun]] ho efetivu liu tan. Mas iha tinan primeiru sira ne'e governu tenke foka ba desentraliza prestasaun servisu nian – karik ho organiza husi sentrál ka ho hari'i repartisaun departamentu nasional nian iha sentrus rejionais balun. Hafoin, wainhira rekursu, no pesoal kualifikadu iha ona, governu bele transfere autoridade ba korpu lokál sira gradualmente.
Desentralizasaun persiza atu hare'e mos ba dimensaun politika sira, inklui estrutura poder lokal nian. Maka ho transfere responsabilidade no rekursus vertikalmente husi sentral ba governu rejional no lokal, governu sei persiza atu haburas rede horizontál sira ne'ebé maka bele halo governu rejionál no lokál atu halo ligasaun ho aktor naun-estatál sira.
=== Parseria no aliansa sira ===
[[Imajen:Virgin Mary Statue, Dili, East Timor (310331885).jpg|thumb|Maria da Fátima iha Dili]]
Entre sira ne'ebe maka importante liu maka organizasaun naun governamental sira, ne'ebe nia numerus liu 400 iha rai-Timor-Leste. ONG nasional, iha balun maka ligadu ba [[Igreja Katolika]], ne'ebe maka aktivu ona iha area barak inklui edukasaun, saude, projetus be no saneamentu, peskiza no advokasia no mos [[direitus umanus]] no dezenvolvimentu. Adisionalmente, liu un kuartu husi [[ONG]] sira ne'e maka internasional – dala barak konsentra ba hari'i kapasidade liu husi edukasaun no formasaun, no mos servisu saude no dezenvolvimentu komunidade nian.
Kooperativa sira mos iha fatin importante. Familia [[agrikultura]] subsistensia sira iha tina ona kultura kooperasaun liu husi redi organizasaun agrikultora sira nian, no potensial husi [[kooperativa]] foun sira ne'e nudar evidensia husi susesu Cooperativa Café Timor nian.
Media mós bele kontribui, la'os deit nudar fontes informasoens no edukasun publika iha area hanesan neba kona ba agrikultura, saude no saneamentu, mas servi mos nudar asu guarda publiku nian ne'ebe maka loke sai korupsaun no mos [[direitus umanus]] no abuzus sira seluk tan.
=== Dezenvolvimentu kapasidade ===
Institusoens hirak ne'e hotu-hotu sei iha papel importante iha dezenvolvimentu futuru Timor-Leste nian. Mas sira iha frakeza ne'ebe komun – falta ema kualifikadu. Prioridade ida ne'ebe maka urjenti liu ba Timor-Leste maka tengki hasa'e nivel edukasaun nian, kualifikasaun no kapasidade- karik iha servisu publiku, iha [[ONG]] no sosiedade sivil, ka iha sektor privadu.
Governu iha planu atu mantein nafatin numerus husi funsionariu publikus permanente to'o 17.200, ne'e rezolve ona iha kazu balun ho rezultadu lo'os: polisia no forsa defeza iha ona ema no ekipamentus to'o nivel razoavel. Mas iha fatin seluk ema seidauk to'o. Pur izemplu, traballadores ekstensaun agrikola ne'e iha ituan lo'os. No pratikamente planu investimentu setores hotu-hotu governu nian subliña katak falta ema kualifikadu. Seriu hanesan mos maka falta kapasidade husi ema ne'ebé maka serbisu: kualidade ema nian ne'e variavel tebe-tebes no barak maka persiza formasaun kontinuada.
Kompetensia balun ne'ebé falta ne'e bele taka ho kontribusaun husi organizasaun sosiedade sivil nian, mas sira mos falta ema kualifikadu. Governu mos tengki bele fo kontratu sai aktividade sira balun ba sektor privadu, mas iha ne'e mos oportunidades limitadu tebe-tebes tamba setor privadu ne'e sei kikoan nafatin.
Entretantu, tengki halo prioridade atu halo efisienti liu tan pesoal governu no konsultór estranjeiru sira – asuntu ida ne'ebe departamentu governu barak maka tenke enfrenta. Ema la persiza deit atu dezenvolve sira nia kompetensia mas persiza oportunidade atu uza no aplika buat ne'e. Tamba ne'e maka governu persiza atu fo atensaun didiak ba ambiente serbisu ba funsionáriu publiku sira – inklui promosaun oportunidade no estrutura insentivu sira atu asegura katak funsionáriu iha motivasaun atu dezenvolve sira nia kompeténsia.
=== Desizaun vitál sira ba futuru ===
Timor-Leste sobrevive periodu traumatiku husi ninia istoria. Nia povu hatudu reziliénsia no determinasaun extraordinaria atu mantein nia destinu iha sira nia liman rasik. Agora sira iha prosesu atu forma destinu ne'e, halo desizaun vitál sira barak ne'ebe maka sei determina kursu pais nian ba tinan sanulu oin mai.
Iha ne'e, sira tenke bele atu depende ba sira nia kolega barak husi rai li'ur, karik iha termu forma efektivu husi dezenvolvimentu kooperasaun, ka bele hetan asesu justu ba sira nia rekursu naturál rasik. Mas maioria husi luta ne'e sei besik liu ba uma, hanesan ema Timor sira halo tranzisaun difikuldade ida husi sosiedade ne'ebé forsa liur maka domina no adultera ba bazeadu ba pais nia tradisaun sosiál no realidade ekonómika sira. Sira iha sira nia vizaun rasik husi ne'ebe maka sira hakarak atu ba, husi nasaun ne'ebe maka sira hakarak atu sai nudar. Mas realiza katak vizaun ne'e sei naruk no kna'ar ne'ebe susar no desizaun doloroza barak maka hein iha oin.
== Mapa ==
<center><gallery>
Sprachen Osttimors.png|Lian Timor-Leste nian
TL A0 HShade 101113-001.png|<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}, abgerufen am 5. Juli 2014</ref>
TL-Land Cover Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Topography of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
TL-Slope Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Geology of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
Soil types of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil Texture A3-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil pH A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-AEZ Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Fe & Zn deficiency TL A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL A3 Water Body 112113-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Watershed Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001 Main map.jpg|<ref name="SoL" />
Hydrogeology of Timor-Leste, Potential aquifer yield.png|<ref name="SoL" />
Recharge of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National rainfall map with graphs 2012 A3-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual temperature of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National agro-ecological zones A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual rainfall of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
</gallery></center>
== Nebá mos ==
* [[Bandeira Timór Lorosa'e nian]]
* [[Brazaun Timór Lorosa'e nian]]
* [[Pátria]], Inu Timor-Leste nian
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:East Timor|East Timor}}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.timor-leste.gov.tl/ Governo Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102135014/http://www.timor-leste.gov.tl/ |date=2019-01-02 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm Primeiru Ministru no Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050825212921/http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm |date=2005-08-25 }}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.mfac.gov.tp/ Ministériu ba Negósios Estranjeiros no Kooperasaun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013181113/http://www.mfac.gov.tp/ |date=2011-10-13 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm Gabinete Tasi Timór nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623115726/http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm |date=2006-06-23 }}
* [http://www.turismotimorleste.com/ Turismu Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414222648/http://www.turismotimorleste.com/ |date=2006-04-14 }} - ho lia-portugés no lia-inglés
* [http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm UNTAET - Administrasaun Tranzitória Nasoens Unidas iha Timór-Leste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213015403/http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm |date=2008-02-13 }} - ho lia-inglés no lia-fransés
* [http://www.travel-images.com/timor.html Fotografia Timór-Leste nian]
* [http://gertil.fa.utl.pt/ Grupu Estudus Rekonstrusaun Timór–Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417191038/http://gertil.fa.utl.pt/ |date=2006-04-17 }} - ho lia-portugés
* [http://www.laohamutuk.org/ La'o Hamutuk - Instituto ba Analiza no Monitor Rekonstrusaun Timór-Leste] - ho lia-inglés, lia-tetun no lia-indonéziu
* [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html "The World Factbook" husi CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} - ho lia-inglés
* [http://www.etan.org/resource/websites.htm Ligasaun sira ETAN] - "East Timor and Indonesia Action Network"
* [http://www.semanario.tp/ Jornal Nacional - Semanário] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060115092256/http://www.semanario.tp/ |date=2006-01-15 }} - ho lia-portugés
* [http://www.suaratimorlorosae.com/ Jornál Suara Timor Lorosae] - ho lia-tetun no lia-indonéziu
=== Blog Timor-Leste nian ===
* [http://forum-haksesuk.blogspot.com/ Forum Haksesuk] - ho lia-tetun
* [http://jpesperanca.blogspot.com/ Hanoin oin-oin] - ho lia-tetun, lia-portugés no lia-tokodede
* [http://lorosae.blogspot.com/ Blog de Timor] - ho lia-portugés
* [http://timorsunshine.blogspot.com/ Tumbleweed in space] - ho lia-inglés
* [http://samanddaniel.blogspot.com/ Dili-Dallying] - ho lia-inglés
* [http://www.reefview.blogspot.com/ Timor-Leste's Underwater Wonderland] - ho lia-inglés
* [http://raiketak.blogspot.com/ Rai Ketak] - ho lia-inglés
* [http://melissaintimor.blogspot.com/ Two Months of Life in Timor] - ho lia-inglés
{{CPLP}}
{{Ázia}}
[[Kategoria:Ázia]]
[[Kategoria:CPLP]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e|!]]
6oz9xc8pqpdhj8axfw00duehmxlltoe
70910
70908
2026-06-27T01:22:30Z
Rino Soares
11393
70910
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<font size="+1">'''Repúblika Demokrátika Timór-Leste '''</font>
|+<font size="+1">'''
República Democrática de Timor-Leste '''</font>
|-
| style="background:#ffffff;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" tyle="background:#f9f9f9; text-align:center;"
|-
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Flag of East Timor.svg|130 px|Bandeira Timor-Leste nian]]
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Coat of arms of East Timor.svg|100px|Brazaun Timor-Leste nian]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:1px solid gray;" | <font size="-1">''Lema: "Unidade, Acção, Progresso"''</font>
|-
| align=center colspan=2 | [[Imajen:LocationEastTimor.svg|200px]]
|-
| [[Lian ofisiál]]
| [[Lia-tetun|tetun]] no [[Lia-portugés|portugés]]
|-
| [[Sidade kapitál]]
| [[Dili]]
|-
| [[Prezidente Repúblika]]
| [[José Ramos-Horta]]
|-
| [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru ministru]]
| [[Xanana Gusmão]]
|-
| [[Área]]<br /> - Total <br /> - % água
| [[Lista de países por área|154º boot liuhotu]] <br /> 15,007 [[Kilómetru kuadradu|km²]] <br /> Insignificante
|-
| [[Populasaun]]
<br /> - Total ([[2026]])
<br /> - [[Densidade populasional|Densidade]]
| [[Lista rai hosi populasaun|153º mais populoso]]
<br /> 1.434.991
<br /> 78,1/km²
|-
| [[Independénsia]]
<br /> - Deklarasaun
<br /> - Rekoñesimentu
| Husi [[Portugál]] no [[Indonézia]]
<br />[[28 fulan Novembru]] [[1975]]
<br />[[20 fulan Maiu]] [[2002]]
|-
| [[Moeda]]
| [[Dólar amerikanu]]
Doit [[Doit Timór-Leste nian|centavos]]
|-
| [[Fuzu oráriu]]
| [[Tempo Universal Coordenado|UTC]] +9
|-
| [[Inu nasionál]]
| ''[[Pátria]]''
|-
| [[TLD (Internet)]]
| ''.tl''
|-
| [[Kódigu telefóniku]]
| +670
|}
'''Timór Lorosa'e''' (Ofisiál iha [[lia-tetun|Lia-Tetun]]: ''Timor-Leste'', {{lang-pt|Timor-Leste}}, {{lang-en|East Timor}}, {{lang-id|Timor Timur}}) hanesan nasaun ida ne'ebé moris ikus liu iha mundu rai klaran, tur iha fatin sorin Timur iha [[Rain Timór]], iha sorin ida hetan rai Timór nian rohan hanesan [[Oe-Kusi]] (''Oe-Kusi Ambenu''), iha fali lolon sorin nian kotuk mak [[Ataúru]], nune'e mos iha rain ki'ik oan balu ne'ebé tur iha lolon sorin Timur nian ne'ebá. Rai Timór iha fronteira ho rai seluk mesak ida de'it, mak rai [[Indonézia]] nian sorin ne'ebé tutan malu ho iha sorin loro-monu ne'ebé fahe malu ho sorin loro-sa'e, iha mós rai sorin nebe tutan malu ho Oe-Kusi. Maibé iha mós fronteira iha tasi ne'ebé haketak malu ho [[Austrália]], [[Tasi Timór]] iha kanosan sorin. [[Dili]] mak sai hanesan sidade bo'ot liu hotu no hanesan sidade inan ba Timór.
Uluk hanaran [[Timór-Portugés]], tanba rai ne'e [[Portugál]] mak ukun to'o tinan 1975, to'o bainhira [[Indonézia]] hadau ka halo invazaun. Maibé sai [[Portugál]] nian rain ne'ebé la hamrik ketak to'o tinan 1999. Ne'ebé mós sai hanesan provínsia ba "rua-nulu resin hitu" (27ª) ho naran "Timor-Timur". Ema Timór sira hamutuk pursentu "ualunulu" (80%) mak hili ba ukun an iha [[referendu]] ne'ebé [[Nasoins Unidas]] hala'o.
Lian ne'ebé ema Timor-Leste barak hatene koalia mak [[lia-tetun|Tetun]].
Iha tinan ikus hirak liu ba, povu Timór-Leste hetan rezultadu impresivu partikularmente iha dezenvolvimentu sosiál no politikál. Ida ne'e largamente tamba sira nia esforsu rasik. Sira moris nafatin durante rejime kolonial, ultrapasa okupasaun tinan 24, no sai independente hafoin lori sofrimentu fenomenal no halo sakrifisiu bo'ot tebtebes.
Maibé dezenvolvimentu ekonomia la'o neneik liu. Timór-Leste maka nasaun ne'ebé kiak liu hotu iha rejiaun, ho rendimentu per kapita $ 370 kada tinan. No agora kiak liu tan: haktuir dada fila ema [[ONU]] no kolaboradores tulun nain sira, ekonomia kontinua diminui nafatin. Rádiu ofisiál '''[[RTTL]]'''
Nia ohin estadu membru [[CPLP]] nian.
== Organizasaun administrativa ==
Ver também: [[Lista administrativu Timór Lorosa'e nian]]
* Timor-Leste nakfahe [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian|munisípiu administrativu]] 14.
* Ne'e nakfahe [[postu administrativu]] 66 no [[suku]] 452.
[[Imajen:2022 East Timor municipalities numbers.png|thumb|left|250px|Organizasaun polítika-administrativa rai Repúblika Demokrátika Timór-Leste]]
[[Imajen:TL-Admin Map A4 111313-001.png|thumb|left|250px|Munisípiu ho postu administrativu|<ref name="SoL" />]]
{| border cellspacing=0 cellpadding=3
! style="background:#efefef;" |Munisípiu (n.º do mapa)
! style="background:#efefef;" |Populasaun
! style="background:#efefef;" |Rai-balun (km²)
! style="background:#efefef;" |Kapitál
|-----
|[[Aileu (munisípiu)|Aileu]] (6) ||align="right"|32.500||align="right"|729||align="right"|[[Aileu]]
|-----
|[[Ainaru (munisípiu)|Ainaru]] (10) ||align="right"|44.100||align="right"|797||align="right"|[[Ainaru]]
|-----
|[[Atauro]] (14) ||align="right"| ||align="right"| ||align="right"|[[Vila Maumeta]]
|-----
|[[Baukau (munisípiu)|Baukau]] (2) ||align="right"|97.600||align="right"|1.494||align="right"|[[Baukau]]
|-----
|[[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]] (11) ||align="right"|90.700||align="right"|1.368||align="right"|[[Maliana]]
|-----
|[[Dili (munisípiu)|Dili]] (5) ||align="right"|179.600||align="right"|372||align="right"|[[Dili]]
|-----
|[[Ermera (munisípiu)|Ermera]] (9) ||align="right"|89.500||align="right"|746||align="right"|[[Gleno]]
|-----
|[[Kovalima]] (12) ||align="right"|63.900||align="right"|1.226||align="right"|[[Suai]]
|-----
|[[Lautein (munisípiu)|Lautein]] (1) ||align="right"|52.100||align="right"|1.702||align="right"|[[Lospalos]]
|-----
|[[Likisá (munisípiu)|Likisá]] (8) ||align="right"|54.800||align="right"|543||align="right"|[[Likisá]]
|-----
|[[Manatutu (munisípiu)|Manatutu]] (4) ||align="right"|34.900||align="right"|1.706||align="right"|[[Manatuto]]
|-----
|[[Manufahi]] (7) ||align="right"|37.200||align="right"|1.325||align="right"|[[Same]]
|-----
|[[Oe-Kusi]] (13) ||align="right"|50.500||align="right"|815||align="right"|[[Pante-Makasár]]
|-----
|[[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]] (3) ||align="right"|59.600||align="right"|1.781||align="right"|[[Vikeke]]
|-----
|}
== Governu no Parlamentu ==
[[Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste nian|Konstituisaun (Lei-Inan)]] husi tinan 2002 regula ezersísiu podér polítiku nian. Xefe estadu nian ne'e [[Prezidente Repúblika]], [[José Ramos-Horta]]. Xefe governu nian - [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]], [[Taur Matan Ruak]]. Parlamentu Timor-Leste nian ne'e [[Parlamentu Nasionál]]. Xefe Parlamentu [[Arão Noé da Costa Amaral]].
== Istória ==
''Haree mós: [[Istória Timor Leste nian]]''
'''Loron bot iha istória:'''
* [[28 Novembru]] [[1975]] - Proklamasaun unilaterál ba independénsia hosi [[FRETILIN]].
* [[7 Dezembru]] [[1975]] - [[Indonézia|Repúblika Indonézia]] halo invazaun tuir Jenerál [[Suharto]].
*12 [[Novembru]] 1991 - Trajedia joven Timor Oan sira hetan tiru hsui [[militar]] [[Indonézia|indonezia]] iha semiteriu Santa Cruz [[Dili (munisípiu)|Dili]] (masakre Santa Cruz).
* [[30 Agostu]] [[1999]] - Referendum kona ba autonomia tuir [[Indonézia]] fo.
* [[30 Agostu]] [[2001]] - Eleisaun demokrátika dala uluk liu iha rai Timor-Leste atu hili membru ba [[Asembleia Konstituinte]].
* [[22 Marsu]] [[2002]] - [[Asembleia Konstituinte]] aprova testu finál [[Konstituisaun]] (Lei-Inan).
* [[20 Maiu]] [[2002]] - Hetan rekoñesimentu internasionál ba independénsia.
== Estadu dezenvolvimentu umanu nian ==
Pasu husi progresu jeral ne'e maka evidensia indikadores dezenvolvimentu umanu iha Timór-Leste – iha ne'ebé, maske komesa diak ona, sei do'ok los husi hirak ne'ebé iha nasaun seluk iha rejiaun ne'e. Esperansa moris nian badak, nivel edukasaun ne'e badak no proporsaun a'as husi populasaun moris iha liña pobreza nia okos.
=== Saúde ===
[[Imajen:Clinic in Hatolia Leten village.jpg|thumb|Ospitál iha [[Hatólia]]]]
Estandarte saúde ne'e sei badak tebetebes. Esperansa moris nian iha [[2004]] nia estimasaun maka tinan 55,5 de'it – tinan 54,0 ba mane no 56,6 ba feto. Povu Timor-Leste nian vulneravel nafatin ba moras respiratoria no te'e-be'en no mos [[malaria]], [[dengue]], [[TB]] no [[lepra]].
Sira seidauk hasoru epidemia [[HIV]]/[[SIDA]] ne'ebé maka'as, mas ema balun hatene kona ba ameasas ne'ebé buat ne'e iha, no ema ituan deit maka hatene oin sa atu prevene. Povu terus tanba saúde ladi'ak, iha parte balu tanba sira seidauk hetan asesu diretamente ba servisu saúde. Be no saneamentu mós menus: metade husi populasaun laiha asesu ba bee ne'ebé sira hemu ho seguru, no 60% laiha saneamentu adekuada.
Iha ambiente saúde ne'ebé perigozu, labarik sira partikularmente esposta: husi kada labarik moris 1.000, serka de labarik 90 maka mate molok halo tinan ida. Sira ne'e vitima husi moras tempu labarik nian ne'ebé maka komun liu, inklui diareia no infeksaun respiratoria aguda; liu husi metade labarik sira iha tinan rua nia okos maka nunka hetan imunizasaun.
=== Edukasaun ===
[[Imajen:2017-03-29 Escola Secundária Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Comoro.jpg|thumb|Eskola Sekundaria Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Dili]]
Estandarte [[edukasaun]] mós ladi'ak. Iha [[2004]], taxa alfabetizasaun adultu nian 50,1% de'it – 56,3% ba mane no 43,9% ba feto. Situasaun ne'e sei di'ak liu tan bainhira labarik barak liu tan maka eskola. Maibe labarik barak liu maka la tama: entre 10% no 30% husi labarik tinan iha eskola primaria maka la iha eskola – partikularmente sira ne'ebé husi familia ne'ebé kiak liu. Maske sira rejista, alunus sira iha tendesia atu halo ne'e tarde no depois tenke repete aula fali ka sai; menus husi metade labarik sira ne'ebé maka tama eskola primaria, kompleta edukasaun tinan nen.
Iha mos edukasaun oituan tebe-tebes ba labarik sira ne'ebé maka nia tinan seidauk to'o atu eskola: serka de 2% de'it husi labarik iha tinan lima nia okos maka tama ba eskola pre-primaria ka infantariu ruma. Iha parte seluk husi eskala tinan nia rohan, adultu ituan de'it maka tuir aula alfabetizasaun, karik buat ne'e organiza husi Governu ka ONG sira.
== Indise dezenvolvimentu umanu ==
[[Pásabe (postu administrativu)|Pasu]] neneik husi progresu iha saúde no edukasaun, rejista tiha ona iha indise dezenvolvimentu umanu (IDU) Timór-Leste nian. IDU sa'e tiha ona durante [[1990]] depois tu'un iha [[1999]] nudar rezultadu husi destrusaun fenomenal no dislokasaun durante periodu referendum. Depois nia hahu'u sa'e fila fali, mas IDU Timór-Leste nian sei badak liu nafatin entre nasaun sira iha [[ASEAN]].
=== Kakiak ===
IDU badak Timor-Leste nian ne'e koresponde ba nivel a'as husi rendimentu kiak nian. Liña rendimentu kiak ne'e fiksu iha $0,55 per kapita kada loron. Iha [[2001]] proporsaun husi populasaun ho rendimentu ida ne'e nia okos serka iha 40% - ki'ik ituan liu de'it duke iha tinan uluk hirak liu ba.
Rendimentu kiak ne'e rejista liu tan iha areas rurais (46%) duke areas urbanas (26%). Maibé iha mós kontradisaun entre areas urbanas diferentes: ki'ik liu iha [[Dili]] no [[Baukau]] (14%) no a'as liu iha fatin seluk.
Ema ne'ebé kiak liu maka sira ne'ebé menus edukasaun no sira serbisu barak liu maka iha area agrikultura. Faluk no oan kiak husi rezistensia, veteranu no antigu soldadu labarik sira mós, inklui sira ne'ebé maka kiak liu. Espesialmente labarik sira ne'e maka disvantajen no vulneravel – ida husi sanulu – ne'ebé maka lakon parenti ida ka liu.
Buat ida atu sukat luan liu tan kakiak maka indice pobreza umanu (IPU) ne'ebé maka konsisti husi medida kompostu privasaun ne'ebé kombina probabilidade husi sobrevivensia to'o tinan 40, [[analfabetizmu]], proporsaun labarik hirak ne'ebé nia todan menus no proporsaun husi sira ne'ebé maka falta asesu ba bee mos. Desde 2001, Timor-Leste nia IPU aumenta, mas ituan de'it; progresu iha sobrevivensia no alfabetizasaun hanesan taka deit deteriorasaun estandarte moris nian.
=== Inseguransa alimentar ===
Estandarte saúde mós resultadu husi falta ai-han. Uma kain rurais barak maka falta ai-han durante fulan ne'ebé susar husi Novembru to'o Fevereiru. Agora dadaun ne'e 64% husi populasaun sira sofre inseguransa alimentar.
Inseguransa ai-han ne'e iha parte balun tamba nivel badak husi produsaun aihan – konsekuensia ida husi rai ne'ebé ladiak no jeralmente tanba teknolojia nivel badak, aumenta tan ho fallansa kolleita ne'ebé a'as, antes no depois de kolleta. Problema seluk tan maka distribusaun: agrikultor barak maka ladun iha kapasidade armazenamentu no hatene katak susar atu lori sira nia produtus ba merkadu.
=== Dezigualdade jeneru ===
Feto iha Timor-Leste sofre diskriminasaun boot – iha uma-laran, ka serbisu-fatin no iha komunidade. Labarik feto sira barak liu maka sai husi eskola duke labarik mane no kuaze dois tersus husi feto sira iha tinan 15-60 maka analfabeta (la hatenen le no hakerek), kompara ho menus husi metade mane sira nian. Feto mos sofre diskriminasaun iha serbisu fatin, sira ladun serbisu iha forsa traballu formal sira hetan pagamentu ituan liu duke mane.
Feto agora iha asesu liu ba informasaun kona ba reprodusaun mas barak maka ladun hetan asesu nafatin ba servisu [[planeamentu familiar]]. Nudar rezultadu, feto Timor-Leste iha tendensia atu iha taxa fertilidade a'as no barak maka mate wainhira hahoris – taxa mortalidade materna ne'e to'o 800 per 100.000 hahoris.
Amplitude diskriminasaun hasoru feto maka evidenti iha indice dezenvolvimentu relasiona ho jeneru (IDJ). Ne'e hatudu inkrementu ituan desde 2001, maior parte tamba rendimentu feto nian sa'e, maske ne'e iha pontu balun bele taka dezempeño ladiak iha edukasaun.
Preokupasaun seriu ida tan maka violensia bazeada ba jeneru. Feto kontinua nafatin sai subjetu ba [[violensia domestika]], asediu seksual iha serbisu fatin, violasaun no formas maustratus seluk tan no abuzu seksual. Serka de metade husi feto sira sofre formas violensia balun iha sira nia relasoens intimas.
=== Infrastrutura no komunikasaun sira ===
Obstaklu signifikativa ida atu hasa'e nivel dezenvolvimentu umanu maka estadu husi infrastrutura nasaun nian. Timor-Leste iha rede razoavel ida husi estradas prinsipais mas estradas sekundarias no tersiarias ne'e menus dezenvolvidus no durante tempu udan atu tama ba suku barak ne'e ladiak.
Fornesimentu [[eletrisidade]] mos la hanesan. Servisu ne'e razoavel diak iha areas urbanas, kobre uma kain 92% iha [[Dili]] no [[Baukau]], mas ne'e kobre deit 10% uma kain iha rurais: lolo'os ne'e iha tinan hirak liu ba proporsaun husi rezidentes rurais ne'ebé maka hetan kobertura eletrisidade atualmente diminui. Ema hirak ne'ebé hela iha sentrus urbanas prinsipais nia liur mos hetan servisu telekomunikasaun ne'ebé limitadu tebe-tebes.
=== Ambiente ===
[[Imajen:Crocodylus porosus in Aileu.jpg|thumb|[[Lafaek]] (''Crocodylus porosus'') iha [[Aileu]]]]
Ema Timor barak maka depende ba estadu husi [[ambiente]] natural. Infelizmenti, buat ne'e sai a'at lalais liu tan. [[Agrikultura]] ''tesi no sunu'', aumenta tan ho tesi ai ne'e la sustentavel iha dekadas no ahi han ailaran esposta tiha rai, no be sulin maka'as dasa tiha rai bokur. Buat ne'e sai a'at liu tan ho buka ai ba sunu: fonte enerjia prinsipal ba rezidentes rurais sira. Buat ne'e mos perigozu ba ema nia saude: sunu ai la ho efisienti iha dapur ne'ebé ventilasaun ladiak ne'e, maka faktor signifikativa ida ba moras respiratoriu.
=== Kombate kakiak rural ===
Karik Timor-Leste hakarak hamenus nivel kakiak, nia sei persiza kresimentu [[ekonomia]] sustentavel. Kresimentu husi buat ruma ne'e sei susar atu komprende; [[ekonomia]] kontinua diminui nafatin haktuir dadafila tiha ema [[ONU]] nian. Saida maka sei persiza iha aban bain rua, nu entantu, ne'e la'os kresimentu husi buat ruma ida, mas kresimentu ''pro-kiak'' ne'ebé ekitativu no kria empregu sufisiente ba forsa traballu Timor-Leste nian ne'ebé maka aumenta tan. Ne'e mos persiza atu sustentavel, no la esplora [[rekursus naturais]] barak liu tan – no mos bazea ba aktividades ne'ebé bele ajuda atu hasa'e [[kultura]] no [[identidade nasional]].
=== Agrikultura no dezenvolvimentu rural ===
[[Imajen:Lospalos klein.jpg|thumb|Arkitetura tradisional Lospalos]]
Kresimentu tengki hahu'u ho agrikultura, ne'ebé maka fo serbisu ba serka de kuartu tolu husi forsa traballu. Agrikultor barak liu maka moris ho kultura subsistensia, fo serbisu ba membrus familia iha parsela rai kikoan ida. Media husi propriedade rai ne'e serka de 1,2 hektares. Agora ne'e produtividade ne'e badak: output kada traballador ne'e ki'ik liu un desimu duke sira ne'ebé iha industria no servisu, no nudar rezultadu ida, agrikultura ne'e hamosu deit un kintu husi [[PIB]].
Produtividade badak ne'e bele mai husi klima ne'ebé la favoravel, rai bokur ne'ebé ladiak, no ladun iha estrada no infrastrutura seluk tan. Mas iha numerus balun husi restrisoens seluk ba dezenvolvimentu [[agrikultura]]. Jeralmente agrikultor sira falta input no makinaria, no mos jestaun no kompetensia seluk tan ne'ebé maka bele halo sira foti vantajen husi nivel teknolojia ne'ebé a'as liu. Sira mos infrenta restrisoens finanseiras: sira laiha asesu diretamente ba kreditu, no mezmu sira lakohi investe tamba sira laiha garantia titular ba sira nia rai.
Timor-Leste persiza atu dezenvolve sektor [[agrikultura]] dinamiku ne'ebé maka la'os hamosu deit rendimentu barak liu tan ba agrikultor sira, mas mos kria oportunidade ba empregu iha sektor seluk. To'o agora polítika [[Governu]] atu alkansa buat ne'e konsentra tiha ona ba fornese infrastrutura no servisus sosiais, mas oferese deit servisus ekonomikus limitadus ho espektativa katak sektor privadu sei muda atu taka koak. Mas, sektor privadu ne'e sei iha faze embrionaria, tamba ne'e maka [[Governu]] sei persiza nafatin atu toma lideransa mezmu ba servisu ekonómiku sira.
Dalan ba oin ne'e provavelmente bazea ba kombinasaun husi opsaun ida ka liu husi opsaun báziku ha'at tuir mai ne'e:
# Dezenvolve servisu governu – governu sei fornese servisu hirak ne'e ba oin to tinan lima ka sanulu ate sektor privadu sira nia dezenvolvimentu sufisiente ona atu toma pose.
# Fó korajen ba organizasaun lokál sira – governu no parseiru dezenvolvimentu tengki fo korajen atu hari'i koperativa, asosiasoens agrikultores no grupus utentes.
# Involve ONG – reforsa [[ONG]] no organizasaun sosiedade sivil sira seluk, atu sira bele fornese servisu sira.
# Fó korajen ba sektor privadu – governu bele fo korajen ba sektor emprezarius sira ne'ebé maka iha interese atu fornese servisus, liu husi dedusaun impostu no asesu ba kreditu.
Kualker balansu iha provizaun, Timor-Leste urjentemente persiza estratejia ne'ebé maka klaru ba dezenvolvimentu rural pro-kiak. Ne'e mos sei persiza investimentu publiku bo'ot liu tan no mos kordenasaun diak liu tan ho administrasaun, tamba responsabilidade ba dezenvolvimentu rural ne'e fahe ba ministeriu no ajensia balun.
Prioridade ida imediata liu maka tengki hadi'a servisu kreditu. Opsaun ida maka hari'i Banku Dezenvolvimentu Rural, nune'e mos fo korajen liu tan ba banku komersial sira atu fo imprestimu.
[[Reforma agraria]] mos tengki liga ba buat ne'e, atu distribui fila fali propriedade [[agrikultura]] no atu fo titulu propriedade nian atu uza nudar garantia. Mos importante hotu atu hari'i kooperativas produtus no merkadoria barak liu tan, no mos kooperativas transportes atu liga areas produsaun prinsipal ho merkadu konsumu ne'ebé importante liu. Ho asesu diak liu tan ba merkadu, agrikultores sira bele diversifika produsaun husi manu domestika no manu tolun no investe barak liu tan iha hakiak animal nian.
Sektor peskas mos bele diversifika hodi habo'ot tan aktividade peskas nian ba espesies ne'ebé moris iha tasi klean.
== Objetivu Dezenvolvimentu Mileniu ==
Nudar pais independenti ne'ebé foun liu, Timór-Leste hahu'u ODM ne'e tarde. Iha mundu tinan atu hahu'u objetivu hirak ne'e maka [[1990]]. Maibé tinan [[1990]] ne'e la propriu ba Timor-Leste, ne'ebé maka foin hetan [[independensia]] hafoin tinan sanulu ba oin. Tinan ne'ebé maka propriu atu hahu'u maka [[2001]]. Ne'e signifika katak emves de hamenus kiak ba metade entre [[1990]]-[[2015]], Timór-Leste nian objetivu atu hamenus kiak to'o serka de un tersu entre [[2001]] no [[2015]]. Maski ho ajustamentu hanesan ne'e, Timor-Leste infrenta dezafiu bo'ot.
Relatoriu Dezenvolvimentu Umanu Global ba [[2003]] hatama Timór-Leste ba lista prioridade ne'ebe prioridade a'as liu iha 59 paizes ne'ebe maka persiza asoens urjenti atu alkansa ODM.
Investimentu hira maka Timór-Leste persiza atu bele alkansa ODM? Ne'e susar atu halo estimasaun tamba paiz ne'e iha dadus ne'ebe ituan tebe-tebes liu husi estudus empirikus balun ne'ebe maka bele sujere kona ba impaktu husi investimentu oinsa deit maka sei persiza. Mas, posivel atu hetan ideias balun kona ba saida maka persiza atu hare'e uluk ba saida maka nia bele halo atu alkansa objetivu pobreza nian, no depois kusta hira maka persiza para atu fornese servisu publiku ne'ebe efektivu.
Rekerimentu baziku atu alkansa objetivu pobreza maka kresimentu ekonomiku. Mas ne'e importante katak kresimentu ne'e la'os halo balansu ho aumenta disigualdade. Ne'e bele halo ilustrasaun ida ho senario diferente tolu: kresimentu pro-kiak ne'ebe estandarte atu sukat disigualdade, koefisiente Gini, tu'un 0,5% pur anu; kresimentu netral iha ne'ebe koefisiente Gini nafatin hela deit; no kresimentu anti-kiak iha ne'ebe koefisiente Gini sa'e 0,5% pur anu. Se kresimentu ne'e netral, no laiha mudansa iha koefisiente Gini, maka atu hamenus kiak to un tersu husi taxa kresimentu anual ne'e serka de 4%. Se kresimentu ne'e pro-kiak, maka taxa ne'e persiza deit husi 3% to'o 4%. Mas se buat ne'e anti-kiak, nia persiza iha 5%. Investimentu hira maka persiza atu alkansa nivel kresimentu nesesariu?
Tuir senário kresimentu pro-kiak, média total husi investimentu anual, públiku no privadu, sei persiza $ 48 milloens; tuir senário netral nian, $ 55 milloens; no tuir senário anti-kiak média ne'ebe persiza maka $ 65 milloens.
Kalkulasaun ne'e nesesariamente sujestivu, mas ne'e subliña importánsia atu tuir estratéjia kresimentu ne'ebe maka la lo'os ba kiak sira. Kustu atu alkansa ODM restantes alkansa objetivu pobreza nian rasik ne'e tengki kontribui mos atu alkansa ODM sira seluk. Mas atu alkansa objetivu sira seluk hotu mos presiza investimentu espesifiku iha sektores sira hanesan edukasaun, saude, fornesimentu be no saneamentu. Estimasaun kona ba hira maka persiza ne'e sei depende ba hipoteses barak no marjen ne'e bele bo'ot ituan – husi $ 63 milloens to $ 137 milloens pur anu. Tuir hipotese ne'ebe maka plausivel liu, media ne'e maka $ 63 pur anu.
Bazeadu ba exersisiu rua ne'e, ba probreza no setores tolu ne'e, total kustu anual ba tinan 12 ba oin mai atu alkansa ODM nia marjen husi $ 122 milloens tuir sirkunstánsia ne'ebe maka favoravel liu, to'o $ 203 milloens pur anu ba menus favoravel. Ne'e hatudu katak prinsipalmente posivel atu alkansa objetivu hirak ne'e tamba figura favoravel ne'e atu hanesan ho nivel agora nian, $ 125 pur anu.
[[Imajen:Coins 50 Cent Timor-Leste.png|thumb|180px|Doit centavos 50 (tinan 2003)]]
Fundus ba investimentu sei mai husi ne'ebe? Maske investimentu privadu tengki iha parte importante atu estimula dezenvolvimentu ekonómiku, ba tinan sanulu oin mai, pelu menus fontes husi fundu barak liu maka mai husi despeza publiku. Orsamentu preliminar ba 2004-2005 indika katak rekerimentu total ba despeza públiku ba tinan ha'at oin mai maka $ 983 milloens. Reseitas internas, inklui hirak ne'ebe husi Tasi Timór, sei taka liu husi metade ne'e, husik hela koak iha fiskal liu husi periodu ne'e, liu husi $ 480 milloens, ka média serka de $ 120 tinan ida-ida.
Desde ne'e maka, iha estimasaun seluk ne'ebe maka sujere katak defisit badak ne'e nudar rezultadu husi ko'a despezas no aumenta iha reseitas, partikularmente husi mina. Mas sei iha falta nafatin ba rekursu signifikativa. Oin sa maka bele taka falta ne'e? ODM dawalu ne'e enfaze katak alkansa objetivus hirak ne'e la'ós de'it nasional mas responsabilidade globál hotu. Timór-Leste, hanesan mos nasan ho rendimentu kikoan sira seluk, tenke depende ba apoiu husi parseiru dezenvolvimentu, inklui doador bilaterál, organizasaun internasionál sira, fundasaun privadu no públiku, no [[ONG]] internasionál sira.
Despezas hotu-hotu ne'e tengki foka ba setores prioridades ne'ebe maka bele ajuda kiak sira. To'o ohin loron Timór-Leste iha repertoriu diak ida: Fundu Konsolidadu ba Timór-Leste (CFET), pur izemplu aloka serka de 35% husi total ba saude no edukasaun. Mas iha preokupasaun kona ba distribuisaun investimentu ba nasaun tomak. Agora ne'e parte bo'ot husi despezas CFET nian kontinua nafatin ba [[Dili]]; un tersu husi total despeza públiku no un kintu husi bens no servisus maka ba munisípiu sira. Tamba ne'e maka Governu sei buka tuir dalan atu muda rekursu sira no autoridade atu halo desizaun ba munisípiu sira.
=== Serbisu hamutuk: institusaun no parseria sira ===
Timór-Leste iha liña oin husi partisipasaun popular. Husi períodu rezisténsia mai oin, nia institusoens nasionál sira mantein tiha ona parseria serbisu ne'ebe metin ho povu – evidenti, pur izemplu iha prosesu konsultasaun masa ne'ebe maka lori ba Vizaun Nasionál ba preparasaun Planu Dezenvolvimentu Nasionál nian.
Laiha falta de rezolusaun polítika iha leten atu fo korajen ba partisipasaun. Dezafius maka atu asegura katak povu husi nasaun tomak iha oportunidade atu hetan vantajen husi oportunidades hirak ne'e. Fundazaun baze ba parseria sira ne'e tenke institusoens nasionais sira ne'ebe ke diak. Timór-Leste hahu'u diak tiha ona iha estabelesimentu institusoens bázikus husi administrasaun públiku, maske barak maka sei persiza atu reforsa tan iha tinan barak oin mai. Iha mos isforsu agora atu hari'i institusoens foun.
=== Desentralizasaun no governu lokál ===
[[Imajen:2020-09-15 Parlamentu Nasionál abertura III Sesaun Lejislativa hosi V Lejislatura 4.jpg|thumb|Parlamentu Nasionál Dili]]
Atu alkansa ODM persiza polítika nasionál ne'ebe efetivu, mas serbisu barak liu maka tenke halo iha nivel lokál no liu-liu iha áreas rurais. Timór-Leste seidauk desentraliza to'o iha pontu balun. [[Konstituisaun]] desidi tiha ona vizaun nesesária husi governu desentralizadu, mas poder sei nafatin iha sentrál. [[Desentralizasaun]] foti formas barak husi dekonsentrasaun.
Prinsipalmente, dekonsentralizasaun tenke halo servisus efisienti liu tan ho husik sira atu adota besik liu tan tuir nesesidades lokál nian. Mas hare'e ba pesoál no rekursu ne'ebe ituan ne'e, ne'e sei han tempu tinan sanulu ka liu tan atu implementa [[desentralizasaun]] ho efetivu liu tan. Mas iha tinan primeiru sira ne'e governu tenke foka ba desentraliza prestasaun servisu nian – karik ho organiza husi sentrál ka ho hari'i repartisaun departamentu nasional nian iha sentrus rejionais balun. Hafoin, wainhira rekursu, no pesoal kualifikadu iha ona, governu bele transfere autoridade ba korpu lokál sira gradualmente.
Desentralizasaun persiza atu hare'e mos ba dimensaun politika sira, inklui estrutura poder lokal nian. Maka ho transfere responsabilidade no rekursus vertikalmente husi sentral ba governu rejional no lokal, governu sei persiza atu haburas rede horizontál sira ne'ebé maka bele halo governu rejionál no lokál atu halo ligasaun ho aktor naun-estatál sira.
=== Parseria no aliansa sira ===
[[Imajen:Virgin Mary Statue, Dili, East Timor (310331885).jpg|thumb|Maria da Fátima iha Dili]]
Entre sira ne'ebe maka importante liu maka organizasaun naun governamental sira, ne'ebe nia numerus liu 400 iha rai-Timor-Leste. ONG nasional, iha balun maka ligadu ba [[Igreja Katolika]], ne'ebe maka aktivu ona iha area barak inklui edukasaun, saude, projetus be no saneamentu, peskiza no advokasia no mos [[direitus umanus]] no dezenvolvimentu. Adisionalmente, liu un kuartu husi [[ONG]] sira ne'e maka internasional – dala barak konsentra ba hari'i kapasidade liu husi edukasaun no formasaun, no mos servisu saude no dezenvolvimentu komunidade nian.
Kooperativa sira mos iha fatin importante. Familia [[agrikultura]] subsistensia sira iha tina ona kultura kooperasaun liu husi redi organizasaun agrikultora sira nian, no potensial husi [[kooperativa]] foun sira ne'e nudar evidensia husi susesu Cooperativa Café Timor nian.
Media mós bele kontribui, la'os deit nudar fontes informasoens no edukasun publika iha area hanesan neba kona ba agrikultura, saude no saneamentu, mas servi mos nudar asu guarda publiku nian ne'ebe maka loke sai korupsaun no mos [[direitus umanus]] no abuzus sira seluk tan.
=== Dezenvolvimentu kapasidade ===
Institusoens hirak ne'e hotu-hotu sei iha papel importante iha dezenvolvimentu futuru Timor-Leste nian. Mas sira iha frakeza ne'ebe komun – falta ema kualifikadu. Prioridade ida ne'ebe maka urjenti liu ba Timor-Leste maka tengki hasa'e nivel edukasaun nian, kualifikasaun no kapasidade- karik iha servisu publiku, iha [[ONG]] no sosiedade sivil, ka iha sektor privadu.
Governu iha planu atu mantein nafatin numerus husi funsionariu publikus permanente to'o 17.200, ne'e rezolve ona iha kazu balun ho rezultadu lo'os: polisia no forsa defeza iha ona ema no ekipamentus to'o nivel razoavel. Mas iha fatin seluk ema seidauk to'o. Pur izemplu, traballadores ekstensaun agrikola ne'e iha ituan lo'os. No pratikamente planu investimentu setores hotu-hotu governu nian subliña katak falta ema kualifikadu. Seriu hanesan mos maka falta kapasidade husi ema ne'ebé maka serbisu: kualidade ema nian ne'e variavel tebe-tebes no barak maka persiza formasaun kontinuada.
Kompetensia balun ne'ebé falta ne'e bele taka ho kontribusaun husi organizasaun sosiedade sivil nian, mas sira mos falta ema kualifikadu. Governu mos tengki bele fo kontratu sai aktividade sira balun ba sektor privadu, mas iha ne'e mos oportunidades limitadu tebe-tebes tamba setor privadu ne'e sei kikoan nafatin.
Entretantu, tengki halo prioridade atu halo efisienti liu tan pesoal governu no konsultór estranjeiru sira – asuntu ida ne'ebe departamentu governu barak maka tenke enfrenta. Ema la persiza deit atu dezenvolve sira nia kompetensia mas persiza oportunidade atu uza no aplika buat ne'e. Tamba ne'e maka governu persiza atu fo atensaun didiak ba ambiente serbisu ba funsionáriu publiku sira – inklui promosaun oportunidade no estrutura insentivu sira atu asegura katak funsionáriu iha motivasaun atu dezenvolve sira nia kompeténsia.
=== Desizaun vitál sira ba futuru ===
Timor-Leste sobrevive periodu traumatiku husi ninia istoria. Nia povu hatudu reziliénsia no determinasaun extraordinaria atu mantein nia destinu iha sira nia liman rasik. Agora sira iha prosesu atu forma destinu ne'e, halo desizaun vitál sira barak ne'ebe maka sei determina kursu pais nian ba tinan sanulu oin mai.
Iha ne'e, sira tenke bele atu depende ba sira nia kolega barak husi rai li'ur, karik iha termu forma efektivu husi dezenvolvimentu kooperasaun, ka bele hetan asesu justu ba sira nia rekursu naturál rasik. Mas maioria husi luta ne'e sei besik liu ba uma, hanesan ema Timor sira halo tranzisaun difikuldade ida husi sosiedade ne'ebé forsa liur maka domina no adultera ba bazeadu ba pais nia tradisaun sosiál no realidade ekonómika sira. Sira iha sira nia vizaun rasik husi ne'ebe maka sira hakarak atu ba, husi nasaun ne'ebe maka sira hakarak atu sai nudar. Mas realiza katak vizaun ne'e sei naruk no kna'ar ne'ebe susar no desizaun doloroza barak maka hein iha oin.
== Mapa ==
<center><gallery>
Sprachen Osttimors.png|Lian Timor-Leste nian
TL A0 HShade 101113-001.png|<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}, abgerufen am 5. Juli 2014</ref>
TL-Land Cover Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Topography of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
TL-Slope Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Geology of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
Soil types of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil Texture A3-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil pH A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-AEZ Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Fe & Zn deficiency TL A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL A3 Water Body 112113-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Watershed Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001 Main map.jpg|<ref name="SoL" />
Hydrogeology of Timor-Leste, Potential aquifer yield.png|<ref name="SoL" />
Recharge of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National rainfall map with graphs 2012 A3-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual temperature of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National agro-ecological zones A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual rainfall of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
</gallery></center>
== Nebá mos ==
* [[Bandeira Timór Lorosa'e nian]]
* [[Brazaun Timór Lorosa'e nian]]
* [[Pátria]], Inu Timor-Leste nian
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:East Timor|East Timor}}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.timor-leste.gov.tl/ Governo Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102135014/http://www.timor-leste.gov.tl/ |date=2019-01-02 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm Primeiru Ministru no Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050825212921/http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm |date=2005-08-25 }}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.mfac.gov.tp/ Ministériu ba Negósios Estranjeiros no Kooperasaun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013181113/http://www.mfac.gov.tp/ |date=2011-10-13 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm Gabinete Tasi Timór nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623115726/http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm |date=2006-06-23 }}
* [http://www.turismotimorleste.com/ Turismu Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414222648/http://www.turismotimorleste.com/ |date=2006-04-14 }} - ho lia-portugés no lia-inglés
* [http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm UNTAET - Administrasaun Tranzitória Nasoens Unidas iha Timór-Leste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213015403/http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm |date=2008-02-13 }} - ho lia-inglés no lia-fransés
* [http://www.travel-images.com/timor.html Fotografia Timór-Leste nian]
* [http://gertil.fa.utl.pt/ Grupu Estudus Rekonstrusaun Timór–Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417191038/http://gertil.fa.utl.pt/ |date=2006-04-17 }} - ho lia-portugés
* [http://www.laohamutuk.org/ La'o Hamutuk - Instituto ba Analiza no Monitor Rekonstrusaun Timór-Leste] - ho lia-inglés, lia-tetun no lia-indonéziu
* [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html "The World Factbook" husi CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} - ho lia-inglés
* [http://www.etan.org/resource/websites.htm Ligasaun sira ETAN] - "East Timor and Indonesia Action Network"
* [http://www.semanario.tp/ Jornal Nacional - Semanário] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060115092256/http://www.semanario.tp/ |date=2006-01-15 }} - ho lia-portugés
* [http://www.suaratimorlorosae.com/ Jornál Suara Timor Lorosae] - ho lia-tetun no lia-indonéziu
=== Blog Timor-Leste nian ===
* [http://forum-haksesuk.blogspot.com/ Forum Haksesuk] - ho lia-tetun
* [http://jpesperanca.blogspot.com/ Hanoin oin-oin] - ho lia-tetun, lia-portugés no lia-tokodede
* [http://lorosae.blogspot.com/ Blog de Timor] - ho lia-portugés
* [http://timorsunshine.blogspot.com/ Tumbleweed in space] - ho lia-inglés
* [http://samanddaniel.blogspot.com/ Dili-Dallying] - ho lia-inglés
* [http://www.reefview.blogspot.com/ Timor-Leste's Underwater Wonderland] - ho lia-inglés
* [http://raiketak.blogspot.com/ Rai Ketak] - ho lia-inglés
* [http://melissaintimor.blogspot.com/ Two Months of Life in Timor] - ho lia-inglés
{{CPLP}}
{{Ázia}}
[[Kategoria:Ázia]]
[[Kategoria:CPLP]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e|!]]
e6gbq9qzze6ffh5qdsn4mhqohp4woqg
70922
70910
2026-06-27T01:25:53Z
Laura Vicunha
11550
70922
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<font size="+1">'''Repúblika Demokrátika Timór-Leste '''</font>
|+<font size="+1">'''
República Democrática de Timor-Leste '''</font>
|-
| style="background:#ffffff;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" tyle="background:#f9f9f9; text-align:center;"
|-
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Flag of East Timor.svg|130 px|Bandeira Timor-Leste nian]]
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Coat of arms of East Timor.svg|100px|Brazaun Timor-Leste nian]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:1px solid gray;" | <font size="-1">''Lema: "Unidade, Acção, Progresso"''</font>
|-
| align=center colspan=2 | [[Imajen:LocationEastTimor.svg|200px]]
|-
| [[Lian ofisiál]]
| [[Lia-tetun|tetun]] no [[Lia-portugés|portugés]]
|-
| [[Sidade kapitál]]
| [[Dili]]
|-
| [[Prezidente Repúblika]]
| [[José Ramos-Horta]]
|-
| [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru ministru]]
| [[Xanana Gusmão]]
|-
| [[Área]]<br /> - Total <br /> - % água
| [[Lista de países por área|154º boot liuhotu]] <br /> 15,007 [[Kilómetru kuadradu|km²]] <br /> Insignificante
|-
| [[Populasaun]]
<br /> - Total ([[2026]])
<br /> - [[Densidade populasional|Densidade]]
| [[Lista rai hosi populasaun|153º mais populoso]]
<br /> 1.434.991
<br /> 78,1/km²
|-
| [[Independénsia]]
<br /> - Deklarasaun
<br /> - Rekoñesimentu
| Husi [[Portugál]] no [[Indonézia]]
<br />[[28 fulan Novembru]] [[1975]]
<br />[[20 fulan Maiu]] [[2002]]
|-
| [[Moeda]]
| [[Dólar amerikanu]]
Doit [[Doit Timór-Leste nian|centavos]]
|-
| [[Fuzu oráriu]]
| [[Tempo Universal Coordenado|UTC]] +9
|-
| [[Inu nasionál]]
| ''[[Pátria]]''
|-
| [[TLD (Internet)]]
| ''.tl''
|-
| [[Kódigu telefóniku]]
| +670
|}
'''Timór Lorosa'e''' (Ofisiál iha [[lia-tetun|Lia-Tetun]]: ''Timor-Leste'', {{lang-pt|Timor-Leste}}, {{lang-en|East Timor}}, {{lang-id|Timor Timur}}) hanesan nasaun ida ne'ebé moris ikus liu iha mundu rai klaran, tu'ur iha fatin sorin Timur iha [[Rain Timór]], iha sorin ida hetan rai Timór nian rohan hanesan [[Oe-Kusi]] (''Oe-Kusi Ambenu''), iha fali lolon sorin nian kotuk mak [[Ataúru]], nune'e mos iha rain ki'ik oan balun ne'ebé tur iha lolon sorin Timur nian ne'ebá. Rai Timór iha fronteira ho rai seluk mesak ida de'it, mak rai [[Indonézia]] nian sorin ne'ebé tutan malu ho iha sorin loro-monu ne'ebé fahe malu ho sorin loro-sa'e, iha mós rai sorin nebe tutan malu ho Oe-Kusi. Maibé iha mós fronteira iha tasi ne'ebé haketak malu ho [[Austrália]], [[Tasi Timór]] iha kanosan sorin. [[Dili]] maka sai hanesan sidade bo'ot liu hotu no hanesan sidade inan ba Timór.
Uluk hanaran [[Timór-Portugés]], tanba rai ne'e [[Portugál]] mak ukun to'o tinan 1975, to'o bainhira [[Indonézia]] hadau ka halo invazaun. Maibé sai [[Portugál]] nian rain ne'ebé la hamrik ketak to'o tinan 1999. Ne'ebé mós sai hanesan provínsia ba "rua-nulu resin hitu" (27ª) ho naran "Timor-Timur". Ema Timór sira hamutuk pursentu "ualunulu" (80%) mak hili ba ukun an iha [[referendu]] ne'ebé [[Nasoins Unidas]] hala'o.
Lian ne'ebé ema Timor-Leste barak hatene koalia mak [[lia-tetun|Tetun]].
Iha tinan ikus hirak liu ba, povu Timór-Leste hetan rezultadu impresivu partikularmente iha dezenvolvimentu sosiál no politikál. Ida ne'e largamente tamba sira nia esforsu rasik. Sira moris nafatin durante rejime kolonial, ultrapasa okupasaun tinan 24, no sai independente hafoin lori sofrimentu fenomenal no halo sakrifisiu bo'ot tebtebes.
Maibé dezenvolvimentu ekonomia la'o neneik liu. Timór-Leste maka nasaun ne'ebé kiak liu hotu iha rejiaun, ho rendimentu per kapita $ 370 kada tinan. No agora kiak liu tan: haktuir dada fila ema [[ONU]] no kolaboradores tulun nain sira, ekonomia kontinua diminui nafatin. Rádiu ofisiál '''[[RTTL]]'''
Nia ohin estadu membru [[CPLP]] nian.
== Organizasaun administrativa ==
Ver também: [[Lista administrativu Timór Lorosa'e nian]]
* Timor-Leste nakfahe [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian|munisípiu administrativu]] 14.
* Ne'e nakfahe [[postu administrativu]] 66 no [[suku]] 452.
[[Imajen:2022 East Timor municipalities numbers.png|thumb|left|250px|Organizasaun polítika-administrativa rai Repúblika Demokrátika Timór-Leste]]
[[Imajen:TL-Admin Map A4 111313-001.png|thumb|left|250px|Munisípiu ho postu administrativu|<ref name="SoL" />]]
{| border cellspacing=0 cellpadding=3
! style="background:#efefef;" |Munisípiu (n.º do mapa)
! style="background:#efefef;" |Populasaun
! style="background:#efefef;" |Rai-balun (km²)
! style="background:#efefef;" |Kapitál
|-----
|[[Aileu (munisípiu)|Aileu]] (6) ||align="right"|32.500||align="right"|729||align="right"|[[Aileu]]
|-----
|[[Ainaru (munisípiu)|Ainaru]] (10) ||align="right"|44.100||align="right"|797||align="right"|[[Ainaru]]
|-----
|[[Atauro]] (14) ||align="right"| ||align="right"| ||align="right"|[[Vila Maumeta]]
|-----
|[[Baukau (munisípiu)|Baukau]] (2) ||align="right"|97.600||align="right"|1.494||align="right"|[[Baukau]]
|-----
|[[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]] (11) ||align="right"|90.700||align="right"|1.368||align="right"|[[Maliana]]
|-----
|[[Dili (munisípiu)|Dili]] (5) ||align="right"|179.600||align="right"|372||align="right"|[[Dili]]
|-----
|[[Ermera (munisípiu)|Ermera]] (9) ||align="right"|89.500||align="right"|746||align="right"|[[Gleno]]
|-----
|[[Kovalima]] (12) ||align="right"|63.900||align="right"|1.226||align="right"|[[Suai]]
|-----
|[[Lautein (munisípiu)|Lautein]] (1) ||align="right"|52.100||align="right"|1.702||align="right"|[[Lospalos]]
|-----
|[[Likisá (munisípiu)|Likisá]] (8) ||align="right"|54.800||align="right"|543||align="right"|[[Likisá]]
|-----
|[[Manatutu (munisípiu)|Manatutu]] (4) ||align="right"|34.900||align="right"|1.706||align="right"|[[Manatuto]]
|-----
|[[Manufahi]] (7) ||align="right"|37.200||align="right"|1.325||align="right"|[[Same]]
|-----
|[[Oe-Kusi]] (13) ||align="right"|50.500||align="right"|815||align="right"|[[Pante-Makasár]]
|-----
|[[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]] (3) ||align="right"|59.600||align="right"|1.781||align="right"|[[Vikeke]]
|-----
|}
== Governu no Parlamentu ==
[[Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste nian|Konstituisaun (Lei-Inan)]] husi tinan 2002 regula ezersísiu podér polítiku nian. Xefe estadu nian ne'e [[Prezidente Repúblika]], [[José Ramos-Horta]]. Xefe governu nian - [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]], [[Taur Matan Ruak]]. Parlamentu Timor-Leste nian ne'e [[Parlamentu Nasionál]]. Xefe Parlamentu [[Arão Noé da Costa Amaral]].
== Istória ==
''Haree mós: [[Istória Timor Leste nian]]''
'''Loron bot iha istória:'''
* [[28 Novembru]] [[1975]] - Proklamasaun unilaterál ba independénsia hosi [[FRETILIN]].
* [[7 Dezembru]] [[1975]] - [[Indonézia|Repúblika Indonézia]] halo invazaun tuir Jenerál [[Suharto]].
*12 [[Novembru]] 1991 - Trajedia joven Timor Oan sira hetan tiru hsui [[militar]] [[Indonézia|indonezia]] iha semiteriu Santa Cruz [[Dili (munisípiu)|Dili]] (masakre Santa Cruz).
* [[30 Agostu]] [[1999]] - Referendum kona ba autonomia tuir [[Indonézia]] fo.
* [[30 Agostu]] [[2001]] - Eleisaun demokrátika dala uluk liu iha rai Timor-Leste atu hili membru ba [[Asembleia Konstituinte]].
* [[22 Marsu]] [[2002]] - [[Asembleia Konstituinte]] aprova testu finál [[Konstituisaun]] (Lei-Inan).
* [[20 Maiu]] [[2002]] - Hetan rekoñesimentu internasionál ba independénsia.
== Estadu dezenvolvimentu umanu nian ==
Pasu husi progresu jeral ne'e maka evidensia indikadores dezenvolvimentu umanu iha Timór-Leste – iha ne'ebé, maske komesa diak ona, sei do'ok los husi hirak ne'ebé iha nasaun seluk iha rejiaun ne'e. Esperansa moris nian badak, nivel edukasaun ne'e badak no proporsaun a'as husi populasaun moris iha liña pobreza nia okos.
=== Saúde ===
[[Imajen:Clinic in Hatolia Leten village.jpg|thumb|Ospitál iha [[Hatólia]]]]
Estandarte saúde ne'e sei badak tebetebes. Esperansa moris nian iha [[2004]] nia estimasaun maka tinan 55,5 de'it – tinan 54,0 ba mane no 56,6 ba feto. Povu Timor-Leste nian vulneravel nafatin ba moras respiratoria no te'e-be'en no mos [[malaria]], [[dengue]], [[TB]] no [[lepra]].
Sira seidauk hasoru epidemia [[HIV]]/[[SIDA]] ne'ebé maka'as, mas ema balun hatene kona ba ameasas ne'ebé buat ne'e iha, no ema ituan deit maka hatene oin sa atu prevene. Povu terus tanba saúde ladi'ak, iha parte balu tanba sira seidauk hetan asesu diretamente ba servisu saúde. Be no saneamentu mós menus: metade husi populasaun laiha asesu ba bee ne'ebé sira hemu ho seguru, no 60% laiha saneamentu adekuada.
Iha ambiente saúde ne'ebé perigozu, labarik sira partikularmente esposta: husi kada labarik moris 1.000, serka de labarik 90 maka mate molok halo tinan ida. Sira ne'e vitima husi moras tempu labarik nian ne'ebé maka komun liu, inklui diareia no infeksaun respiratoria aguda; liu husi metade labarik sira iha tinan rua nia okos maka nunka hetan imunizasaun.
=== Edukasaun ===
[[Imajen:2017-03-29 Escola Secundária Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Comoro.jpg|thumb|Eskola Sekundaria Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Dili]]
Estandarte [[edukasaun]] mós ladi'ak. Iha [[2004]], taxa alfabetizasaun adultu nian 50,1% de'it – 56,3% ba mane no 43,9% ba feto. Situasaun ne'e sei di'ak liu tan bainhira labarik barak liu tan maka eskola. Maibe labarik barak liu maka la tama: entre 10% no 30% husi labarik tinan iha eskola primaria maka la iha eskola – partikularmente sira ne'ebé husi familia ne'ebé kiak liu. Maske sira rejista, alunus sira iha tendesia atu halo ne'e tarde no depois tenke repete aula fali ka sai; menus husi metade labarik sira ne'ebé maka tama eskola primaria, kompleta edukasaun tinan nen.
Iha mos edukasaun oituan tebe-tebes ba labarik sira ne'ebé maka nia tinan seidauk to'o atu eskola: serka de 2% de'it husi labarik iha tinan lima nia okos maka tama ba eskola pre-primaria ka infantariu ruma. Iha parte seluk husi eskala tinan nia rohan, adultu ituan de'it maka tuir aula alfabetizasaun, karik buat ne'e organiza husi Governu ka ONG sira.
== Indise dezenvolvimentu umanu ==
[[Pásabe (postu administrativu)|Pasu]] neneik husi progresu iha saúde no edukasaun, rejista tiha ona iha indise dezenvolvimentu umanu (IDU) Timór-Leste nian. IDU sa'e tiha ona durante [[1990]] depois tu'un iha [[1999]] nudar rezultadu husi destrusaun fenomenal no dislokasaun durante periodu referendum. Depois nia hahu'u sa'e fila fali, mas IDU Timór-Leste nian sei badak liu nafatin entre nasaun sira iha [[ASEAN]].
=== Kakiak ===
IDU badak Timor-Leste nian ne'e koresponde ba nivel a'as husi rendimentu kiak nian. Liña rendimentu kiak ne'e fiksu iha $0,55 per kapita kada loron. Iha [[2001]] proporsaun husi populasaun ho rendimentu ida ne'e nia okos serka iha 40% - ki'ik ituan liu de'it duke iha tinan uluk hirak liu ba.
Rendimentu kiak ne'e rejista liu tan iha areas rurais (46%) duke areas urbanas (26%). Maibé iha mós kontradisaun entre areas urbanas diferentes: ki'ik liu iha [[Dili]] no [[Baukau]] (14%) no a'as liu iha fatin seluk.
Ema ne'ebé kiak liu maka sira ne'ebé menus edukasaun no sira serbisu barak liu maka iha area agrikultura. Faluk no oan kiak husi rezistensia, veteranu no antigu soldadu labarik sira mós, inklui sira ne'ebé maka kiak liu. Espesialmente labarik sira ne'e maka disvantajen no vulneravel – ida husi sanulu – ne'ebé maka lakon parenti ida ka liu.
Buat ida atu sukat luan liu tan kakiak maka indice pobreza umanu (IPU) ne'ebé maka konsisti husi medida kompostu privasaun ne'ebé kombina probabilidade husi sobrevivensia to'o tinan 40, [[analfabetizmu]], proporsaun labarik hirak ne'ebé nia todan menus no proporsaun husi sira ne'ebé maka falta asesu ba bee mos. Desde 2001, Timor-Leste nia IPU aumenta, mas ituan de'it; progresu iha sobrevivensia no alfabetizasaun hanesan taka deit deteriorasaun estandarte moris nian.
=== Inseguransa alimentar ===
Estandarte saúde mós resultadu husi falta ai-han. Uma kain rurais barak maka falta ai-han durante fulan ne'ebé susar husi Novembru to'o Fevereiru. Agora dadaun ne'e 64% husi populasaun sira sofre inseguransa alimentar.
Inseguransa ai-han ne'e iha parte balun tamba nivel badak husi produsaun aihan – konsekuensia ida husi rai ne'ebé ladiak no jeralmente tanba teknolojia nivel badak, aumenta tan ho fallansa kolleita ne'ebé a'as, antes no depois de kolleta. Problema seluk tan maka distribusaun: agrikultor barak maka ladun iha kapasidade armazenamentu no hatene katak susar atu lori sira nia produtus ba merkadu.
=== Dezigualdade jeneru ===
Feto iha Timor-Leste sofre diskriminasaun boot – iha uma-laran, ka serbisu-fatin no iha komunidade. Labarik feto sira barak liu maka sai husi eskola duke labarik mane no kuaze dois tersus husi feto sira iha tinan 15-60 maka analfabeta (la hatenen le no hakerek), kompara ho menus husi metade mane sira nian. Feto mos sofre diskriminasaun iha serbisu fatin, sira ladun serbisu iha forsa traballu formal sira hetan pagamentu ituan liu duke mane.
Feto agora iha asesu liu ba informasaun kona ba reprodusaun mas barak maka ladun hetan asesu nafatin ba servisu [[planeamentu familiar]]. Nudar rezultadu, feto Timor-Leste iha tendensia atu iha taxa fertilidade a'as no barak maka mate wainhira hahoris – taxa mortalidade materna ne'e to'o 800 per 100.000 hahoris.
Amplitude diskriminasaun hasoru feto maka evidenti iha indice dezenvolvimentu relasiona ho jeneru (IDJ). Ne'e hatudu inkrementu ituan desde 2001, maior parte tamba rendimentu feto nian sa'e, maske ne'e iha pontu balun bele taka dezempeño ladiak iha edukasaun.
Preokupasaun seriu ida tan maka violensia bazeada ba jeneru. Feto kontinua nafatin sai subjetu ba [[violensia domestika]], asediu seksual iha serbisu fatin, violasaun no formas maustratus seluk tan no abuzu seksual. Serka de metade husi feto sira sofre formas violensia balun iha sira nia relasoens intimas.
=== Infrastrutura no komunikasaun sira ===
Obstaklu signifikativa ida atu hasa'e nivel dezenvolvimentu umanu maka estadu husi infrastrutura nasaun nian. Timor-Leste iha rede razoavel ida husi estradas prinsipais mas estradas sekundarias no tersiarias ne'e menus dezenvolvidus no durante tempu udan atu tama ba suku barak ne'e ladiak.
Fornesimentu [[eletrisidade]] mos la hanesan. Servisu ne'e razoavel diak iha areas urbanas, kobre uma kain 92% iha [[Dili]] no [[Baukau]], mas ne'e kobre deit 10% uma kain iha rurais: lolo'os ne'e iha tinan hirak liu ba proporsaun husi rezidentes rurais ne'ebé maka hetan kobertura eletrisidade atualmente diminui. Ema hirak ne'ebé hela iha sentrus urbanas prinsipais nia liur mos hetan servisu telekomunikasaun ne'ebé limitadu tebe-tebes.
=== Ambiente ===
[[Imajen:Crocodylus porosus in Aileu.jpg|thumb|[[Lafaek]] (''Crocodylus porosus'') iha [[Aileu]]]]
Ema Timor barak maka depende ba estadu husi [[ambiente]] natural. Infelizmenti, buat ne'e sai a'at lalais liu tan. [[Agrikultura]] ''tesi no sunu'', aumenta tan ho tesi ai ne'e la sustentavel iha dekadas no ahi han ailaran esposta tiha rai, no be sulin maka'as dasa tiha rai bokur. Buat ne'e sai a'at liu tan ho buka ai ba sunu: fonte enerjia prinsipal ba rezidentes rurais sira. Buat ne'e mos perigozu ba ema nia saude: sunu ai la ho efisienti iha dapur ne'ebé ventilasaun ladiak ne'e, maka faktor signifikativa ida ba moras respiratoriu.
=== Kombate kakiak rural ===
Karik Timor-Leste hakarak hamenus nivel kakiak, nia sei persiza kresimentu [[ekonomia]] sustentavel. Kresimentu husi buat ruma ne'e sei susar atu komprende; [[ekonomia]] kontinua diminui nafatin haktuir dadafila tiha ema [[ONU]] nian. Saida maka sei persiza iha aban bain rua, nu entantu, ne'e la'os kresimentu husi buat ruma ida, mas kresimentu ''pro-kiak'' ne'ebé ekitativu no kria empregu sufisiente ba forsa traballu Timor-Leste nian ne'ebé maka aumenta tan. Ne'e mos persiza atu sustentavel, no la esplora [[rekursus naturais]] barak liu tan – no mos bazea ba aktividades ne'ebé bele ajuda atu hasa'e [[kultura]] no [[identidade nasional]].
=== Agrikultura no dezenvolvimentu rural ===
[[Imajen:Lospalos klein.jpg|thumb|Arkitetura tradisional Lospalos]]
Kresimentu tengki hahu'u ho agrikultura, ne'ebé maka fo serbisu ba serka de kuartu tolu husi forsa traballu. Agrikultor barak liu maka moris ho kultura subsistensia, fo serbisu ba membrus familia iha parsela rai kikoan ida. Media husi propriedade rai ne'e serka de 1,2 hektares. Agora ne'e produtividade ne'e badak: output kada traballador ne'e ki'ik liu un desimu duke sira ne'ebé iha industria no servisu, no nudar rezultadu ida, agrikultura ne'e hamosu deit un kintu husi [[PIB]].
Produtividade badak ne'e bele mai husi klima ne'ebé la favoravel, rai bokur ne'ebé ladiak, no ladun iha estrada no infrastrutura seluk tan. Mas iha numerus balun husi restrisoens seluk ba dezenvolvimentu [[agrikultura]]. Jeralmente agrikultor sira falta input no makinaria, no mos jestaun no kompetensia seluk tan ne'ebé maka bele halo sira foti vantajen husi nivel teknolojia ne'ebé a'as liu. Sira mos infrenta restrisoens finanseiras: sira laiha asesu diretamente ba kreditu, no mezmu sira lakohi investe tamba sira laiha garantia titular ba sira nia rai.
Timor-Leste persiza atu dezenvolve sektor [[agrikultura]] dinamiku ne'ebé maka la'os hamosu deit rendimentu barak liu tan ba agrikultor sira, mas mos kria oportunidade ba empregu iha sektor seluk. To'o agora polítika [[Governu]] atu alkansa buat ne'e konsentra tiha ona ba fornese infrastrutura no servisus sosiais, mas oferese deit servisus ekonomikus limitadus ho espektativa katak sektor privadu sei muda atu taka koak. Mas, sektor privadu ne'e sei iha faze embrionaria, tamba ne'e maka [[Governu]] sei persiza nafatin atu toma lideransa mezmu ba servisu ekonómiku sira.
Dalan ba oin ne'e provavelmente bazea ba kombinasaun husi opsaun ida ka liu husi opsaun báziku ha'at tuir mai ne'e:
# Dezenvolve servisu governu – governu sei fornese servisu hirak ne'e ba oin to tinan lima ka sanulu ate sektor privadu sira nia dezenvolvimentu sufisiente ona atu toma pose.
# Fó korajen ba organizasaun lokál sira – governu no parseiru dezenvolvimentu tengki fo korajen atu hari'i koperativa, asosiasoens agrikultores no grupus utentes.
# Involve ONG – reforsa [[ONG]] no organizasaun sosiedade sivil sira seluk, atu sira bele fornese servisu sira.
# Fó korajen ba sektor privadu – governu bele fo korajen ba sektor emprezarius sira ne'ebé maka iha interese atu fornese servisus, liu husi dedusaun impostu no asesu ba kreditu.
Kualker balansu iha provizaun, Timor-Leste urjentemente persiza estratejia ne'ebé maka klaru ba dezenvolvimentu rural pro-kiak. Ne'e mos sei persiza investimentu publiku bo'ot liu tan no mos kordenasaun diak liu tan ho administrasaun, tamba responsabilidade ba dezenvolvimentu rural ne'e fahe ba ministeriu no ajensia balun.
Prioridade ida imediata liu maka tengki hadi'a servisu kreditu. Opsaun ida maka hari'i Banku Dezenvolvimentu Rural, nune'e mos fo korajen liu tan ba banku komersial sira atu fo imprestimu.
[[Reforma agraria]] mos tengki liga ba buat ne'e, atu distribui fila fali propriedade [[agrikultura]] no atu fo titulu propriedade nian atu uza nudar garantia. Mos importante hotu atu hari'i kooperativas produtus no merkadoria barak liu tan, no mos kooperativas transportes atu liga areas produsaun prinsipal ho merkadu konsumu ne'ebé importante liu. Ho asesu diak liu tan ba merkadu, agrikultores sira bele diversifika produsaun husi manu domestika no manu tolun no investe barak liu tan iha hakiak animal nian.
Sektor peskas mos bele diversifika hodi habo'ot tan aktividade peskas nian ba espesies ne'ebé moris iha tasi klean.
== Objetivu Dezenvolvimentu Mileniu ==
Nudar pais independenti ne'ebé foun liu, Timór-Leste hahu'u ODM ne'e tarde. Iha mundu tinan atu hahu'u objetivu hirak ne'e maka [[1990]]. Maibé tinan [[1990]] ne'e la propriu ba Timor-Leste, ne'ebé maka foin hetan [[independensia]] hafoin tinan sanulu ba oin. Tinan ne'ebé maka propriu atu hahu'u maka [[2001]]. Ne'e signifika katak emves de hamenus kiak ba metade entre [[1990]]-[[2015]], Timór-Leste nian objetivu atu hamenus kiak to'o serka de un tersu entre [[2001]] no [[2015]]. Maski ho ajustamentu hanesan ne'e, Timor-Leste infrenta dezafiu bo'ot.
Relatoriu Dezenvolvimentu Umanu Global ba [[2003]] hatama Timór-Leste ba lista prioridade ne'ebe prioridade a'as liu iha 59 paizes ne'ebe maka persiza asoens urjenti atu alkansa ODM.
Investimentu hira maka Timór-Leste persiza atu bele alkansa ODM? Ne'e susar atu halo estimasaun tamba paiz ne'e iha dadus ne'ebe ituan tebe-tebes liu husi estudus empirikus balun ne'ebe maka bele sujere kona ba impaktu husi investimentu oinsa deit maka sei persiza. Mas, posivel atu hetan ideias balun kona ba saida maka persiza atu hare'e uluk ba saida maka nia bele halo atu alkansa objetivu pobreza nian, no depois kusta hira maka persiza para atu fornese servisu publiku ne'ebe efektivu.
Rekerimentu baziku atu alkansa objetivu pobreza maka kresimentu ekonomiku. Mas ne'e importante katak kresimentu ne'e la'os halo balansu ho aumenta disigualdade. Ne'e bele halo ilustrasaun ida ho senario diferente tolu: kresimentu pro-kiak ne'ebe estandarte atu sukat disigualdade, koefisiente Gini, tu'un 0,5% pur anu; kresimentu netral iha ne'ebe koefisiente Gini nafatin hela deit; no kresimentu anti-kiak iha ne'ebe koefisiente Gini sa'e 0,5% pur anu. Se kresimentu ne'e netral, no laiha mudansa iha koefisiente Gini, maka atu hamenus kiak to un tersu husi taxa kresimentu anual ne'e serka de 4%. Se kresimentu ne'e pro-kiak, maka taxa ne'e persiza deit husi 3% to'o 4%. Mas se buat ne'e anti-kiak, nia persiza iha 5%. Investimentu hira maka persiza atu alkansa nivel kresimentu nesesariu?
Tuir senário kresimentu pro-kiak, média total husi investimentu anual, públiku no privadu, sei persiza $ 48 milloens; tuir senário netral nian, $ 55 milloens; no tuir senário anti-kiak média ne'ebe persiza maka $ 65 milloens.
Kalkulasaun ne'e nesesariamente sujestivu, mas ne'e subliña importánsia atu tuir estratéjia kresimentu ne'ebe maka la lo'os ba kiak sira. Kustu atu alkansa ODM restantes alkansa objetivu pobreza nian rasik ne'e tengki kontribui mos atu alkansa ODM sira seluk. Mas atu alkansa objetivu sira seluk hotu mos presiza investimentu espesifiku iha sektores sira hanesan edukasaun, saude, fornesimentu be no saneamentu. Estimasaun kona ba hira maka persiza ne'e sei depende ba hipoteses barak no marjen ne'e bele bo'ot ituan – husi $ 63 milloens to $ 137 milloens pur anu. Tuir hipotese ne'ebe maka plausivel liu, media ne'e maka $ 63 pur anu.
Bazeadu ba exersisiu rua ne'e, ba probreza no setores tolu ne'e, total kustu anual ba tinan 12 ba oin mai atu alkansa ODM nia marjen husi $ 122 milloens tuir sirkunstánsia ne'ebe maka favoravel liu, to'o $ 203 milloens pur anu ba menus favoravel. Ne'e hatudu katak prinsipalmente posivel atu alkansa objetivu hirak ne'e tamba figura favoravel ne'e atu hanesan ho nivel agora nian, $ 125 pur anu.
[[Imajen:Coins 50 Cent Timor-Leste.png|thumb|180px|Doit centavos 50 (tinan 2003)]]
Fundus ba investimentu sei mai husi ne'ebe? Maske investimentu privadu tengki iha parte importante atu estimula dezenvolvimentu ekonómiku, ba tinan sanulu oin mai, pelu menus fontes husi fundu barak liu maka mai husi despeza publiku. Orsamentu preliminar ba 2004-2005 indika katak rekerimentu total ba despeza públiku ba tinan ha'at oin mai maka $ 983 milloens. Reseitas internas, inklui hirak ne'ebe husi Tasi Timór, sei taka liu husi metade ne'e, husik hela koak iha fiskal liu husi periodu ne'e, liu husi $ 480 milloens, ka média serka de $ 120 tinan ida-ida.
Desde ne'e maka, iha estimasaun seluk ne'ebe maka sujere katak defisit badak ne'e nudar rezultadu husi ko'a despezas no aumenta iha reseitas, partikularmente husi mina. Mas sei iha falta nafatin ba rekursu signifikativa. Oin sa maka bele taka falta ne'e? ODM dawalu ne'e enfaze katak alkansa objetivus hirak ne'e la'ós de'it nasional mas responsabilidade globál hotu. Timór-Leste, hanesan mos nasan ho rendimentu kikoan sira seluk, tenke depende ba apoiu husi parseiru dezenvolvimentu, inklui doador bilaterál, organizasaun internasionál sira, fundasaun privadu no públiku, no [[ONG]] internasionál sira.
Despezas hotu-hotu ne'e tengki foka ba setores prioridades ne'ebe maka bele ajuda kiak sira. To'o ohin loron Timór-Leste iha repertoriu diak ida: Fundu Konsolidadu ba Timór-Leste (CFET), pur izemplu aloka serka de 35% husi total ba saude no edukasaun. Mas iha preokupasaun kona ba distribuisaun investimentu ba nasaun tomak. Agora ne'e parte bo'ot husi despezas CFET nian kontinua nafatin ba [[Dili]]; un tersu husi total despeza públiku no un kintu husi bens no servisus maka ba munisípiu sira. Tamba ne'e maka Governu sei buka tuir dalan atu muda rekursu sira no autoridade atu halo desizaun ba munisípiu sira.
=== Serbisu hamutuk: institusaun no parseria sira ===
Timór-Leste iha liña oin husi partisipasaun popular. Husi períodu rezisténsia mai oin, nia institusoens nasionál sira mantein tiha ona parseria serbisu ne'ebe metin ho povu – evidenti, pur izemplu iha prosesu konsultasaun masa ne'ebe maka lori ba Vizaun Nasionál ba preparasaun Planu Dezenvolvimentu Nasionál nian.
Laiha falta de rezolusaun polítika iha leten atu fo korajen ba partisipasaun. Dezafius maka atu asegura katak povu husi nasaun tomak iha oportunidade atu hetan vantajen husi oportunidades hirak ne'e. Fundazaun baze ba parseria sira ne'e tenke institusoens nasionais sira ne'ebe ke diak. Timór-Leste hahu'u diak tiha ona iha estabelesimentu institusoens bázikus husi administrasaun públiku, maske barak maka sei persiza atu reforsa tan iha tinan barak oin mai. Iha mos isforsu agora atu hari'i institusoens foun.
=== Desentralizasaun no governu lokál ===
[[Imajen:2020-09-15 Parlamentu Nasionál abertura III Sesaun Lejislativa hosi V Lejislatura 4.jpg|thumb|Parlamentu Nasionál Dili]]
Atu alkansa ODM persiza polítika nasionál ne'ebe efetivu, mas serbisu barak liu maka tenke halo iha nivel lokál no liu-liu iha áreas rurais. Timór-Leste seidauk desentraliza to'o iha pontu balun. [[Konstituisaun]] desidi tiha ona vizaun nesesária husi governu desentralizadu, mas poder sei nafatin iha sentrál. [[Desentralizasaun]] foti formas barak husi dekonsentrasaun.
Prinsipalmente, dekonsentralizasaun tenke halo servisus efisienti liu tan ho husik sira atu adota besik liu tan tuir nesesidades lokál nian. Mas hare'e ba pesoál no rekursu ne'ebe ituan ne'e, ne'e sei han tempu tinan sanulu ka liu tan atu implementa [[desentralizasaun]] ho efetivu liu tan. Mas iha tinan primeiru sira ne'e governu tenke foka ba desentraliza prestasaun servisu nian – karik ho organiza husi sentrál ka ho hari'i repartisaun departamentu nasional nian iha sentrus rejionais balun. Hafoin, wainhira rekursu, no pesoal kualifikadu iha ona, governu bele transfere autoridade ba korpu lokál sira gradualmente.
Desentralizasaun persiza atu hare'e mos ba dimensaun politika sira, inklui estrutura poder lokal nian. Maka ho transfere responsabilidade no rekursus vertikalmente husi sentral ba governu rejional no lokal, governu sei persiza atu haburas rede horizontál sira ne'ebé maka bele halo governu rejionál no lokál atu halo ligasaun ho aktor naun-estatál sira.
=== Parseria no aliansa sira ===
[[Imajen:Virgin Mary Statue, Dili, East Timor (310331885).jpg|thumb|Maria da Fátima iha Dili]]
Entre sira ne'ebe maka importante liu maka organizasaun naun governamental sira, ne'ebe nia numerus liu 400 iha rai-Timor-Leste. ONG nasional, iha balun maka ligadu ba [[Igreja Katolika]], ne'ebe maka aktivu ona iha area barak inklui edukasaun, saude, projetus be no saneamentu, peskiza no advokasia no mos [[direitus umanus]] no dezenvolvimentu. Adisionalmente, liu un kuartu husi [[ONG]] sira ne'e maka internasional – dala barak konsentra ba hari'i kapasidade liu husi edukasaun no formasaun, no mos servisu saude no dezenvolvimentu komunidade nian.
Kooperativa sira mos iha fatin importante. Familia [[agrikultura]] subsistensia sira iha tina ona kultura kooperasaun liu husi redi organizasaun agrikultora sira nian, no potensial husi [[kooperativa]] foun sira ne'e nudar evidensia husi susesu Cooperativa Café Timor nian.
Media mós bele kontribui, la'os deit nudar fontes informasoens no edukasun publika iha area hanesan neba kona ba agrikultura, saude no saneamentu, mas servi mos nudar asu guarda publiku nian ne'ebe maka loke sai korupsaun no mos [[direitus umanus]] no abuzus sira seluk tan.
=== Dezenvolvimentu kapasidade ===
Institusoens hirak ne'e hotu-hotu sei iha papel importante iha dezenvolvimentu futuru Timor-Leste nian. Mas sira iha frakeza ne'ebe komun – falta ema kualifikadu. Prioridade ida ne'ebe maka urjenti liu ba Timor-Leste maka tengki hasa'e nivel edukasaun nian, kualifikasaun no kapasidade- karik iha servisu publiku, iha [[ONG]] no sosiedade sivil, ka iha sektor privadu.
Governu iha planu atu mantein nafatin numerus husi funsionariu publikus permanente to'o 17.200, ne'e rezolve ona iha kazu balun ho rezultadu lo'os: polisia no forsa defeza iha ona ema no ekipamentus to'o nivel razoavel. Mas iha fatin seluk ema seidauk to'o. Pur izemplu, traballadores ekstensaun agrikola ne'e iha ituan lo'os. No pratikamente planu investimentu setores hotu-hotu governu nian subliña katak falta ema kualifikadu. Seriu hanesan mos maka falta kapasidade husi ema ne'ebé maka serbisu: kualidade ema nian ne'e variavel tebe-tebes no barak maka persiza formasaun kontinuada.
Kompetensia balun ne'ebé falta ne'e bele taka ho kontribusaun husi organizasaun sosiedade sivil nian, mas sira mos falta ema kualifikadu. Governu mos tengki bele fo kontratu sai aktividade sira balun ba sektor privadu, mas iha ne'e mos oportunidades limitadu tebe-tebes tamba setor privadu ne'e sei kikoan nafatin.
Entretantu, tengki halo prioridade atu halo efisienti liu tan pesoal governu no konsultór estranjeiru sira – asuntu ida ne'ebe departamentu governu barak maka tenke enfrenta. Ema la persiza deit atu dezenvolve sira nia kompetensia mas persiza oportunidade atu uza no aplika buat ne'e. Tamba ne'e maka governu persiza atu fo atensaun didiak ba ambiente serbisu ba funsionáriu publiku sira – inklui promosaun oportunidade no estrutura insentivu sira atu asegura katak funsionáriu iha motivasaun atu dezenvolve sira nia kompeténsia.
=== Desizaun vitál sira ba futuru ===
Timor-Leste sobrevive periodu traumatiku husi ninia istoria. Nia povu hatudu reziliénsia no determinasaun extraordinaria atu mantein nia destinu iha sira nia liman rasik. Agora sira iha prosesu atu forma destinu ne'e, halo desizaun vitál sira barak ne'ebe maka sei determina kursu pais nian ba tinan sanulu oin mai.
Iha ne'e, sira tenke bele atu depende ba sira nia kolega barak husi rai li'ur, karik iha termu forma efektivu husi dezenvolvimentu kooperasaun, ka bele hetan asesu justu ba sira nia rekursu naturál rasik. Mas maioria husi luta ne'e sei besik liu ba uma, hanesan ema Timor sira halo tranzisaun difikuldade ida husi sosiedade ne'ebé forsa liur maka domina no adultera ba bazeadu ba pais nia tradisaun sosiál no realidade ekonómika sira. Sira iha sira nia vizaun rasik husi ne'ebe maka sira hakarak atu ba, husi nasaun ne'ebe maka sira hakarak atu sai nudar. Mas realiza katak vizaun ne'e sei naruk no kna'ar ne'ebe susar no desizaun doloroza barak maka hein iha oin.
== Mapa ==
<center><gallery>
Sprachen Osttimors.png|Lian Timor-Leste nian
TL A0 HShade 101113-001.png|<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}, abgerufen am 5. Juli 2014</ref>
TL-Land Cover Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Topography of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
TL-Slope Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Geology of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
Soil types of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil Texture A3-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil pH A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-AEZ Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Fe & Zn deficiency TL A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL A3 Water Body 112113-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Watershed Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001 Main map.jpg|<ref name="SoL" />
Hydrogeology of Timor-Leste, Potential aquifer yield.png|<ref name="SoL" />
Recharge of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National rainfall map with graphs 2012 A3-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual temperature of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National agro-ecological zones A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual rainfall of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
</gallery></center>
== Nebá mos ==
* [[Bandeira Timór Lorosa'e nian]]
* [[Brazaun Timór Lorosa'e nian]]
* [[Pátria]], Inu Timor-Leste nian
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:East Timor|East Timor}}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.timor-leste.gov.tl/ Governo Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102135014/http://www.timor-leste.gov.tl/ |date=2019-01-02 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm Primeiru Ministru no Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050825212921/http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm |date=2005-08-25 }}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.mfac.gov.tp/ Ministériu ba Negósios Estranjeiros no Kooperasaun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013181113/http://www.mfac.gov.tp/ |date=2011-10-13 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm Gabinete Tasi Timór nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623115726/http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm |date=2006-06-23 }}
* [http://www.turismotimorleste.com/ Turismu Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414222648/http://www.turismotimorleste.com/ |date=2006-04-14 }} - ho lia-portugés no lia-inglés
* [http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm UNTAET - Administrasaun Tranzitória Nasoens Unidas iha Timór-Leste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213015403/http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm |date=2008-02-13 }} - ho lia-inglés no lia-fransés
* [http://www.travel-images.com/timor.html Fotografia Timór-Leste nian]
* [http://gertil.fa.utl.pt/ Grupu Estudus Rekonstrusaun Timór–Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417191038/http://gertil.fa.utl.pt/ |date=2006-04-17 }} - ho lia-portugés
* [http://www.laohamutuk.org/ La'o Hamutuk - Instituto ba Analiza no Monitor Rekonstrusaun Timór-Leste] - ho lia-inglés, lia-tetun no lia-indonéziu
* [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html "The World Factbook" husi CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} - ho lia-inglés
* [http://www.etan.org/resource/websites.htm Ligasaun sira ETAN] - "East Timor and Indonesia Action Network"
* [http://www.semanario.tp/ Jornal Nacional - Semanário] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060115092256/http://www.semanario.tp/ |date=2006-01-15 }} - ho lia-portugés
* [http://www.suaratimorlorosae.com/ Jornál Suara Timor Lorosae] - ho lia-tetun no lia-indonéziu
=== Blog Timor-Leste nian ===
* [http://forum-haksesuk.blogspot.com/ Forum Haksesuk] - ho lia-tetun
* [http://jpesperanca.blogspot.com/ Hanoin oin-oin] - ho lia-tetun, lia-portugés no lia-tokodede
* [http://lorosae.blogspot.com/ Blog de Timor] - ho lia-portugés
* [http://timorsunshine.blogspot.com/ Tumbleweed in space] - ho lia-inglés
* [http://samanddaniel.blogspot.com/ Dili-Dallying] - ho lia-inglés
* [http://www.reefview.blogspot.com/ Timor-Leste's Underwater Wonderland] - ho lia-inglés
* [http://raiketak.blogspot.com/ Rai Ketak] - ho lia-inglés
* [http://melissaintimor.blogspot.com/ Two Months of Life in Timor] - ho lia-inglés
{{CPLP}}
{{Ázia}}
[[Kategoria:Ázia]]
[[Kategoria:CPLP]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e|!]]
q7f7euedr0fdpwepdva191agdlv9w5j
70936
70922
2026-06-27T01:48:41Z
Milenia Tomasia
11560
70936
wikitext
text/x-wiki
'''Texto a negrito'''{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<font size="+1">'''Repúblika Demokrátika Timór-Leste '''</font>
|+<font size="+1">'''
República Democrática de Timor-Leste '''</font>
|-
| style="background:#ffffff;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" tyle="background:#f9f9f9; text-align:center;"
|-
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Flag of East Timor.svg|130 px|Bandeira Timor-Leste nian]]
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Coat of arms of East Timor.svg|100px|Brazaun Timor-Leste nian]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:1px solid gray;" | <font size="-1">''Lema: "Unidade, Acção, Progresso"''</font>
|-
| align=center colspan=2 | [[Imajen:LocationEastTimor.svg|200px]]
|-
| [[Lian ofisiál]]
| [[Lia-tetun|tetun]] no [[Lia-portugés|portugés]]
|-
| [[Sidade kapitál]]
| [[Dili]]
|-
| [[Prezidente Repúblika]]
| [[José Ramos-Horta]]
|-
| [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru ministru]]
| [[Xanana Gusmão]]
|-
| [[Área]]<br /> - Total <br /> - % água
| [[Lista de países por área|154º boot liuhotu]] <br /> 15,007 [[Kilómetru kuadradu|km²]] <br /> Insignificante
|-
| [[Populasaun]]
<br /> - Total ([[2026]])
<br /> - [[Densidade populasional|Densidade]]
| [[Lista rai hosi populasaun|153º mais populoso]]
<br /> 1.434.991
<br /> 78,1/km²
|-
| [[Independénsia]]
<br /> - Deklarasaun
<br /> - Rekoñesimentu
| Husi [[Portugál]] no [[Indonézia]]
<br />[[28 fulan Novembru]] [[1975]]
<br />[[20 fulan Maiu]] [[2002]]
|-
| [[Moeda]]
| [[Dólar amerikanu]]
Doit [[Doit Timór-Leste nian|centavos]]
|-
| [[Fuzu oráriu]]
| [[Tempo Universal Coordenado|UTC]] +9
|-
| [[Inu nasionál]]
| ''[[Pátria]]''
|-
| [[TLD (Internet)]]
| ''.tl''
|-
| [[Kódigu telefóniku]]
| +670
|}
'''Timór Lorosa'e''' (Ofisiál iha [[lia-tetun|Lia-Tetun]]: ''Timor-Leste'', {{lang-pt|Timor-Leste}}, {{lang-en|East Timor}}, {{lang-id|Timor Timur}}) hanesan nasaun ida ne'ebé moris ikus liu iha mundu rai klaran, tu'ur iha fatin sorin Timur iha [[Rain Timór]], iha sorin ida hetan rai Timór nian rohan hanesan [[Oe-Kusi]] (''Oe-Kusi Ambenu''), iha fali lolon sorin nian kotuk mak [[Ataúru]], nune'e mos iha rain ki'ik oan balun ne'ebé tur iha lolon sorin Timur nian ne'ebá. Rai Timór iha fronteira ho rai seluk mesak ida de'it, mak rai [[Indonézia]] nian sorin ne'ebé tutan malu ho iha sorin loro-monu ne'ebé fahe malu ho sorin loro-sa'e, iha mós rai sorin nebe tutan malu ho Oe-Kusi. Maibé iha mós fronteira iha tasi ne'ebé haketak malu ho [[Austrália]], [[Tasi Timór]] iha kanosan sorin. [[Dili]] maka sai hanesan sidade bo'ot liu hotu no hanesan sidade inan ba Timór.
Uluk hanaran [[Timór-Portugés]], tanba rai ne'e [[Portugál]] mak ukun to'o tinan 1975, to'o bainhira [[Indonézia]] hadau ka halo invazaun. Maibé sai [[Portugál]] nian rain ne'ebé la hamrik ketak to'o tinan 1999. Ne'ebé mós sai hanesan provínsia ba "rua-nulu resin hitu" (27ª) ho naran "Timor-Timur". Ema Timór sira hamutuk pursentu "ualunulu" (80%) mak hili ba ukun an iha [[referendu]] ne'ebé [[Nasoins Unidas]] hala'o.
Lian ne'ebé ema Timor-Leste barak hatene koalia mak [[lia-tetun|Tetun]].
Iha tinan ikus hirak liu ba, povu Timór-Leste hetan rezultadu impresivu partikularmente iha dezenvolvimentu sosiál no politikál. Ida ne'e largamente tamba sira nia esforsu rasik. Sira moris nafatin durante rejime kolonial, ultrapasa okupasaun tinan 24, no sai independente hafoin lori sofrimentu fenomenal no halo sakrifisiu bo'ot tebtebes.
Maibé dezenvolvimentu ekonomia la'o neneik liu. Timór-Leste maka nasaun ne'ebé kiak liu hotu iha rejiaun, ho rendimentu per kapita $ 370 kada tinan. No agora kiak liu tan: haktuir dada fila ema [[ONU]] no kolaboradores tulun nain sira, ekonomia kontinua diminui nafatin. Rádiu ofisiál '''[[RTTL]]'''
Nia ohin estadu membru [[CPLP]] nian.
== Organizasaun administrativa ==
Ver também: [[Lista administrativu Timór Lorosa'e nian]]
* Timor-Leste nakfahe [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian|munisípiu administrativu]] 14.
* Ne'e nakfahe [[postu administrativu]] 66 no [[suku]] 452.
[[Imajen:2022 East Timor municipalities numbers.png|thumb|left|250px|Organizasaun polítika-administrativa rai Repúblika Demokrátika Timór-Leste]]
[[Imajen:TL-Admin Map A4 111313-001.png|thumb|left|250px|Munisípiu ho postu administrativu|<ref name="SoL" />]]
{| border cellspacing=0 cellpadding=3
! style="background:#efefef;" |Munisípiu (n.º do mapa)
! style="background:#efefef;" |Populasaun
! style="background:#efefef;" |Rai-balun (km²)
! style="background:#efefef;" |Kapitál
|-----
|[[Aileu (munisípiu)|Aileu]] (6) ||align="right"|32.500||align="right"|729||align="right"|[[Aileu]]
|-----
|[[Ainaru (munisípiu)|Ainaru]] (10) ||align="right"|44.100||align="right"|797||align="right"|[[Ainaru]]
|-----
|[[Atauro]] (14) ||align="right"| ||align="right"| ||align="right"|[[Vila Maumeta]]
|-----
|[[Baukau (munisípiu)|Baukau]] (2) ||align="right"|97.600||align="right"|1.494||align="right"|[[Baukau]]
|-----
|[[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]] (11) ||align="right"|90.700||align="right"|1.368||align="right"|[[Maliana]]
|-----
|[[Dili (munisípiu)|Dili]] (5) ||align="right"|179.600||align="right"|372||align="right"|[[Dili]]
|-----
|[[Ermera (munisípiu)|Ermera]] (9) ||align="right"|89.500||align="right"|746||align="right"|[[Gleno]]
|-----
|[[Kovalima]] (12) ||align="right"|63.900||align="right"|1.226||align="right"|[[Suai]]
|-----
|[[Lautein (munisípiu)|Lautein]] (1) ||align="right"|52.100||align="right"|1.702||align="right"|[[Lospalos]]
|-----
|[[Likisá (munisípiu)|Likisá]] (8) ||align="right"|54.800||align="right"|543||align="right"|[[Likisá]]
|-----
|[[Manatutu (munisípiu)|Manatutu]] (4) ||align="right"|34.900||align="right"|1.706||align="right"|[[Manatuto]]
|-----
|[[Manufahi]] (7) ||align="right"|37.200||align="right"|1.325||align="right"|[[Same]]
|-----
|[[Oe-Kusi]] (13) ||align="right"|50.500||align="right"|815||align="right"|[[Pante-Makasár]]
|-----
|[[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]] (3) ||align="right"|59.600||align="right"|1.781||align="right"|[[Vikeke]]
|-----
|}
== Governu no Parlamentu ==
[[Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste nian|Konstituisaun (Lei-Inan)]] husi tinan 2002 regula ezersísiu podér polítiku nian. Xefe estadu nian ne'e [[Prezidente Repúblika]], [[José Ramos-Horta]]. Xefe governu nian - [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]], [[Taur Matan Ruak]]. Parlamentu Timor-Leste nian ne'e [[Parlamentu Nasionál]]. Xefe Parlamentu [[Arão Noé da Costa Amaral]].
== Istória ==
''Haree mós: [[Istória Timor Leste nian]]''
'''Loron bot iha istória:'''
* [[28 Novembru]] [[1975]] - Proklamasaun unilaterál ba independénsia hosi [[FRETILIN]].
* [[7 Dezembru]] [[1975]] - [[Indonézia|Repúblika Indonézia]] halo invazaun tuir Jenerál [[Suharto]].
*12 [[Novembru]] 1991 - Trajedia joven Timor Oan sira hetan tiru hsui [[militar]] [[Indonézia|indonezia]] iha semiteriu Santa Cruz [[Dili (munisípiu)|Dili]] (masakre Santa Cruz).
* [[30 Agostu]] [[1999]] - Referendum kona ba autonomia tuir [[Indonézia]] fo.
* [[30 Agostu]] [[2001]] - Eleisaun demokrátika dala uluk liu iha rai Timor-Leste atu hili membru ba [[Asembleia Konstituinte]].
* [[22 Marsu]] [[2002]] - [[Asembleia Konstituinte]] aprova testu finál [[Konstituisaun]] (Lei-Inan).
* [[20 Maiu]] [[2002]] - Hetan rekoñesimentu internasionál ba independénsia.
== Estadu dezenvolvimentu umanu nian ==
Pasu husi progresu jeral ne'e maka evidensia indikadores dezenvolvimentu umanu iha Timór-Leste – iha ne'ebé, maske komesa diak ona, sei do'ok los husi hirak ne'ebé iha nasaun seluk iha rejiaun ne'e. Esperansa moris nian badak, nivel edukasaun ne'e badak no proporsaun a'as husi populasaun moris iha liña pobreza nia okos.
=== Saúde ===
[[Imajen:Clinic in Hatolia Leten village.jpg|thumb|Ospitál iha [[Hatólia]]]]
Estandarte saúde ne'e sei badak tebetebes. Esperansa moris nian iha [[2004]] nia estimasaun maka tinan 55,5 de'it – tinan 54,0 ba mane no 56,6 ba feto. Povu Timor-Leste nian vulneravel nafatin ba moras respiratoria no te'e-be'en no mos [[malaria]], [[dengue]], [[TB]] no [[lepra]].
Sira seidauk hasoru epidemia [[HIV]]/[[SIDA]] ne'ebé maka'as, mas ema balun hatene kona ba ameasas ne'ebé buat ne'e iha, no ema ituan deit maka hatene oin sa atu prevene. Povu terus tanba saúde ladi'ak, iha parte balu tanba sira seidauk hetan asesu diretamente ba servisu saúde. Be no saneamentu mós menus: metade husi populasaun laiha asesu ba bee ne'ebé sira hemu ho seguru, no 60% laiha saneamentu adekuada.
Iha ambiente saúde ne'ebé perigozu, labarik sira partikularmente esposta: husi kada labarik moris 1.000, serka de labarik 90 maka mate molok halo tinan ida. Sira ne'e vitima husi moras tempu labarik nian ne'ebé maka komun liu, inklui diareia no infeksaun respiratoria aguda; liu husi metade labarik sira iha tinan rua nia okos maka nunka hetan imunizasaun.
=== Edukasaun ===
[[Imajen:2017-03-29 Escola Secundária Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Comoro.jpg|thumb|Eskola Sekundaria Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Dili]]
Estandarte [[edukasaun]] mós ladi'ak. Iha [[2004]], taxa alfabetizasaun adultu nian 50,1% de'it – 56,3% ba mane no 43,9% ba feto. Situasaun ne'e sei di'ak liu tan bainhira labarik barak liu tan maka eskola. Maibe labarik barak liu maka la tama: entre 10% no 30% husi labarik tinan iha eskola primaria maka la iha eskola – partikularmente sira ne'ebé husi familia ne'ebé kiak liu. Maske sira rejista, alunus sira iha tendesia atu halo ne'e tarde no depois tenke repete aula fali ka sai; menus husi metade labarik sira ne'ebé maka tama eskola primaria, kompleta edukasaun tinan nen.
Iha mos edukasaun oituan tebe-tebes ba labarik sira ne'ebé maka nia tinan seidauk to'o atu eskola: serka de 2% de'it husi labarik iha tinan lima nia okos maka tama ba eskola pre-primaria ka infantariu ruma. Iha parte seluk husi eskala tinan nia rohan, adultu ituan de'it maka tuir aula alfabetizasaun, karik buat ne'e organiza husi Governu ka ONG sira.
== Indise dezenvolvimentu umanu ==
[[Pásabe (postu administrativu)|Pasu]] neneik husi progresu iha saúde no edukasaun, rejista tiha ona iha indise dezenvolvimentu umanu (IDU) Timór-Leste nian. IDU sa'e tiha ona durante [[1990]] depois tu'un iha [[1999]] nudar rezultadu husi destrusaun fenomenal no dislokasaun durante periodu referendum. Depois nia hahu'u sa'e fila fali, mas IDU Timór-Leste nian sei badak liu nafatin entre nasaun sira iha [[ASEAN]].
=== Kakiak ===
IDU badak Timor-Leste nian ne'e koresponde ba nivel a'as husi rendimentu kiak nian. Liña rendimentu kiak ne'e fiksu iha $0,55 per kapita kada loron. Iha [[2001]] proporsaun husi populasaun ho rendimentu ida ne'e nia okos serka iha 40% - ki'ik ituan liu de'it duke iha tinan uluk hirak liu ba.
Rendimentu kiak ne'e rejista liu tan iha areas rurais (46%) duke areas urbanas (26%). Maibé iha mós kontradisaun entre areas urbanas diferentes: ki'ik liu iha [[Dili]] no [[Baukau]] (14%) no a'as liu iha fatin seluk.
Ema ne'ebé kiak liu maka sira ne'ebé menus edukasaun no sira serbisu barak liu maka iha area agrikultura. Faluk no oan kiak husi rezistensia, veteranu no antigu soldadu labarik sira mós, inklui sira ne'ebé maka kiak liu. Espesialmente labarik sira ne'e maka disvantajen no vulneravel – ida husi sanulu – ne'ebé maka lakon parenti ida ka liu.
Buat ida atu sukat luan liu tan kakiak maka indice pobreza umanu (IPU) ne'ebé maka konsisti husi medida kompostu privasaun ne'ebé kombina probabilidade husi sobrevivensia to'o tinan 40, [[analfabetizmu]], proporsaun labarik hirak ne'ebé nia todan menus no proporsaun husi sira ne'ebé maka falta asesu ba bee mos. Desde 2001, Timor-Leste nia IPU aumenta, mas ituan de'it; progresu iha sobrevivensia no alfabetizasaun hanesan taka deit deteriorasaun estandarte moris nian.
=== Inseguransa alimentar ===
Estandarte saúde mós resultadu husi falta ai-han. Uma kain rurais barak maka falta ai-han durante fulan ne'ebé susar husi Novembru to'o Fevereiru. Agora dadaun ne'e 64% husi populasaun sira sofre inseguransa alimentar.
Inseguransa ai-han ne'e iha parte balun tamba nivel badak husi produsaun aihan – konsekuensia ida husi rai ne'ebé ladiak no jeralmente tanba teknolojia nivel badak, aumenta tan ho fallansa kolleita ne'ebé a'as, antes no depois de kolleta. Problema seluk tan maka distribusaun: agrikultor barak maka ladun iha kapasidade armazenamentu no hatene katak susar atu lori sira nia produtus ba merkadu.
=== Dezigualdade jeneru ===
Feto iha Timor-Leste sofre diskriminasaun boot – iha uma-laran, ka serbisu-fatin no iha komunidade. Labarik feto sira barak liu maka sai husi eskola duke labarik mane no kuaze dois tersus husi feto sira iha tinan 15-60 maka analfabeta (la hatenen le no hakerek), kompara ho menus husi metade mane sira nian. Feto mos sofre diskriminasaun iha serbisu fatin, sira ladun serbisu iha forsa traballu formal sira hetan pagamentu ituan liu duke mane.
Feto agora iha asesu liu ba informasaun kona ba reprodusaun mas barak maka ladun hetan asesu nafatin ba servisu [[planeamentu familiar]]. Nudar rezultadu, feto Timor-Leste iha tendensia atu iha taxa fertilidade a'as no barak maka mate wainhira hahoris – taxa mortalidade materna ne'e to'o 800 per 100.000 hahoris.
Amplitude diskriminasaun hasoru feto maka evidenti iha indice dezenvolvimentu relasiona ho jeneru (IDJ). Ne'e hatudu inkrementu ituan desde 2001, maior parte tamba rendimentu feto nian sa'e, maske ne'e iha pontu balun bele taka dezempeño ladiak iha edukasaun.
Preokupasaun seriu ida tan maka violensia bazeada ba jeneru. Feto kontinua nafatin sai subjetu ba [[violensia domestika]], asediu seksual iha serbisu fatin, violasaun no formas maustratus seluk tan no abuzu seksual. Serka de metade husi feto sira sofre formas violensia balun iha sira nia relasoens intimas.
=== Infrastrutura no komunikasaun sira ===
Obstaklu signifikativa ida atu hasa'e nivel dezenvolvimentu umanu maka estadu husi infrastrutura nasaun nian. Timor-Leste iha rede razoavel ida husi estradas prinsipais mas estradas sekundarias no tersiarias ne'e menus dezenvolvidus no durante tempu udan atu tama ba suku barak ne'e ladiak.
Fornesimentu [[eletrisidade]] mos la hanesan. Servisu ne'e razoavel diak iha areas urbanas, kobre uma kain 92% iha [[Dili]] no [[Baukau]], mas ne'e kobre deit 10% uma kain iha rurais: lolo'os ne'e iha tinan hirak liu ba proporsaun husi rezidentes rurais ne'ebé maka hetan kobertura eletrisidade atualmente diminui. Ema hirak ne'ebé hela iha sentrus urbanas prinsipais nia liur mos hetan servisu telekomunikasaun ne'ebé limitadu tebe-tebes.
=== Ambiente ===
[[Imajen:Crocodylus porosus in Aileu.jpg|thumb|[[Lafaek]] (''Crocodylus porosus'') iha [[Aileu]]]]
Ema Timor barak maka depende ba estadu husi [[ambiente]] natural. Infelizmenti, buat ne'e sai a'at lalais liu tan. [[Agrikultura]] ''tesi no sunu'', aumenta tan ho tesi ai ne'e la sustentavel iha dekadas no ahi han ailaran esposta tiha rai, no be sulin maka'as dasa tiha rai bokur. Buat ne'e sai a'at liu tan ho buka ai ba sunu: fonte enerjia prinsipal ba rezidentes rurais sira. Buat ne'e mos perigozu ba ema nia saude: sunu ai la ho efisienti iha dapur ne'ebé ventilasaun ladiak ne'e, maka faktor signifikativa ida ba moras respiratoriu.
=== Kombate kakiak rural ===
Karik Timor-Leste hakarak hamenus nivel kakiak, nia sei persiza kresimentu [[ekonomia]] sustentavel. Kresimentu husi buat ruma ne'e sei susar atu komprende; [[ekonomia]] kontinua diminui nafatin haktuir dadafila tiha ema [[ONU]] nian. Saida maka sei persiza iha aban bain rua, nu entantu, ne'e la'os kresimentu husi buat ruma ida, mas kresimentu ''pro-kiak'' ne'ebé ekitativu no kria empregu sufisiente ba forsa traballu Timor-Leste nian ne'ebé maka aumenta tan. Ne'e mos persiza atu sustentavel, no la esplora [[rekursus naturais]] barak liu tan – no mos bazea ba aktividades ne'ebé bele ajuda atu hasa'e [[kultura]] no [[identidade nasional]].
=== Agrikultura no dezenvolvimentu rural ===
[[Imajen:Lospalos klein.jpg|thumb|Arkitetura tradisional Lospalos]]
Kresimentu tengki hahu'u ho agrikultura, ne'ebé maka fo serbisu ba serka de kuartu tolu husi forsa traballu. Agrikultor barak liu maka moris ho kultura subsistensia, fo serbisu ba membrus familia iha parsela rai kikoan ida. Media husi propriedade rai ne'e serka de 1,2 hektares. Agora ne'e produtividade ne'e badak: output kada traballador ne'e ki'ik liu un desimu duke sira ne'ebé iha industria no servisu, no nudar rezultadu ida, agrikultura ne'e hamosu deit un kintu husi [[PIB]].
Produtividade badak ne'e bele mai husi klima ne'ebé la favoravel, rai bokur ne'ebé ladiak, no ladun iha estrada no infrastrutura seluk tan. Mas iha numerus balun husi restrisoens seluk ba dezenvolvimentu [[agrikultura]]. Jeralmente agrikultor sira falta input no makinaria, no mos jestaun no kompetensia seluk tan ne'ebé maka bele halo sira foti vantajen husi nivel teknolojia ne'ebé a'as liu. Sira mos infrenta restrisoens finanseiras: sira laiha asesu diretamente ba kreditu, no mezmu sira lakohi investe tamba sira laiha garantia titular ba sira nia rai.
Timor-Leste persiza atu dezenvolve sektor [[agrikultura]] dinamiku ne'ebé maka la'os hamosu deit rendimentu barak liu tan ba agrikultor sira, mas mos kria oportunidade ba empregu iha sektor seluk. To'o agora polítika [[Governu]] atu alkansa buat ne'e konsentra tiha ona ba fornese infrastrutura no servisus sosiais, mas oferese deit servisus ekonomikus limitadus ho espektativa katak sektor privadu sei muda atu taka koak. Mas, sektor privadu ne'e sei iha faze embrionaria, tamba ne'e maka [[Governu]] sei persiza nafatin atu toma lideransa mezmu ba servisu ekonómiku sira.
Dalan ba oin ne'e provavelmente bazea ba kombinasaun husi opsaun ida ka liu husi opsaun báziku ha'at tuir mai ne'e:
# Dezenvolve servisu governu – governu sei fornese servisu hirak ne'e ba oin to tinan lima ka sanulu ate sektor privadu sira nia dezenvolvimentu sufisiente ona atu toma pose.
# Fó korajen ba organizasaun lokál sira – governu no parseiru dezenvolvimentu tengki fo korajen atu hari'i koperativa, asosiasoens agrikultores no grupus utentes.
# Involve ONG – reforsa [[ONG]] no organizasaun sosiedade sivil sira seluk, atu sira bele fornese servisu sira.
# Fó korajen ba sektor privadu – governu bele fo korajen ba sektor emprezarius sira ne'ebé maka iha interese atu fornese servisus, liu husi dedusaun impostu no asesu ba kreditu.
Kualker balansu iha provizaun, Timor-Leste urjentemente persiza estratejia ne'ebé maka klaru ba dezenvolvimentu rural pro-kiak. Ne'e mos sei persiza investimentu publiku bo'ot liu tan no mos kordenasaun diak liu tan ho administrasaun, tamba responsabilidade ba dezenvolvimentu rural ne'e fahe ba ministeriu no ajensia balun.
Prioridade ida imediata liu maka tengki hadi'a servisu kreditu. Opsaun ida maka hari'i Banku Dezenvolvimentu Rural, nune'e mos fo korajen liu tan ba banku komersial sira atu fo imprestimu.
[[Reforma agraria]] mos tengki liga ba buat ne'e, atu distribui fila fali propriedade [[agrikultura]] no atu fo titulu propriedade nian atu uza nudar garantia. Mos importante hotu atu hari'i kooperativas produtus no merkadoria barak liu tan, no mos kooperativas transportes atu liga areas produsaun prinsipal ho merkadu konsumu ne'ebé importante liu. Ho asesu diak liu tan ba merkadu, agrikultores sira bele diversifika produsaun husi manu domestika no manu tolun no investe barak liu tan iha hakiak animal nian.
Sektor peskas mos bele diversifika hodi habo'ot tan aktividade peskas nian ba espesies ne'ebé moris iha tasi klean.
== Objetivu Dezenvolvimentu Mileniu ==
Nudar pais independenti ne'ebé foun liu, Timór-Leste hahu'u ODM ne'e tarde. Iha mundu tinan atu hahu'u objetivu hirak ne'e maka [[1990]]. Maibé tinan [[1990]] ne'e la propriu ba Timor-Leste, ne'ebé maka foin hetan [[independensia]] hafoin tinan sanulu ba oin. Tinan ne'ebé maka propriu atu hahu'u maka [[2001]]. Ne'e signifika katak emves de hamenus kiak ba metade entre [[1990]]-[[2015]], Timór-Leste nian objetivu atu hamenus kiak to'o serka de un tersu entre [[2001]] no [[2015]]. Maski ho ajustamentu hanesan ne'e, Timor-Leste infrenta dezafiu bo'ot.
Relatoriu Dezenvolvimentu Umanu Global ba [[2003]] hatama Timór-Leste ba lista prioridade ne'ebe prioridade a'as liu iha 59 paizes ne'ebe maka persiza asoens urjenti atu alkansa ODM.
Investimentu hira maka Timór-Leste persiza atu bele alkansa ODM? Ne'e susar atu halo estimasaun tamba paiz ne'e iha dadus ne'ebe ituan tebe-tebes liu husi estudus empirikus balun ne'ebe maka bele sujere kona ba impaktu husi investimentu oinsa deit maka sei persiza. Mas, posivel atu hetan ideias balun kona ba saida maka persiza atu hare'e uluk ba saida maka nia bele halo atu alkansa objetivu pobreza nian, no depois kusta hira maka persiza para atu fornese servisu publiku ne'ebe efektivu.
Rekerimentu baziku atu alkansa objetivu pobreza maka kresimentu ekonomiku. Mas ne'e importante katak kresimentu ne'e la'os halo balansu ho aumenta disigualdade. Ne'e bele halo ilustrasaun ida ho senario diferente tolu: kresimentu pro-kiak ne'ebe estandarte atu sukat disigualdade, koefisiente Gini, tu'un 0,5% pur anu; kresimentu netral iha ne'ebe koefisiente Gini nafatin hela deit; no kresimentu anti-kiak iha ne'ebe koefisiente Gini sa'e 0,5% pur anu. Se kresimentu ne'e netral, no laiha mudansa iha koefisiente Gini, maka atu hamenus kiak to un tersu husi taxa kresimentu anual ne'e serka de 4%. Se kresimentu ne'e pro-kiak, maka taxa ne'e persiza deit husi 3% to'o 4%. Mas se buat ne'e anti-kiak, nia persiza iha 5%. Investimentu hira maka persiza atu alkansa nivel kresimentu nesesariu?
Tuir senário kresimentu pro-kiak, média total husi investimentu anual, públiku no privadu, sei persiza $ 48 milloens; tuir senário netral nian, $ 55 milloens; no tuir senário anti-kiak média ne'ebe persiza maka $ 65 milloens.
Kalkulasaun ne'e nesesariamente sujestivu, mas ne'e subliña importánsia atu tuir estratéjia kresimentu ne'ebe maka la lo'os ba kiak sira. Kustu atu alkansa ODM restantes alkansa objetivu pobreza nian rasik ne'e tengki kontribui mos atu alkansa ODM sira seluk. Mas atu alkansa objetivu sira seluk hotu mos presiza investimentu espesifiku iha sektores sira hanesan edukasaun, saude, fornesimentu be no saneamentu. Estimasaun kona ba hira maka persiza ne'e sei depende ba hipoteses barak no marjen ne'e bele bo'ot ituan – husi $ 63 milloens to $ 137 milloens pur anu. Tuir hipotese ne'ebe maka plausivel liu, media ne'e maka $ 63 pur anu.
Bazeadu ba exersisiu rua ne'e, ba probreza no setores tolu ne'e, total kustu anual ba tinan 12 ba oin mai atu alkansa ODM nia marjen husi $ 122 milloens tuir sirkunstánsia ne'ebe maka favoravel liu, to'o $ 203 milloens pur anu ba menus favoravel. Ne'e hatudu katak prinsipalmente posivel atu alkansa objetivu hirak ne'e tamba figura favoravel ne'e atu hanesan ho nivel agora nian, $ 125 pur anu.
[[Imajen:Coins 50 Cent Timor-Leste.png|thumb|180px|Doit centavos 50 (tinan 2003)]]
Fundus ba investimentu sei mai husi ne'ebe? Maske investimentu privadu tengki iha parte importante atu estimula dezenvolvimentu ekonómiku, ba tinan sanulu oin mai, pelu menus fontes husi fundu barak liu maka mai husi despeza publiku. Orsamentu preliminar ba 2004-2005 indika katak rekerimentu total ba despeza públiku ba tinan ha'at oin mai maka $ 983 milloens. Reseitas internas, inklui hirak ne'ebe husi Tasi Timór, sei taka liu husi metade ne'e, husik hela koak iha fiskal liu husi periodu ne'e, liu husi $ 480 milloens, ka média serka de $ 120 tinan ida-ida.
Desde ne'e maka, iha estimasaun seluk ne'ebe maka sujere katak defisit badak ne'e nudar rezultadu husi ko'a despezas no aumenta iha reseitas, partikularmente husi mina. Mas sei iha falta nafatin ba rekursu signifikativa. Oin sa maka bele taka falta ne'e? ODM dawalu ne'e enfaze katak alkansa objetivus hirak ne'e la'ós de'it nasional mas responsabilidade globál hotu. Timór-Leste, hanesan mos nasan ho rendimentu kikoan sira seluk, tenke depende ba apoiu husi parseiru dezenvolvimentu, inklui doador bilaterál, organizasaun internasionál sira, fundasaun privadu no públiku, no [[ONG]] internasionál sira.
Despezas hotu-hotu ne'e tengki foka ba setores prioridades ne'ebe maka bele ajuda kiak sira. To'o ohin loron Timór-Leste iha repertoriu diak ida: Fundu Konsolidadu ba Timór-Leste (CFET), pur izemplu aloka serka de 35% husi total ba saude no edukasaun. Mas iha preokupasaun kona ba distribuisaun investimentu ba nasaun tomak. Agora ne'e parte bo'ot husi despezas CFET nian kontinua nafatin ba [[Dili]]; un tersu husi total despeza públiku no un kintu husi bens no servisus maka ba munisípiu sira. Tamba ne'e maka Governu sei buka tuir dalan atu muda rekursu sira no autoridade atu halo desizaun ba munisípiu sira.
=== Serbisu hamutuk: institusaun no parseria sira ===
Timór-Leste iha liña oin husi partisipasaun popular. Husi períodu rezisténsia mai oin, nia institusoens nasionál sira mantein tiha ona parseria serbisu ne'ebe metin ho povu – evidenti, pur izemplu iha prosesu konsultasaun masa ne'ebe maka lori ba Vizaun Nasionál ba preparasaun Planu Dezenvolvimentu Nasionál nian.
Laiha falta de rezolusaun polítika iha leten atu fo korajen ba partisipasaun. Dezafius maka atu asegura katak povu husi nasaun tomak iha oportunidade atu hetan vantajen husi oportunidades hirak ne'e. Fundazaun baze ba parseria sira ne'e tenke institusoens nasionais sira ne'ebe ke diak. Timór-Leste hahu'u diak tiha ona iha estabelesimentu institusoens bázikus husi administrasaun públiku, maske barak maka sei persiza atu reforsa tan iha tinan barak oin mai. Iha mos isforsu agora atu hari'i institusoens foun.
=== Desentralizasaun no governu lokál ===
[[Imajen:2020-09-15 Parlamentu Nasionál abertura III Sesaun Lejislativa hosi V Lejislatura 4.jpg|thumb|Parlamentu Nasionál Dili]]
Atu alkansa ODM persiza polítika nasionál ne'ebe efetivu, mas serbisu barak liu maka tenke halo iha nivel lokál no liu-liu iha áreas rurais. Timór-Leste seidauk desentraliza to'o iha pontu balun. [[Konstituisaun]] desidi tiha ona vizaun nesesária husi governu desentralizadu, mas poder sei nafatin iha sentrál. [[Desentralizasaun]] foti formas barak husi dekonsentrasaun.
Prinsipalmente, dekonsentralizasaun tenke halo servisus efisienti liu tan ho husik sira atu adota besik liu tan tuir nesesidades lokál nian. Mas hare'e ba pesoál no rekursu ne'ebe ituan ne'e, ne'e sei han tempu tinan sanulu ka liu tan atu implementa [[desentralizasaun]] ho efetivu liu tan. Mas iha tinan primeiru sira ne'e governu tenke foka ba desentraliza prestasaun servisu nian – karik ho organiza husi sentrál ka ho hari'i repartisaun departamentu nasional nian iha sentrus rejionais balun. Hafoin, wainhira rekursu, no pesoal kualifikadu iha ona, governu bele transfere autoridade ba korpu lokál sira gradualmente.
Desentralizasaun persiza atu hare'e mos ba dimensaun politika sira, inklui estrutura poder lokal nian. Maka ho transfere responsabilidade no rekursus vertikalmente husi sentral ba governu rejional no lokal, governu sei persiza atu haburas rede horizontál sira ne'ebé maka bele halo governu rejionál no lokál atu halo ligasaun ho aktor naun-estatál sira.
=== Parseria no aliansa sira ===
[[Imajen:Virgin Mary Statue, Dili, East Timor (310331885).jpg|thumb|Maria da Fátima iha Dili]]
Entre sira ne'ebe maka importante liu maka organizasaun naun governamental sira, ne'ebe nia numerus liu 400 iha rai-Timor-Leste. ONG nasional, iha balun maka ligadu ba [[Igreja Katolika]], ne'ebe maka aktivu ona iha area barak inklui edukasaun, saude, projetus be no saneamentu, peskiza no advokasia no mos [[direitus umanus]] no dezenvolvimentu. Adisionalmente, liu un kuartu husi [[ONG]] sira ne'e maka internasional – dala barak konsentra ba hari'i kapasidade liu husi edukasaun no formasaun, no mos servisu saude no dezenvolvimentu komunidade nian.
Kooperativa sira mos iha fatin importante. Familia [[agrikultura]] subsistensia sira iha tina ona kultura kooperasaun liu husi redi organizasaun agrikultora sira nian, no potensial husi [[kooperativa]] foun sira ne'e nudar evidensia husi susesu Cooperativa Café Timor nian.
Media mós bele kontribui, la'os deit nudar fontes informasoens no edukasun publika iha area hanesan neba kona ba agrikultura, saude no saneamentu, mas servi mos nudar asu guarda publiku nian ne'ebe maka loke sai korupsaun no mos [[direitus umanus]] no abuzus sira seluk tan.
=== Dezenvolvimentu kapasidade ===
Institusoens hirak ne'e hotu-hotu sei iha papel importante iha dezenvolvimentu futuru Timor-Leste nian. Mas sira iha frakeza ne'ebe komun – falta ema kualifikadu. Prioridade ida ne'ebe maka urjenti liu ba Timor-Leste maka tengki hasa'e nivel edukasaun nian, kualifikasaun no kapasidade- karik iha servisu publiku, iha [[ONG]] no sosiedade sivil, ka iha sektor privadu.
Governu iha planu atu mantein nafatin numerus husi funsionariu publikus permanente to'o 17.200, ne'e rezolve ona iha kazu balun ho rezultadu lo'os: polisia no forsa defeza iha ona ema no ekipamentus to'o nivel razoavel. Mas iha fatin seluk ema seidauk to'o. Pur izemplu, traballadores ekstensaun agrikola ne'e iha ituan lo'os. No pratikamente planu investimentu setores hotu-hotu governu nian subliña katak falta ema kualifikadu. Seriu hanesan mos maka falta kapasidade husi ema ne'ebé maka serbisu: kualidade ema nian ne'e variavel tebe-tebes no barak maka persiza formasaun kontinuada.
Kompetensia balun ne'ebé falta ne'e bele taka ho kontribusaun husi organizasaun sosiedade sivil nian, mas sira mos falta ema kualifikadu. Governu mos tengki bele fo kontratu sai aktividade sira balun ba sektor privadu, mas iha ne'e mos oportunidades limitadu tebe-tebes tamba setor privadu ne'e sei kikoan nafatin.
Entretantu, tengki halo prioridade atu halo efisienti liu tan pesoal governu no konsultór estranjeiru sira – asuntu ida ne'ebe departamentu governu barak maka tenke enfrenta. Ema la persiza deit atu dezenvolve sira nia kompetensia mas persiza oportunidade atu uza no aplika buat ne'e. Tamba ne'e maka governu persiza atu fo atensaun didiak ba ambiente serbisu ba funsionáriu publiku sira – inklui promosaun oportunidade no estrutura insentivu sira atu asegura katak funsionáriu iha motivasaun atu dezenvolve sira nia kompeténsia.
=== Desizaun vitál sira ba futuru ===
Timor-Leste sobrevive periodu traumatiku husi ninia istoria. Nia povu hatudu reziliénsia no determinasaun extraordinaria atu mantein nia destinu iha sira nia liman rasik. Agora sira iha prosesu atu forma destinu ne'e, halo desizaun vitál sira barak ne'ebe maka sei determina kursu pais nian ba tinan sanulu oin mai.
Iha ne'e, sira tenke bele atu depende ba sira nia kolega barak husi rai li'ur, karik iha termu forma efektivu husi dezenvolvimentu kooperasaun, ka bele hetan asesu justu ba sira nia rekursu naturál rasik. Mas maioria husi luta ne'e sei besik liu ba uma, hanesan ema Timor sira halo tranzisaun difikuldade ida husi sosiedade ne'ebé forsa liur maka domina no adultera ba bazeadu ba pais nia tradisaun sosiál no realidade ekonómika sira. Sira iha sira nia vizaun rasik husi ne'ebe maka sira hakarak atu ba, husi nasaun ne'ebe maka sira hakarak atu sai nudar. Mas realiza katak vizaun ne'e sei naruk no kna'ar ne'ebe susar no desizaun doloroza barak maka hein iha oin.
== Mapa ==
<center><gallery>
Sprachen Osttimors.png|Lian Timor-Leste nian
TL A0 HShade 101113-001.png|<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}, abgerufen am 5. Juli 2014</ref>
TL-Land Cover Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Topography of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
TL-Slope Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Geology of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
Soil types of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil Texture A3-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil pH A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-AEZ Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Fe & Zn deficiency TL A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL A3 Water Body 112113-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Watershed Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001 Main map.jpg|<ref name="SoL" />
Hydrogeology of Timor-Leste, Potential aquifer yield.png|<ref name="SoL" />
Recharge of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National rainfall map with graphs 2012 A3-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual temperature of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National agro-ecological zones A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual rainfall of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
</gallery></center>
== Nebá mos ==
* [[Bandeira Timór Lorosa'e nian]]
* [[Brazaun Timór Lorosa'e nian]]
* [[Pátria]], Inu Timor-Leste nian
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:East Timor|East Timor}}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.timor-leste.gov.tl/ Governo Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102135014/http://www.timor-leste.gov.tl/ |date=2019-01-02 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm Primeiru Ministru no Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050825212921/http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm |date=2005-08-25 }}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.mfac.gov.tp/ Ministériu ba Negósios Estranjeiros no Kooperasaun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013181113/http://www.mfac.gov.tp/ |date=2011-10-13 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm Gabinete Tasi Timór nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623115726/http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm |date=2006-06-23 }}
* [http://www.turismotimorleste.com/ Turismu Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414222648/http://www.turismotimorleste.com/ |date=2006-04-14 }} - ho lia-portugés no lia-inglés
* [http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm UNTAET - Administrasaun Tranzitória Nasoens Unidas iha Timór-Leste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213015403/http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm |date=2008-02-13 }} - ho lia-inglés no lia-fransés
* [http://www.travel-images.com/timor.html Fotografia Timór-Leste nian]
* [http://gertil.fa.utl.pt/ Grupu Estudus Rekonstrusaun Timór–Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417191038/http://gertil.fa.utl.pt/ |date=2006-04-17 }} - ho lia-portugés
* [http://www.laohamutuk.org/ La'o Hamutuk - Instituto ba Analiza no Monitor Rekonstrusaun Timór-Leste] - ho lia-inglés, lia-tetun no lia-indonéziu
* [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html "The World Factbook" husi CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} - ho lia-inglés
* [http://www.etan.org/resource/websites.htm Ligasaun sira ETAN] - "East Timor and Indonesia Action Network"
* [http://www.semanario.tp/ Jornal Nacional - Semanário] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060115092256/http://www.semanario.tp/ |date=2006-01-15 }} - ho lia-portugés
* [http://www.suaratimorlorosae.com/ Jornál Suara Timor Lorosae] - ho lia-tetun no lia-indonéziu
=== Blog Timor-Leste nian ===
* [http://forum-haksesuk.blogspot.com/ Forum Haksesuk] - ho lia-tetun
* [http://jpesperanca.blogspot.com/ Hanoin oin-oin] - ho lia-tetun, lia-portugés no lia-tokodede
* [http://lorosae.blogspot.com/ Blog de Timor] - ho lia-portugés
* [http://timorsunshine.blogspot.com/ Tumbleweed in space] - ho lia-inglés
* [http://samanddaniel.blogspot.com/ Dili-Dallying] - ho lia-inglés
* [http://www.reefview.blogspot.com/ Timor-Leste's Underwater Wonderland] - ho lia-inglés
* [http://raiketak.blogspot.com/ Rai Ketak] - ho lia-inglés
* [http://melissaintimor.blogspot.com/ Two Months of Life in Timor] - ho lia-inglés
{{CPLP}}
{{Ázia}}
[[Kategoria:Ázia]]
[[Kategoria:CPLP]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e|!]]
l6u6q1r92669hjkxgvpay49tinmu0bu
70944
70936
2026-06-27T02:15:28Z
Swarabakti
6755
Foi revertida a edição de [[Special:Contributions/Milenia Tomasia|Milenia Tomasia]] ([[User talk:Milenia Tomasia|disc]]) para a última revisão de [[User:Laura Vicunha|Laura Vicunha]]
70922
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<font size="+1">'''Repúblika Demokrátika Timór-Leste '''</font>
|+<font size="+1">'''
República Democrática de Timor-Leste '''</font>
|-
| style="background:#ffffff;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" tyle="background:#f9f9f9; text-align:center;"
|-
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Flag of East Timor.svg|130 px|Bandeira Timor-Leste nian]]
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Coat of arms of East Timor.svg|100px|Brazaun Timor-Leste nian]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:1px solid gray;" | <font size="-1">''Lema: "Unidade, Acção, Progresso"''</font>
|-
| align=center colspan=2 | [[Imajen:LocationEastTimor.svg|200px]]
|-
| [[Lian ofisiál]]
| [[Lia-tetun|tetun]] no [[Lia-portugés|portugés]]
|-
| [[Sidade kapitál]]
| [[Dili]]
|-
| [[Prezidente Repúblika]]
| [[José Ramos-Horta]]
|-
| [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru ministru]]
| [[Xanana Gusmão]]
|-
| [[Área]]<br /> - Total <br /> - % água
| [[Lista de países por área|154º boot liuhotu]] <br /> 15,007 [[Kilómetru kuadradu|km²]] <br /> Insignificante
|-
| [[Populasaun]]
<br /> - Total ([[2026]])
<br /> - [[Densidade populasional|Densidade]]
| [[Lista rai hosi populasaun|153º mais populoso]]
<br /> 1.434.991
<br /> 78,1/km²
|-
| [[Independénsia]]
<br /> - Deklarasaun
<br /> - Rekoñesimentu
| Husi [[Portugál]] no [[Indonézia]]
<br />[[28 fulan Novembru]] [[1975]]
<br />[[20 fulan Maiu]] [[2002]]
|-
| [[Moeda]]
| [[Dólar amerikanu]]
Doit [[Doit Timór-Leste nian|centavos]]
|-
| [[Fuzu oráriu]]
| [[Tempo Universal Coordenado|UTC]] +9
|-
| [[Inu nasionál]]
| ''[[Pátria]]''
|-
| [[TLD (Internet)]]
| ''.tl''
|-
| [[Kódigu telefóniku]]
| +670
|}
'''Timór Lorosa'e''' (Ofisiál iha [[lia-tetun|Lia-Tetun]]: ''Timor-Leste'', {{lang-pt|Timor-Leste}}, {{lang-en|East Timor}}, {{lang-id|Timor Timur}}) hanesan nasaun ida ne'ebé moris ikus liu iha mundu rai klaran, tu'ur iha fatin sorin Timur iha [[Rain Timór]], iha sorin ida hetan rai Timór nian rohan hanesan [[Oe-Kusi]] (''Oe-Kusi Ambenu''), iha fali lolon sorin nian kotuk mak [[Ataúru]], nune'e mos iha rain ki'ik oan balun ne'ebé tur iha lolon sorin Timur nian ne'ebá. Rai Timór iha fronteira ho rai seluk mesak ida de'it, mak rai [[Indonézia]] nian sorin ne'ebé tutan malu ho iha sorin loro-monu ne'ebé fahe malu ho sorin loro-sa'e, iha mós rai sorin nebe tutan malu ho Oe-Kusi. Maibé iha mós fronteira iha tasi ne'ebé haketak malu ho [[Austrália]], [[Tasi Timór]] iha kanosan sorin. [[Dili]] maka sai hanesan sidade bo'ot liu hotu no hanesan sidade inan ba Timór.
Uluk hanaran [[Timór-Portugés]], tanba rai ne'e [[Portugál]] mak ukun to'o tinan 1975, to'o bainhira [[Indonézia]] hadau ka halo invazaun. Maibé sai [[Portugál]] nian rain ne'ebé la hamrik ketak to'o tinan 1999. Ne'ebé mós sai hanesan provínsia ba "rua-nulu resin hitu" (27ª) ho naran "Timor-Timur". Ema Timór sira hamutuk pursentu "ualunulu" (80%) mak hili ba ukun an iha [[referendu]] ne'ebé [[Nasoins Unidas]] hala'o.
Lian ne'ebé ema Timor-Leste barak hatene koalia mak [[lia-tetun|Tetun]].
Iha tinan ikus hirak liu ba, povu Timór-Leste hetan rezultadu impresivu partikularmente iha dezenvolvimentu sosiál no politikál. Ida ne'e largamente tamba sira nia esforsu rasik. Sira moris nafatin durante rejime kolonial, ultrapasa okupasaun tinan 24, no sai independente hafoin lori sofrimentu fenomenal no halo sakrifisiu bo'ot tebtebes.
Maibé dezenvolvimentu ekonomia la'o neneik liu. Timór-Leste maka nasaun ne'ebé kiak liu hotu iha rejiaun, ho rendimentu per kapita $ 370 kada tinan. No agora kiak liu tan: haktuir dada fila ema [[ONU]] no kolaboradores tulun nain sira, ekonomia kontinua diminui nafatin. Rádiu ofisiál '''[[RTTL]]'''
Nia ohin estadu membru [[CPLP]] nian.
== Organizasaun administrativa ==
Ver também: [[Lista administrativu Timór Lorosa'e nian]]
* Timor-Leste nakfahe [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian|munisípiu administrativu]] 14.
* Ne'e nakfahe [[postu administrativu]] 66 no [[suku]] 452.
[[Imajen:2022 East Timor municipalities numbers.png|thumb|left|250px|Organizasaun polítika-administrativa rai Repúblika Demokrátika Timór-Leste]]
[[Imajen:TL-Admin Map A4 111313-001.png|thumb|left|250px|Munisípiu ho postu administrativu|<ref name="SoL" />]]
{| border cellspacing=0 cellpadding=3
! style="background:#efefef;" |Munisípiu (n.º do mapa)
! style="background:#efefef;" |Populasaun
! style="background:#efefef;" |Rai-balun (km²)
! style="background:#efefef;" |Kapitál
|-----
|[[Aileu (munisípiu)|Aileu]] (6) ||align="right"|32.500||align="right"|729||align="right"|[[Aileu]]
|-----
|[[Ainaru (munisípiu)|Ainaru]] (10) ||align="right"|44.100||align="right"|797||align="right"|[[Ainaru]]
|-----
|[[Atauro]] (14) ||align="right"| ||align="right"| ||align="right"|[[Vila Maumeta]]
|-----
|[[Baukau (munisípiu)|Baukau]] (2) ||align="right"|97.600||align="right"|1.494||align="right"|[[Baukau]]
|-----
|[[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]] (11) ||align="right"|90.700||align="right"|1.368||align="right"|[[Maliana]]
|-----
|[[Dili (munisípiu)|Dili]] (5) ||align="right"|179.600||align="right"|372||align="right"|[[Dili]]
|-----
|[[Ermera (munisípiu)|Ermera]] (9) ||align="right"|89.500||align="right"|746||align="right"|[[Gleno]]
|-----
|[[Kovalima]] (12) ||align="right"|63.900||align="right"|1.226||align="right"|[[Suai]]
|-----
|[[Lautein (munisípiu)|Lautein]] (1) ||align="right"|52.100||align="right"|1.702||align="right"|[[Lospalos]]
|-----
|[[Likisá (munisípiu)|Likisá]] (8) ||align="right"|54.800||align="right"|543||align="right"|[[Likisá]]
|-----
|[[Manatutu (munisípiu)|Manatutu]] (4) ||align="right"|34.900||align="right"|1.706||align="right"|[[Manatuto]]
|-----
|[[Manufahi]] (7) ||align="right"|37.200||align="right"|1.325||align="right"|[[Same]]
|-----
|[[Oe-Kusi]] (13) ||align="right"|50.500||align="right"|815||align="right"|[[Pante-Makasár]]
|-----
|[[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]] (3) ||align="right"|59.600||align="right"|1.781||align="right"|[[Vikeke]]
|-----
|}
== Governu no Parlamentu ==
[[Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste nian|Konstituisaun (Lei-Inan)]] husi tinan 2002 regula ezersísiu podér polítiku nian. Xefe estadu nian ne'e [[Prezidente Repúblika]], [[José Ramos-Horta]]. Xefe governu nian - [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]], [[Taur Matan Ruak]]. Parlamentu Timor-Leste nian ne'e [[Parlamentu Nasionál]]. Xefe Parlamentu [[Arão Noé da Costa Amaral]].
== Istória ==
''Haree mós: [[Istória Timor Leste nian]]''
'''Loron bot iha istória:'''
* [[28 Novembru]] [[1975]] - Proklamasaun unilaterál ba independénsia hosi [[FRETILIN]].
* [[7 Dezembru]] [[1975]] - [[Indonézia|Repúblika Indonézia]] halo invazaun tuir Jenerál [[Suharto]].
*12 [[Novembru]] 1991 - Trajedia joven Timor Oan sira hetan tiru hsui [[militar]] [[Indonézia|indonezia]] iha semiteriu Santa Cruz [[Dili (munisípiu)|Dili]] (masakre Santa Cruz).
* [[30 Agostu]] [[1999]] - Referendum kona ba autonomia tuir [[Indonézia]] fo.
* [[30 Agostu]] [[2001]] - Eleisaun demokrátika dala uluk liu iha rai Timor-Leste atu hili membru ba [[Asembleia Konstituinte]].
* [[22 Marsu]] [[2002]] - [[Asembleia Konstituinte]] aprova testu finál [[Konstituisaun]] (Lei-Inan).
* [[20 Maiu]] [[2002]] - Hetan rekoñesimentu internasionál ba independénsia.
== Estadu dezenvolvimentu umanu nian ==
Pasu husi progresu jeral ne'e maka evidensia indikadores dezenvolvimentu umanu iha Timór-Leste – iha ne'ebé, maske komesa diak ona, sei do'ok los husi hirak ne'ebé iha nasaun seluk iha rejiaun ne'e. Esperansa moris nian badak, nivel edukasaun ne'e badak no proporsaun a'as husi populasaun moris iha liña pobreza nia okos.
=== Saúde ===
[[Imajen:Clinic in Hatolia Leten village.jpg|thumb|Ospitál iha [[Hatólia]]]]
Estandarte saúde ne'e sei badak tebetebes. Esperansa moris nian iha [[2004]] nia estimasaun maka tinan 55,5 de'it – tinan 54,0 ba mane no 56,6 ba feto. Povu Timor-Leste nian vulneravel nafatin ba moras respiratoria no te'e-be'en no mos [[malaria]], [[dengue]], [[TB]] no [[lepra]].
Sira seidauk hasoru epidemia [[HIV]]/[[SIDA]] ne'ebé maka'as, mas ema balun hatene kona ba ameasas ne'ebé buat ne'e iha, no ema ituan deit maka hatene oin sa atu prevene. Povu terus tanba saúde ladi'ak, iha parte balu tanba sira seidauk hetan asesu diretamente ba servisu saúde. Be no saneamentu mós menus: metade husi populasaun laiha asesu ba bee ne'ebé sira hemu ho seguru, no 60% laiha saneamentu adekuada.
Iha ambiente saúde ne'ebé perigozu, labarik sira partikularmente esposta: husi kada labarik moris 1.000, serka de labarik 90 maka mate molok halo tinan ida. Sira ne'e vitima husi moras tempu labarik nian ne'ebé maka komun liu, inklui diareia no infeksaun respiratoria aguda; liu husi metade labarik sira iha tinan rua nia okos maka nunka hetan imunizasaun.
=== Edukasaun ===
[[Imajen:2017-03-29 Escola Secundária Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Comoro.jpg|thumb|Eskola Sekundaria Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Dili]]
Estandarte [[edukasaun]] mós ladi'ak. Iha [[2004]], taxa alfabetizasaun adultu nian 50,1% de'it – 56,3% ba mane no 43,9% ba feto. Situasaun ne'e sei di'ak liu tan bainhira labarik barak liu tan maka eskola. Maibe labarik barak liu maka la tama: entre 10% no 30% husi labarik tinan iha eskola primaria maka la iha eskola – partikularmente sira ne'ebé husi familia ne'ebé kiak liu. Maske sira rejista, alunus sira iha tendesia atu halo ne'e tarde no depois tenke repete aula fali ka sai; menus husi metade labarik sira ne'ebé maka tama eskola primaria, kompleta edukasaun tinan nen.
Iha mos edukasaun oituan tebe-tebes ba labarik sira ne'ebé maka nia tinan seidauk to'o atu eskola: serka de 2% de'it husi labarik iha tinan lima nia okos maka tama ba eskola pre-primaria ka infantariu ruma. Iha parte seluk husi eskala tinan nia rohan, adultu ituan de'it maka tuir aula alfabetizasaun, karik buat ne'e organiza husi Governu ka ONG sira.
== Indise dezenvolvimentu umanu ==
[[Pásabe (postu administrativu)|Pasu]] neneik husi progresu iha saúde no edukasaun, rejista tiha ona iha indise dezenvolvimentu umanu (IDU) Timór-Leste nian. IDU sa'e tiha ona durante [[1990]] depois tu'un iha [[1999]] nudar rezultadu husi destrusaun fenomenal no dislokasaun durante periodu referendum. Depois nia hahu'u sa'e fila fali, mas IDU Timór-Leste nian sei badak liu nafatin entre nasaun sira iha [[ASEAN]].
=== Kakiak ===
IDU badak Timor-Leste nian ne'e koresponde ba nivel a'as husi rendimentu kiak nian. Liña rendimentu kiak ne'e fiksu iha $0,55 per kapita kada loron. Iha [[2001]] proporsaun husi populasaun ho rendimentu ida ne'e nia okos serka iha 40% - ki'ik ituan liu de'it duke iha tinan uluk hirak liu ba.
Rendimentu kiak ne'e rejista liu tan iha areas rurais (46%) duke areas urbanas (26%). Maibé iha mós kontradisaun entre areas urbanas diferentes: ki'ik liu iha [[Dili]] no [[Baukau]] (14%) no a'as liu iha fatin seluk.
Ema ne'ebé kiak liu maka sira ne'ebé menus edukasaun no sira serbisu barak liu maka iha area agrikultura. Faluk no oan kiak husi rezistensia, veteranu no antigu soldadu labarik sira mós, inklui sira ne'ebé maka kiak liu. Espesialmente labarik sira ne'e maka disvantajen no vulneravel – ida husi sanulu – ne'ebé maka lakon parenti ida ka liu.
Buat ida atu sukat luan liu tan kakiak maka indice pobreza umanu (IPU) ne'ebé maka konsisti husi medida kompostu privasaun ne'ebé kombina probabilidade husi sobrevivensia to'o tinan 40, [[analfabetizmu]], proporsaun labarik hirak ne'ebé nia todan menus no proporsaun husi sira ne'ebé maka falta asesu ba bee mos. Desde 2001, Timor-Leste nia IPU aumenta, mas ituan de'it; progresu iha sobrevivensia no alfabetizasaun hanesan taka deit deteriorasaun estandarte moris nian.
=== Inseguransa alimentar ===
Estandarte saúde mós resultadu husi falta ai-han. Uma kain rurais barak maka falta ai-han durante fulan ne'ebé susar husi Novembru to'o Fevereiru. Agora dadaun ne'e 64% husi populasaun sira sofre inseguransa alimentar.
Inseguransa ai-han ne'e iha parte balun tamba nivel badak husi produsaun aihan – konsekuensia ida husi rai ne'ebé ladiak no jeralmente tanba teknolojia nivel badak, aumenta tan ho fallansa kolleita ne'ebé a'as, antes no depois de kolleta. Problema seluk tan maka distribusaun: agrikultor barak maka ladun iha kapasidade armazenamentu no hatene katak susar atu lori sira nia produtus ba merkadu.
=== Dezigualdade jeneru ===
Feto iha Timor-Leste sofre diskriminasaun boot – iha uma-laran, ka serbisu-fatin no iha komunidade. Labarik feto sira barak liu maka sai husi eskola duke labarik mane no kuaze dois tersus husi feto sira iha tinan 15-60 maka analfabeta (la hatenen le no hakerek), kompara ho menus husi metade mane sira nian. Feto mos sofre diskriminasaun iha serbisu fatin, sira ladun serbisu iha forsa traballu formal sira hetan pagamentu ituan liu duke mane.
Feto agora iha asesu liu ba informasaun kona ba reprodusaun mas barak maka ladun hetan asesu nafatin ba servisu [[planeamentu familiar]]. Nudar rezultadu, feto Timor-Leste iha tendensia atu iha taxa fertilidade a'as no barak maka mate wainhira hahoris – taxa mortalidade materna ne'e to'o 800 per 100.000 hahoris.
Amplitude diskriminasaun hasoru feto maka evidenti iha indice dezenvolvimentu relasiona ho jeneru (IDJ). Ne'e hatudu inkrementu ituan desde 2001, maior parte tamba rendimentu feto nian sa'e, maske ne'e iha pontu balun bele taka dezempeño ladiak iha edukasaun.
Preokupasaun seriu ida tan maka violensia bazeada ba jeneru. Feto kontinua nafatin sai subjetu ba [[violensia domestika]], asediu seksual iha serbisu fatin, violasaun no formas maustratus seluk tan no abuzu seksual. Serka de metade husi feto sira sofre formas violensia balun iha sira nia relasoens intimas.
=== Infrastrutura no komunikasaun sira ===
Obstaklu signifikativa ida atu hasa'e nivel dezenvolvimentu umanu maka estadu husi infrastrutura nasaun nian. Timor-Leste iha rede razoavel ida husi estradas prinsipais mas estradas sekundarias no tersiarias ne'e menus dezenvolvidus no durante tempu udan atu tama ba suku barak ne'e ladiak.
Fornesimentu [[eletrisidade]] mos la hanesan. Servisu ne'e razoavel diak iha areas urbanas, kobre uma kain 92% iha [[Dili]] no [[Baukau]], mas ne'e kobre deit 10% uma kain iha rurais: lolo'os ne'e iha tinan hirak liu ba proporsaun husi rezidentes rurais ne'ebé maka hetan kobertura eletrisidade atualmente diminui. Ema hirak ne'ebé hela iha sentrus urbanas prinsipais nia liur mos hetan servisu telekomunikasaun ne'ebé limitadu tebe-tebes.
=== Ambiente ===
[[Imajen:Crocodylus porosus in Aileu.jpg|thumb|[[Lafaek]] (''Crocodylus porosus'') iha [[Aileu]]]]
Ema Timor barak maka depende ba estadu husi [[ambiente]] natural. Infelizmenti, buat ne'e sai a'at lalais liu tan. [[Agrikultura]] ''tesi no sunu'', aumenta tan ho tesi ai ne'e la sustentavel iha dekadas no ahi han ailaran esposta tiha rai, no be sulin maka'as dasa tiha rai bokur. Buat ne'e sai a'at liu tan ho buka ai ba sunu: fonte enerjia prinsipal ba rezidentes rurais sira. Buat ne'e mos perigozu ba ema nia saude: sunu ai la ho efisienti iha dapur ne'ebé ventilasaun ladiak ne'e, maka faktor signifikativa ida ba moras respiratoriu.
=== Kombate kakiak rural ===
Karik Timor-Leste hakarak hamenus nivel kakiak, nia sei persiza kresimentu [[ekonomia]] sustentavel. Kresimentu husi buat ruma ne'e sei susar atu komprende; [[ekonomia]] kontinua diminui nafatin haktuir dadafila tiha ema [[ONU]] nian. Saida maka sei persiza iha aban bain rua, nu entantu, ne'e la'os kresimentu husi buat ruma ida, mas kresimentu ''pro-kiak'' ne'ebé ekitativu no kria empregu sufisiente ba forsa traballu Timor-Leste nian ne'ebé maka aumenta tan. Ne'e mos persiza atu sustentavel, no la esplora [[rekursus naturais]] barak liu tan – no mos bazea ba aktividades ne'ebé bele ajuda atu hasa'e [[kultura]] no [[identidade nasional]].
=== Agrikultura no dezenvolvimentu rural ===
[[Imajen:Lospalos klein.jpg|thumb|Arkitetura tradisional Lospalos]]
Kresimentu tengki hahu'u ho agrikultura, ne'ebé maka fo serbisu ba serka de kuartu tolu husi forsa traballu. Agrikultor barak liu maka moris ho kultura subsistensia, fo serbisu ba membrus familia iha parsela rai kikoan ida. Media husi propriedade rai ne'e serka de 1,2 hektares. Agora ne'e produtividade ne'e badak: output kada traballador ne'e ki'ik liu un desimu duke sira ne'ebé iha industria no servisu, no nudar rezultadu ida, agrikultura ne'e hamosu deit un kintu husi [[PIB]].
Produtividade badak ne'e bele mai husi klima ne'ebé la favoravel, rai bokur ne'ebé ladiak, no ladun iha estrada no infrastrutura seluk tan. Mas iha numerus balun husi restrisoens seluk ba dezenvolvimentu [[agrikultura]]. Jeralmente agrikultor sira falta input no makinaria, no mos jestaun no kompetensia seluk tan ne'ebé maka bele halo sira foti vantajen husi nivel teknolojia ne'ebé a'as liu. Sira mos infrenta restrisoens finanseiras: sira laiha asesu diretamente ba kreditu, no mezmu sira lakohi investe tamba sira laiha garantia titular ba sira nia rai.
Timor-Leste persiza atu dezenvolve sektor [[agrikultura]] dinamiku ne'ebé maka la'os hamosu deit rendimentu barak liu tan ba agrikultor sira, mas mos kria oportunidade ba empregu iha sektor seluk. To'o agora polítika [[Governu]] atu alkansa buat ne'e konsentra tiha ona ba fornese infrastrutura no servisus sosiais, mas oferese deit servisus ekonomikus limitadus ho espektativa katak sektor privadu sei muda atu taka koak. Mas, sektor privadu ne'e sei iha faze embrionaria, tamba ne'e maka [[Governu]] sei persiza nafatin atu toma lideransa mezmu ba servisu ekonómiku sira.
Dalan ba oin ne'e provavelmente bazea ba kombinasaun husi opsaun ida ka liu husi opsaun báziku ha'at tuir mai ne'e:
# Dezenvolve servisu governu – governu sei fornese servisu hirak ne'e ba oin to tinan lima ka sanulu ate sektor privadu sira nia dezenvolvimentu sufisiente ona atu toma pose.
# Fó korajen ba organizasaun lokál sira – governu no parseiru dezenvolvimentu tengki fo korajen atu hari'i koperativa, asosiasoens agrikultores no grupus utentes.
# Involve ONG – reforsa [[ONG]] no organizasaun sosiedade sivil sira seluk, atu sira bele fornese servisu sira.
# Fó korajen ba sektor privadu – governu bele fo korajen ba sektor emprezarius sira ne'ebé maka iha interese atu fornese servisus, liu husi dedusaun impostu no asesu ba kreditu.
Kualker balansu iha provizaun, Timor-Leste urjentemente persiza estratejia ne'ebé maka klaru ba dezenvolvimentu rural pro-kiak. Ne'e mos sei persiza investimentu publiku bo'ot liu tan no mos kordenasaun diak liu tan ho administrasaun, tamba responsabilidade ba dezenvolvimentu rural ne'e fahe ba ministeriu no ajensia balun.
Prioridade ida imediata liu maka tengki hadi'a servisu kreditu. Opsaun ida maka hari'i Banku Dezenvolvimentu Rural, nune'e mos fo korajen liu tan ba banku komersial sira atu fo imprestimu.
[[Reforma agraria]] mos tengki liga ba buat ne'e, atu distribui fila fali propriedade [[agrikultura]] no atu fo titulu propriedade nian atu uza nudar garantia. Mos importante hotu atu hari'i kooperativas produtus no merkadoria barak liu tan, no mos kooperativas transportes atu liga areas produsaun prinsipal ho merkadu konsumu ne'ebé importante liu. Ho asesu diak liu tan ba merkadu, agrikultores sira bele diversifika produsaun husi manu domestika no manu tolun no investe barak liu tan iha hakiak animal nian.
Sektor peskas mos bele diversifika hodi habo'ot tan aktividade peskas nian ba espesies ne'ebé moris iha tasi klean.
== Objetivu Dezenvolvimentu Mileniu ==
Nudar pais independenti ne'ebé foun liu, Timór-Leste hahu'u ODM ne'e tarde. Iha mundu tinan atu hahu'u objetivu hirak ne'e maka [[1990]]. Maibé tinan [[1990]] ne'e la propriu ba Timor-Leste, ne'ebé maka foin hetan [[independensia]] hafoin tinan sanulu ba oin. Tinan ne'ebé maka propriu atu hahu'u maka [[2001]]. Ne'e signifika katak emves de hamenus kiak ba metade entre [[1990]]-[[2015]], Timór-Leste nian objetivu atu hamenus kiak to'o serka de un tersu entre [[2001]] no [[2015]]. Maski ho ajustamentu hanesan ne'e, Timor-Leste infrenta dezafiu bo'ot.
Relatoriu Dezenvolvimentu Umanu Global ba [[2003]] hatama Timór-Leste ba lista prioridade ne'ebe prioridade a'as liu iha 59 paizes ne'ebe maka persiza asoens urjenti atu alkansa ODM.
Investimentu hira maka Timór-Leste persiza atu bele alkansa ODM? Ne'e susar atu halo estimasaun tamba paiz ne'e iha dadus ne'ebe ituan tebe-tebes liu husi estudus empirikus balun ne'ebe maka bele sujere kona ba impaktu husi investimentu oinsa deit maka sei persiza. Mas, posivel atu hetan ideias balun kona ba saida maka persiza atu hare'e uluk ba saida maka nia bele halo atu alkansa objetivu pobreza nian, no depois kusta hira maka persiza para atu fornese servisu publiku ne'ebe efektivu.
Rekerimentu baziku atu alkansa objetivu pobreza maka kresimentu ekonomiku. Mas ne'e importante katak kresimentu ne'e la'os halo balansu ho aumenta disigualdade. Ne'e bele halo ilustrasaun ida ho senario diferente tolu: kresimentu pro-kiak ne'ebe estandarte atu sukat disigualdade, koefisiente Gini, tu'un 0,5% pur anu; kresimentu netral iha ne'ebe koefisiente Gini nafatin hela deit; no kresimentu anti-kiak iha ne'ebe koefisiente Gini sa'e 0,5% pur anu. Se kresimentu ne'e netral, no laiha mudansa iha koefisiente Gini, maka atu hamenus kiak to un tersu husi taxa kresimentu anual ne'e serka de 4%. Se kresimentu ne'e pro-kiak, maka taxa ne'e persiza deit husi 3% to'o 4%. Mas se buat ne'e anti-kiak, nia persiza iha 5%. Investimentu hira maka persiza atu alkansa nivel kresimentu nesesariu?
Tuir senário kresimentu pro-kiak, média total husi investimentu anual, públiku no privadu, sei persiza $ 48 milloens; tuir senário netral nian, $ 55 milloens; no tuir senário anti-kiak média ne'ebe persiza maka $ 65 milloens.
Kalkulasaun ne'e nesesariamente sujestivu, mas ne'e subliña importánsia atu tuir estratéjia kresimentu ne'ebe maka la lo'os ba kiak sira. Kustu atu alkansa ODM restantes alkansa objetivu pobreza nian rasik ne'e tengki kontribui mos atu alkansa ODM sira seluk. Mas atu alkansa objetivu sira seluk hotu mos presiza investimentu espesifiku iha sektores sira hanesan edukasaun, saude, fornesimentu be no saneamentu. Estimasaun kona ba hira maka persiza ne'e sei depende ba hipoteses barak no marjen ne'e bele bo'ot ituan – husi $ 63 milloens to $ 137 milloens pur anu. Tuir hipotese ne'ebe maka plausivel liu, media ne'e maka $ 63 pur anu.
Bazeadu ba exersisiu rua ne'e, ba probreza no setores tolu ne'e, total kustu anual ba tinan 12 ba oin mai atu alkansa ODM nia marjen husi $ 122 milloens tuir sirkunstánsia ne'ebe maka favoravel liu, to'o $ 203 milloens pur anu ba menus favoravel. Ne'e hatudu katak prinsipalmente posivel atu alkansa objetivu hirak ne'e tamba figura favoravel ne'e atu hanesan ho nivel agora nian, $ 125 pur anu.
[[Imajen:Coins 50 Cent Timor-Leste.png|thumb|180px|Doit centavos 50 (tinan 2003)]]
Fundus ba investimentu sei mai husi ne'ebe? Maske investimentu privadu tengki iha parte importante atu estimula dezenvolvimentu ekonómiku, ba tinan sanulu oin mai, pelu menus fontes husi fundu barak liu maka mai husi despeza publiku. Orsamentu preliminar ba 2004-2005 indika katak rekerimentu total ba despeza públiku ba tinan ha'at oin mai maka $ 983 milloens. Reseitas internas, inklui hirak ne'ebe husi Tasi Timór, sei taka liu husi metade ne'e, husik hela koak iha fiskal liu husi periodu ne'e, liu husi $ 480 milloens, ka média serka de $ 120 tinan ida-ida.
Desde ne'e maka, iha estimasaun seluk ne'ebe maka sujere katak defisit badak ne'e nudar rezultadu husi ko'a despezas no aumenta iha reseitas, partikularmente husi mina. Mas sei iha falta nafatin ba rekursu signifikativa. Oin sa maka bele taka falta ne'e? ODM dawalu ne'e enfaze katak alkansa objetivus hirak ne'e la'ós de'it nasional mas responsabilidade globál hotu. Timór-Leste, hanesan mos nasan ho rendimentu kikoan sira seluk, tenke depende ba apoiu husi parseiru dezenvolvimentu, inklui doador bilaterál, organizasaun internasionál sira, fundasaun privadu no públiku, no [[ONG]] internasionál sira.
Despezas hotu-hotu ne'e tengki foka ba setores prioridades ne'ebe maka bele ajuda kiak sira. To'o ohin loron Timór-Leste iha repertoriu diak ida: Fundu Konsolidadu ba Timór-Leste (CFET), pur izemplu aloka serka de 35% husi total ba saude no edukasaun. Mas iha preokupasaun kona ba distribuisaun investimentu ba nasaun tomak. Agora ne'e parte bo'ot husi despezas CFET nian kontinua nafatin ba [[Dili]]; un tersu husi total despeza públiku no un kintu husi bens no servisus maka ba munisípiu sira. Tamba ne'e maka Governu sei buka tuir dalan atu muda rekursu sira no autoridade atu halo desizaun ba munisípiu sira.
=== Serbisu hamutuk: institusaun no parseria sira ===
Timór-Leste iha liña oin husi partisipasaun popular. Husi períodu rezisténsia mai oin, nia institusoens nasionál sira mantein tiha ona parseria serbisu ne'ebe metin ho povu – evidenti, pur izemplu iha prosesu konsultasaun masa ne'ebe maka lori ba Vizaun Nasionál ba preparasaun Planu Dezenvolvimentu Nasionál nian.
Laiha falta de rezolusaun polítika iha leten atu fo korajen ba partisipasaun. Dezafius maka atu asegura katak povu husi nasaun tomak iha oportunidade atu hetan vantajen husi oportunidades hirak ne'e. Fundazaun baze ba parseria sira ne'e tenke institusoens nasionais sira ne'ebe ke diak. Timór-Leste hahu'u diak tiha ona iha estabelesimentu institusoens bázikus husi administrasaun públiku, maske barak maka sei persiza atu reforsa tan iha tinan barak oin mai. Iha mos isforsu agora atu hari'i institusoens foun.
=== Desentralizasaun no governu lokál ===
[[Imajen:2020-09-15 Parlamentu Nasionál abertura III Sesaun Lejislativa hosi V Lejislatura 4.jpg|thumb|Parlamentu Nasionál Dili]]
Atu alkansa ODM persiza polítika nasionál ne'ebe efetivu, mas serbisu barak liu maka tenke halo iha nivel lokál no liu-liu iha áreas rurais. Timór-Leste seidauk desentraliza to'o iha pontu balun. [[Konstituisaun]] desidi tiha ona vizaun nesesária husi governu desentralizadu, mas poder sei nafatin iha sentrál. [[Desentralizasaun]] foti formas barak husi dekonsentrasaun.
Prinsipalmente, dekonsentralizasaun tenke halo servisus efisienti liu tan ho husik sira atu adota besik liu tan tuir nesesidades lokál nian. Mas hare'e ba pesoál no rekursu ne'ebe ituan ne'e, ne'e sei han tempu tinan sanulu ka liu tan atu implementa [[desentralizasaun]] ho efetivu liu tan. Mas iha tinan primeiru sira ne'e governu tenke foka ba desentraliza prestasaun servisu nian – karik ho organiza husi sentrál ka ho hari'i repartisaun departamentu nasional nian iha sentrus rejionais balun. Hafoin, wainhira rekursu, no pesoal kualifikadu iha ona, governu bele transfere autoridade ba korpu lokál sira gradualmente.
Desentralizasaun persiza atu hare'e mos ba dimensaun politika sira, inklui estrutura poder lokal nian. Maka ho transfere responsabilidade no rekursus vertikalmente husi sentral ba governu rejional no lokal, governu sei persiza atu haburas rede horizontál sira ne'ebé maka bele halo governu rejionál no lokál atu halo ligasaun ho aktor naun-estatál sira.
=== Parseria no aliansa sira ===
[[Imajen:Virgin Mary Statue, Dili, East Timor (310331885).jpg|thumb|Maria da Fátima iha Dili]]
Entre sira ne'ebe maka importante liu maka organizasaun naun governamental sira, ne'ebe nia numerus liu 400 iha rai-Timor-Leste. ONG nasional, iha balun maka ligadu ba [[Igreja Katolika]], ne'ebe maka aktivu ona iha area barak inklui edukasaun, saude, projetus be no saneamentu, peskiza no advokasia no mos [[direitus umanus]] no dezenvolvimentu. Adisionalmente, liu un kuartu husi [[ONG]] sira ne'e maka internasional – dala barak konsentra ba hari'i kapasidade liu husi edukasaun no formasaun, no mos servisu saude no dezenvolvimentu komunidade nian.
Kooperativa sira mos iha fatin importante. Familia [[agrikultura]] subsistensia sira iha tina ona kultura kooperasaun liu husi redi organizasaun agrikultora sira nian, no potensial husi [[kooperativa]] foun sira ne'e nudar evidensia husi susesu Cooperativa Café Timor nian.
Media mós bele kontribui, la'os deit nudar fontes informasoens no edukasun publika iha area hanesan neba kona ba agrikultura, saude no saneamentu, mas servi mos nudar asu guarda publiku nian ne'ebe maka loke sai korupsaun no mos [[direitus umanus]] no abuzus sira seluk tan.
=== Dezenvolvimentu kapasidade ===
Institusoens hirak ne'e hotu-hotu sei iha papel importante iha dezenvolvimentu futuru Timor-Leste nian. Mas sira iha frakeza ne'ebe komun – falta ema kualifikadu. Prioridade ida ne'ebe maka urjenti liu ba Timor-Leste maka tengki hasa'e nivel edukasaun nian, kualifikasaun no kapasidade- karik iha servisu publiku, iha [[ONG]] no sosiedade sivil, ka iha sektor privadu.
Governu iha planu atu mantein nafatin numerus husi funsionariu publikus permanente to'o 17.200, ne'e rezolve ona iha kazu balun ho rezultadu lo'os: polisia no forsa defeza iha ona ema no ekipamentus to'o nivel razoavel. Mas iha fatin seluk ema seidauk to'o. Pur izemplu, traballadores ekstensaun agrikola ne'e iha ituan lo'os. No pratikamente planu investimentu setores hotu-hotu governu nian subliña katak falta ema kualifikadu. Seriu hanesan mos maka falta kapasidade husi ema ne'ebé maka serbisu: kualidade ema nian ne'e variavel tebe-tebes no barak maka persiza formasaun kontinuada.
Kompetensia balun ne'ebé falta ne'e bele taka ho kontribusaun husi organizasaun sosiedade sivil nian, mas sira mos falta ema kualifikadu. Governu mos tengki bele fo kontratu sai aktividade sira balun ba sektor privadu, mas iha ne'e mos oportunidades limitadu tebe-tebes tamba setor privadu ne'e sei kikoan nafatin.
Entretantu, tengki halo prioridade atu halo efisienti liu tan pesoal governu no konsultór estranjeiru sira – asuntu ida ne'ebe departamentu governu barak maka tenke enfrenta. Ema la persiza deit atu dezenvolve sira nia kompetensia mas persiza oportunidade atu uza no aplika buat ne'e. Tamba ne'e maka governu persiza atu fo atensaun didiak ba ambiente serbisu ba funsionáriu publiku sira – inklui promosaun oportunidade no estrutura insentivu sira atu asegura katak funsionáriu iha motivasaun atu dezenvolve sira nia kompeténsia.
=== Desizaun vitál sira ba futuru ===
Timor-Leste sobrevive periodu traumatiku husi ninia istoria. Nia povu hatudu reziliénsia no determinasaun extraordinaria atu mantein nia destinu iha sira nia liman rasik. Agora sira iha prosesu atu forma destinu ne'e, halo desizaun vitál sira barak ne'ebe maka sei determina kursu pais nian ba tinan sanulu oin mai.
Iha ne'e, sira tenke bele atu depende ba sira nia kolega barak husi rai li'ur, karik iha termu forma efektivu husi dezenvolvimentu kooperasaun, ka bele hetan asesu justu ba sira nia rekursu naturál rasik. Mas maioria husi luta ne'e sei besik liu ba uma, hanesan ema Timor sira halo tranzisaun difikuldade ida husi sosiedade ne'ebé forsa liur maka domina no adultera ba bazeadu ba pais nia tradisaun sosiál no realidade ekonómika sira. Sira iha sira nia vizaun rasik husi ne'ebe maka sira hakarak atu ba, husi nasaun ne'ebe maka sira hakarak atu sai nudar. Mas realiza katak vizaun ne'e sei naruk no kna'ar ne'ebe susar no desizaun doloroza barak maka hein iha oin.
== Mapa ==
<center><gallery>
Sprachen Osttimors.png|Lian Timor-Leste nian
TL A0 HShade 101113-001.png|<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}, abgerufen am 5. Juli 2014</ref>
TL-Land Cover Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Topography of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
TL-Slope Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Geology of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
Soil types of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil Texture A3-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil pH A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-AEZ Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Fe & Zn deficiency TL A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL A3 Water Body 112113-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Watershed Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001 Main map.jpg|<ref name="SoL" />
Hydrogeology of Timor-Leste, Potential aquifer yield.png|<ref name="SoL" />
Recharge of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National rainfall map with graphs 2012 A3-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual temperature of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National agro-ecological zones A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual rainfall of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
</gallery></center>
== Nebá mos ==
* [[Bandeira Timór Lorosa'e nian]]
* [[Brazaun Timór Lorosa'e nian]]
* [[Pátria]], Inu Timor-Leste nian
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:East Timor|East Timor}}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.timor-leste.gov.tl/ Governo Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102135014/http://www.timor-leste.gov.tl/ |date=2019-01-02 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm Primeiru Ministru no Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050825212921/http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm |date=2005-08-25 }}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.mfac.gov.tp/ Ministériu ba Negósios Estranjeiros no Kooperasaun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013181113/http://www.mfac.gov.tp/ |date=2011-10-13 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm Gabinete Tasi Timór nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623115726/http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm |date=2006-06-23 }}
* [http://www.turismotimorleste.com/ Turismu Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414222648/http://www.turismotimorleste.com/ |date=2006-04-14 }} - ho lia-portugés no lia-inglés
* [http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm UNTAET - Administrasaun Tranzitória Nasoens Unidas iha Timór-Leste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213015403/http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm |date=2008-02-13 }} - ho lia-inglés no lia-fransés
* [http://www.travel-images.com/timor.html Fotografia Timór-Leste nian]
* [http://gertil.fa.utl.pt/ Grupu Estudus Rekonstrusaun Timór–Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417191038/http://gertil.fa.utl.pt/ |date=2006-04-17 }} - ho lia-portugés
* [http://www.laohamutuk.org/ La'o Hamutuk - Instituto ba Analiza no Monitor Rekonstrusaun Timór-Leste] - ho lia-inglés, lia-tetun no lia-indonéziu
* [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html "The World Factbook" husi CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} - ho lia-inglés
* [http://www.etan.org/resource/websites.htm Ligasaun sira ETAN] - "East Timor and Indonesia Action Network"
* [http://www.semanario.tp/ Jornal Nacional - Semanário] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060115092256/http://www.semanario.tp/ |date=2006-01-15 }} - ho lia-portugés
* [http://www.suaratimorlorosae.com/ Jornál Suara Timor Lorosae] - ho lia-tetun no lia-indonéziu
=== Blog Timor-Leste nian ===
* [http://forum-haksesuk.blogspot.com/ Forum Haksesuk] - ho lia-tetun
* [http://jpesperanca.blogspot.com/ Hanoin oin-oin] - ho lia-tetun, lia-portugés no lia-tokodede
* [http://lorosae.blogspot.com/ Blog de Timor] - ho lia-portugés
* [http://timorsunshine.blogspot.com/ Tumbleweed in space] - ho lia-inglés
* [http://samanddaniel.blogspot.com/ Dili-Dallying] - ho lia-inglés
* [http://www.reefview.blogspot.com/ Timor-Leste's Underwater Wonderland] - ho lia-inglés
* [http://raiketak.blogspot.com/ Rai Ketak] - ho lia-inglés
* [http://melissaintimor.blogspot.com/ Two Months of Life in Timor] - ho lia-inglés
{{CPLP}}
{{Ázia}}
[[Kategoria:Ázia]]
[[Kategoria:CPLP]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e|!]]
q7f7euedr0fdpwepdva191agdlv9w5j
70950
70944
2026-06-27T03:04:27Z
Dominica Ldcs
11532
/* Indise dezenvolvimentu umanu */ tun , deslokasaun ,hahu
70950
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<font size="+1">'''Repúblika Demokrátika Timór-Leste '''</font>
|+<font size="+1">'''
República Democrática de Timor-Leste '''</font>
|-
| style="background:#ffffff;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" tyle="background:#f9f9f9; text-align:center;"
|-
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Flag of East Timor.svg|130 px|Bandeira Timor-Leste nian]]
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Coat of arms of East Timor.svg|100px|Brazaun Timor-Leste nian]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:1px solid gray;" | <font size="-1">''Lema: "Unidade, Acção, Progresso"''</font>
|-
| align=center colspan=2 | [[Imajen:LocationEastTimor.svg|200px]]
|-
| [[Lian ofisiál]]
| [[Lia-tetun|tetun]] no [[Lia-portugés|portugés]]
|-
| [[Sidade kapitál]]
| [[Dili]]
|-
| [[Prezidente Repúblika]]
| [[José Ramos-Horta]]
|-
| [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru ministru]]
| [[Xanana Gusmão]]
|-
| [[Área]]<br /> - Total <br /> - % água
| [[Lista de países por área|154º boot liuhotu]] <br /> 15,007 [[Kilómetru kuadradu|km²]] <br /> Insignificante
|-
| [[Populasaun]]
<br /> - Total ([[2026]])
<br /> - [[Densidade populasional|Densidade]]
| [[Lista rai hosi populasaun|153º mais populoso]]
<br /> 1.434.991
<br /> 78,1/km²
|-
| [[Independénsia]]
<br /> - Deklarasaun
<br /> - Rekoñesimentu
| Husi [[Portugál]] no [[Indonézia]]
<br />[[28 fulan Novembru]] [[1975]]
<br />[[20 fulan Maiu]] [[2002]]
|-
| [[Moeda]]
| [[Dólar amerikanu]]
Doit [[Doit Timór-Leste nian|centavos]]
|-
| [[Fuzu oráriu]]
| [[Tempo Universal Coordenado|UTC]] +9
|-
| [[Inu nasionál]]
| ''[[Pátria]]''
|-
| [[TLD (Internet)]]
| ''.tl''
|-
| [[Kódigu telefóniku]]
| +670
|}
'''Timór Lorosa'e''' (Ofisiál iha [[lia-tetun|Lia-Tetun]]: ''Timor-Leste'', {{lang-pt|Timor-Leste}}, {{lang-en|East Timor}}, {{lang-id|Timor Timur}}) hanesan nasaun ida ne'ebé moris ikus liu iha mundu rai klaran, tu'ur iha fatin sorin Timur iha [[Rain Timór]], iha sorin ida hetan rai Timór nian rohan hanesan [[Oe-Kusi]] (''Oe-Kusi Ambenu''), iha fali lolon sorin nian kotuk mak [[Ataúru]], nune'e mos iha rain ki'ik oan balun ne'ebé tur iha lolon sorin Timur nian ne'ebá. Rai Timór iha fronteira ho rai seluk mesak ida de'it, mak rai [[Indonézia]] nian sorin ne'ebé tutan malu ho iha sorin loro-monu ne'ebé fahe malu ho sorin loro-sa'e, iha mós rai sorin nebe tutan malu ho Oe-Kusi. Maibé iha mós fronteira iha tasi ne'ebé haketak malu ho [[Austrália]], [[Tasi Timór]] iha kanosan sorin. [[Dili]] maka sai hanesan sidade bo'ot liu hotu no hanesan sidade inan ba Timór.
Uluk hanaran [[Timór-Portugés]], tanba rai ne'e [[Portugál]] mak ukun to'o tinan 1975, to'o bainhira [[Indonézia]] hadau ka halo invazaun. Maibé sai [[Portugál]] nian rain ne'ebé la hamrik ketak to'o tinan 1999. Ne'ebé mós sai hanesan provínsia ba "rua-nulu resin hitu" (27ª) ho naran "Timor-Timur". Ema Timór sira hamutuk pursentu "ualunulu" (80%) mak hili ba ukun an iha [[referendu]] ne'ebé [[Nasoins Unidas]] hala'o.
Lian ne'ebé ema Timor-Leste barak hatene koalia mak [[lia-tetun|Tetun]].
Iha tinan ikus hirak liu ba, povu Timór-Leste hetan rezultadu impresivu partikularmente iha dezenvolvimentu sosiál no politikál. Ida ne'e largamente tamba sira nia esforsu rasik. Sira moris nafatin durante rejime kolonial, ultrapasa okupasaun tinan 24, no sai independente hafoin lori sofrimentu fenomenal no halo sakrifisiu bo'ot tebtebes.
Maibé dezenvolvimentu ekonomia la'o neneik liu. Timór-Leste maka nasaun ne'ebé kiak liu hotu iha rejiaun, ho rendimentu per kapita $ 370 kada tinan. No agora kiak liu tan: haktuir dada fila ema [[ONU]] no kolaboradores tulun nain sira, ekonomia kontinua diminui nafatin. Rádiu ofisiál '''[[RTTL]]'''
Nia ohin estadu membru [[CPLP]] nian.
== Organizasaun administrativa ==
Ver também: [[Lista administrativu Timór Lorosa'e nian]]
* Timor-Leste nakfahe [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian|munisípiu administrativu]] 14.
* Ne'e nakfahe [[postu administrativu]] 66 no [[suku]] 452.
[[Imajen:2022 East Timor municipalities numbers.png|thumb|left|250px|Organizasaun polítika-administrativa rai Repúblika Demokrátika Timór-Leste]]
[[Imajen:TL-Admin Map A4 111313-001.png|thumb|left|250px|Munisípiu ho postu administrativu|<ref name="SoL" />]]
{| border cellspacing=0 cellpadding=3
! style="background:#efefef;" |Munisípiu (n.º do mapa)
! style="background:#efefef;" |Populasaun
! style="background:#efefef;" |Rai-balun (km²)
! style="background:#efefef;" |Kapitál
|-----
|[[Aileu (munisípiu)|Aileu]] (6) ||align="right"|32.500||align="right"|729||align="right"|[[Aileu]]
|-----
|[[Ainaru (munisípiu)|Ainaru]] (10) ||align="right"|44.100||align="right"|797||align="right"|[[Ainaru]]
|-----
|[[Atauro]] (14) ||align="right"| ||align="right"| ||align="right"|[[Vila Maumeta]]
|-----
|[[Baukau (munisípiu)|Baukau]] (2) ||align="right"|97.600||align="right"|1.494||align="right"|[[Baukau]]
|-----
|[[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]] (11) ||align="right"|90.700||align="right"|1.368||align="right"|[[Maliana]]
|-----
|[[Dili (munisípiu)|Dili]] (5) ||align="right"|179.600||align="right"|372||align="right"|[[Dili]]
|-----
|[[Ermera (munisípiu)|Ermera]] (9) ||align="right"|89.500||align="right"|746||align="right"|[[Gleno]]
|-----
|[[Kovalima]] (12) ||align="right"|63.900||align="right"|1.226||align="right"|[[Suai]]
|-----
|[[Lautein (munisípiu)|Lautein]] (1) ||align="right"|52.100||align="right"|1.702||align="right"|[[Lospalos]]
|-----
|[[Likisá (munisípiu)|Likisá]] (8) ||align="right"|54.800||align="right"|543||align="right"|[[Likisá]]
|-----
|[[Manatutu (munisípiu)|Manatutu]] (4) ||align="right"|34.900||align="right"|1.706||align="right"|[[Manatuto]]
|-----
|[[Manufahi]] (7) ||align="right"|37.200||align="right"|1.325||align="right"|[[Same]]
|-----
|[[Oe-Kusi]] (13) ||align="right"|50.500||align="right"|815||align="right"|[[Pante-Makasár]]
|-----
|[[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]] (3) ||align="right"|59.600||align="right"|1.781||align="right"|[[Vikeke]]
|-----
|}
== Governu no Parlamentu ==
[[Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste nian|Konstituisaun (Lei-Inan)]] husi tinan 2002 regula ezersísiu podér polítiku nian. Xefe estadu nian ne'e [[Prezidente Repúblika]], [[José Ramos-Horta]]. Xefe governu nian - [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]], [[Taur Matan Ruak]]. Parlamentu Timor-Leste nian ne'e [[Parlamentu Nasionál]]. Xefe Parlamentu [[Arão Noé da Costa Amaral]].
== Istória ==
''Haree mós: [[Istória Timor Leste nian]]''
'''Loron bot iha istória:'''
* [[28 Novembru]] [[1975]] - Proklamasaun unilaterál ba independénsia hosi [[FRETILIN]].
* [[7 Dezembru]] [[1975]] - [[Indonézia|Repúblika Indonézia]] halo invazaun tuir Jenerál [[Suharto]].
*12 [[Novembru]] 1991 - Trajedia joven Timor Oan sira hetan tiru hsui [[militar]] [[Indonézia|indonezia]] iha semiteriu Santa Cruz [[Dili (munisípiu)|Dili]] (masakre Santa Cruz).
* [[30 Agostu]] [[1999]] - Referendum kona ba autonomia tuir [[Indonézia]] fo.
* [[30 Agostu]] [[2001]] - Eleisaun demokrátika dala uluk liu iha rai Timor-Leste atu hili membru ba [[Asembleia Konstituinte]].
* [[22 Marsu]] [[2002]] - [[Asembleia Konstituinte]] aprova testu finál [[Konstituisaun]] (Lei-Inan).
* [[20 Maiu]] [[2002]] - Hetan rekoñesimentu internasionál ba independénsia.
== Estadu dezenvolvimentu umanu nian ==
Pasu husi progresu jeral ne'e maka evidensia indikadores dezenvolvimentu umanu iha Timór-Leste – iha ne'ebé, maske komesa diak ona, sei do'ok los husi hirak ne'ebé iha nasaun seluk iha rejiaun ne'e. Esperansa moris nian badak, nivel edukasaun ne'e badak no proporsaun a'as husi populasaun moris iha liña pobreza nia okos.
=== Saúde ===
[[Imajen:Clinic in Hatolia Leten village.jpg|thumb|Ospitál iha [[Hatólia]]]]
Estandarte saúde ne'e sei badak tebetebes. Esperansa moris nian iha [[2004]] nia estimasaun maka tinan 55,5 de'it – tinan 54,0 ba mane no 56,6 ba feto. Povu Timor-Leste nian vulneravel nafatin ba moras respiratoria no te'e-be'en no mos [[malaria]], [[dengue]], [[TB]] no [[lepra]].
Sira seidauk hasoru epidemia [[HIV]]/[[SIDA]] ne'ebé maka'as, mas ema balun hatene kona ba ameasas ne'ebé buat ne'e iha, no ema ituan deit maka hatene oin sa atu prevene. Povu terus tanba saúde ladi'ak, iha parte balu tanba sira seidauk hetan asesu diretamente ba servisu saúde. Be no saneamentu mós menus: metade husi populasaun laiha asesu ba bee ne'ebé sira hemu ho seguru, no 60% laiha saneamentu adekuada.
Iha ambiente saúde ne'ebé perigozu, labarik sira partikularmente esposta: husi kada labarik moris 1.000, serka de labarik 90 maka mate molok halo tinan ida. Sira ne'e vitima husi moras tempu labarik nian ne'ebé maka komun liu, inklui diareia no infeksaun respiratoria aguda; liu husi metade labarik sira iha tinan rua nia okos maka nunka hetan imunizasaun.
=== Edukasaun ===
[[Imajen:2017-03-29 Escola Secundária Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Comoro.jpg|thumb|Eskola Sekundaria Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Dili]]
Estandarte [[edukasaun]] mós ladi'ak. Iha [[2004]], taxa alfabetizasaun adultu nian 50,1% de'it – 56,3% ba mane no 43,9% ba feto. Situasaun ne'e sei di'ak liu tan bainhira labarik barak liu tan maka eskola. Maibe labarik barak liu maka la tama: entre 10% no 30% husi labarik tinan iha eskola primaria maka la iha eskola – partikularmente sira ne'ebé husi familia ne'ebé kiak liu. Maske sira rejista, alunus sira iha tendesia atu halo ne'e tarde no depois tenke repete aula fali ka sai; menus husi metade labarik sira ne'ebé maka tama eskola primaria, kompleta edukasaun tinan nen.
Iha mos edukasaun oituan tebe-tebes ba labarik sira ne'ebé maka nia tinan seidauk to'o atu eskola: serka de 2% de'it husi labarik iha tinan lima nia okos maka tama ba eskola pre-primaria ka infantariu ruma. Iha parte seluk husi eskala tinan nia rohan, adultu ituan de'it maka tuir aula alfabetizasaun, karik buat ne'e organiza husi Governu ka ONG sira.
== Indise dezenvolvimentu umanu ==
[[Pásabe (postu administrativu)|Pasu]] neneik husi progresu iha saúde no edukasaun, rejista tiha ona iha indise dezenvolvimentu umanu (IDU) Timór-Leste nian. IDU sa'e tiha ona durante [[1990]] depois tun iha [[1999]] nudar rezultadu husi destrusaun fenomenal no deslokasaun durante periodu referendum. Depois nia hahu sa'e fila fali, mas IDU Timór-Leste nian sei badak liu nafatin entre nasaun sira iha [[ASEAN]].
=== Kakiak ===
IDU badak Timor-Leste nian ne'e koresponde ba nivel a'as husi rendimentu kiak nian. Liña rendimentu kiak ne'e fiksu iha $0,55 per kapita kada loron. Iha [[2001]] proporsaun husi populasaun ho rendimentu ida ne'e nia okos serka iha 40% - ki'ik ituan liu de'it duke iha tinan uluk hirak liu ba.
Rendimentu kiak ne'e rejista liu tan iha areas rurais (46%) duke areas urbanas (26%). Maibé iha mós kontradisaun entre areas urbanas diferentes: ki'ik liu iha [[Dili]] no [[Baukau]] (14%) no a'as liu iha fatin seluk.
Ema ne'ebé kiak liu maka sira ne'ebé menus edukasaun no sira serbisu barak liu maka iha area agrikultura. Faluk no oan kiak husi rezistensia, veteranu no antigu soldadu labarik sira mós, inklui sira ne'ebé maka kiak liu. Espesialmente labarik sira ne'e maka disvantajen no vulneravel – ida husi sanulu – ne'ebé maka lakon parenti ida ka liu.
Buat ida atu sukat luan liu tan kakiak maka indice pobreza umanu (IPU) ne'ebé maka konsisti husi medida kompostu privasaun ne'ebé kombina probabilidade husi sobrevivensia to'o tinan 40, [[analfabetizmu]], proporsaun labarik hirak ne'ebé nia todan menus no proporsaun husi sira ne'ebé maka falta asesu ba bee mos. Desde 2001, Timor-Leste nia IPU aumenta, mas ituan de'it; progresu iha sobrevivensia no alfabetizasaun hanesan taka deit deteriorasaun estandarte moris nian.
=== Inseguransa alimentar ===
Estandarte saúde mós resultadu husi falta ai-han. Uma kain rurais barak maka falta ai-han durante fulan ne'ebé susar husi Novembru to'o Fevereiru. Agora dadaun ne'e 64% husi populasaun sira sofre inseguransa alimentar.
Inseguransa ai-han ne'e iha parte balun tamba nivel badak husi produsaun aihan – konsekuensia ida husi rai ne'ebé ladiak no jeralmente tanba teknolojia nivel badak, aumenta tan ho fallansa kolleita ne'ebé a'as, antes no depois de kolleta. Problema seluk tan maka distribusaun: agrikultor barak maka ladun iha kapasidade armazenamentu no hatene katak susar atu lori sira nia produtus ba merkadu.
=== Dezigualdade jeneru ===
Feto iha Timor-Leste sofre diskriminasaun boot – iha uma-laran, ka serbisu-fatin no iha komunidade. Labarik feto sira barak liu maka sai husi eskola duke labarik mane no kuaze dois tersus husi feto sira iha tinan 15-60 maka analfabeta (la hatenen le no hakerek), kompara ho menus husi metade mane sira nian. Feto mos sofre diskriminasaun iha serbisu fatin, sira ladun serbisu iha forsa traballu formal sira hetan pagamentu ituan liu duke mane.
Feto agora iha asesu liu ba informasaun kona ba reprodusaun mas barak maka ladun hetan asesu nafatin ba servisu [[planeamentu familiar]]. Nudar rezultadu, feto Timor-Leste iha tendensia atu iha taxa fertilidade a'as no barak maka mate wainhira hahoris – taxa mortalidade materna ne'e to'o 800 per 100.000 hahoris.
Amplitude diskriminasaun hasoru feto maka evidenti iha indice dezenvolvimentu relasiona ho jeneru (IDJ). Ne'e hatudu inkrementu ituan desde 2001, maior parte tamba rendimentu feto nian sa'e, maske ne'e iha pontu balun bele taka dezempeño ladiak iha edukasaun.
Preokupasaun seriu ida tan maka violensia bazeada ba jeneru. Feto kontinua nafatin sai subjetu ba [[violensia domestika]], asediu seksual iha serbisu fatin, violasaun no formas maustratus seluk tan no abuzu seksual. Serka de metade husi feto sira sofre formas violensia balun iha sira nia relasoens intimas.
=== Infrastrutura no komunikasaun sira ===
Obstaklu signifikativa ida atu hasa'e nivel dezenvolvimentu umanu maka estadu husi infrastrutura nasaun nian. Timor-Leste iha rede razoavel ida husi estradas prinsipais mas estradas sekundarias no tersiarias ne'e menus dezenvolvidus no durante tempu udan atu tama ba suku barak ne'e ladiak.
Fornesimentu [[eletrisidade]] mos la hanesan. Servisu ne'e razoavel diak iha areas urbanas, kobre uma kain 92% iha [[Dili]] no [[Baukau]], mas ne'e kobre deit 10% uma kain iha rurais: lolo'os ne'e iha tinan hirak liu ba proporsaun husi rezidentes rurais ne'ebé maka hetan kobertura eletrisidade atualmente diminui. Ema hirak ne'ebé hela iha sentrus urbanas prinsipais nia liur mos hetan servisu telekomunikasaun ne'ebé limitadu tebe-tebes.
=== Ambiente ===
[[Imajen:Crocodylus porosus in Aileu.jpg|thumb|[[Lafaek]] (''Crocodylus porosus'') iha [[Aileu]]]]
Ema Timor barak maka depende ba estadu husi [[ambiente]] natural. Infelizmenti, buat ne'e sai a'at lalais liu tan. [[Agrikultura]] ''tesi no sunu'', aumenta tan ho tesi ai ne'e la sustentavel iha dekadas no ahi han ailaran esposta tiha rai, no be sulin maka'as dasa tiha rai bokur. Buat ne'e sai a'at liu tan ho buka ai ba sunu: fonte enerjia prinsipal ba rezidentes rurais sira. Buat ne'e mos perigozu ba ema nia saude: sunu ai la ho efisienti iha dapur ne'ebé ventilasaun ladiak ne'e, maka faktor signifikativa ida ba moras respiratoriu.
=== Kombate kakiak rural ===
Karik Timor-Leste hakarak hamenus nivel kakiak, nia sei persiza kresimentu [[ekonomia]] sustentavel. Kresimentu husi buat ruma ne'e sei susar atu komprende; [[ekonomia]] kontinua diminui nafatin haktuir dadafila tiha ema [[ONU]] nian. Saida maka sei persiza iha aban bain rua, nu entantu, ne'e la'os kresimentu husi buat ruma ida, mas kresimentu ''pro-kiak'' ne'ebé ekitativu no kria empregu sufisiente ba forsa traballu Timor-Leste nian ne'ebé maka aumenta tan. Ne'e mos persiza atu sustentavel, no la esplora [[rekursus naturais]] barak liu tan – no mos bazea ba aktividades ne'ebé bele ajuda atu hasa'e [[kultura]] no [[identidade nasional]].
=== Agrikultura no dezenvolvimentu rural ===
[[Imajen:Lospalos klein.jpg|thumb|Arkitetura tradisional Lospalos]]
Kresimentu tengki hahu'u ho agrikultura, ne'ebé maka fo serbisu ba serka de kuartu tolu husi forsa traballu. Agrikultor barak liu maka moris ho kultura subsistensia, fo serbisu ba membrus familia iha parsela rai kikoan ida. Media husi propriedade rai ne'e serka de 1,2 hektares. Agora ne'e produtividade ne'e badak: output kada traballador ne'e ki'ik liu un desimu duke sira ne'ebé iha industria no servisu, no nudar rezultadu ida, agrikultura ne'e hamosu deit un kintu husi [[PIB]].
Produtividade badak ne'e bele mai husi klima ne'ebé la favoravel, rai bokur ne'ebé ladiak, no ladun iha estrada no infrastrutura seluk tan. Mas iha numerus balun husi restrisoens seluk ba dezenvolvimentu [[agrikultura]]. Jeralmente agrikultor sira falta input no makinaria, no mos jestaun no kompetensia seluk tan ne'ebé maka bele halo sira foti vantajen husi nivel teknolojia ne'ebé a'as liu. Sira mos infrenta restrisoens finanseiras: sira laiha asesu diretamente ba kreditu, no mezmu sira lakohi investe tamba sira laiha garantia titular ba sira nia rai.
Timor-Leste persiza atu dezenvolve sektor [[agrikultura]] dinamiku ne'ebé maka la'os hamosu deit rendimentu barak liu tan ba agrikultor sira, mas mos kria oportunidade ba empregu iha sektor seluk. To'o agora polítika [[Governu]] atu alkansa buat ne'e konsentra tiha ona ba fornese infrastrutura no servisus sosiais, mas oferese deit servisus ekonomikus limitadus ho espektativa katak sektor privadu sei muda atu taka koak. Mas, sektor privadu ne'e sei iha faze embrionaria, tamba ne'e maka [[Governu]] sei persiza nafatin atu toma lideransa mezmu ba servisu ekonómiku sira.
Dalan ba oin ne'e provavelmente bazea ba kombinasaun husi opsaun ida ka liu husi opsaun báziku ha'at tuir mai ne'e:
# Dezenvolve servisu governu – governu sei fornese servisu hirak ne'e ba oin to tinan lima ka sanulu ate sektor privadu sira nia dezenvolvimentu sufisiente ona atu toma pose.
# Fó korajen ba organizasaun lokál sira – governu no parseiru dezenvolvimentu tengki fo korajen atu hari'i koperativa, asosiasoens agrikultores no grupus utentes.
# Involve ONG – reforsa [[ONG]] no organizasaun sosiedade sivil sira seluk, atu sira bele fornese servisu sira.
# Fó korajen ba sektor privadu – governu bele fo korajen ba sektor emprezarius sira ne'ebé maka iha interese atu fornese servisus, liu husi dedusaun impostu no asesu ba kreditu.
Kualker balansu iha provizaun, Timor-Leste urjentemente persiza estratejia ne'ebé maka klaru ba dezenvolvimentu rural pro-kiak. Ne'e mos sei persiza investimentu publiku bo'ot liu tan no mos kordenasaun diak liu tan ho administrasaun, tamba responsabilidade ba dezenvolvimentu rural ne'e fahe ba ministeriu no ajensia balun.
Prioridade ida imediata liu maka tengki hadi'a servisu kreditu. Opsaun ida maka hari'i Banku Dezenvolvimentu Rural, nune'e mos fo korajen liu tan ba banku komersial sira atu fo imprestimu.
[[Reforma agraria]] mos tengki liga ba buat ne'e, atu distribui fila fali propriedade [[agrikultura]] no atu fo titulu propriedade nian atu uza nudar garantia. Mos importante hotu atu hari'i kooperativas produtus no merkadoria barak liu tan, no mos kooperativas transportes atu liga areas produsaun prinsipal ho merkadu konsumu ne'ebé importante liu. Ho asesu diak liu tan ba merkadu, agrikultores sira bele diversifika produsaun husi manu domestika no manu tolun no investe barak liu tan iha hakiak animal nian.
Sektor peskas mos bele diversifika hodi habo'ot tan aktividade peskas nian ba espesies ne'ebé moris iha tasi klean.
== Objetivu Dezenvolvimentu Mileniu ==
Nudar pais independenti ne'ebé foun liu, Timór-Leste hahu'u ODM ne'e tarde. Iha mundu tinan atu hahu'u objetivu hirak ne'e maka [[1990]]. Maibé tinan [[1990]] ne'e la propriu ba Timor-Leste, ne'ebé maka foin hetan [[independensia]] hafoin tinan sanulu ba oin. Tinan ne'ebé maka propriu atu hahu'u maka [[2001]]. Ne'e signifika katak emves de hamenus kiak ba metade entre [[1990]]-[[2015]], Timór-Leste nian objetivu atu hamenus kiak to'o serka de un tersu entre [[2001]] no [[2015]]. Maski ho ajustamentu hanesan ne'e, Timor-Leste infrenta dezafiu bo'ot.
Relatoriu Dezenvolvimentu Umanu Global ba [[2003]] hatama Timór-Leste ba lista prioridade ne'ebe prioridade a'as liu iha 59 paizes ne'ebe maka persiza asoens urjenti atu alkansa ODM.
Investimentu hira maka Timór-Leste persiza atu bele alkansa ODM? Ne'e susar atu halo estimasaun tamba paiz ne'e iha dadus ne'ebe ituan tebe-tebes liu husi estudus empirikus balun ne'ebe maka bele sujere kona ba impaktu husi investimentu oinsa deit maka sei persiza. Mas, posivel atu hetan ideias balun kona ba saida maka persiza atu hare'e uluk ba saida maka nia bele halo atu alkansa objetivu pobreza nian, no depois kusta hira maka persiza para atu fornese servisu publiku ne'ebe efektivu.
Rekerimentu baziku atu alkansa objetivu pobreza maka kresimentu ekonomiku. Mas ne'e importante katak kresimentu ne'e la'os halo balansu ho aumenta disigualdade. Ne'e bele halo ilustrasaun ida ho senario diferente tolu: kresimentu pro-kiak ne'ebe estandarte atu sukat disigualdade, koefisiente Gini, tu'un 0,5% pur anu; kresimentu netral iha ne'ebe koefisiente Gini nafatin hela deit; no kresimentu anti-kiak iha ne'ebe koefisiente Gini sa'e 0,5% pur anu. Se kresimentu ne'e netral, no laiha mudansa iha koefisiente Gini, maka atu hamenus kiak to un tersu husi taxa kresimentu anual ne'e serka de 4%. Se kresimentu ne'e pro-kiak, maka taxa ne'e persiza deit husi 3% to'o 4%. Mas se buat ne'e anti-kiak, nia persiza iha 5%. Investimentu hira maka persiza atu alkansa nivel kresimentu nesesariu?
Tuir senário kresimentu pro-kiak, média total husi investimentu anual, públiku no privadu, sei persiza $ 48 milloens; tuir senário netral nian, $ 55 milloens; no tuir senário anti-kiak média ne'ebe persiza maka $ 65 milloens.
Kalkulasaun ne'e nesesariamente sujestivu, mas ne'e subliña importánsia atu tuir estratéjia kresimentu ne'ebe maka la lo'os ba kiak sira. Kustu atu alkansa ODM restantes alkansa objetivu pobreza nian rasik ne'e tengki kontribui mos atu alkansa ODM sira seluk. Mas atu alkansa objetivu sira seluk hotu mos presiza investimentu espesifiku iha sektores sira hanesan edukasaun, saude, fornesimentu be no saneamentu. Estimasaun kona ba hira maka persiza ne'e sei depende ba hipoteses barak no marjen ne'e bele bo'ot ituan – husi $ 63 milloens to $ 137 milloens pur anu. Tuir hipotese ne'ebe maka plausivel liu, media ne'e maka $ 63 pur anu.
Bazeadu ba exersisiu rua ne'e, ba probreza no setores tolu ne'e, total kustu anual ba tinan 12 ba oin mai atu alkansa ODM nia marjen husi $ 122 milloens tuir sirkunstánsia ne'ebe maka favoravel liu, to'o $ 203 milloens pur anu ba menus favoravel. Ne'e hatudu katak prinsipalmente posivel atu alkansa objetivu hirak ne'e tamba figura favoravel ne'e atu hanesan ho nivel agora nian, $ 125 pur anu.
[[Imajen:Coins 50 Cent Timor-Leste.png|thumb|180px|Doit centavos 50 (tinan 2003)]]
Fundus ba investimentu sei mai husi ne'ebe? Maske investimentu privadu tengki iha parte importante atu estimula dezenvolvimentu ekonómiku, ba tinan sanulu oin mai, pelu menus fontes husi fundu barak liu maka mai husi despeza publiku. Orsamentu preliminar ba 2004-2005 indika katak rekerimentu total ba despeza públiku ba tinan ha'at oin mai maka $ 983 milloens. Reseitas internas, inklui hirak ne'ebe husi Tasi Timór, sei taka liu husi metade ne'e, husik hela koak iha fiskal liu husi periodu ne'e, liu husi $ 480 milloens, ka média serka de $ 120 tinan ida-ida.
Desde ne'e maka, iha estimasaun seluk ne'ebe maka sujere katak defisit badak ne'e nudar rezultadu husi ko'a despezas no aumenta iha reseitas, partikularmente husi mina. Mas sei iha falta nafatin ba rekursu signifikativa. Oin sa maka bele taka falta ne'e? ODM dawalu ne'e enfaze katak alkansa objetivus hirak ne'e la'ós de'it nasional mas responsabilidade globál hotu. Timór-Leste, hanesan mos nasan ho rendimentu kikoan sira seluk, tenke depende ba apoiu husi parseiru dezenvolvimentu, inklui doador bilaterál, organizasaun internasionál sira, fundasaun privadu no públiku, no [[ONG]] internasionál sira.
Despezas hotu-hotu ne'e tengki foka ba setores prioridades ne'ebe maka bele ajuda kiak sira. To'o ohin loron Timór-Leste iha repertoriu diak ida: Fundu Konsolidadu ba Timór-Leste (CFET), pur izemplu aloka serka de 35% husi total ba saude no edukasaun. Mas iha preokupasaun kona ba distribuisaun investimentu ba nasaun tomak. Agora ne'e parte bo'ot husi despezas CFET nian kontinua nafatin ba [[Dili]]; un tersu husi total despeza públiku no un kintu husi bens no servisus maka ba munisípiu sira. Tamba ne'e maka Governu sei buka tuir dalan atu muda rekursu sira no autoridade atu halo desizaun ba munisípiu sira.
=== Serbisu hamutuk: institusaun no parseria sira ===
Timór-Leste iha liña oin husi partisipasaun popular. Husi períodu rezisténsia mai oin, nia institusoens nasionál sira mantein tiha ona parseria serbisu ne'ebe metin ho povu – evidenti, pur izemplu iha prosesu konsultasaun masa ne'ebe maka lori ba Vizaun Nasionál ba preparasaun Planu Dezenvolvimentu Nasionál nian.
Laiha falta de rezolusaun polítika iha leten atu fo korajen ba partisipasaun. Dezafius maka atu asegura katak povu husi nasaun tomak iha oportunidade atu hetan vantajen husi oportunidades hirak ne'e. Fundazaun baze ba parseria sira ne'e tenke institusoens nasionais sira ne'ebe ke diak. Timór-Leste hahu'u diak tiha ona iha estabelesimentu institusoens bázikus husi administrasaun públiku, maske barak maka sei persiza atu reforsa tan iha tinan barak oin mai. Iha mos isforsu agora atu hari'i institusoens foun.
=== Desentralizasaun no governu lokál ===
[[Imajen:2020-09-15 Parlamentu Nasionál abertura III Sesaun Lejislativa hosi V Lejislatura 4.jpg|thumb|Parlamentu Nasionál Dili]]
Atu alkansa ODM persiza polítika nasionál ne'ebe efetivu, mas serbisu barak liu maka tenke halo iha nivel lokál no liu-liu iha áreas rurais. Timór-Leste seidauk desentraliza to'o iha pontu balun. [[Konstituisaun]] desidi tiha ona vizaun nesesária husi governu desentralizadu, mas poder sei nafatin iha sentrál. [[Desentralizasaun]] foti formas barak husi dekonsentrasaun.
Prinsipalmente, dekonsentralizasaun tenke halo servisus efisienti liu tan ho husik sira atu adota besik liu tan tuir nesesidades lokál nian. Mas hare'e ba pesoál no rekursu ne'ebe ituan ne'e, ne'e sei han tempu tinan sanulu ka liu tan atu implementa [[desentralizasaun]] ho efetivu liu tan. Mas iha tinan primeiru sira ne'e governu tenke foka ba desentraliza prestasaun servisu nian – karik ho organiza husi sentrál ka ho hari'i repartisaun departamentu nasional nian iha sentrus rejionais balun. Hafoin, wainhira rekursu, no pesoal kualifikadu iha ona, governu bele transfere autoridade ba korpu lokál sira gradualmente.
Desentralizasaun persiza atu hare'e mos ba dimensaun politika sira, inklui estrutura poder lokal nian. Maka ho transfere responsabilidade no rekursus vertikalmente husi sentral ba governu rejional no lokal, governu sei persiza atu haburas rede horizontál sira ne'ebé maka bele halo governu rejionál no lokál atu halo ligasaun ho aktor naun-estatál sira.
=== Parseria no aliansa sira ===
[[Imajen:Virgin Mary Statue, Dili, East Timor (310331885).jpg|thumb|Maria da Fátima iha Dili]]
Entre sira ne'ebe maka importante liu maka organizasaun naun governamental sira, ne'ebe nia numerus liu 400 iha rai-Timor-Leste. ONG nasional, iha balun maka ligadu ba [[Igreja Katolika]], ne'ebe maka aktivu ona iha area barak inklui edukasaun, saude, projetus be no saneamentu, peskiza no advokasia no mos [[direitus umanus]] no dezenvolvimentu. Adisionalmente, liu un kuartu husi [[ONG]] sira ne'e maka internasional – dala barak konsentra ba hari'i kapasidade liu husi edukasaun no formasaun, no mos servisu saude no dezenvolvimentu komunidade nian.
Kooperativa sira mos iha fatin importante. Familia [[agrikultura]] subsistensia sira iha tina ona kultura kooperasaun liu husi redi organizasaun agrikultora sira nian, no potensial husi [[kooperativa]] foun sira ne'e nudar evidensia husi susesu Cooperativa Café Timor nian.
Media mós bele kontribui, la'os deit nudar fontes informasoens no edukasun publika iha area hanesan neba kona ba agrikultura, saude no saneamentu, mas servi mos nudar asu guarda publiku nian ne'ebe maka loke sai korupsaun no mos [[direitus umanus]] no abuzus sira seluk tan.
=== Dezenvolvimentu kapasidade ===
Institusoens hirak ne'e hotu-hotu sei iha papel importante iha dezenvolvimentu futuru Timor-Leste nian. Mas sira iha frakeza ne'ebe komun – falta ema kualifikadu. Prioridade ida ne'ebe maka urjenti liu ba Timor-Leste maka tengki hasa'e nivel edukasaun nian, kualifikasaun no kapasidade- karik iha servisu publiku, iha [[ONG]] no sosiedade sivil, ka iha sektor privadu.
Governu iha planu atu mantein nafatin numerus husi funsionariu publikus permanente to'o 17.200, ne'e rezolve ona iha kazu balun ho rezultadu lo'os: polisia no forsa defeza iha ona ema no ekipamentus to'o nivel razoavel. Mas iha fatin seluk ema seidauk to'o. Pur izemplu, traballadores ekstensaun agrikola ne'e iha ituan lo'os. No pratikamente planu investimentu setores hotu-hotu governu nian subliña katak falta ema kualifikadu. Seriu hanesan mos maka falta kapasidade husi ema ne'ebé maka serbisu: kualidade ema nian ne'e variavel tebe-tebes no barak maka persiza formasaun kontinuada.
Kompetensia balun ne'ebé falta ne'e bele taka ho kontribusaun husi organizasaun sosiedade sivil nian, mas sira mos falta ema kualifikadu. Governu mos tengki bele fo kontratu sai aktividade sira balun ba sektor privadu, mas iha ne'e mos oportunidades limitadu tebe-tebes tamba setor privadu ne'e sei kikoan nafatin.
Entretantu, tengki halo prioridade atu halo efisienti liu tan pesoal governu no konsultór estranjeiru sira – asuntu ida ne'ebe departamentu governu barak maka tenke enfrenta. Ema la persiza deit atu dezenvolve sira nia kompetensia mas persiza oportunidade atu uza no aplika buat ne'e. Tamba ne'e maka governu persiza atu fo atensaun didiak ba ambiente serbisu ba funsionáriu publiku sira – inklui promosaun oportunidade no estrutura insentivu sira atu asegura katak funsionáriu iha motivasaun atu dezenvolve sira nia kompeténsia.
=== Desizaun vitál sira ba futuru ===
Timor-Leste sobrevive periodu traumatiku husi ninia istoria. Nia povu hatudu reziliénsia no determinasaun extraordinaria atu mantein nia destinu iha sira nia liman rasik. Agora sira iha prosesu atu forma destinu ne'e, halo desizaun vitál sira barak ne'ebe maka sei determina kursu pais nian ba tinan sanulu oin mai.
Iha ne'e, sira tenke bele atu depende ba sira nia kolega barak husi rai li'ur, karik iha termu forma efektivu husi dezenvolvimentu kooperasaun, ka bele hetan asesu justu ba sira nia rekursu naturál rasik. Mas maioria husi luta ne'e sei besik liu ba uma, hanesan ema Timor sira halo tranzisaun difikuldade ida husi sosiedade ne'ebé forsa liur maka domina no adultera ba bazeadu ba pais nia tradisaun sosiál no realidade ekonómika sira. Sira iha sira nia vizaun rasik husi ne'ebe maka sira hakarak atu ba, husi nasaun ne'ebe maka sira hakarak atu sai nudar. Mas realiza katak vizaun ne'e sei naruk no kna'ar ne'ebe susar no desizaun doloroza barak maka hein iha oin.
== Mapa ==
<center><gallery>
Sprachen Osttimors.png|Lian Timor-Leste nian
TL A0 HShade 101113-001.png|<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}, abgerufen am 5. Juli 2014</ref>
TL-Land Cover Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Topography of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
TL-Slope Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Geology of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
Soil types of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil Texture A3-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil pH A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-AEZ Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Fe & Zn deficiency TL A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL A3 Water Body 112113-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Watershed Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001 Main map.jpg|<ref name="SoL" />
Hydrogeology of Timor-Leste, Potential aquifer yield.png|<ref name="SoL" />
Recharge of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National rainfall map with graphs 2012 A3-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual temperature of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National agro-ecological zones A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual rainfall of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
</gallery></center>
== Nebá mos ==
* [[Bandeira Timór Lorosa'e nian]]
* [[Brazaun Timór Lorosa'e nian]]
* [[Pátria]], Inu Timor-Leste nian
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:East Timor|East Timor}}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.timor-leste.gov.tl/ Governo Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102135014/http://www.timor-leste.gov.tl/ |date=2019-01-02 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm Primeiru Ministru no Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050825212921/http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm |date=2005-08-25 }}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.mfac.gov.tp/ Ministériu ba Negósios Estranjeiros no Kooperasaun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013181113/http://www.mfac.gov.tp/ |date=2011-10-13 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm Gabinete Tasi Timór nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623115726/http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm |date=2006-06-23 }}
* [http://www.turismotimorleste.com/ Turismu Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414222648/http://www.turismotimorleste.com/ |date=2006-04-14 }} - ho lia-portugés no lia-inglés
* [http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm UNTAET - Administrasaun Tranzitória Nasoens Unidas iha Timór-Leste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213015403/http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm |date=2008-02-13 }} - ho lia-inglés no lia-fransés
* [http://www.travel-images.com/timor.html Fotografia Timór-Leste nian]
* [http://gertil.fa.utl.pt/ Grupu Estudus Rekonstrusaun Timór–Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417191038/http://gertil.fa.utl.pt/ |date=2006-04-17 }} - ho lia-portugés
* [http://www.laohamutuk.org/ La'o Hamutuk - Instituto ba Analiza no Monitor Rekonstrusaun Timór-Leste] - ho lia-inglés, lia-tetun no lia-indonéziu
* [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html "The World Factbook" husi CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} - ho lia-inglés
* [http://www.etan.org/resource/websites.htm Ligasaun sira ETAN] - "East Timor and Indonesia Action Network"
* [http://www.semanario.tp/ Jornal Nacional - Semanário] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060115092256/http://www.semanario.tp/ |date=2006-01-15 }} - ho lia-portugés
* [http://www.suaratimorlorosae.com/ Jornál Suara Timor Lorosae] - ho lia-tetun no lia-indonéziu
=== Blog Timor-Leste nian ===
* [http://forum-haksesuk.blogspot.com/ Forum Haksesuk] - ho lia-tetun
* [http://jpesperanca.blogspot.com/ Hanoin oin-oin] - ho lia-tetun, lia-portugés no lia-tokodede
* [http://lorosae.blogspot.com/ Blog de Timor] - ho lia-portugés
* [http://timorsunshine.blogspot.com/ Tumbleweed in space] - ho lia-inglés
* [http://samanddaniel.blogspot.com/ Dili-Dallying] - ho lia-inglés
* [http://www.reefview.blogspot.com/ Timor-Leste's Underwater Wonderland] - ho lia-inglés
* [http://raiketak.blogspot.com/ Rai Ketak] - ho lia-inglés
* [http://melissaintimor.blogspot.com/ Two Months of Life in Timor] - ho lia-inglés
{{CPLP}}
{{Ázia}}
[[Kategoria:Ázia]]
[[Kategoria:CPLP]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e|!]]
pp02wmc1sfz3g5p2dbayurenz42yagd
71041
70950
2026-06-27T06:56:02Z
Rino Soares
11393
71041
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<font size="+1">'''Repúblika Demokrátika Timór-Leste '''</font>
|+<font size="+1">'''
República Democrática de Timor-Leste '''</font>
|-
| style="background:#ffffff;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" tyle="background:#f9f9f9; text-align:center;"
|-
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Flag of East Timor.svg|130 px|Bandeira Timor-Leste nian]]
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Coat of arms of East Timor.svg|100px|Brazaun Timor-Leste nian]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:1px solid gray;" | <font size="-1">''Lema: "Unidade, Acção, Progresso"''</font>
|-
| align=center colspan=2 | [[Imajen:LocationEastTimor.svg|200px]]
|-
| [[Lian ofisiál]]
| [[Lia-tetun|tetun]] no [[Lia-portugés|portugés]]
|-
| [[Sidade kapitál]]
| [[Dili]]
|-
| [[Prezidente Repúblika]]
| [[José Ramos-Horta]]
|-
| [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru ministru]]
| [[Xanana Gusmão]]
|-
| [[Área]]<br /> - Total <br /> - % água
| [[Lista de países por área|154º boot liuhotu]] <br /> 15,007 [[Kilómetru kuadradu|km²]] <br /> Insignificante
|-
| [[Populasaun]]
<br /> - Total ([[2026]])
<br /> - [[Densidade populasional|Densidade]]
| [[Lista rai hosi populasaun|153º mais populoso]]
<br /> 1.434.991
<br /> 78,1/km²
|-
| [[Independénsia]]
<br /> - Deklarasaun
<br /> - Rekoñesimentu
| Husi [[Portugál]] no [[Indonézia]]
<br />[[28 fulan Novembru]] [[1975]]
<br />[[20 fulan Maiu]] [[2002]]
|-
| [[Moeda]]
| [[Dólar amerikanu]]
Doit [[Doit Timór-Leste nian|centavos]]
|-
| [[Fuzu oráriu]]
| [[Tempo Universal Coordenado|UTC]] +9
|-
| [[Inu nasionál]]
| ''[[Pátria]]''
|-
| [[TLD (Internet)]]
| ''.tl''
|-
| [[Kódigu telefóniku]]
| +670
|}
'''Timor Lorosa'e''' (Ofisiál iha [[lia-tetun|Lia-Tetun]]: ''Timor-Leste'', {{lang-pt|Timor-Leste}}, {{lang-en|East Timor}}, {{lang-id|Timor Timur}}) hanesan nasaun ida ne'ebé moris ikus liu iha mundu rai klaran, tu'ur iha fatin sorin Timur iha [[Rain Timór]], iha sorin ida hetan rai Timór nian rohan hanesan [[Oe-Kusi]] (''Oe-Kusi Ambenu''), iha fali lolon sorin nian kotuk mak [[Ataúru]], nune'e mos iha rain ki'ik oan balun ne'ebé tur iha lolon sorin Timur nian ne'ebá. Rai Timór iha fronteira ho rai seluk mesak ida de'it, mak rai [[Indonézia]] nian sorin ne'ebé tutan malu ho iha sorin loro-monu ne'ebé fahe malu ho sorin loro-sa'e, iha mós rai sorin nebe tutan malu ho Oe-Kusi. Maibé iha mós fronteira iha tasi ne'ebé haketak malu ho [[Austrália]], [[Tasi Timór]] iha kanosan sorin. [[Dili]] maka sai hanesan sidade bo'ot liu hotu no hanesan sidade inan ba Timór.
Uluk hanaran [[Timór-Portugés]], tanba rai ne'e [[Portugál]] mak ukun to'o tinan 1975, to'o bainhira [[Indonézia]] hadau ka halo invazaun. Maibé sai [[Portugál]] nian rain ne'ebé la hamrik ketak to'o tinan 1999. Ne'ebé mós sai hanesan provínsia ba "rua-nulu resin hitu" (27ª) ho naran "Timor-Timur". Ema Timór sira hamutuk pursentu "ualunulu" (80%) mak hili ba ukun an iha [[referendu]] ne'ebé [[Nasoins Unidas]] hala'o.
Lian ne'ebé ema Timor-Leste barak hatene koalia mak [[lia-tetun|Tetun]].
Iha tinan ikus hirak liu ba, povu Timór-Leste hetan rezultadu impresivu partikularmente iha dezenvolvimentu sosiál no politikál. Ida ne'e largamente tamba sira nia esforsu rasik. Sira moris nafatin durante rejime kolonial, ultrapasa okupasaun tinan 24, no sai independente hafoin lori sofrimentu fenomenal no halo sakrifisiu bo'ot tebtebes.
Maibé dezenvolvimentu ekonomia la'o neneik liu. Timór-Leste maka nasaun ne'ebé kiak liu hotu iha rejiaun, ho rendimentu per kapita $ 370 kada tinan. No agora kiak liu tan: haktuir dada fila ema [[ONU]] no kolaboradores tulun nain sira, ekonomia kontinua diminui nafatin. Rádiu ofisiál '''[[RTTL]]'''
Nia ohin estadu membru [[CPLP]] nian.
== Organizasaun administrativa ==
Ver também: [[Lista administrativu Timór Lorosa'e nian]]
* Timor-Leste nakfahe [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian|munisípiu administrativu]] 14.
* Ne'e nakfahe [[postu administrativu]] 66 no [[suku]] 452.
[[Imajen:2022 East Timor municipalities numbers.png|thumb|left|250px|Organizasaun polítika-administrativa rai Repúblika Demokrátika Timór-Leste]]
[[Imajen:TL-Admin Map A4 111313-001.png|thumb|left|250px|Munisípiu ho postu administrativu|<ref name="SoL" />]]
{| border cellspacing=0 cellpadding=3
! style="background:#efefef;" |Munisípiu (n.º do mapa)
! style="background:#efefef;" |Populasaun
! style="background:#efefef;" |Rai-balun (km²)
! style="background:#efefef;" |Kapitál
|-----
|[[Aileu (munisípiu)|Aileu]] (6) ||align="right"|32.500||align="right"|729||align="right"|[[Aileu]]
|-----
|[[Ainaru (munisípiu)|Ainaru]] (10) ||align="right"|44.100||align="right"|797||align="right"|[[Ainaru]]
|-----
|[[Atauro]] (14) ||align="right"| ||align="right"| ||align="right"|[[Vila Maumeta]]
|-----
|[[Baukau (munisípiu)|Baukau]] (2) ||align="right"|97.600||align="right"|1.494||align="right"|[[Baukau]]
|-----
|[[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]] (11) ||align="right"|90.700||align="right"|1.368||align="right"|[[Maliana]]
|-----
|[[Dili (munisípiu)|Dili]] (5) ||align="right"|179.600||align="right"|372||align="right"|[[Dili]]
|-----
|[[Ermera (munisípiu)|Ermera]] (9) ||align="right"|89.500||align="right"|746||align="right"|[[Gleno]]
|-----
|[[Kovalima]] (12) ||align="right"|63.900||align="right"|1.226||align="right"|[[Suai]]
|-----
|[[Lautein (munisípiu)|Lautein]] (1) ||align="right"|52.100||align="right"|1.702||align="right"|[[Lospalos]]
|-----
|[[Likisá (munisípiu)|Likisá]] (8) ||align="right"|54.800||align="right"|543||align="right"|[[Likisá]]
|-----
|[[Manatutu (munisípiu)|Manatutu]] (4) ||align="right"|34.900||align="right"|1.706||align="right"|[[Manatuto]]
|-----
|[[Manufahi]] (7) ||align="right"|37.200||align="right"|1.325||align="right"|[[Same]]
|-----
|[[Oe-Kusi]] (13) ||align="right"|50.500||align="right"|815||align="right"|[[Pante-Makasár]]
|-----
|[[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]] (3) ||align="right"|59.600||align="right"|1.781||align="right"|[[Vikeke]]
|-----
|}
== Governu no Parlamentu ==
[[Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste nian|Konstituisaun (Lei-Inan)]] husi tinan 2002 regula ezersísiu podér polítiku nian. Xefe estadu nian ne'e [[Prezidente Repúblika]], [[José Ramos-Horta]]. Xefe governu nian - [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]], [[Taur Matan Ruak]]. Parlamentu Timor-Leste nian ne'e [[Parlamentu Nasionál]]. Xefe Parlamentu [[Arão Noé da Costa Amaral]].
== Istória ==
''Haree mós: [[Istória Timor Leste nian]]''
'''Loron bot iha istória:'''
* [[28 Novembru]] [[1975]] - Proklamasaun unilaterál ba independénsia hosi [[FRETILIN]].
* [[7 Dezembru]] [[1975]] - [[Indonézia|Repúblika Indonézia]] halo invazaun tuir Jenerál [[Suharto]].
*12 [[Novembru]] 1991 - Trajedia joven Timor Oan sira hetan tiru hsui [[militar]] [[Indonézia|indonezia]] iha semiteriu Santa Cruz [[Dili (munisípiu)|Dili]] (masakre Santa Cruz).
* [[30 Agostu]] [[1999]] - Referendum kona ba autonomia tuir [[Indonézia]] fo.
* [[30 Agostu]] [[2001]] - Eleisaun demokrátika dala uluk liu iha rai Timor-Leste atu hili membru ba [[Asembleia Konstituinte]].
* [[22 Marsu]] [[2002]] - [[Asembleia Konstituinte]] aprova testu finál [[Konstituisaun]] (Lei-Inan).
* [[20 Maiu]] [[2002]] - Hetan rekoñesimentu internasionál ba independénsia.
== Estadu dezenvolvimentu umanu nian ==
Pasu husi progresu jeral ne'e maka evidensia indikadores dezenvolvimentu umanu iha Timór-Leste – iha ne'ebé, maske komesa diak ona, sei do'ok los husi hirak ne'ebé iha nasaun seluk iha rejiaun ne'e. Esperansa moris nian badak, nivel edukasaun ne'e badak no proporsaun a'as husi populasaun moris iha liña pobreza nia okos.
=== Saúde ===
[[Imajen:Clinic in Hatolia Leten village.jpg|thumb|Ospitál iha [[Hatólia]]]]
Estandarte saúde ne'e sei badak tebetebes. Esperansa moris nian iha [[2004]] nia estimasaun maka tinan 55,5 de'it – tinan 54,0 ba mane no 56,6 ba feto. Povu Timor-Leste nian vulneravel nafatin ba moras respiratoria no te'e-be'en no mos [[malaria]], [[dengue]], [[TB]] no [[lepra]].
Sira seidauk hasoru epidemia [[HIV]]/[[SIDA]] ne'ebé maka'as, mas ema balun hatene kona ba ameasas ne'ebé buat ne'e iha, no ema ituan deit maka hatene oin sa atu prevene. Povu terus tanba saúde ladi'ak, iha parte balu tanba sira seidauk hetan asesu diretamente ba servisu saúde. Be no saneamentu mós menus: metade husi populasaun laiha asesu ba bee ne'ebé sira hemu ho seguru, no 60% laiha saneamentu adekuada.
Iha ambiente saúde ne'ebé perigozu, labarik sira partikularmente esposta: husi kada labarik moris 1.000, serka de labarik 90 maka mate molok halo tinan ida. Sira ne'e vitima husi moras tempu labarik nian ne'ebé maka komun liu, inklui diareia no infeksaun respiratoria aguda; liu husi metade labarik sira iha tinan rua nia okos maka nunka hetan imunizasaun.
=== Edukasaun ===
[[Imajen:2017-03-29 Escola Secundária Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Comoro.jpg|thumb|Eskola Sekundaria Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Dili]]
Estandarte [[edukasaun]] mós ladi'ak. Iha [[2004]], taxa alfabetizasaun adultu nian 50,1% de'it – 56,3% ba mane no 43,9% ba feto. Situasaun ne'e sei di'ak liu tan bainhira labarik barak liu tan maka eskola. Maibe labarik barak liu maka la tama: entre 10% no 30% husi labarik tinan iha eskola primaria maka la iha eskola – partikularmente sira ne'ebé husi familia ne'ebé kiak liu. Maske sira rejista, alunus sira iha tendesia atu halo ne'e tarde no depois tenke repete aula fali ka sai; menus husi metade labarik sira ne'ebé maka tama eskola primaria, kompleta edukasaun tinan nen.
Iha mos edukasaun oituan tebe-tebes ba labarik sira ne'ebé maka nia tinan seidauk to'o atu eskola: serka de 2% de'it husi labarik iha tinan lima nia okos maka tama ba eskola pre-primaria ka infantariu ruma. Iha parte seluk husi eskala tinan nia rohan, adultu ituan de'it maka tuir aula alfabetizasaun, karik buat ne'e organiza husi Governu ka ONG sira.
== Indise dezenvolvimentu umanu ==
[[Pásabe (postu administrativu)|Pasu]] neneik husi progresu iha saúde no edukasaun, rejista tiha ona iha indise dezenvolvimentu umanu (IDU) Timór-Leste nian. IDU sa'e tiha ona durante [[1990]] depois tun iha [[1999]] nudar rezultadu husi destrusaun fenomenal no deslokasaun durante periodu referendum. Depois nia hahu sa'e fila fali, mas IDU Timór-Leste nian sei badak liu nafatin entre nasaun sira iha [[ASEAN]].
=== Kakiak ===
IDU badak Timor-Leste nian ne'e koresponde ba nivel a'as husi rendimentu kiak nian. Liña rendimentu kiak ne'e fiksu iha $0,55 per kapita kada loron. Iha [[2001]] proporsaun husi populasaun ho rendimentu ida ne'e nia okos serka iha 40% - ki'ik ituan liu de'it duke iha tinan uluk hirak liu ba.
Rendimentu kiak ne'e rejista liu tan iha areas rurais (46%) duke areas urbanas (26%). Maibé iha mós kontradisaun entre areas urbanas diferentes: ki'ik liu iha [[Dili]] no [[Baukau]] (14%) no a'as liu iha fatin seluk.
Ema ne'ebé kiak liu maka sira ne'ebé menus edukasaun no sira serbisu barak liu maka iha area agrikultura. Faluk no oan kiak husi rezistensia, veteranu no antigu soldadu labarik sira mós, inklui sira ne'ebé maka kiak liu. Espesialmente labarik sira ne'e maka disvantajen no vulneravel – ida husi sanulu – ne'ebé maka lakon parenti ida ka liu.
Buat ida atu sukat luan liu tan kakiak maka indice pobreza umanu (IPU) ne'ebé maka konsisti husi medida kompostu privasaun ne'ebé kombina probabilidade husi sobrevivensia to'o tinan 40, [[analfabetizmu]], proporsaun labarik hirak ne'ebé nia todan menus no proporsaun husi sira ne'ebé maka falta asesu ba bee mos. Desde 2001, Timor-Leste nia IPU aumenta, mas ituan de'it; progresu iha sobrevivensia no alfabetizasaun hanesan taka deit deteriorasaun estandarte moris nian.
=== Inseguransa alimentar ===
Estandarte saúde mós resultadu husi falta ai-han. Uma kain rurais barak maka falta ai-han durante fulan ne'ebé susar husi Novembru to'o Fevereiru. Agora dadaun ne'e 64% husi populasaun sira sofre inseguransa alimentar.
Inseguransa ai-han ne'e iha parte balun tamba nivel badak husi produsaun aihan – konsekuensia ida husi rai ne'ebé ladiak no jeralmente tanba teknolojia nivel badak, aumenta tan ho fallansa kolleita ne'ebé a'as, antes no depois de kolleta. Problema seluk tan maka distribusaun: agrikultor barak maka ladun iha kapasidade armazenamentu no hatene katak susar atu lori sira nia produtus ba merkadu.
=== Dezigualdade jeneru ===
Feto iha Timor-Leste sofre diskriminasaun boot – iha uma-laran, ka serbisu-fatin no iha komunidade. Labarik feto sira barak liu maka sai husi eskola duke labarik mane no kuaze dois tersus husi feto sira iha tinan 15-60 maka analfabeta (la hatenen le no hakerek), kompara ho menus husi metade mane sira nian. Feto mos sofre diskriminasaun iha serbisu fatin, sira ladun serbisu iha forsa traballu formal sira hetan pagamentu ituan liu duke mane.
Feto agora iha asesu liu ba informasaun kona ba reprodusaun mas barak maka ladun hetan asesu nafatin ba servisu [[planeamentu familiar]]. Nudar rezultadu, feto Timor-Leste iha tendensia atu iha taxa fertilidade a'as no barak maka mate wainhira hahoris – taxa mortalidade materna ne'e to'o 800 per 100.000 hahoris.
Amplitude diskriminasaun hasoru feto maka evidenti iha indice dezenvolvimentu relasiona ho jeneru (IDJ). Ne'e hatudu inkrementu ituan desde 2001, maior parte tamba rendimentu feto nian sa'e, maske ne'e iha pontu balun bele taka dezempeño ladiak iha edukasaun.
Preokupasaun seriu ida tan maka violensia bazeada ba jeneru. Feto kontinua nafatin sai subjetu ba [[violensia domestika]], asediu seksual iha serbisu fatin, violasaun no formas maustratus seluk tan no abuzu seksual. Serka de metade husi feto sira sofre formas violensia balun iha sira nia relasoens intimas.
=== Infrastrutura no komunikasaun sira ===
Obstaklu signifikativa ida atu hasa'e nivel dezenvolvimentu umanu maka estadu husi infrastrutura nasaun nian. Timor-Leste iha rede razoavel ida husi estradas prinsipais mas estradas sekundarias no tersiarias ne'e menus dezenvolvidus no durante tempu udan atu tama ba suku barak ne'e ladiak.
Fornesimentu [[eletrisidade]] mos la hanesan. Servisu ne'e razoavel diak iha areas urbanas, kobre uma kain 92% iha [[Dili]] no [[Baukau]], mas ne'e kobre deit 10% uma kain iha rurais: lolo'os ne'e iha tinan hirak liu ba proporsaun husi rezidentes rurais ne'ebé maka hetan kobertura eletrisidade atualmente diminui. Ema hirak ne'ebé hela iha sentrus urbanas prinsipais nia liur mos hetan servisu telekomunikasaun ne'ebé limitadu tebe-tebes.
=== Ambiente ===
[[Imajen:Crocodylus porosus in Aileu.jpg|thumb|[[Lafaek]] (''Crocodylus porosus'') iha [[Aileu]]]]
Ema Timor barak maka depende ba estadu husi [[ambiente]] natural. Infelizmenti, buat ne'e sai a'at lalais liu tan. [[Agrikultura]] ''tesi no sunu'', aumenta tan ho tesi ai ne'e la sustentavel iha dekadas no ahi han ailaran esposta tiha rai, no be sulin maka'as dasa tiha rai bokur. Buat ne'e sai a'at liu tan ho buka ai ba sunu: fonte enerjia prinsipal ba rezidentes rurais sira. Buat ne'e mos perigozu ba ema nia saude: sunu ai la ho efisienti iha dapur ne'ebé ventilasaun ladiak ne'e, maka faktor signifikativa ida ba moras respiratoriu.
=== Kombate kakiak rural ===
Karik Timor-Leste hakarak hamenus nivel kakiak, nia sei persiza kresimentu [[ekonomia]] sustentavel. Kresimentu husi buat ruma ne'e sei susar atu komprende; [[ekonomia]] kontinua diminui nafatin haktuir dadafila tiha ema [[ONU]] nian. Saida maka sei persiza iha aban bain rua, nu entantu, ne'e la'os kresimentu husi buat ruma ida, mas kresimentu ''pro-kiak'' ne'ebé ekitativu no kria empregu sufisiente ba forsa traballu Timor-Leste nian ne'ebé maka aumenta tan. Ne'e mos persiza atu sustentavel, no la esplora [[rekursus naturais]] barak liu tan – no mos bazea ba aktividades ne'ebé bele ajuda atu hasa'e [[kultura]] no [[identidade nasional]].
=== Agrikultura no dezenvolvimentu rural ===
[[Imajen:Lospalos klein.jpg|thumb|Arkitetura tradisional Lospalos]]
Kresimentu tengki hahu'u ho agrikultura, ne'ebé maka fo serbisu ba serka de kuartu tolu husi forsa traballu. Agrikultor barak liu maka moris ho kultura subsistensia, fo serbisu ba membrus familia iha parsela rai kikoan ida. Media husi propriedade rai ne'e serka de 1,2 hektares. Agora ne'e produtividade ne'e badak: output kada traballador ne'e ki'ik liu un desimu duke sira ne'ebé iha industria no servisu, no nudar rezultadu ida, agrikultura ne'e hamosu deit un kintu husi [[PIB]].
Produtividade badak ne'e bele mai husi klima ne'ebé la favoravel, rai bokur ne'ebé ladiak, no ladun iha estrada no infrastrutura seluk tan. Mas iha numerus balun husi restrisoens seluk ba dezenvolvimentu [[agrikultura]]. Jeralmente agrikultor sira falta input no makinaria, no mos jestaun no kompetensia seluk tan ne'ebé maka bele halo sira foti vantajen husi nivel teknolojia ne'ebé a'as liu. Sira mos infrenta restrisoens finanseiras: sira laiha asesu diretamente ba kreditu, no mezmu sira lakohi investe tamba sira laiha garantia titular ba sira nia rai.
Timor-Leste persiza atu dezenvolve sektor [[agrikultura]] dinamiku ne'ebé maka la'os hamosu deit rendimentu barak liu tan ba agrikultor sira, mas mos kria oportunidade ba empregu iha sektor seluk. To'o agora polítika [[Governu]] atu alkansa buat ne'e konsentra tiha ona ba fornese infrastrutura no servisus sosiais, mas oferese deit servisus ekonomikus limitadus ho espektativa katak sektor privadu sei muda atu taka koak. Mas, sektor privadu ne'e sei iha faze embrionaria, tamba ne'e maka [[Governu]] sei persiza nafatin atu toma lideransa mezmu ba servisu ekonómiku sira.
Dalan ba oin ne'e provavelmente bazea ba kombinasaun husi opsaun ida ka liu husi opsaun báziku ha'at tuir mai ne'e:
# Dezenvolve servisu governu – governu sei fornese servisu hirak ne'e ba oin to tinan lima ka sanulu ate sektor privadu sira nia dezenvolvimentu sufisiente ona atu toma pose.
# Fó korajen ba organizasaun lokál sira – governu no parseiru dezenvolvimentu tengki fo korajen atu hari'i koperativa, asosiasoens agrikultores no grupus utentes.
# Involve ONG – reforsa [[ONG]] no organizasaun sosiedade sivil sira seluk, atu sira bele fornese servisu sira.
# Fó korajen ba sektor privadu – governu bele fo korajen ba sektor emprezarius sira ne'ebé maka iha interese atu fornese servisus, liu husi dedusaun impostu no asesu ba kreditu.
Kualker balansu iha provizaun, Timor-Leste urjentemente persiza estratejia ne'ebé maka klaru ba dezenvolvimentu rural pro-kiak. Ne'e mos sei persiza investimentu publiku bo'ot liu tan no mos kordenasaun diak liu tan ho administrasaun, tamba responsabilidade ba dezenvolvimentu rural ne'e fahe ba ministeriu no ajensia balun.
Prioridade ida imediata liu maka tengki hadi'a servisu kreditu. Opsaun ida maka hari'i Banku Dezenvolvimentu Rural, nune'e mos fo korajen liu tan ba banku komersial sira atu fo imprestimu.
[[Reforma agraria]] mos tengki liga ba buat ne'e, atu distribui fila fali propriedade [[agrikultura]] no atu fo titulu propriedade nian atu uza nudar garantia. Mos importante hotu atu hari'i kooperativas produtus no merkadoria barak liu tan, no mos kooperativas transportes atu liga areas produsaun prinsipal ho merkadu konsumu ne'ebé importante liu. Ho asesu diak liu tan ba merkadu, agrikultores sira bele diversifika produsaun husi manu domestika no manu tolun no investe barak liu tan iha hakiak animal nian.
Sektor peskas mos bele diversifika hodi habo'ot tan aktividade peskas nian ba espesies ne'ebé moris iha tasi klean.
== Objetivu Dezenvolvimentu Mileniu ==
Nudar pais independenti ne'ebé foun liu, Timór-Leste hahu'u ODM ne'e tarde. Iha mundu tinan atu hahu'u objetivu hirak ne'e maka [[1990]]. Maibé tinan [[1990]] ne'e la propriu ba Timor-Leste, ne'ebé maka foin hetan [[independensia]] hafoin tinan sanulu ba oin. Tinan ne'ebé maka propriu atu hahu'u maka [[2001]]. Ne'e signifika katak emves de hamenus kiak ba metade entre [[1990]]-[[2015]], Timór-Leste nian objetivu atu hamenus kiak to'o serka de un tersu entre [[2001]] no [[2015]]. Maski ho ajustamentu hanesan ne'e, Timor-Leste infrenta dezafiu bo'ot.
Relatoriu Dezenvolvimentu Umanu Global ba [[2003]] hatama Timór-Leste ba lista prioridade ne'ebe prioridade a'as liu iha 59 paizes ne'ebe maka persiza asoens urjenti atu alkansa ODM.
Investimentu hira maka Timór-Leste persiza atu bele alkansa ODM? Ne'e susar atu halo estimasaun tamba paiz ne'e iha dadus ne'ebe ituan tebe-tebes liu husi estudus empirikus balun ne'ebe maka bele sujere kona ba impaktu husi investimentu oinsa deit maka sei persiza. Mas, posivel atu hetan ideias balun kona ba saida maka persiza atu hare'e uluk ba saida maka nia bele halo atu alkansa objetivu pobreza nian, no depois kusta hira maka persiza para atu fornese servisu publiku ne'ebe efektivu.
Rekerimentu baziku atu alkansa objetivu pobreza maka kresimentu ekonomiku. Mas ne'e importante katak kresimentu ne'e la'os halo balansu ho aumenta disigualdade. Ne'e bele halo ilustrasaun ida ho senario diferente tolu: kresimentu pro-kiak ne'ebe estandarte atu sukat disigualdade, koefisiente Gini, tu'un 0,5% pur anu; kresimentu netral iha ne'ebe koefisiente Gini nafatin hela deit; no kresimentu anti-kiak iha ne'ebe koefisiente Gini sa'e 0,5% pur anu. Se kresimentu ne'e netral, no laiha mudansa iha koefisiente Gini, maka atu hamenus kiak to un tersu husi taxa kresimentu anual ne'e serka de 4%. Se kresimentu ne'e pro-kiak, maka taxa ne'e persiza deit husi 3% to'o 4%. Mas se buat ne'e anti-kiak, nia persiza iha 5%. Investimentu hira maka persiza atu alkansa nivel kresimentu nesesariu?
Tuir senário kresimentu pro-kiak, média total husi investimentu anual, públiku no privadu, sei persiza $ 48 milloens; tuir senário netral nian, $ 55 milloens; no tuir senário anti-kiak média ne'ebe persiza maka $ 65 milloens.
Kalkulasaun ne'e nesesariamente sujestivu, mas ne'e subliña importánsia atu tuir estratéjia kresimentu ne'ebe maka la lo'os ba kiak sira. Kustu atu alkansa ODM restantes alkansa objetivu pobreza nian rasik ne'e tengki kontribui mos atu alkansa ODM sira seluk. Mas atu alkansa objetivu sira seluk hotu mos presiza investimentu espesifiku iha sektores sira hanesan edukasaun, saude, fornesimentu be no saneamentu. Estimasaun kona ba hira maka persiza ne'e sei depende ba hipoteses barak no marjen ne'e bele bo'ot ituan – husi $ 63 milloens to $ 137 milloens pur anu. Tuir hipotese ne'ebe maka plausivel liu, media ne'e maka $ 63 pur anu.
Bazeadu ba exersisiu rua ne'e, ba probreza no setores tolu ne'e, total kustu anual ba tinan 12 ba oin mai atu alkansa ODM nia marjen husi $ 122 milloens tuir sirkunstánsia ne'ebe maka favoravel liu, to'o $ 203 milloens pur anu ba menus favoravel. Ne'e hatudu katak prinsipalmente posivel atu alkansa objetivu hirak ne'e tamba figura favoravel ne'e atu hanesan ho nivel agora nian, $ 125 pur anu.
[[Imajen:Coins 50 Cent Timor-Leste.png|thumb|180px|Doit centavos 50 (tinan 2003)]]
Fundus ba investimentu sei mai husi ne'ebe? Maske investimentu privadu tengki iha parte importante atu estimula dezenvolvimentu ekonómiku, ba tinan sanulu oin mai, pelu menus fontes husi fundu barak liu maka mai husi despeza publiku. Orsamentu preliminar ba 2004-2005 indika katak rekerimentu total ba despeza públiku ba tinan ha'at oin mai maka $ 983 milloens. Reseitas internas, inklui hirak ne'ebe husi Tasi Timór, sei taka liu husi metade ne'e, husik hela koak iha fiskal liu husi periodu ne'e, liu husi $ 480 milloens, ka média serka de $ 120 tinan ida-ida.
Desde ne'e maka, iha estimasaun seluk ne'ebe maka sujere katak defisit badak ne'e nudar rezultadu husi ko'a despezas no aumenta iha reseitas, partikularmente husi mina. Mas sei iha falta nafatin ba rekursu signifikativa. Oin sa maka bele taka falta ne'e? ODM dawalu ne'e enfaze katak alkansa objetivus hirak ne'e la'ós de'it nasional mas responsabilidade globál hotu. Timór-Leste, hanesan mos nasan ho rendimentu kikoan sira seluk, tenke depende ba apoiu husi parseiru dezenvolvimentu, inklui doador bilaterál, organizasaun internasionál sira, fundasaun privadu no públiku, no [[ONG]] internasionál sira.
Despezas hotu-hotu ne'e tengki foka ba setores prioridades ne'ebe maka bele ajuda kiak sira. To'o ohin loron Timór-Leste iha repertoriu diak ida: Fundu Konsolidadu ba Timór-Leste (CFET), pur izemplu aloka serka de 35% husi total ba saude no edukasaun. Mas iha preokupasaun kona ba distribuisaun investimentu ba nasaun tomak. Agora ne'e parte bo'ot husi despezas CFET nian kontinua nafatin ba [[Dili]]; un tersu husi total despeza públiku no un kintu husi bens no servisus maka ba munisípiu sira. Tamba ne'e maka Governu sei buka tuir dalan atu muda rekursu sira no autoridade atu halo desizaun ba munisípiu sira.
=== Serbisu hamutuk: institusaun no parseria sira ===
Timór-Leste iha liña oin husi partisipasaun popular. Husi períodu rezisténsia mai oin, nia institusoens nasionál sira mantein tiha ona parseria serbisu ne'ebe metin ho povu – evidenti, pur izemplu iha prosesu konsultasaun masa ne'ebe maka lori ba Vizaun Nasionál ba preparasaun Planu Dezenvolvimentu Nasionál nian.
Laiha falta de rezolusaun polítika iha leten atu fo korajen ba partisipasaun. Dezafius maka atu asegura katak povu husi nasaun tomak iha oportunidade atu hetan vantajen husi oportunidades hirak ne'e. Fundazaun baze ba parseria sira ne'e tenke institusoens nasionais sira ne'ebe ke diak. Timór-Leste hahu'u diak tiha ona iha estabelesimentu institusoens bázikus husi administrasaun públiku, maske barak maka sei persiza atu reforsa tan iha tinan barak oin mai. Iha mos isforsu agora atu hari'i institusoens foun.
=== Desentralizasaun no governu lokál ===
[[Imajen:2020-09-15 Parlamentu Nasionál abertura III Sesaun Lejislativa hosi V Lejislatura 4.jpg|thumb|Parlamentu Nasionál Dili]]
Atu alkansa ODM persiza polítika nasionál ne'ebe efetivu, mas serbisu barak liu maka tenke halo iha nivel lokál no liu-liu iha áreas rurais. Timór-Leste seidauk desentraliza to'o iha pontu balun. [[Konstituisaun]] desidi tiha ona vizaun nesesária husi governu desentralizadu, mas poder sei nafatin iha sentrál. [[Desentralizasaun]] foti formas barak husi dekonsentrasaun.
Prinsipalmente, dekonsentralizasaun tenke halo servisus efisienti liu tan ho husik sira atu adota besik liu tan tuir nesesidades lokál nian. Mas hare'e ba pesoál no rekursu ne'ebe ituan ne'e, ne'e sei han tempu tinan sanulu ka liu tan atu implementa [[desentralizasaun]] ho efetivu liu tan. Mas iha tinan primeiru sira ne'e governu tenke foka ba desentraliza prestasaun servisu nian – karik ho organiza husi sentrál ka ho hari'i repartisaun departamentu nasional nian iha sentrus rejionais balun. Hafoin, wainhira rekursu, no pesoal kualifikadu iha ona, governu bele transfere autoridade ba korpu lokál sira gradualmente.
Desentralizasaun persiza atu hare'e mos ba dimensaun politika sira, inklui estrutura poder lokal nian. Maka ho transfere responsabilidade no rekursus vertikalmente husi sentral ba governu rejional no lokal, governu sei persiza atu haburas rede horizontál sira ne'ebé maka bele halo governu rejionál no lokál atu halo ligasaun ho aktor naun-estatál sira.
=== Parseria no aliansa sira ===
[[Imajen:Virgin Mary Statue, Dili, East Timor (310331885).jpg|thumb|Maria da Fátima iha Dili]]
Entre sira ne'ebe maka importante liu maka organizasaun naun governamental sira, ne'ebe nia numerus liu 400 iha rai-Timor-Leste. ONG nasional, iha balun maka ligadu ba [[Igreja Katolika]], ne'ebe maka aktivu ona iha area barak inklui edukasaun, saude, projetus be no saneamentu, peskiza no advokasia no mos [[direitus umanus]] no dezenvolvimentu. Adisionalmente, liu un kuartu husi [[ONG]] sira ne'e maka internasional – dala barak konsentra ba hari'i kapasidade liu husi edukasaun no formasaun, no mos servisu saude no dezenvolvimentu komunidade nian.
Kooperativa sira mos iha fatin importante. Familia [[agrikultura]] subsistensia sira iha tina ona kultura kooperasaun liu husi redi organizasaun agrikultora sira nian, no potensial husi [[kooperativa]] foun sira ne'e nudar evidensia husi susesu Cooperativa Café Timor nian.
Media mós bele kontribui, la'os deit nudar fontes informasoens no edukasun publika iha area hanesan neba kona ba agrikultura, saude no saneamentu, mas servi mos nudar asu guarda publiku nian ne'ebe maka loke sai korupsaun no mos [[direitus umanus]] no abuzus sira seluk tan.
=== Dezenvolvimentu kapasidade ===
Institusoens hirak ne'e hotu-hotu sei iha papel importante iha dezenvolvimentu futuru Timor-Leste nian. Mas sira iha frakeza ne'ebe komun – falta ema kualifikadu. Prioridade ida ne'ebe maka urjenti liu ba Timor-Leste maka tengki hasa'e nivel edukasaun nian, kualifikasaun no kapasidade- karik iha servisu publiku, iha [[ONG]] no sosiedade sivil, ka iha sektor privadu.
Governu iha planu atu mantein nafatin numerus husi funsionariu publikus permanente to'o 17.200, ne'e rezolve ona iha kazu balun ho rezultadu lo'os: polisia no forsa defeza iha ona ema no ekipamentus to'o nivel razoavel. Mas iha fatin seluk ema seidauk to'o. Pur izemplu, traballadores ekstensaun agrikola ne'e iha ituan lo'os. No pratikamente planu investimentu setores hotu-hotu governu nian subliña katak falta ema kualifikadu. Seriu hanesan mos maka falta kapasidade husi ema ne'ebé maka serbisu: kualidade ema nian ne'e variavel tebe-tebes no barak maka persiza formasaun kontinuada.
Kompetensia balun ne'ebé falta ne'e bele taka ho kontribusaun husi organizasaun sosiedade sivil nian, mas sira mos falta ema kualifikadu. Governu mos tengki bele fo kontratu sai aktividade sira balun ba sektor privadu, mas iha ne'e mos oportunidades limitadu tebe-tebes tamba setor privadu ne'e sei kikoan nafatin.
Entretantu, tengki halo prioridade atu halo efisienti liu tan pesoal governu no konsultór estranjeiru sira – asuntu ida ne'ebe departamentu governu barak maka tenke enfrenta. Ema la persiza deit atu dezenvolve sira nia kompetensia mas persiza oportunidade atu uza no aplika buat ne'e. Tamba ne'e maka governu persiza atu fo atensaun didiak ba ambiente serbisu ba funsionáriu publiku sira – inklui promosaun oportunidade no estrutura insentivu sira atu asegura katak funsionáriu iha motivasaun atu dezenvolve sira nia kompeténsia.
=== Desizaun vitál sira ba futuru ===
Timor-Leste sobrevive periodu traumatiku husi ninia istoria. Nia povu hatudu reziliénsia no determinasaun extraordinaria atu mantein nia destinu iha sira nia liman rasik. Agora sira iha prosesu atu forma destinu ne'e, halo desizaun vitál sira barak ne'ebe maka sei determina kursu pais nian ba tinan sanulu oin mai.
Iha ne'e, sira tenke bele atu depende ba sira nia kolega barak husi rai li'ur, karik iha termu forma efektivu husi dezenvolvimentu kooperasaun, ka bele hetan asesu justu ba sira nia rekursu naturál rasik. Mas maioria husi luta ne'e sei besik liu ba uma, hanesan ema Timor sira halo tranzisaun difikuldade ida husi sosiedade ne'ebé forsa liur maka domina no adultera ba bazeadu ba pais nia tradisaun sosiál no realidade ekonómika sira. Sira iha sira nia vizaun rasik husi ne'ebe maka sira hakarak atu ba, husi nasaun ne'ebe maka sira hakarak atu sai nudar. Mas realiza katak vizaun ne'e sei naruk no kna'ar ne'ebe susar no desizaun doloroza barak maka hein iha oin.
== Mapa ==
<center><gallery>
Sprachen Osttimors.png|Lian Timor-Leste nian
TL A0 HShade 101113-001.png|<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}, abgerufen am 5. Juli 2014</ref>
TL-Land Cover Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Topography of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
TL-Slope Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Geology of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
Soil types of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil Texture A3-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil pH A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-AEZ Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Fe & Zn deficiency TL A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL A3 Water Body 112113-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Watershed Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001 Main map.jpg|<ref name="SoL" />
Hydrogeology of Timor-Leste, Potential aquifer yield.png|<ref name="SoL" />
Recharge of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National rainfall map with graphs 2012 A3-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual temperature of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National agro-ecological zones A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual rainfall of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
</gallery></center>
== Nebá mos ==
* [[Bandeira Timór Lorosa'e nian]]
* [[Brazaun Timór Lorosa'e nian]]
* [[Pátria]], Inu Timor-Leste nian
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:East Timor|East Timor}}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.timor-leste.gov.tl/ Governo Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102135014/http://www.timor-leste.gov.tl/ |date=2019-01-02 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm Primeiru Ministru no Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050825212921/http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm |date=2005-08-25 }}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.mfac.gov.tp/ Ministériu ba Negósios Estranjeiros no Kooperasaun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013181113/http://www.mfac.gov.tp/ |date=2011-10-13 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm Gabinete Tasi Timór nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623115726/http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm |date=2006-06-23 }}
* [http://www.turismotimorleste.com/ Turismu Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414222648/http://www.turismotimorleste.com/ |date=2006-04-14 }} - ho lia-portugés no lia-inglés
* [http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm UNTAET - Administrasaun Tranzitória Nasoens Unidas iha Timór-Leste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213015403/http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm |date=2008-02-13 }} - ho lia-inglés no lia-fransés
* [http://www.travel-images.com/timor.html Fotografia Timór-Leste nian]
* [http://gertil.fa.utl.pt/ Grupu Estudus Rekonstrusaun Timór–Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417191038/http://gertil.fa.utl.pt/ |date=2006-04-17 }} - ho lia-portugés
* [http://www.laohamutuk.org/ La'o Hamutuk - Instituto ba Analiza no Monitor Rekonstrusaun Timór-Leste] - ho lia-inglés, lia-tetun no lia-indonéziu
* [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html "The World Factbook" husi CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} - ho lia-inglés
* [http://www.etan.org/resource/websites.htm Ligasaun sira ETAN] - "East Timor and Indonesia Action Network"
* [http://www.semanario.tp/ Jornal Nacional - Semanário] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060115092256/http://www.semanario.tp/ |date=2006-01-15 }} - ho lia-portugés
* [http://www.suaratimorlorosae.com/ Jornál Suara Timor Lorosae] - ho lia-tetun no lia-indonéziu
=== Blog Timor-Leste nian ===
* [http://forum-haksesuk.blogspot.com/ Forum Haksesuk] - ho lia-tetun
* [http://jpesperanca.blogspot.com/ Hanoin oin-oin] - ho lia-tetun, lia-portugés no lia-tokodede
* [http://lorosae.blogspot.com/ Blog de Timor] - ho lia-portugés
* [http://timorsunshine.blogspot.com/ Tumbleweed in space] - ho lia-inglés
* [http://samanddaniel.blogspot.com/ Dili-Dallying] - ho lia-inglés
* [http://www.reefview.blogspot.com/ Timor-Leste's Underwater Wonderland] - ho lia-inglés
* [http://raiketak.blogspot.com/ Rai Ketak] - ho lia-inglés
* [http://melissaintimor.blogspot.com/ Two Months of Life in Timor] - ho lia-inglés
{{CPLP}}
{{Ázia}}
[[Kategoria:Ázia]]
[[Kategoria:CPLP]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e|!]]
53wvffc2vaqi47j1im8fg08qrvawqrk
Astronomia
0
1425
70895
70228
2026-06-27T00:44:49Z
Rino Soares
11393
eventu sira
70895
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Moon_Dedal_crater.jpg|300px|miniaturadaimagem|'''Astronomia lunar:''' o lado oculto da Lua. A Cratera Daedalus, em grande plano, cobre cerca de 93 km² e foi fotografada pela tripulação da [[Apolo|Apolo 11]] enquanto circundava a Lua em [[1969]].]]
'''Astronomia''' (estudu konabá fitun), tuir nia [[etimolojia]], katak "lei fitun nian" (husi [[Lia-gregu|gregu]]: άστρο + νόμος), [[siénsia]] nebé involve observasaun no esplikasaun konabá eventu sira nebé akontese iha [[Rai]] no nia [[atmosfera]]. Estuda liuliu konabá evolusaun no nia propriedadi [[físika]] no [[kímika]] hudi objetu hotu-hotu nebé bele haré iha lalehan (no hela iha [[Rai]] sorin bá), hanesan prosesu hotu-hotu nebé involve sira. Observasaun astronómika sira laós relevante deit ba astronomia, maibé fó mós informasaun esensial sira atu verifika teoria fundamental [[físika]] nian, hanesan teoria konabá [[relatividade jeral]].
== Sékulu 20 ==
Durante [[sékulu 20]] nia sorin, astronomia fahe bá ''astrometria'', ''mekánika seleste'' no ''astrofízika''. Husi nain tolu ne, [[astrofízika]] manan proeminensia, hanesan bele haré iha departamentus no institutus universitárius envolvidus iha peskiza astronómika nia naran: sira antigu liu mak la muda hanesan departamentus no institutus ''astronomia'', maibé sira foun né atu sés ba hatama mós astrofízika iha nia naran, dala ruma inklui lia fuan astronomia, atu fó liu kbit ba sira nia peskiza. Além diso, peskiza astrofízika, li-liu iha astrofízika teórika, bele halao ho ema nebé iha formasaun [[fízika]] ka [[matemátika]], maibé la hó formasaun espesífika iha astronomia.
== Siénsia ==
Astronomia né, ida husi [[siénsia]] uitoan nebé amadores sira iha papel ativu, li-liu iha deskoberta no monitorizasaun ba fenómenus temporárius. Astronomia labele konfunde ho [[astrolojia]], pseudosiénsia ida la lós nebé tenta lé (haré/sik) ema ida nia destinu, haré tuir dalan objetus astronómikus. Maski kampu rua né halisuk hun ida deit, sira sel-seluk; astronomia haisin [[métodu sientífiku]], enkuantu [[astrolojia]] la iha bazes sientífikas.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://pt.wikipedia.org/wiki/Portal:Astronomia Portal Astronomia] - ho portugés
* [http://www.sp-astronomia.pt/portugal/ SPA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060505143356/http://www.sp-astronomia.pt/portugal/ |date=2006-05-05 }} - Sociedade Portuguesa de Astronomia
* [http://www.sab-astro.org.br/ SAB] - Sociedade Astronômica Brasileira
* [http://www.prossiga.br/astronomia/ Biblioteka Virtual Astronomia nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060419023632/http://www.prossiga.br/astronomia/ |date=2006-04-19 }}
* [http://br.groups.yahoo.com/group/urania_br/ Urânia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060522144645/http://br.groups.yahoo.com/group/urania_br/ |date=2006-05-22 }} - Grupu discusaun Yahoo Grupos: Astronomia no Astronáutika
* [http://www.uranometrianova.pro.br Uranometria Nova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060515032126/http://www.uranometrianova.pro.br/ |date=2006-05-15 }} - Astronomia, astrofísika, istória astronomia nian.
* [http://www.uranometrianova.pro.br/historia/Cronologia/cronologia01.htm Cronolojia astronómika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060412001241/http://www.uranometrianova.pro.br/historia/Cronologia/cronologia01.htm |date=2006-04-12 }} Cronologia dos factos mais importantes da História da Astronomia
* [http://www.cosmobrain.com.br Cosmobrain - Astronomia no Astrofísika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110201558/http://cosmobrain.com.br/ |date=2017-11-10 }}
* [http://www.colvero.com/ Astrofotografias no Teleskópius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216083522/http://www.colvero.com/ |date=2006-02-16 }}
* [http://www.astronomia.web.st/ Astronomia na Web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417202215/http://www.astronomia.web.st/ |date=2006-04-17 }} Imagens, notícias, artigos e links sobre Astronomia
{{Siénsia}}
[[Kategoria:Astronomia| ]]
m8r1aguckjh92zzaun4dmlmuqrg2wtk
70896
70895
2026-06-27T00:49:49Z
Rino Soares
11393
mak
70896
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Moon_Dedal_crater.jpg|300px|miniaturadaimagem|'''Astronomia lunar:''' o lado oculto da Lua. A Cratera Daedalus, em grande plano, cobre cerca de 93 km² e foi fotografada pela tripulação da [[Apolo|Apolo 11]] enquanto circundava a Lua em [[1969]].]]
'''Astronomia''' (estudu konabá fitun), tuir nia [[etimolojia]], katak "lei fitun nian" (husi [[Lia-gregu|gregu]]: άστρο + νόμος), [[siénsia]] nebé involve observasaun no esplikasaun konabá eventu sira nebé akontese iha [[Rai]] no nia [[atmosfera]]. Estuda liuliu konabá evolusaun no nia propriedadi [[físika]] no [[kímika]] hudi objetu hotu-hotu nebé bele haré iha lalehan (no hela iha [[Rai]] sorin bá), hanesan prosesu hotu-hotu nebé involve sira. Observasaun astronómika sira laós relevante deit ba astronomia, maibé fó mós informasaun esensial sira atu verifika teoria fundamental [[físika]] nian, hanesan teoria konabá [[relatividade jeral]].
== Sékulu 20 ==
Durante [[sékulu 20]] nia sorin, astronomia fahe bá ''astrometria'', ''mekánika seleste'' no ''astrofízika''. Husi nain tolu ne, [[astrofízika]] manan proeminensia, hanesan bele haré iha departamentu no institutu universitáriu sira ne'ebe mak envolvidu iha peskiza astronómika nia naran: sira antigu liu mak la muda hanesan departamentus no institutus ''astronomia'', maibé sira foun né atu sés ba hatama mós astrofízika iha nia naran, dala ruma inklui lia fuan astronomia, atu fó liu kbit ba sira nia peskiza. Além diso, peskiza astrofízika, li-liu iha astrofízika teórika, bele halao ho ema nebé iha formasaun [[fízika]] ka [[matemátika]], maibé la hó formasaun espesífika iha astronomia.
== Siénsia ==
Astronomia né, ida husi [[siénsia]] uitoan nebé amadores sira iha papel ativu, li-liu iha deskoberta no monitorizasaun ba fenómenus temporárius. Astronomia labele konfunde ho [[astrolojia]], pseudosiénsia ida la lós nebé tenta lé (haré/sik) ema ida nia destinu, haré tuir dalan objetus astronómikus. Maski kampu rua né halisuk hun ida deit, sira sel-seluk; astronomia haisin [[métodu sientífiku]], enkuantu [[astrolojia]] la iha bazes sientífikas.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://pt.wikipedia.org/wiki/Portal:Astronomia Portal Astronomia] - ho portugés
* [http://www.sp-astronomia.pt/portugal/ SPA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060505143356/http://www.sp-astronomia.pt/portugal/ |date=2006-05-05 }} - Sociedade Portuguesa de Astronomia
* [http://www.sab-astro.org.br/ SAB] - Sociedade Astronômica Brasileira
* [http://www.prossiga.br/astronomia/ Biblioteka Virtual Astronomia nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060419023632/http://www.prossiga.br/astronomia/ |date=2006-04-19 }}
* [http://br.groups.yahoo.com/group/urania_br/ Urânia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060522144645/http://br.groups.yahoo.com/group/urania_br/ |date=2006-05-22 }} - Grupu discusaun Yahoo Grupos: Astronomia no Astronáutika
* [http://www.uranometrianova.pro.br Uranometria Nova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060515032126/http://www.uranometrianova.pro.br/ |date=2006-05-15 }} - Astronomia, astrofísika, istória astronomia nian.
* [http://www.uranometrianova.pro.br/historia/Cronologia/cronologia01.htm Cronolojia astronómika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060412001241/http://www.uranometrianova.pro.br/historia/Cronologia/cronologia01.htm |date=2006-04-12 }} Cronologia dos factos mais importantes da História da Astronomia
* [http://www.cosmobrain.com.br Cosmobrain - Astronomia no Astrofísika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110201558/http://cosmobrain.com.br/ |date=2017-11-10 }}
* [http://www.colvero.com/ Astrofotografias no Teleskópius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216083522/http://www.colvero.com/ |date=2006-02-16 }}
* [http://www.astronomia.web.st/ Astronomia na Web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417202215/http://www.astronomia.web.st/ |date=2006-04-17 }} Imagens, notícias, artigos e links sobre Astronomia
{{Siénsia}}
[[Kategoria:Astronomia| ]]
24a99zahajba1jylavdited3iqiyumw
70897
70896
2026-06-27T00:55:04Z
Rino Soares
11393
sira
70897
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Moon_Dedal_crater.jpg|300px|miniaturadaimagem|'''Astronomia lunar:''' o lado oculto da Lua. A Cratera Daedalus, em grande plano, cobre cerca de 93 km² e foi fotografada pela tripulação da [[Apolo|Apolo 11]] enquanto circundava a Lua em [[1969]].]]
'''Astronomia''' (estudu konabá fitun), tuir nia [[etimolojia]], katak "lei fitun nian" (husi [[Lia-gregu|gregu]]: άστρο + νόμος), [[siénsia]] nebé involve observasaun no esplikasaun konabá eventu sira nebé akontese iha [[Rai]] no nia [[atmosfera]]. Estuda liuliu konabá evolusaun no nia propriedadi [[físika]] no [[kímika]] hudi objetu hotu-hotu nebé bele haré iha lalehan (no hela iha [[Rai]] sorin bá), hanesan prosesu hotu-hotu nebé involve sira. Observasaun astronómika sira laós relevante deit ba astronomia, maibé fó mós informasaun esensial sira atu verifika teoria fundamental [[físika]] nian, hanesan teoria konabá [[relatividade jeral]].
== Sékulu 20 ==
Durante [[sékulu 20]] nia sorin, astronomia fahe bá ''astrometria'', ''mekánika seleste'' no ''astrofízika''. Husi nain tolu ne, [[astrofízika]] manan proeminensia, hanesan bele haré iha departamentu no institutu universitáriu sira ne'ebe mak envolvidu iha peskiza astronómika nia naran: sira antigu liu mak la muda hanesan departamentus no institutus ''astronomia'', maibé sira foun né atu sés ba hatama mós astrofízika iha nia naran, dala ruma inklui lia fuan astronomia, atu fó liu kbit ba sira nia peskiza. Além diso, peskiza astrofízika, li-liu iha astrofízika teórika, bele halao ho ema nebé iha formasaun [[fízika]] ka [[matemátika]], maibé la hó formasaun espesífika iha astronomia.
== Siénsia ==
Astronomia né, ida husi [[siénsia]] uitoan nebé amadores sira iha papel ativu, liu-liu iha deskoberta no monitorizasaun ba fenómenu temporáriu sira. Astronomia labele konfunde ho [[astrolojia]], pseudosiénsia ida la lós nebé tenta lé (haré/sik) ema ida nia destinu, haré tuir dalan objetu astronómiku sira. Maski kampu rua né halisuk hun ida deit, sira sel-seluk; astronomia haisin [[métodu sientífiku]], enkuantu [[astrolojia]] la iha bazes sientífikas.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://pt.wikipedia.org/wiki/Portal:Astronomia Portal Astronomia] - ho portugés
* [http://www.sp-astronomia.pt/portugal/ SPA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060505143356/http://www.sp-astronomia.pt/portugal/ |date=2006-05-05 }} - Sociedade Portuguesa de Astronomia
* [http://www.sab-astro.org.br/ SAB] - Sociedade Astronômica Brasileira
* [http://www.prossiga.br/astronomia/ Biblioteka Virtual Astronomia nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060419023632/http://www.prossiga.br/astronomia/ |date=2006-04-19 }}
* [http://br.groups.yahoo.com/group/urania_br/ Urânia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060522144645/http://br.groups.yahoo.com/group/urania_br/ |date=2006-05-22 }} - Grupu discusaun Yahoo Grupos: Astronomia no Astronáutika
* [http://www.uranometrianova.pro.br Uranometria Nova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060515032126/http://www.uranometrianova.pro.br/ |date=2006-05-15 }} - Astronomia, astrofísika, istória astronomia nian.
* [http://www.uranometrianova.pro.br/historia/Cronologia/cronologia01.htm Cronolojia astronómika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060412001241/http://www.uranometrianova.pro.br/historia/Cronologia/cronologia01.htm |date=2006-04-12 }} Cronologia dos factos mais importantes da História da Astronomia
* [http://www.cosmobrain.com.br Cosmobrain - Astronomia no Astrofísika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110201558/http://cosmobrain.com.br/ |date=2017-11-10 }}
* [http://www.colvero.com/ Astrofotografias no Teleskópius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216083522/http://www.colvero.com/ |date=2006-02-16 }}
* [http://www.astronomia.web.st/ Astronomia na Web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417202215/http://www.astronomia.web.st/ |date=2006-04-17 }} Imagens, notícias, artigos e links sobre Astronomia
{{Siénsia}}
[[Kategoria:Astronomia| ]]
f303wmblt06tex4720sh5ny2mwh93d6
70898
70897
2026-06-27T00:57:26Z
Rino Soares
11393
sira
70898
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Moon_Dedal_crater.jpg|300px|miniaturadaimagem|'''Astronomia lunar:''' o lado oculto da Lua. A Cratera Daedalus, em grande plano, cobre cerca de 93 km² e foi fotografada pela tripulação da [[Apolo|Apolo 11]] enquanto circundava a Lua em [[1969]].]]
'''Astronomia''' (estudu konabá fitun), tuir nia [[etimolojia]], katak "lei fitun nian" (husi [[Lia-gregu|gregu]]: άστρο + νόμος), [[siénsia]] nebé involve observasaun no esplikasaun konabá eventu sira nebé akontese iha [[Rai]] no nia [[atmosfera]]. Estuda liuliu konabá evolusaun no nia propriedadi [[físika]] no [[kímika]] hudi objetu hotu-hotu nebé bele haré iha lalehan (no hela iha [[Rai]] sorin bá), hanesan prosesu hotu-hotu nebé involve sira. Observasaun astronómika sira laós relevante deit ba astronomia, maibé fó mós informasaun esensial sira atu verifika teoria fundamental [[físika]] nian, hanesan teoria konabá [[relatividade jeral]].
== Sékulu 20 ==
Durante [[sékulu 20]] nia sorin, astronomia fahe bá ''astrometria'', ''mekánika seleste'' no ''astrofízika''. Husi nain tolu ne, [[astrofízika]] manan proeminensia, hanesan bele haré iha departamentu no institutu universitáriu sira ne'ebe mak envolvidu iha peskiza astronómika nia naran: sira antigu liu mak la muda hanesan departamentus no institutus ''astronomia'', maibé sira foun né atu sés ba hatama mós astrofízika iha nia naran, dala ruma inklui lia fuan astronomia, atu fó liu kbit ba sira nia peskiza. Além diso, peskiza astrofízika, li-liu iha astrofízika teórika, bele halao ho ema nebé iha formasaun [[fízika]] ka [[matemátika]], maibé la hó formasaun espesífika iha astronomia.
== Siénsia ==
Astronomia né, ida husi [[siénsia]] uitoan nebé amadores sira iha papel ativu, liu-liu iha deskoberta no monitorizasaun ba fenómenu temporáriu sira. Astronomia labele konfunde ho [[astrolojia]], pseudosiénsia ida la lós nebé tenta lé (haré/sik) ema ida nia destinu, haré tuir dalan objetu astronómiku sira. Maski kampu rua né halisuk hun ida deit, sira sel-seluk; astronomia haisin [[métodu sientífiku]], enkuantu [[astrolojia]] la iha baze sientífika sira.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://pt.wikipedia.org/wiki/Portal:Astronomia Portal Astronomia] - ho portugés
* [http://www.sp-astronomia.pt/portugal/ SPA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060505143356/http://www.sp-astronomia.pt/portugal/ |date=2006-05-05 }} - Sociedade Portuguesa de Astronomia
* [http://www.sab-astro.org.br/ SAB] - Sociedade Astronômica Brasileira
* [http://www.prossiga.br/astronomia/ Biblioteka Virtual Astronomia nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060419023632/http://www.prossiga.br/astronomia/ |date=2006-04-19 }}
* [http://br.groups.yahoo.com/group/urania_br/ Urânia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060522144645/http://br.groups.yahoo.com/group/urania_br/ |date=2006-05-22 }} - Grupu discusaun Yahoo Grupos: Astronomia no Astronáutika
* [http://www.uranometrianova.pro.br Uranometria Nova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060515032126/http://www.uranometrianova.pro.br/ |date=2006-05-15 }} - Astronomia, astrofísika, istória astronomia nian.
* [http://www.uranometrianova.pro.br/historia/Cronologia/cronologia01.htm Cronolojia astronómika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060412001241/http://www.uranometrianova.pro.br/historia/Cronologia/cronologia01.htm |date=2006-04-12 }} Cronologia dos factos mais importantes da História da Astronomia
* [http://www.cosmobrain.com.br Cosmobrain - Astronomia no Astrofísika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110201558/http://cosmobrain.com.br/ |date=2017-11-10 }}
* [http://www.colvero.com/ Astrofotografias no Teleskópius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216083522/http://www.colvero.com/ |date=2006-02-16 }}
* [http://www.astronomia.web.st/ Astronomia na Web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417202215/http://www.astronomia.web.st/ |date=2006-04-17 }} Imagens, notícias, artigos e links sobre Astronomia
{{Siénsia}}
[[Kategoria:Astronomia| ]]
cxgbpw3v0iw15xdons1muny2ax2d3z3
70899
70898
2026-06-27T00:59:22Z
Rino Soares
11393
ne
70899
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Moon_Dedal_crater.jpg|300px|miniaturadaimagem|'''Astronomia lunar:''' o lado oculto da Lua. A Cratera Daedalus, em grande plano, cobre cerca de 93 km² e foi fotografada pela tripulação da [[Apolo|Apolo 11]] enquanto circundava a Lua em [[1969]].]]
'''Astronomia''' (estudu konabá fitun), tuir nia [[etimolojia]], katak "lei fitun nian" (husi [[Lia-gregu|gregu]]: άστρο + νόμος), [[siénsia]] nebé involve observasaun no esplikasaun konabá eventu sira nebé akontese iha [[Rai]] no nia [[atmosfera]]. Estuda liuliu konabá evolusaun no nia propriedadi [[físika]] no [[kímika]] hudi objetu hotu-hotu nebé bele haré iha lalehan (no hela iha [[Rai]] sorin bá), hanesan prosesu hotu-hotu nebé involve sira. Observasaun astronómika sira laós relevante deit ba astronomia, maibé fó mós informasaun esensial sira atu verifika teoria fundamental [[físika]] nian, hanesan teoria konabá [[relatividade jeral]].
== Sékulu 20 ==
Durante [[sékulu 20]] nia sorin, astronomia fahe bá ''astrometria'', ''mekánika seleste'' no ''astrofízika''. Husi nain tolu ne, [[astrofízika]] manan proeminensia, hanesan bele haré iha departamentu no institutu universitáriu sira ne'ebe mak envolvidu iha peskiza astronómika nia naran: sira antigu liu mak la muda hanesan departamentus no institutus ''astronomia'', maibé sira foun né atu sés ba hatama mós astrofízika iha nia naran, dala ruma inklui lia fuan astronomia, atu fó liu kbit ba sira nia peskiza. Além diso, peskiza astrofízika, li-liu iha astrofízika teórika, bele halao ho ema nebé iha formasaun [[fízika]] ka [[matemátika]], maibé la hó formasaun espesífika iha astronomia.
== Siénsia ==
Astronomia [[siénsia]] ida husi uitoan nebé amadores sira iha papel ativu, liu-liu iha deskoberta no monitorizasaun ba fenómenu temporáriu sira. Astronomia labele konfunde ho [[astrolojia]], pseudosiénsia ida la lós nebé tenta lé (haré/sik) ema ida nia destinu, haré tuir dalan objetu astronómiku sira. Maski kampu rua né halisuk hun ida deit, sira sel-seluk; astronomia haisin [[métodu sientífiku]], enkuantu [[astrolojia]] la iha baze sientífika sira.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://pt.wikipedia.org/wiki/Portal:Astronomia Portal Astronomia] - ho portugés
* [http://www.sp-astronomia.pt/portugal/ SPA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060505143356/http://www.sp-astronomia.pt/portugal/ |date=2006-05-05 }} - Sociedade Portuguesa de Astronomia
* [http://www.sab-astro.org.br/ SAB] - Sociedade Astronômica Brasileira
* [http://www.prossiga.br/astronomia/ Biblioteka Virtual Astronomia nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060419023632/http://www.prossiga.br/astronomia/ |date=2006-04-19 }}
* [http://br.groups.yahoo.com/group/urania_br/ Urânia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060522144645/http://br.groups.yahoo.com/group/urania_br/ |date=2006-05-22 }} - Grupu discusaun Yahoo Grupos: Astronomia no Astronáutika
* [http://www.uranometrianova.pro.br Uranometria Nova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060515032126/http://www.uranometrianova.pro.br/ |date=2006-05-15 }} - Astronomia, astrofísika, istória astronomia nian.
* [http://www.uranometrianova.pro.br/historia/Cronologia/cronologia01.htm Cronolojia astronómika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060412001241/http://www.uranometrianova.pro.br/historia/Cronologia/cronologia01.htm |date=2006-04-12 }} Cronologia dos factos mais importantes da História da Astronomia
* [http://www.cosmobrain.com.br Cosmobrain - Astronomia no Astrofísika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110201558/http://cosmobrain.com.br/ |date=2017-11-10 }}
* [http://www.colvero.com/ Astrofotografias no Teleskópius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216083522/http://www.colvero.com/ |date=2006-02-16 }}
* [http://www.astronomia.web.st/ Astronomia na Web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417202215/http://www.astronomia.web.st/ |date=2006-04-17 }} Imagens, notícias, artigos e links sobre Astronomia
{{Siénsia}}
[[Kategoria:Astronomia| ]]
46lji0d4wwftr49ec1jvjw8ybwnygci
Wikipedia:Administradór Sira/Eleisaun
4
1512
71012
70891
2026-06-27T05:47:26Z
Exec8
6243
/* J. Patrick Fischer */
71012
wikitext
text/x-wiki
__TOC__
==Eleisaun Administradór sira nian tuan==
Tuir kriasaun [[Main Page|Wikipédia]] iha [[lia-tetun]] nian loron 25 fulan Marsu tinan 2006, nia agora nesesáriu hanaran ema ho podér sira "administradór" nian
* '''Saida mak halo administradór? ''' Tenke hatene saida mak [[Wikipedia:Administradór Sira|funsaun principál sira]].
* '''Hili vota oinsá? ''' Molok, ema sé uza Wikipédia tenke [[Special:Userlogin|rejistadu no "log in" ona]], tau ninia "username" no "password". Atu hili vota, Ita tenke hakerek tilde haat -- <nowiki>~~~~</nowiki> -- iha "Favór (support)" ka "Kontra (oppose)" okos, konforme ba Ita-nia hili. Se karik Ita hakarak, mós bele hakerek komentáriu badak.
------
===[[User:Manuel_de_Sousa|Manuel de Sousa]]===
Iha ha'u lidera hotu prosesu kriasaun [[Main Page|Wikipédia]] iha [[lia-tetun]], ha'u mai apresenta ha'u nia kandidatura ba kargu administradór nian, ha'u husu ema hotu sé hili vota iha favór (support) ka kontra (oppose) ha'u nia kandidatura. --[[User:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]] 22:52, 27 April 2006 (UTC)
:''Sysop request, English translation: I would like to be nominated administrator (sysop) of the Tetum Wikipedia. Please vote below. Thank you!'' --[[User:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]] 22:52, 27 April 2006 (UTC)
Votasaun:<br>
'''Favór''' (''support''):
* [[User:Manu Ain|Manu Ain]] 23:36, 27 April 2006 (UTC)
* [[User:Pippu d'Angelo|Pippu d'Angelo]] 07:33, 28 April 2006 (UTC)
* [[User:Matebian|Matebian]] 14:46, 28 April 2006 (UTC)
* [[User:Joao Xavier Santos|Joao Xavier Santos]] 00:48, 29 April 2006 (UTC)
* [[User:Prevert|Prevert]] 12:11, 29 April 2006 (UTC)
* [[User:Belisanda|Belisanda]] 09:13, 01 May 2006 (UTC)
* [[User:Margaridadsc|Margaridadsc]] 09:23, 1 May 2006 (UTC)
* [[User:Rocastelo|Rocastelo]] 14:59, 1 May 2006 (UTC)
* [[User:Abel|Abel]] 05:58, 3 May 2006 (UTC)
* [[User:Ruimiguelpinto|Mau seran]] 19:28, 14 May 2006 (UTC)
<s>* [[User:Jose77|Jose77]] 09:28, 19 June 2007 (UTC)</s> Too late. this election has been closed yet. [[User:MF-Warburg|MF-Warburg]] <small>([[:de:Benutzer Diskussion:MF-Warburg|de diskusaun]])</small> 12:34, 19 June 2007 (UTC)
* --
'''Kontra''' (''oppose''):
* --
'''<span style="background:#FFFFAA">Eleisaun ne'e ramata tiha ona. Ema hili [[User:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]] nu'udar [[Wikipedia:Administradór_Sira|administradór]] Wikipédia iha lia-tetun tiha ona ho 10 (sanulu) votu sira iha favór no votu 0 (mamuk) kontra. [[:meta:User:Shizhao|Shizhao]] maka [[:meta:Requests_for_permissions/Archive_2006/May#Tetum_Wikipedia|konsede permisaun sira administradór nian]], loron 9 Maiu 2006.</span>'''
------
===[[User:Malaeoan|Malaeoan]]===
Ho konsiderasaun ba kontributu sira ne'ebé Malaeoan fó ona ba [[Main Page|Wikipédia]] iha [[lia-tetun]] iha faze krítika tebetebes projetu nian, no konsiderasaun ba ninia koñesimentu lian no kultura Timór-oan nian no nafatin interese sé nia sempre demonstra ona hosi kestaun sira ho relasaun ba [[Timór Lorosa'e]], ha'u mai propoin ninia naran atu sai administradór ida ba Wikipédia ne'e. Nune'e, ha'u husu ba ema hotu sé hili vota iha favór (support) ka kontra (oppose) kandidatura Malaeoan nian. --[[User:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]] 22:58, 27 April 2006 (UTC)
:''Sysop request, English translation: I would like to nominate Malaeoan as administrator of the Tetum Wikipedia. Please vote below. Thank you!'' --[[User:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]] 22:58, 27 April 2006 (UTC)
:''Candidate, please indicate acceptance of the nomination here:'' Ha'u ksolok katak Ita-nia haran ha'u ona nu'udar administradór ida, no ha'u simu kandidatura ne'e. Obrigadu barak ba Ita-nia apoiu. [[User:Malaeoan|Malaeoan]] 19:39, 29 April 2006 (UTC)
Votasaun:<br>
'''Favór''' (''support''):
*[[User:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]] 09:11, 28 April 2006 (UTC)
*[[User:Joao Xavier Santos|Joao Xavier Santos]] 14:18, 30 April 2006 (UTC)
*[[Belisanda]] 09:10, 01 May 2006 (UTC)
*[[User:Matebian|Matebian]] 16:40, 12 May 2006 (UTC)
<s>*[[User:Jose77|Jose77]] 09:28, 19 June 2007 (UTC)</s>Too late. this election has been closed yet. [[User:MF-Warburg|MF-Warburg]] <small>([[:de:Benutzer Diskussion:MF-Warburg|de diskusaun]])</small> 12:34, 19 June 2007 (UTC)
* --
'''Kontra''' (''oppose''):
* --
'''<span style="background:#FFFFAA">Eleisaun ne'e ramata tiha ona. Ema hili [[User:Malaeoan|Malaeoan]] nu'udar [[Wikipedia:Administradór_Sira|administradór]] Wikipédia iha lia-tetun tiha ona ho 4 (haat) votu sira iha favór no votu 0 (mamuk) kontra. [[:meta:User:Shizhao|Shizhao]] maka [[:meta:Requests_for_permissions#Tetum_Wikipedia|konsede permisaun sira administradór nian]], loron 22 Maiu 2006.</span>'''
===[[User:MF-Warburg|MF-Warburg]]===
Ha'u hakarak "sysop access" tanba Manuel de Sousa no Malaeoan lá'os aktivu. Ha'u administradór to'o 6 Juñu 2007 ("temporary", [[:m:Requests_for_permissions/Approved_temporary#Wikipedia_Tetum|haree iha ne'e]]. Obrigadu barak, [[User:MF-Warburg|MF-Warburg]] <small>([[:de:Benutzer Diskussion:MF-Warburg|de diskusaun]])</small> 17:24, 29 May 2007 (UTC)
Votasaun:
Favór:
#--[[User:Anew|Anew]] 11:20, 1 June 2007 (UTC)
#[[User:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]] 22:07, 12 June 2007 (UTC)
#--[[User:Jose77|Jose77]] 09:29, 19 June 2007 (UTC)
Kontra:
'''<span style="background:#FFFFAA">Eleisaun ne'e ramata tiha ona. Ema hili [[User:MF-Warburg|MF-Warburg]] nu'udar [[Wikipedia:Administradór_Sira|administradór]] Wikipédia iha lia-tetun tiha ona ho 3 (tolu) votu sira iha favór no votu 0 (mamuk) kontra. [[:meta:User:Shizhao|Shizhao]] maka [[:m:Steward_requests/Permissions/2007-06#Wikipedia_Tetum|konsede permisaun sira administradór nian]], loron 22 Juñu 2007.</span>'''
==Eleisaun Administradór sira nian==
Pergunta ba kandidatu sira bele husu durante [https://tet.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskusaun_Wikipedia:Administradór_Sira/Eleisaun diskusaun].
===[[User:Diamantino Soares|Diamantino Soares]]===
<big>
Deklarasaun Kandidatura ba Administradór Wikipedia Tetum</big>
Hau nia naran Diamantino Pereira de Orleans Soares ho username [[Uza-na'in:Diamantino Soares|Diamantino Soares]], ho respeitu hato’o hau nia kandidatura ba estatutu administradór [[Main Page|Wikipédia]] iha [[lia-tetun]].
Hau hahu sai membru ativu no kontribui ba iha [[Main Page|Wikipédia]] iha [[lia-tetun]] iha tinan 2023 iha Marburg, Alemaña. Hau esforsu atu kontribui hodi dezenvolve komunidade ida ne'e sai bo'ot liu tan liuhusi fornese treinamentu ba editor foun sira, promove kualidade artigu sira iha [[Main Page|Wikipédia]] no hala'o serbisu kolaborasaun ho [https://www.wikimedia.org/ Wikimedia] sira seluk iha rejiaun [https://meta.wikimedia.org/wiki/ESEAP%20Hub ESEAP] no mós Global. Hau fiar katak [[Main Page|Wikipédia]] iha [[lia-tetun]] presiza administradór ida ne’ebé ativu, responsavel no komprometidu atu garante komunidade ida ne’e kontinua dezenvolve ho di’ak ba oin.
Karik komunidade fó fiar mai hau hodi sai hanesa administradór, hau sei kompromete atu:
# Uza direitu administradór ho imparsiálidade, transparénsia nomos responsabilidade;
# Halo desizaun sira bazeia ba polítika no orientasaun husi Fundasaun Wikimedia;
# Proteje no mantein integridade Wikipedia Tetum, inklui prevene vandalizmu no resolve problema tékniku ne’ebé relevante;
# Servi komunidade ho espíritu kolaborasaun, respeitu no Konsensu;
# Apoiu no orienta editor foun sira atu hametin komunidade Wikipedia Tetum.
Hau konsidera estatutu administradór hanesan responsabilidade atu servi komunidade, la’ós priviléjiu pesoál. Tanba ne’e, hau sei hala’o knaar ida ne’e ho étika, dedikasaun no kompromisiu atu dezenvolve Wikipedia Tetum ba benefísiu ema hotu.
liu husi meius ida ne'e, hau husu ba membru sira hotu sé hili vota iha favór (support) ka kontra (oppose). [[Uza-na'in:Diamantino Soares|Diamantino Soares]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Diamantino Soares|discussão]]) 00h29min de 19 de Juñu de 2026 (UTC)
Votasaun:<br>
'''Favór''' (''support''):
* [[Uza-na'in:Rino Soares|Rino Soares]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Rino Soares|discussão]]) 01h21min de 19 de Juñu de 2026 (UTC)
* --[[Uza-na'in:J. Patrick Fischer|J. Patrick Fischer]] ([[Diskusaun Uza-na'in:J. Patrick Fischer|discussão]]) 03h57min de 19 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Ballardmaize|Ballardmaize]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Ballardmaize|discussão]]) 04h25min de 19 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Exec8|Exec8]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Exec8|discussão]]) 03h05min de 20 de Juñu de 2026 (UTC)
*--[[Uza-na'in:BJ Sinaga|Binsar de Jesus]] ([[Diskusaun Uza-na'in:BJ Sinaga|discussão]]) 06h32min de 20 de Juñu de 2026 (UTC)
*[[Uza-na'in:Maffeth.opiana|Maffeth.opiana]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Maffeth.opiana|discussão]]) 10h28min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Buszmail|Buszmail]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Buszmail|discussão]]) 16h53min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Biyanto R|Biyanto R]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Biyanto R|discussão]]) 05h55min de 24 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Robertsky|Robertsky]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Robertsky|discussão]]) 19h52min de 25 de Juñu de 2026 (UTC)
'''Kontra''' (''oppose''):
* --
=== [[Utilizador:BJ Sinaga|Binsar de Jesus]] ===
Ha'u nia naran [[Utilizador:BJ Sinaga|Binsar de Jesus]], no ha'u sente onradu atu deklara ha'u nia an nu’udar
kandidatura ba Administradór Wikipedia Tetun nian.
Deklarasaun Kandidatura ba Administradór Wikipedia Tetun
Ha'u-nia movimentu ba Wikimedia hahú iha 2015, to’o agora nafatin ativu ba Wikipedia Tetun, hodi habelar koñesimentu lian tetun no mos apoia no ajuda komunidade nia interese. Iha tinan hirak nia laran, ha'u kontribui ona ba kriasaun no hadi'a artigu sira, promove projetu sira Wikimedia nian, no enkoraja partisipasaun barak liután.
Se hetan fiar ho responsabilidade administradór nian, ha'u sei serbí ho integridade, transparénsia, no respeitu ba membru komunidade hotu-hotu. Ha'u komprende katak sai administradór la'ós kona-ba autoridade, maibé kona-ba servisu. Ha'u nia prioridade sei nafatin atu fó apoiu ba komunidade, mantein ambiente akollimentu no kolaborativu, tane aas polítika no valór sira Wikipedia nian, no ajuda garante kualidade no konfiabilidade Wikipedia Tetun nian.
Ha'u iha kompromisu atu tau interese komunidade nian aas liu buat hotu-hotu no servisu hamutuk ho kolega kontribuitor sira hodi haforsa Wikipedia Tetun nu'udar fonte koñesimentu ba jerasaun agora no tuir mai.
liu husi meius ida ne'e, hau husu ba membru sira hotu sé hili vota iha favór (support) ka kontra (oppose).--[[Uza-na'in:BJ Sinaga|Binsar de Jesus]] ([[Diskusaun Uza-na'in:BJ Sinaga|discussão]]) 09h35min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
Votasaun:<br>
'''Favór''' (''support''):
* [[Uza-na'in:Diamantino Soares|Diamantino Soares]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Diamantino Soares|discussão]]) 09h44min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* --[[Uza-na'in:J. Patrick Fischer|J. Patrick Fischer]] ([[Diskusaun Uza-na'in:J. Patrick Fischer|discussão]]) 09h44min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Ballardmaize|Ballardmaize]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Ballardmaize|discussão]]) 10h11min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Maffeth.opiana|Maffeth.opiana]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Maffeth.opiana|discussão]]) 10h40min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Exec8|Exec8]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Exec8|discussão]]) 14h00min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Buszmail|Buszmail]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Buszmail|discussão]]) 16h59min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Biyanto R|Biyanto R]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Biyanto R|discussão]]) 05h55min de 24 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Robertsky|Robertsky]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Robertsky|discussão]]) 19h52min de 25 de Juñu de 2026 (UTC)
'''Kontra''' (''oppose''):
* --
=== [[Utilizador:J. Patrick Fischer|J. Patrick Fischer]] ===
Ha'u nia naran [[Utilizador:J. Patrick Fischer|J. Patrick Fischer]], no ha'u sente onradu atu deklara ha'u nia an nu’udar
kandidatura ba Administradór Wikipedia Tetun nian.
Deklarasaun Kandidatura ba Administradór Wikipedia Tetun
Ha'u hanesan kontribuinte Wikipedia nian dezde 2005, liuliu iha Wikipedia Alemaña nian, maibé mós iha WikiVoyage no Wikimedia Commons. Ha'u hakerek kona-ba Timor-Leste iha Wikipedia Alemaña nian durante tinan 20 resin ona. Versaun alemaun agora sai nu’udar kolesaun informasaun ida ne’ebé boot liu kona-ba Timor-Leste iha internet, ho kuaze artigu 6.500. Wikipédia Alemaña nian iha padraun aas ba sitasaun fonte nian, ne'ebé agora bele ajuda iha Tetun. Aleinde ligasaun barak ba fonte sira, ha’u mós halibur ka kria ona imajen no mapa Timor-Leste nian rihun ba rihun hodi prepara arkivu ida ne’ebé autór sira husi Timor-Leste bele asesu. Ha'u rasik vizita Timor-Leste iha Juñu 2002. Infelizmente, COVID-19 impede ha'u atu fila fali ba vizita promosionál ida ne'ebé planeadu ba Wikipedia.
Ha'u la ko'alia Tetun. Ha'u nia kontribuisaun no artigu sira iha Wikipedia Tetun traduz automatikamente.
Ezemplu sira maka [[Funu Rúsia-Ukránia]], [[Raiva]] no [[Dengue]].
Tanba saida maka ha'u aplika atu sai administradór maski ha'u la ko'alia lian?
Razaun sai klaru iha tinan balun liubá iha Fransa. Serbisu intelijénsia nian ezije eliminasaun hosi artigu ida kona-ba baze militár ida, ne'ebé maka hetan rekuza tanba informasaun sira ne'e públiku no la klasifikadu. Nu'udar rezultadu, administradór ida iha Fransa hetan kaer no obriga atu hamoos artigu ne'e. Tuir mai artigu ne'e hetan restaurasaun hosi administradór ida iha Kanadá no agora eziste iha lian oioin.
Iha nasaun ne'ebé de'it, bele mosu situasaun sira ne'ebé Wikipedianu sira hetan presaun, tantu hosi ajénsia governu nian ka grupu interese espesiál sira. Atu prevene ida-ne'e, administradór ida ne'ebé laiha ligasaun kestionável ho rejiaun ne'e ajuda tebes. Administradór ida-ne'e mós tenke hatene kona-ba nasaun no nia istória. Ha'u hakarak kontribui ha'u nia esperiénsia hodi suporta Wikipedia iha Timor. Ha'u aplika ba pozisaun administradór neutru nian. Ha’u haree ha’u-nia an hanesan apoiante, la’ós ema ne’ebé foti desizaun iha asuntu importante sira. Ida-ne'e maka knaar hosi Wikipedia sira iha Timór: administrasaun maka servisu ida ba sosiedade no ba ideia koñesimentu livre nian.
Ha'u sei serbisu nafatin ho neutru, transparente, no ho respeitu. Ha'u hakarak Wikipédia Tetun atu fó informasaun ho kualidade ba povu Timor-Leste no sai hanesan "Ensiklopédia Timorensis"—ensiklopédia ida ba povu iha sira nia lian rasik.
Tanba ne’e, ha’u husu ba membru hotu-hotu nia aprovasaun ka rejeisaun.
Liu husi meius ida ne'e, hau husu ba membru sira hotu sé hili vota iha favór (support) ka kontra (oppose). --[[Uza-na'in:J. Patrick Fischer|J. Patrick Fischer]] ([[Diskusaun Uza-na'in:J. Patrick Fischer|discussão]]) 15h15min de 22 de Juñu de 2026 (UTC)
Votasaun:<br>
'''Favór''' (''support''):
* [[Uza-na'in:BJ Sinaga|Binsar de Jesus]] ([[Diskusaun Uza-na'in:BJ Sinaga|discussão]]) 16h02min de 22 de Juñu de 2026 (UTC)
*[[Uza-na'in:Diamantino Soares|Diamantino Soares]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Diamantino Soares|discussão]]) 22h44min de 22 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Biyanto R|Biyanto R]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Biyanto R|discussão]]) 05h55min de 24 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Robertsky|Robertsky]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Robertsky|discussão]]) 19h52min de 25 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Exec8|Exec8]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Exec8|discussão]]) 05h47min de 27 de Juñu de 2026 (UTC)
'''Kontra''' (''oppose''):
* --
atuzszmhraffp7pri7zw7hz59ia9la7
Malakolojia
0
1571
70943
65521
2026-06-27T02:02:34Z
InternetArchiveBot
8082
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
70943
wikitext
text/x-wiki
Matéria ida iha grupu [[Zoolojia]] nia laran nebe buka matenek no fihir kona ba balada sira ho isin mamar no mós moris iha uma toos. (ezemplu: ramís, lalamun, kudaku).
Liafuan malakolojia mosu husi liafuan rua iha lian gregu, liafuan '''malakòs''' (‘mamar’) no liafuan '''λογος''', -logy (‘estuda’ ka ‘siénsia’).
Baibain ema matenek harabat balada sira ho isin mamar no mós moris iha uma toos, iha lubun ida naram [[molusku]].
== Ligasaun ba li'ur ==
* {{Ligasaun|en}} [http://www.amonline.net.au/invertebrates/mal/ ''Australian Museum online''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426174021/http://www.amonline.net.au/invertebrates/mal/ |date=2006-04-26 }}
{{Siénsia}}
[[Kategoria:Zoolojia]]
lr0t7ofpjmgxl04zl9mry65ugq84apu
Marí Alkatiri
0
1643
70952
68906
2026-06-27T03:07:31Z
Maria Auxilia
11536
70952
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Mari Bin Amude Alkatiri 2017.jpg|300px|thumb|Alkatiri iha 2017]]
'''Marí Bim Amude Alkatiri''' moris iha loron [[26 Novembru]] [[1949]], iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]] ([[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]] iha tinan 2002-2006). Nia boot iha [[Dili]] hamutuk ho nia maun-alin no feton sira nain sanulu.
== Formasaun ==
Marí Alkatiri remata nia eskola primária no sekundária iha [[Dili]]. Nia sai husi [[Dili]] iha [[1970]] hodi kontinua nia estudu no halo hotu nia kursu iha universidade nian iha [[Angola]] no [[Mosambike]]. Nia graduado hanesan enjiñeiro-jeógrafo iha Eskola [[Jeografia]] [[Angola]] nian depois graduado iha Lei iha [[Universidade Eduardo Mondlane]], [[Maputo]], [[Mosambike]] husi [[1992]]-[[1998]]. Nia hanorin iha universidade ida ne'e kona ba Lei Internasionál Publiku no Lei Konstitusionál, no servisu nu'udar konsultór senior legál nian iha eskritóriu advogadu privadu iha [[Maputo]], [[Mosambike]] husi [[1992]]-[[1998]]. Nia uluk konsultór kona ba Lei Internasionál Públika no Lei Konstitusionál ba Parlamentu [[Mosambike]] husi [[1995]]-[[1998]], no membru ba grupo ne'ebe hakerek (''draft'') reforma lejislativa kona ba empreza privada iha [[Mosambike]]. Dr. Alkatiri hahu halo nia programa PhD kona ba "Lei Konsuetudináriu ne'ebe relasiona ho Lei Formál Pozitiva" maibe nia kursu ne'e interompe tiha tamba nia fila hikas mai [[Timór Lorosa'e]] iha loron [[13 Outubro]] [[1999]].
== Asaun Polítika ==
Molok nia sai ba [[Angola]], Marí Alkatiri sai ativu iha luta ba independénsia iha fulan [[Janeiru]] [[1970]] hodi hari'i grupu klandestinu ba sidadaun [[Timór Lorosa'e]] nian ho naran "Movimentu Libertasaun ba Timór-Leste". So nia deit mak moris ba membru grupu ida ne'e. Liu tiha [[Revolusaun Kravu nian|Revolusaun iha Portugal, iha loron 25 Abril 1974]] ne'ebe loke ambiente polítiku ne'ebe livre no bele hamoris partidu polítiku no organizasaun sira iha [[Timór Lorosa'e]].
Iha loron [[20 Maiu]] [[1974]], Marí Alkatiri sai hanesan fundadór [[Asosiasaun Sosiál Demokrata Timorense]] ([[ASDT]]). Assosiasaun ida ne'e foti Dr. Alkatiri sai adjuntu sekretáriu-jerál. Dezenvolvimentu polítiku desde [[1974]] mak determina hodi transforma ASDT (asosiasaun polítika ida) sai [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] (frente polítika) iha loron [[11 Setembru]] [[1974]]. Marí Alkatiri sai hanesan membru fundadór [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] no membru Komité Sentrál no sai frente adjuntu sekretáriu ba asuntus internasionais. Iha fulan [[Outubru]] [[1975]], Komité Sentrál foti Marí Alkatiri sai hanesan komisáriu polítika nasionál.
Atividades forsa militar [[Indonézia]] nian iha tinan [[1975]] hodi determina dezenvolvimentu polítika barak iha [[Timór Lorosa'e]], inklui mos hari'i ''Forças Armadas de Libertação Nacional de Timor-Leste'', [[FALINTIL]] iha loron [[20 Agostu]] [[1975]]. Marí Alkatiri hamutuk hodi organiza [[FALINTIL]] no husi grupu ida ne'e ema nain rua deit mak sei moris.
Molok hahú invazaun no okupasaun iha Timór-Leste, [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] foti Marí Alkatiri atu partisipa iha kampaña hodi mobiliza komunidade internasionál kontra hasoru invazaun bo'ot ne'e. Nia vizita ba nasaoens walu iha [[Áfrika]] hodi buka apoiu no fila mai hikas Timór-Leste iha [[23 November]] [[1975]], hili Marí Alkatiri sai xefi komisaun ne'ebe hakerek Konstitusaun Timór Lorosa'e nian molok atu halo deklarasaun independénsia. [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] deklara independénsia iha [[28 Novembru]] [[1975]], no proklama tiha ona formasaun [[Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'e nian]]. [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] hili Marí Alkatiri sai Ministru Estadu no Plenipotensiáriu ba Asuntus Politiku nian.
Konsekuénsia direta invazaun no infiltrasaun militar [[Indonézia]] ne'ebe besik dadauk ona atu invade rai ida ne'e, Vise-Prezidente no Primeiru Ministru [[Timór Lorosa'e]], [[Nicolau Lobato]], husu ba Komité Sentrál [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] nian hodi haruka delegasaun ida ba fatin hotu-hotu atu mobiliza komunidade internasionál hodi nune'e bele desvia planu invazaun nian. Marí Alkatiri mos membru ba delegasaun ida ne'e, no husik Timór Lorosa'e iha [[4 Dezembru]] [[1975]] (loron tolu molok indonéziu halo invazaun). Lider Timór oan nain tolu inklui nia mak sai aviaun ikus liu ne'ebe sai husi [[Timór Lorosa'e]] molok invazaun. Nia hanesan Xefi delegasaun [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] nian iha liur ne'ebe hela iha [[Mozambique]] to'o iha [[1999]].
== Invazaun no resisténsia ==
Esperiénsia ne'ebe Marí Alkatiri hetan dala uluk hanesan Xefe Delegasaun [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] nian iha liur iha [[Dezembru]] [[1975]] iha [[Konsellu Seguransa Nasoens Unidas nian]] ne'ebe foti kedas resolusaun ida ne'ebe kondena invazaun [[Indonézia]] iha [[Timór-Leste]].
Iha [[1977]] hili Marí Alkatiri hanesan Ministru Relasaun Esterna nian ba Repúblika Demokrátika [[Timór Lorosa'e]] iha liur. Husi [[1975]] to'o [[1982]] Dr. Alkariri partisipa iha sesaun komisaun hotu-hotu ba dala hat iha [[ONU]].
Iha [[1982]], [[Asembleia Jerál Nasoens Unidas nian]] adota rezolusaun ne'ebe Sekretário Jerál husu hodi hahu konsulta ho partidu hotu-hotu nia vizaun hodi buka oportunidade atu hetan desizaun ida hodi resolve problema Timór-Leste nian no halo relatóriu ba Asembleia Jerál (Rezolusaun 37/30 iha loron [[23 Novembru]] [[1982]]). Dr. Alkatiri partisipa iha konsulta hotu-hotu ne'ebe Sekretáriu Jerál [[ONU]] halao, no husi tinan [[1983]] ba oin no iha reuniaun hotu-hotu ne'ebe Komisaun Direitus Umanus [[ONU]] nian halo kona ba Timór Lorosa'e. Nia xefia delegasaun Timór Lorosa'e nian iha [[1985]] ba Konferénsia Movimentu Ministeral Naun-Aliñadu no internasionál seseluktan ne'ebe koalia kazu Timór Lorosa'e nian. Iha tinan [[1990]] liu mai, formatu [[ONU]] hodi suporte prosesu konsulta ne'ebe muda no hari'i enkontru trilateral entre [[ONU]], [[Indonézia]] no [[Portugál]] (''de jure'' ba poder administrativu ba Timór Lorosa'e). Dr. Alkatiri partisipa iha prosesu ida ne'e no mos [[ONU]] suporte no fasilita "Diálogu Inklusiva Timor oan" hotu ne'ebe halo iha [[1995]].
Iha [[1994]] halao kn'ar diplomátiku ne'ebe lori resisténsia nia reprezentante ba fatin hotu-hotu ne'ebe rekoñese hanesan komponentes tolu luta ba vizaun ida libertasaun (hamutuk ho forsas, no frente klandestina). Hili Dr. Alkatiri sai hanesan membru ida husi nain hat hodi halo koordenasaun ba Komisaun Frente Diplomátika.
Hanesan parte bo'ot ba ajustamentu hodi hahu rezisténsia iha tinan klaran [[1980]]'s, Resisténsia restrutura fali sira nia organizasaun ida ne'e sai hanesan "Konvensaun Nasionál Timór-Leste iha Diáspora" iha [[Abril]] [[1998]]. Ida ne'e hari'i ''[[Conselho Nacional da Resistência Timorense]]'' ([[CNRT]]) -- organizasaun ''umbrella'' ne'ebe organizasaun polítika timorense hotu-hotu ba independénsia. [[CNRT]] adota "Magna Carta", dokumentu ida ne'ebe fo planu jerál ba futuru Timór Lorosa'e nian. Dokumentu ida ne'e aprezenta ba komunidade Internasionál hanesan vizaun Resisténsia ba futuru estadu foun Timór Lorosa'e nian. Dr. Aklatiri mak autor ba dokumentu ida ne'e. Iha konvensaun ida ne'e hili nia hanesan membru Komisaun Polítika Nasionál CNRT nian.
== Libertasaun ==
Iha [[Agostu]] [[1999]], prezidente [[CNRT]] [[Xanana Gusmão]] hili Marí Alkatiri hodi toma konta asuntu [[Tasi Timór]] nian husi parte rezisténsia nian. Ho nia planu, Akordo Tasi Timór - ikus mai, [[Tratadu Tasi Timór]] -- hetan susesu bo'ot halo negosiasaun ho [[Austrália]], ne'ebe [[Timór Lorosa'e]] hetan parte 90/10 Liu husi Marí Alkatiri nia kna'ar, Timór Lorosa'e halao negosiasaun dezenvolvimentu [[Bayu-Undan]] ho Conoco Phillips, hanesan investidór bo'ot iha [[Tasi Timór]] nian, ne'ebe estimativa hodi fo segura biliaun 3 USD iha rendimentu liu ba tinan 17 too tinan 20 ba Timór Lorosa'e. Nia mos manten nafatin nia pozisaun kona ba fronteira tasi nian ne'ebe permanente. Permanente fronteira ne'ebe Dr. Alkatiri hare katak ne'e parte Timór Lorosa'e nia direitu ba [[auto-determinasaun]], hanesan mos fronteira hodi defini territóriu ida ne'e. Importante liu, permanente fronteira sei fo asesu ba rekursu barak iha [[Tasi Timór]] nian, ne'eduni [[Timór Lorosa'e]] bele dezenvolve no hasoru dezafiu bo'ot no labele depende deit ba ajuda husi rai liur.
Dr. Alkatiri sai Vise-Koordenadór Konsellu Presidensiál [[FRETILIN]] nian husi [[Agostu]] [[1998]] to'o [[Abril]] [[2001]]. Nia mos membru Konsellu Nasionál Konsultativu (CNC) Timór Lorosa'e nian iha [[2000]]. Iha [[Setembru]] [[2001]] foti Dr. Alkatiri hanesan Xefe Ministru ba Segundo Governu Tranzisaun no Ministru ba Dezenvolvimentu no Meiu Ambiente ba Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'e nian. Nia prezidente ba Komisaun ba Dezenvolvimentu no hakerek Planu Dezenvolvimentu Nasionál.
Marí Alkatiri nia lideransa, iha tinan rua restaurasaun independénsia Timór Lorosa'e sai membru [[Fundu Monetáriu Internasionál]], [[Nasoens Unidas]], [[Banku Mundiál]] no [[Banku Aziátiku Dezenvolvimentu]]. Timór-Leste no mos membru [[CPLP]], komunidade ba país hirak ne'ebe koalia [[lian portugés]]. Timór Lorosa'e mos nia estatuto hanesan observadór ho ''Pacific Island Forum'' (PIF) no Asosiasaun País Sudoeste Aziátiku ([[ASEAN]]).<ref>https://www.hatutan.com/2025/10/27/alkatiri-haksolok-timor-leste-tama-asean-no-susesu-nee-sura-ema-hotu/</ref>
Marí Alkatiri halo polítika ne'ebe tranparénsia no responsabilidade iha nivel hotu-hotu iha governu. Nia inisiativa hodi halo programa "Governasaun Aberta" iha [[Janeiru]] [[2003]] ne'ebe ba munisípiu hotu-hotu iha [[Timór Lorosa'e]] ne'ebe hetan rezultadu pozitivu teb-tebes.
Dr. Alkatiri simu Prémiu "Lifting up the world with a Oneness" (hari'i mundu ho unidade - Prémiu Fuan "Heart Award") iha marjem sessaun 58.ª iha Asembleia Jerál [[ONU]] nian iha [[Nova Iork]] iha [[Outubru]] [[2003]]. Sira ne'ebe simu mos prémiu ida ne'e mak [[Nelson Mandela]], Amo Papa [[Joaun Paulu II]], [[Inan Tereza]] no [[Mohamed Ali]]<ref>https://id.tatoli.tl/2026/03/20/hormati-masa-prapaskah-mari-alkatiri-rayakan-idul-fitri-2026-tanpa-tradisi-open-house/</ref>
<div style="clear:both; padding:3px;" class="NavContent">
== Referensia ==
<references />
{| style="width:100%; border:1px solid #aaaaaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; font-size:95%"
|- style="text-align:center"
| style="width:35%" | '''Predecessor'''<br />
''(okupasaun Indonesia)''
| style="width:30%" | '''[[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru-Ministru]]'''<br />2002-2006
| style="width:35%" | '''Sucessor'''<br />
[[José Ramos-Horta]]
|}
</div>
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Alkatiri, Mari]]
[[Kategoria:Polítika Timór Lorosa'e|Alkatiri, Mari]]
8oyhxueesotuus6c1pf20epdbtwq8vh
70954
70952
2026-06-27T03:11:27Z
Maria Auxilia
11536
70954
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Mari Bin Amude Alkatiri 2017.jpg|300px|thumb|Alkatiri iha 2017]]
'''Marí Bim Amude Alkatiri''' moris iha loron [[26 Novembru]] [[1949]], iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]] ([[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]] iha tinan 2002-2006). Nia bo'ot iha [[Dili]] hamutuk ho nia maun-alin no feton sira nain sanulu.
== Formasaun ==
Marí Alkatiri remata nia eskola primária no sekundária iha [[Dili]]. Nia sai husi [[Dili]] iha [[1970]] hodi kontinua nia estudu no halo hotu nia kursu iha universidade nian iha [[Angola]] no [[Mosambike]]. Nia graduadu hanesan enjiñeiro-jeógrafu iha Eskola [[Jeografia|Jeográfia]] [[Angola]] nian depois graduadu iha Lei iha [[Universidade Eduardo Mondlane]], [[Maputo]], [[Mosambike]] husi [[1992]]-[[1998]]. Nia hanorin iha universidade ida ne'e kona ba Lei Internasionál Publiku no Lei Konstitusionál, no servisu nu'udar konsultór senior legál nian iha eskritóriu advogadu privadu iha [[Maputo]], [[Mosambike]] husi [[1992]]-[[1998]]. Nia uluk konsultór kona ba Lei Internasionál Públika no Lei Konstitusionál ba Parlamentu [[Mosambike]] husi [[1995]]-[[1998]], no membru ba grupo ne'ebe hakerek (''draft'') reforma lejislativa kona ba empreza privada iha [[Mosambike]]. Dr. Alkatiri hahu halo nia programa PhD kona ba "Lei Konsuetudináriu ne'ebe relasiona ho Lei Formál Pozitiva" maibe nia kursu ne'e interompe tiha tamba nia fila hikas mai [[Timór Lorosa'e]] iha loron [[13 Outubro]] [[1999]].
== Asaun Polítika ==
Molok nia sai ba [[Angola]], Marí Alkatiri sai ativu iha luta ba independénsia iha fulan [[Janeiru]] [[1970]] hodi hari'i grupu klandestinu ba sidadaun [[Timór Lorosa'e]] nian ho naran "Movimentu Libertasaun ba Timór-Leste". So nia deit mak moris ba membru grupu ida ne'e. Liu tiha [[Revolusaun Kravu nian|Revolusaun iha Portugal, iha loron 25 Abril 1974]] ne'ebe loke ambiente polítiku ne'ebe livre no bele hamoris partidu polítiku no organizasaun sira iha [[Timór Lorosa'e]].
Iha loron [[20 Maiu]] [[1974]], Marí Alkatiri sai hanesan fundadór [[Asosiasaun Sosiál Demokrata Timorense]] ([[ASDT]]). Assosiasaun ida ne'e foti Dr. Alkatiri sai adjuntu sekretáriu-jerál. Dezenvolvimentu polítiku desde [[1974]] mak determina hodi transforma ASDT (asosiasaun polítika ida) sai [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] (frente polítika) iha loron [[11 Setembru]] [[1974]]. Marí Alkatiri sai hanesan membru fundadór [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] no membru Komité Sentrál no sai frente adjuntu sekretáriu ba asuntus internasionais. Iha fulan [[Outubru]] [[1975]], Komité Sentrál foti Marí Alkatiri sai hanesan komisáriu polítika nasionál.
Atividades forsa militar [[Indonézia]] nian iha tinan [[1975]] hodi determina dezenvolvimentu polítika barak iha [[Timór Lorosa'e]], inklui mos hari'i ''Forças Armadas de Libertação Nacional de Timor-Leste'', [[FALINTIL]] iha loron [[20 Agostu]] [[1975]]. Marí Alkatiri hamutuk hodi organiza [[FALINTIL]] no husi grupu ida ne'e ema nain rua deit mak sei moris.
Molok hahú invazaun no okupasaun iha Timór-Leste, [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] foti Marí Alkatiri atu partisipa iha kampaña hodi mobiliza komunidade internasionál kontra hasoru invazaun bo'ot ne'e. Nia vizita ba nasaoens walu iha [[Áfrika]] hodi buka apoiu no fila mai hikas Timór-Leste iha [[23 November]] [[1975]], hili Marí Alkatiri sai xefi komisaun ne'ebe hakerek Konstitusaun Timór Lorosa'e nian molok atu halo deklarasaun independénsia. [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] deklara independénsia iha [[28 Novembru]] [[1975]], no proklama tiha ona formasaun [[Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'e nian]]. [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] hili Marí Alkatiri sai Ministru Estadu no Plenipotensiáriu ba Asuntus Politiku nian.
Konsekuénsia direta invazaun no infiltrasaun militar [[Indonézia]] ne'ebe besik dadauk ona atu invade rai ida ne'e, Vise-Prezidente no Primeiru Ministru [[Timór Lorosa'e]], [[Nicolau Lobato]], husu ba Komité Sentrál [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] nian hodi haruka delegasaun ida ba fatin hotu-hotu atu mobiliza komunidade internasionál hodi nune'e bele desvia planu invazaun nian. Marí Alkatiri mos membru ba delegasaun ida ne'e, no husik Timór Lorosa'e iha [[4 Dezembru]] [[1975]] (loron tolu molok indonéziu halo invazaun). Lider Timór oan nain tolu inklui nia mak sai aviaun ikus liu ne'ebe sai husi [[Timór Lorosa'e]] molok invazaun. Nia hanesan Xefi delegasaun [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] nian iha liur ne'ebe hela iha [[Mozambique]] to'o iha [[1999]].
== Invazaun no resisténsia ==
Esperiénsia ne'ebe Marí Alkatiri hetan dala uluk hanesan Xefe Delegasaun [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] nian iha liur iha [[Dezembru]] [[1975]] iha [[Konsellu Seguransa Nasoens Unidas nian]] ne'ebe foti kedas resolusaun ida ne'ebe kondena invazaun [[Indonézia]] iha [[Timór-Leste]].
Iha [[1977]] hili Marí Alkatiri hanesan Ministru Relasaun Esterna nian ba Repúblika Demokrátika [[Timór Lorosa'e]] iha liur. Husi [[1975]] to'o [[1982]] Dr. Alkariri partisipa iha sesaun komisaun hotu-hotu ba dala hat iha [[ONU]].
Iha [[1982]], [[Asembleia Jerál Nasoens Unidas nian]] adota rezolusaun ne'ebe Sekretário Jerál husu hodi hahu konsulta ho partidu hotu-hotu nia vizaun hodi buka oportunidade atu hetan desizaun ida hodi resolve problema Timór-Leste nian no halo relatóriu ba Asembleia Jerál (Rezolusaun 37/30 iha loron [[23 Novembru]] [[1982]]). Dr. Alkatiri partisipa iha konsulta hotu-hotu ne'ebe Sekretáriu Jerál [[ONU]] halao, no husi tinan [[1983]] ba oin no iha reuniaun hotu-hotu ne'ebe Komisaun Direitus Umanus [[ONU]] nian halo kona ba Timór Lorosa'e. Nia xefia delegasaun Timór Lorosa'e nian iha [[1985]] ba Konferénsia Movimentu Ministeral Naun-Aliñadu no internasionál seseluktan ne'ebe koalia kazu Timór Lorosa'e nian. Iha tinan [[1990]] liu mai, formatu [[ONU]] hodi suporte prosesu konsulta ne'ebe muda no hari'i enkontru trilateral entre [[ONU]], [[Indonézia]] no [[Portugál]] (''de jure'' ba poder administrativu ba Timór Lorosa'e). Dr. Alkatiri partisipa iha prosesu ida ne'e no mos [[ONU]] suporte no fasilita "Diálogu Inklusiva Timor oan" hotu ne'ebe halo iha [[1995]].
Iha [[1994]] halao kn'ar diplomátiku ne'ebe lori resisténsia nia reprezentante ba fatin hotu-hotu ne'ebe rekoñese hanesan komponentes tolu luta ba vizaun ida libertasaun (hamutuk ho forsas, no frente klandestina). Hili Dr. Alkatiri sai hanesan membru ida husi nain hat hodi halo koordenasaun ba Komisaun Frente Diplomátika.
Hanesan parte bo'ot ba ajustamentu hodi hahu rezisténsia iha tinan klaran [[1980]]'s, Resisténsia restrutura fali sira nia organizasaun ida ne'e sai hanesan "Konvensaun Nasionál Timór-Leste iha Diáspora" iha [[Abril]] [[1998]]. Ida ne'e hari'i ''[[Conselho Nacional da Resistência Timorense]]'' ([[CNRT]]) -- organizasaun ''umbrella'' ne'ebe organizasaun polítika timorense hotu-hotu ba independénsia. [[CNRT]] adota "Magna Carta", dokumentu ida ne'ebe fo planu jerál ba futuru Timór Lorosa'e nian. Dokumentu ida ne'e aprezenta ba komunidade Internasionál hanesan vizaun Resisténsia ba futuru estadu foun Timór Lorosa'e nian. Dr. Aklatiri mak autor ba dokumentu ida ne'e. Iha konvensaun ida ne'e hili nia hanesan membru Komisaun Polítika Nasionál CNRT nian.
== Libertasaun ==
Iha [[Agostu]] [[1999]], prezidente [[CNRT]] [[Xanana Gusmão]] hili Marí Alkatiri hodi toma konta asuntu [[Tasi Timór]] nian husi parte rezisténsia nian. Ho nia planu, Akordo Tasi Timór - ikus mai, [[Tratadu Tasi Timór]] -- hetan susesu bo'ot halo negosiasaun ho [[Austrália]], ne'ebe [[Timór Lorosa'e]] hetan parte 90/10 Liu husi Marí Alkatiri nia kna'ar, Timór Lorosa'e halao negosiasaun dezenvolvimentu [[Bayu-Undan]] ho Conoco Phillips, hanesan investidór bo'ot iha [[Tasi Timór]] nian, ne'ebe estimativa hodi fo segura biliaun 3 USD iha rendimentu liu ba tinan 17 too tinan 20 ba Timór Lorosa'e. Nia mos manten nafatin nia pozisaun kona ba fronteira tasi nian ne'ebe permanente. Permanente fronteira ne'ebe Dr. Alkatiri hare katak ne'e parte Timór Lorosa'e nia direitu ba [[auto-determinasaun]], hanesan mos fronteira hodi defini territóriu ida ne'e. Importante liu, permanente fronteira sei fo asesu ba rekursu barak iha [[Tasi Timór]] nian, ne'eduni [[Timór Lorosa'e]] bele dezenvolve no hasoru dezafiu bo'ot no labele depende deit ba ajuda husi rai liur.
Dr. Alkatiri sai Vise-Koordenadór Konsellu Presidensiál [[FRETILIN]] nian husi [[Agostu]] [[1998]] to'o [[Abril]] [[2001]]. Nia mos membru Konsellu Nasionál Konsultativu (CNC) Timór Lorosa'e nian iha [[2000]]. Iha [[Setembru]] [[2001]] foti Dr. Alkatiri hanesan Xefe Ministru ba Segundo Governu Tranzisaun no Ministru ba Dezenvolvimentu no Meiu Ambiente ba Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'e nian. Nia prezidente ba Komisaun ba Dezenvolvimentu no hakerek Planu Dezenvolvimentu Nasionál.
Marí Alkatiri nia lideransa, iha tinan rua restaurasaun independénsia Timór Lorosa'e sai membru [[Fundu Monetáriu Internasionál]], [[Nasoens Unidas]], [[Banku Mundiál]] no [[Banku Aziátiku Dezenvolvimentu]]. Timór-Leste no mos membru [[CPLP]], komunidade ba país hirak ne'ebe koalia [[lian portugés]]. Timór Lorosa'e mos nia estatuto hanesan observadór ho ''Pacific Island Forum'' (PIF) no Asosiasaun País Sudoeste Aziátiku ([[ASEAN]]).<ref>https://www.hatutan.com/2025/10/27/alkatiri-haksolok-timor-leste-tama-asean-no-susesu-nee-sura-ema-hotu/</ref>
Marí Alkatiri halo polítika ne'ebe tranparénsia no responsabilidade iha nivel hotu-hotu iha governu. Nia inisiativa hodi halo programa "Governasaun Aberta" iha [[Janeiru]] [[2003]] ne'ebe ba munisípiu hotu-hotu iha [[Timór Lorosa'e]] ne'ebe hetan rezultadu pozitivu teb-tebes.
Dr. Alkatiri simu Prémiu "Lifting up the world with a Oneness" (hari'i mundu ho unidade - Prémiu Fuan "Heart Award") iha marjem sessaun 58.ª iha Asembleia Jerál [[ONU]] nian iha [[Nova Iork]] iha [[Outubru]] [[2003]]. Sira ne'ebe simu mos prémiu ida ne'e mak [[Nelson Mandela]], Amo Papa [[Joaun Paulu II]], [[Inan Tereza]] no [[Mohamed Ali]]<ref>https://id.tatoli.tl/2026/03/20/hormati-masa-prapaskah-mari-alkatiri-rayakan-idul-fitri-2026-tanpa-tradisi-open-house/</ref>
<div style="clear:both; padding:3px;" class="NavContent">
== Referensia ==
<references />
{| style="width:100%; border:1px solid #aaaaaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; font-size:95%"
|- style="text-align:center"
| style="width:35%" | '''Predecessor'''<br />
''(okupasaun Indonesia)''
| style="width:30%" | '''[[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru-Ministru]]'''<br />2002-2006
| style="width:35%" | '''Sucessor'''<br />
[[José Ramos-Horta]]
|}
</div>
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Alkatiri, Mari]]
[[Kategoria:Polítika Timór Lorosa'e|Alkatiri, Mari]]
q7ni41o8ikar09517u9vdqee0hoahc6
Lista administrativu Timor-Leste nian
0
1688
70892
67563
2026-06-26T21:46:41Z
Swarabakti
6755
/* Munisípiu Aileu (n.º do mapa: 6) */
70892
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Flag of East Timor.svg|225px|right|[[Bandeira Timór Lorosa'e nian]]]]
[[Imajen:LocationEastTimor.svg|thumb|215px|Timór Lorosa'e]]
[[Imajen:2022 East Timor municipalities numbers.png|thumb|400px|Organizasaun polítika-administrativa rai Repúblika Demokrátika Timór-Leste]]
[[Timor-Leste]] nakfahe aldeia 2233, suku 452, postu administrativu 66 ho munisípiu 14.<ref>[https://web.archive.org/web/20070929094259/http://www.mj.gov.tl/jornal/page7/dm0603.htm n.° 6/2003 De 29 De Julho SOBRE A FIXAÇÃO DO NÚMERO DE sukuS EM TERRITÓRIO NACIONAL]'' (portugiesisch), 29. Juli 2003</ref><ref>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma thumbsterial n.° 199/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (PDF-Imajen; 315 kB) (portugiesisch)</ref><ref name="sukufoun">Direcção-Geral de Estatística: [http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2018/01/Dili-em-Numeros-2016.pdf ''DILI EM NÚMEROS 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190204024707/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2018/01/Dili-em-Numeros-2016.pdf |date=2019-02-04 }}, S. 3, abgerufen am 8. März 2019.</ref><ref>Direcção-Geral de Estatística: [http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2019/01/Timor-Leste-In-Number-2017.pdf ''Timor-Leste in Number 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113234253/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2019/01/Timor-Leste-In-Number-2017.pdf |date=2019-11-13 }}, abgerufen am 8. März 2019.</ref>
== [[Aileu (munisípiu)|Munisípiu Aileu]] (n.º do mapa: 6) ==
[[Imajen:2015 East Timor Aileu locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Aileu.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Aileu]]'''<br />
Populasaun: 46.569<br />
Rai-balun: 676,02 km²<br />
[[ISO 3166-2]]: TL-AL<br />
31 sukus<br />
135 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Aileu'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Aileu (postu administrativu)|Aileu]]||align=center|251,48 km² ||align=center|20.830 ||align=center|[[Aisirimou]] (Aissirimou), [[Bandudatu]] (Bandudato), [[Fahiria]], [[Fatubossa]], [[Hoholau]], [[Lahae]], [[Lausi]], [[Lekitura]] (Lequitura), [[Liurai (Aileu)|Liurai]], [[Saboria]], [[Seloi Kraik]] (Seloi Craic), [[Seloi Malere]]
|-----
|[[Laulara (postu administrativu)|Laulara]]||align=center|60,87 km² ||align=center|7.173 ||align=center|[[Kotolau]] (Cotolau), [[Fatisi]], [[Madabenu]] (Madabeno), [[Talitu]], [[Tohumeta]]
|-----
|[[Lekidoe (postu administrativu)|Lekidoe]] (Lequidoe)||align=center|151,58 km² ||align=center|6.267 ||align=center|[[Akubilitoho]] (Acubilitoho), [[Bereleu]], [[Betulau]], [[Fahisoi (Lekidoe)|Fahisoi]], [[Faturilau]], [[Manukasa]] (Manucassa), [[Namoleso]] (Namolesso)
|-----
|[[Remesiu (postu administrativu)|Remesiu]] (Remexio)||align=center|212,09 km²||align=center|10.055 ||align=center|[[Asumau]] (Acumau), [[Fadabloko]] (Fadabloco), [[Fahisoi (Remesiu)|Fahisoi]], [[Faturasa]], [[Hautoho]], [[Liurai (Remesiu)|Liurai]], [[Maumeta (Remesiu)|Maumeta]], [[Tulatakeo]] (Tulataqueo)
|}
<br clear=all />
== [[Ainaru (munisípiu)|Munisípiu Ainaru]] (10) ==
[[Imajen:2015 Ainaro beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Ainaru]]'''<br />
Populasaun: 62.171<br />
Rai-balun: 869,79 km²<br />
ISO 3166-2: TL-AN<br />
21 sukus<br />
131 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Ainaru'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Ainaru (postu administrativu)|Ainaru]]||align=center|235,94 km² ||align=center|15.558||align=center|[[Ainaru]], [[Kassa]] (Cassa), [[Manutasi]] (Manutaci), [[Mau-Nuno]], [[Mau-Ulo]], [[Soro]], [[Suro Kraik]] (Suro-Craic)
|-----
|[[Hatu-Builiku (postu administrativu)|Hatu-Builiku]] (Hatu-Builico)||align=center|129,88 km² ||align=center|11.950||align=center|[[Mauchiga]], [[Mulo]], [[Nuno-Mogue]]
|-----
|[[Hatu-Udu (postu administrativu)|Hatu-Udu]] (Hato-Udo)||align=center|243,01 km² ||align=center|9.645||align=center|[[Foho Ailiku]] (Foho-Ai-Lico), [[Leolima (Hatu-Udu)|Leolima]]
|-----
|[[Maubise (postu administrativu)|Maubise]] (Maubisse)||align=center|260,97 km² ||align=center|22.022||align=center|[[Aitutu]] (Aituto), [[Edi]], [[Fatubesi (Maubise)|Fatubesi]] (Fatubessi), [[Horai-Kik]] (Horai-Quic), [[Liurai (Maubise)|Liurai]], [[Manelobas]], [[Manetu]] (Manetú), [[Maubise]], [[Maulau]]
|}
<br clear=all />
== [[Ataúru]] (14) ==
[[Imajen:2022 East Timor Atauro locator map.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Vila Maumeta]]'''<br />
Populasaun: <br />
Rai-balun: 3 km²<br />
ISO 3166-2: TL-AT<br />
sukus<br />
aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Ataúru'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Ataúru]] (Atauro)||align=center|140,50 km² ||align=center|8.602||align=center|[[Beloi]], [[Bikeli]] (Biqueli), [[Makadade]] (Macadade), [[Makili]] (Maquili), [[Vila Maumeta]]
|}
<br clear=all />
== [[Baukau (munisípiu)|Munisípiu Baukau]] (2) ==
[[Imajen:2015 Baucau beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Baukau]]'''<br />
Populasaun: 117.348<br />
Rai-balun: 1.507,95 km²<br />
ISO 3166-2: TL-BA<br />
59 sukus<br />
281 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Baukau'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Bagia (postu administrativu)|Bagia]] (Baguia)||align=center|213,99 km² ||align=center|9.465||align=center|[[Afaloicai (Bagia)|Afaloicai]], [[Alaua Kraik]] (Alawa Kraik), [[Alaua Leten]] (Alawa Leten), [[Defauassi]] (Defawasi), [[Haekoni]] (Hae Coni), [[Larisula]], [[Lavateri]], [[Ossu-Huna]] (Osso Huna), [[Samalari (Bagia)|Samalari]], [[Uakala]] (Uacala)
|-----
|[[Baukau (postu administrativu)|Baukau]] (Baucau)||align=center|369,53 km² ||align=center|46.500||align=center|[[Bahu]], [[Bukoli]] (Bucoli), [[Buibau]], [[Buruma]], [[Kaibada]] (Caibada), [[Gariuai]], [[Samalari (Baukau)|Samalari]], [[Seisal]] (Seiçal), [[Tirilolo (Baukau)|Tirilolo]], [[Triloca]], [[Wailili]] (Uailili)
|-----
|[[Kelikai (postu administrativu)|Kelikai]] (Quelicai)||align=center|206,46 km² ||align=center|16.747||align=center|[[Abafala]], [[Abo]], [[Afasa]] (Afaça), [[Bagia (Kelikai)|Bagia]] (Baguia), [[Bualale]], [[Gurusa]] (Guruça), [[Lacoliu]], [[Laisorolai Craic]] (Laisorolai de Baixo), [[Laisorolai Leten]] (Laisorolai de Cima), [[Lelalai]], [[Letemumo]], [[Makalaku]] (Macalaco), [[Maluro]], [[Namanei]], [[Waitame (Kelikai)|Waitame]] (Uaitame)
|-----
|[[Laga (postu administrativu)|Laga]]||align=center|191,99 km² ||align=center|14.432||align=center|[[Atelari]], [[Libagua]], [[Nunira]], [[Saelari]], [[Sagadate]], [[Samalari (Laga)|Samalari]], [[Soba]], [[Tekinomata]] (Tequinaumata)
|-----
|[[Vemasi (postu administrativu)|Vemasi]] (Vemasse)||align=center|374,62 km² ||align=center|9.008||align=center|[[Kaikua]] (Caicua), [[Loilubu]] (Loilubo), [[Ossoala]] (Ossouala), [[Ostiku]] (Ostiku), [[Vemasi]], [[Waigae]] (Uaigae), [[Watulari (Vemasi)|Watulari]] (Uato-Lari)
|-----
|[[Vinilale (postu administrativu)|Vinilale]] (Venilale)||align=center|151,37 km² ||align=center|15.542||align=center|[[Bodohoo]] (Bado-Ho’o), [[Baha Mori]], [[Fatulia]], [[Uma Ana Iku]] (Uma Ana Ico), [[Uma Ana Ulu]] (Uma Ana Ulo), [[Wailaha]] (Uailaha), [[Waioli]] (Uai Oli), [[Wataco]] (Uatu Haco)
|}
<br clear=all />
== [[Bobonaru (munisípiu)|Munisípiu Bobonaru]] (11) ==
[[Imajen:2015 East Timor Bobonaro locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Bobonaro.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Maliana]]'''<br />
Populasaun: 96.709<br />
Rai-balun: 1.380,82 km²<br />
ISO 3166-2: TL-BO<br />
50 sukus<br />
194 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Bobonaru'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Atabae (postu administrativu)|Atabae]]||align=center|252,80 km² ||align=center|11.024||align=center|[[Aidabaleten]], [[Atabae]], [[Hataz (Atabae)|Hataz]], [[Rairobo]]
|-----
|[[Balibó (postu administrativu)|Balibó]] (Balibo)||align=center|297,08 km² ||align=center|14.851||align=center|[[Balibó Vila]], [[Batugade]], [[Kowa]] (Cowa), [[Leohitu]] (Leohito), [[Leolima (Balibó)|Leolima]], [[Sanirin]]
|-----
|[[Bobonaru (postu administrativu)|Bobonaru]] (Bobonaro)||align=center|217,12 km² ||align=center|23.854||align=center|[[Ai-Assa]], [[Atu-Aben]], [[Bobonaru]], [[Karabau]] (Carabau), [[Kolimau]] (Colimau), [[Kotabot]] (Cota Bo’ot), [[Ilat-Laun]], [[Leber]], [[Lour (Bobonaru)|Lour]], [[Lourba]], [[Malilait]], [[Maliubu]], [[Molop]], [[Oeleu]] (Oeleo), [[Sibuni]], [[Soilesu]] (Soileco), [[Tapo (Bobonaru)|Tapo]], [[Tebabui]]
|-----
|[[Kailaku (postu administrativu)|Kailaku]] (Cailaco)||align=center|205,17 km² ||align=center|9.957||align=center|[[Atudara]], [[Dau Udu]] (Dau Udo), [[Goulolo (Kailaku)|Goulolo]], [[Guenu Lai]], [[Manapa]], [[Meligo]], [[Purugua]], [[Raiheu]]
|-----
|[[Lolo-Toe (postu administrativu)|Lolo-Toe]] (Lolotoe)||align=center|169,31 km² ||align=center|7.129||align=center|[[Deudet]], [[Gildapil]], [[Guda]], [[Lebos]], [[Lontas]], [[Lupal]], [[Opa]]
|-----
|[[Maliana (postu administrativu)|Maliana]]||align=center|239,35 km² ||align=center|25.234||align=center|[[Holsa]], [[Lahomea]], [[Odomau]], [[Rai Foun]] (Raifun), [[Ritabou]], [[Saburai]], [[Tapo/Memo]]
|}
<br clear=all />
== [[Dili (munisípiu)|Munisípiu Dili]] (5) ==
[[Imajen:2022 East Timor Dili locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Dili.png|219px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Dili]]'''<br />
Populasaun: 245.873<br />
Rai-balun: 368,12 km²<br />
ISO 3166-2: TL-DI<br />
sukus<br />
aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Dili'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Cristo Rei (postu administrativu)|Cristo Rei]]||align=center|65,33 km² ||align=center|54.936||align=center|[[Ailok]], [[Balibar]], [[Bekora]] (Becora), [[Bidau Santana]], [[Hera (Cristo Rei)|Hera]], [[Kamea]] (Camea), [[Kulu Hun]] (Culu Hun), [[Metiaut]] (Meti Aut)
|-----
|[[Dom Aleixo (postu administrativu)|Dom Aleixo]]||align=center|33,12 km² ||align=center|105.154||align=center|[[Bairro Pite]], [[Bebonuk]], [[Fatuhada]], [[Kampung Alor]], [[Komoro]] (Comoro), [[Madohi]], [[Manleuana]]
|-----
|[[Metinaro (postu administrativu)|Metinaro]]||align=center|91,24 km² ||align=center|4.727||align=center|[[Benunuc]] (Duyung), [[Mantelolau]], [[Sabuli]]
|-----
|[[Nain Feto]]||align=center|5,15 km² ||align=center|26.592||align=center|[[Acadiru Hun]], [[Bemori]], [[Bidau Lecidere]], [[Gricenfor]], [[Lahane Sae]] (Lahane Oriental), [[Santa Cruz]]
|-----
|[[Vera Cruz (postu administrativu)|Vera Cruz]]||align=center|32,77 km² ||align=center|34.015||align=center| [[Dare]], [[Kaikoli]] (Caicoli), [[Kolmera]] (Colmera), [[Lahane Munu]] (Lahane Ocidental), [[Mascarenhas (Vera Cruz)|Mascarenhas]], [[Motael]], [[Vila Verde (Vera Cruz)|Vila Verde]]
|}
== [[Ermera (munisípiu)|Munisípiu Ermera]] (9) ==
[[Imajen:2015 East Timor Ermera locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Ermera.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Gleno]]'''<br />
Populasaun: 122.990<br />
Rai-balun: 770,83 km²<br />
ISO 3166-2: TL-ER<br />
52 sukus<br />
277 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Ermera'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Atsabe (postu administrativu)|Atsabe]]||align=center|167,90 km² ||align=center|17.264||align=center|[[Atara (Atsabe)|Atara]], [[Baboi Kraik]] (Baboi Craic), [[Baboi Leten]], [[Batu Mano]], [[Lasaun]] (Lacao), [[lo (Atsabe)|Laklo]] (Laclo), [[Laubonu]] (Laubono), [[Leimea Leten]], [[Malabe]], [[Obolu]] (Obulo), [[Parami]], [[Tiarlelo]]
|-----
|[[Ermera (postu administrativu)|Ermera]]||align=center|93,68 km² ||align=center|33.530||align=center|[[Estado]], [[Humboi]] (Humboe), [[Lauala]], [[Leguimea]], [[Mertutu]] (Mertuto), [[Poetete]], [[Ponilala]], [[Raimerhei]], [[Riheu]], [[Talimoru]] (Talimoro)
|-----
|[[Hatólia]] (Hatulia)||align=center|274,42 km² ||align=center|34.999||align=center|[[Asulau]] (Aculau), [[Ailelo]], [[Fatubesi (Hatólia)|Fatubesi]] (Fatubessi), [[Fatubolu]] (Fatubolo), [[Hatólia Vila]], [[Kailete Leotela]] (Coilate-Letelo), [[Leimea Kraik]] (Leimea-Craic), [[Leimea Sorin Balu]] (Leimea-Sarinbalo), [[Lisapat]], [[Manusae]], [[Mauabu]] (Mau-Ubo), [[Samara (Hatólia)|Samara]], [[Uruhau]] (Urahou)
|-----
|[[Letefuó (postu administrativu)|Letefuó]] (Letefoho)||align=center|129,09 km² ||align=center|20.887||align=center|[[Dukurai]] (Ducurai), [[Eraulu]] (Eraulo), [[Goulolo (Letefuó)|Goulolo]], [[Hatugau]], [[Haupu]], [[Katrai Kraik]] (Catrai Caraic), [[Katrai Leten]] (Catraileten), [[Lauana]]
|-----
|[[Railaku (postu administrativu)|Railaku]] (Railaco)||align=center|105,73 km² ||align=center|10.384||align=center|[[Deleso]], [[Fatukero]] (Fatuquero), [[Lihu]] (Liho), [[Matata]], [[Railaku Kraik]] (Railaco Craic), [[Railaku Leten]] (Railaco Leten), [[Samalete]], [[Taraso]] (Taraco), [[Tokoluli]] (Tocoluli)
|}
<br clear=all />
== [[Kovalima|Munisípiu Kovalima]] (12) ==
[[Imajen:2015 East Timor Cova Lima locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Cova Lima.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Suai]]'''<br />
Populasaun: 62.465<br />
Rai-balun: 1.206,66 km²<br />
ISO 3166-2: TL-CO<br />
30 sukus<br />
148 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Kovalima'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Fatu-Lulik (postu administrativu)|Fatu-Lulik]] (Fatululic)||align=center|45,72 km² ||align=center|1.894||align=center|[[Fatu-Lulik]] (Fatululic), [[Taroman]]
|-----
|[[Fatu-Mean]] (Fatumean)||align=center|132,60 km² ||align=center|3.332||align=center|[[Belulik Leten]] (Belulic Leten), [[Fatumea]], [[Nanu]]
|-----
|[[Fohorén (postu administrativu)|Fohorén]] (Fohoren, Fohorem)||align=center|132,80 km² ||align=center|4.092||align=center|[[Dato Rua]], [[Dato Tolu]], [[Fohorén]], [[Laktos]] (Lactos)
|-----
|[[Maukatar]] (Maucatar)||align=center|114,56 km² ||align=center|6.291||align=center|[[Belekasak]] (Belecasac), [[Holpilat]], [[Matai]], [[Ogues]]
|-----
|[[Suai (postu administrativu)|Suai]]||align=center|302,60 km² ||align=center|25.164||align=center|[[Beko]] (Beco), [[Kamenasa]] (Camenaça), [[Debus]] (Debos), [[Labarai]], [[Suai Loro]]
|-----
|[[Tilomár (postu administrativu)|Tilomár]] (Tilomar)||align=center|194,64 km² ||align=center|7.043||align=center|[[Beiseuk]] (Beiseuc), [[Kasabauk]] (Casabauc), [[Lalawa]], [[Maudemu]] (Maudemo)
|-----
|[[Zumalai (postu administrativu)|Zumalai]] (Mape-Zumalai)||align=center|283,74 km² ||align=center|11.639||align=center|[[Fatuleto]], [[Lepo]], [[Lour (Zumalai)|Lour]], [[Mape]], [[Ocekai]] (Ucecai), [[Raimea]], [[Tashilin]], [[Zulo]]
|}
<br clear=all />
== [[Lautein (munisípiu)|Munisípiu Lautein]] (1) ==
[[Imajen:2015 Lautém beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Lospalos]]'''<br />
Populasaun: 62.813<br />
Rai-balun: 1.813,11 km²<br />
ISO 3166-2: TL-LA<br />
34 sukus<br />
151 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Lautein'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Iliomar (postu administrativu)|Iliomar]]||align=center|302,17 km² ||align=center|7.201||align=center|[[Ailebere]] (Aelebere), [[Fuat]], [[Iliomar I]], [[Iliomar II]], [[Kainliu]] (Caenlio), [[Tirilolo]]
|-----
|[[Lautein (postu administrativu)|Lautein]] (Lautém)||align=center|448,38 km² ||align=center|14.147||align=center|[[Baduro]], [[Daudere]], [[Eukisi]] (Euquisi), [[Ililai]], [[Kom]] (Com), [[Maina I]], [[Maina II]], [[Pairara]], [[Parlamento]], [[Serelau]]
|-----
|[[Lospalos (postu administrativu)|Lospalos]]||align=center|623,93 km² ||align=center|29.236||align=center|[[Bauro]], [[Fuiloro]], [[Home]], [[Kakavei]] (Cacavei), [[Leuro]], [[Lore I]], [[Lore II]], [[Muapitine]], [[Rasa]] (Raça), [[Souro]]
|-----
|[[Luru (postu administrativu)|Luru]]||align=center|128,28 km² ||align=center|5.367||align=center|[[Afabubu]], [[Barikafa]] (Baricafa), [[Kotamutu]] (Cotamutu), [[Lakawa]] (Lacawa), [[Luru]] (Luro), [[Wairoke]] (Wairoque)
|-----
|[[Tutuala (postu administrativu)|Tutuala]]||align=center|310,36 km² ||align=center|3.836||align=center|[[Mehara]], [[Tutuala]]
|}
<br clear=all />
== [[Likisá (munisípiu)|Munisípiu Likisá]] (8) ==
[[Imajen:2015 East Timor Liquica locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Liquica.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Likisá]]'''<br />
Populasaun: 66.613<br />
Rai-balun: 550,95 km²<br />
ISO 3166-2: TL-LI<br />
23 sukus<br />
134 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Likisá'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Bazartete (postu administrativu)|Bazartete]]||align=center|187,53 km² ||align=center|23.955||align=center|[[Fahilebu]] (Fahilebo), [[Fatumasi]], [[Lauhata]], [[Leorema]], [[Maumeta (Bazartete)|Maumeta]], [[Metagou]], [[Mota Ulun]] (Motaulun), [[Tibar]], [[Ulmera]]
|-----
|[[Likisá (postu administrativu)|Likisá]] (Liquiçá)||align=center|98,58 km² ||align=center|20.938||align=center|[[Asumanu]] (Açumanu), [[Darulete]], [[Dato (Likisá)|Dato]], [[Hatukesi]] (Hatuquessi), [[Leotala]], [[Loidahar]], [[Lukulai]] (Luculai)
|-----
|[[Maubara (postu administrativu)|Maubara]]||align=center|264,84 km² ||align=center|18.510||align=center|[[Fatuboro]] (Vatuboro), [[Gugleur]], [[Guiso]] (Guiço), [[Lisadila]] (Lissadila), [[Maubaralisa]] (Maubaralissa), [[Watuwou]] (Vatuvou), [[Wawikinia]] (Vaviquinia)
|}
<br clear=all />
== [[Manatutu (munisípiu)|Munisípiu Manatutu]] (4) ==
[[Imajen:2015 Manatuto beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Manatutu]]'''<br />
Populasaun: 44.906<br />
Rai-balun: 1.785,96 km²<br />
ISO 3166-2: TL-MT<br />
29 sukus<br />
99 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Manatutu'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Barike (postu administrativu)|Barike]] (Barique)||align=center|397,40 km² ||align=center|4.768||align=center|[[Aubeon]], [[Barike]] (Barique), [[Fatuwake]] (Fatuwaque), [[Manehat]], [[Sikone-Diloli]], [[Umaboku]] (Uma Boco)
|-----
|[[Lakló (postu administrativu)|Lakló]] (Laclo)||align=center|368,74 km² ||align=center|7.618||align=center|[[Hohorai]], [[Lai Core]], [[Laku Mesak]] (Lacumesac), [[Umakaduak]] (Uma Caduac), [[Umanaruk]] (Uma Naruc)
|-----
|[[Laklubar (postu administrativu)|Laklubar]] (Laclubar)||align=center|392,00 km² ||align=center|11.682||align=center|[[Batara]], [[Fatumakerek (Laklubar)|Fatumakerek]] (Fatumaquerec), [[Funar]], [[Manelima]], [[Orlalan]], [[Sananain]]
|-----
|[[Laleia (postu administrativu)|Laleia]]||align=center|226,09 km² ||align=center|3.089||align=center| [[Haturalan]], [[Kairui]] (Cairui), [[Lifau (Laleia)|Lifau]]
|-----
|[[Manatutu (postu administrativu)|Manatutu]] (Manatuto)||align=center|271,38 km² ||align=center|12.555||align=center|[[Ailili]], [[Aiteas]], [[Iliheu]], [[Kribas]] (Cribas), [[Maabat]] (Ma'abat), [[Sau]]
|-----
|[[Soibada (postu administrativu)|Soibada]]||align=center|130,34 km² ||align=center|3.030||align=center|[[Fatumakerek (Soibada)|Fatumakerek]] (Fatumaquerec), [[Leo-Hat]], [[Manlala]], [[Maun-Fahe]], [[Samoru]] (Samoro)
|}
<br clear=all />
== [[Manufahi|Munisípiu Manufahi]] (7) ==
[[Imajen:2015 East Timor Manufahi locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Manufahi.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Same]]'''<br />
Populasaun: 51.090<br />
Rai-balun: 1.326,60 km²<br />
ISO 3166-2: TL-MF<br />
29 sukus<br />
137 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Manufahi'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Alas (postu administrativu)|Alas]]||align=center|406,96 km² ||align=center|7.179||align=center|[[Aituha]], [[Dotik]], [[Mahakidan]] (Mahaquidan), [[Taitudak]] (Taitudac), [[Umaberloik]] (Uma Berloic)
|-----
|[[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Fatu-Berliu]] (Fatuberlio)||align=center|375,92 km² ||align=center|6.902||align=center|[[Bubususu]] (Bubussuso), [[Fahinehan]], [[Fatukahi]], [[Kaikasa]] (Caicassa), [[Klakuk]] (Clacuc)
|-----
|[[Same (postu administrativu)|Same]]||align=center|355,28 km² ||align=center|27.554||align=center|[[Babulu (Same)|Babulu]] (Babulo), [[Betano]], [[Dai-Sua]], [[Grotu]], [[Holarua]], [[Letefoho (Same)|Letefoho]], [[Rotuto]], [[Tutuluro]]
|-----
|[[Turiskai (postu administrativu)|Turiskai]] (Turiscai)||align=center|188,44 km² ||align=center|6.993||align=center|[[Aitemua]], [[Beremana]], [[Fatukalo]] (Fatucalo), [[Foholau]], [[Kaimauk]] (Caimauc), [[Lesuata]] (Lessuata), [[Liurai (Turiskai)|Liurai]], [[Manumera]], [[Matorek]] (Matorec), [[Mindelo (Turiskai)|Mindelo]], [[Orana]]
|}
<br clear=all />
== [[Oe-Kusi|Munisípiu Oe-Kusi]] (13) ==
[[Imajen:2015 East Timor Oecusse locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Oecussi.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Pante-Makasár]]''' (Pante Macassar)<br />
Populasaun: 67.266<br />
Rai-balun: 817,23 km²<br />
ISO 3166-2: TL-OE<br />
18 sukus<br />
63 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Oe-Kusi'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Nítibe (postu administrativu)|Nitibe]] ||align=center|301,72 km² ||align=center|11.366||align=center|[[Banafi]], [[Beneufe]], [[Lelaufe]], [[Suniufe]], [[Usitako]] (Usitaco)
|-----
|[[Oe-Silu (postu administrativu)|Oe-Silu]] (Oesilo)||align=center|97,37 km² ||align=center|9.861||align=center|[[Bobometo]], [[Usitakeno]] (Usitaqueno), [[Usitasae]]
|-----
|[[Pante-Makasár (postu administrativu)|Pante-Makasár]] (Pante Macassar)||align=center|357,30 km² ||align=center|35.226||align=center|[[Bobokasse]] (Bobocasse), [[Costa (Pante-Makasár)|Costa]], [[Cunha (Pante-Makasár)|Cunha]], [[Lalisuk]] (Lalisuc), [[Lifau]], [[Naimeko]] (Naimeco), [[Nipane]], [[Taiboko]] (Taiboco)
|-----
|[[Pásabe (postu administrativu)|Pásabe]] (Passabe)||align=center|60,84 km² ||align=center|7.572||align=center|[[Abani]], [[Malelat]]
|}
<br clear=all />
== [[Vikeke (munisípiu)|Munisípiu Vikeke]] (3) ==
[[Imajen:2015 Viqueque beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Vikeke]]'''<br />
Populasaun: 73.581<br />
Rai-balun: 1.880,39 km²<br />
ISO 3166-2: TL-VI<br />
35 sukus<br />
234 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Vikeke'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Lakluta (postu administrativu)|Lakluta]] (Lacluta)||align=center|416,54 km² ||align=center|5.853||align=center|[[Ahik]] (Ahic), [[Dilor]], [[Laline]], [[Uma Tolu]]
|-----
|[[Ossu (postu administrativu)|Ossu]]||align=center|427,17 km² ||align=center|15.612||align=center| [[Builale]], [[Builo]], [[Liaruka]] (Liaruca), [[Loi-Huno]], [[Naha Reka]] (Nahareca), [[Ossorua]], [[Ossu Leten]] (Ossu de Cima), [[Wabubu]] (Uabubo), [[Wagia]] (Uaguia), [[Waibubu]] (Uaibobo)
|-----
|[[Vikeke (postu administrativu)|Vikeke]] (Viqueque)||align=center|610,90 km² ||align=center|24.387||align=center| [[Bahalarauain]], [[Bibileo]], [[Fatudere]], [[Karaubalu]] (Caraubalo), [[Luka]] (Luca), [[Maluru]], [[Uma Kik]] (Uma Quic), [[Uma Uain Kraik]] (Uma Uain Craic), [[Uma Uain Leten]], [[Waimori]] (Uai-Mori)
|-----
|[[Watulari (postu administrativu)|Watulari]] (Uato-Lari)||align=center|294,13 km² ||align=center|16.972||align=center|[[Afaloicai (Watulari)|Afaloicai]], [[Babulu (Watulari)|Babulu]] (Babulo), [[Makadike]] (Macadique), [[Matahoi]], [[Waitame (Watulari)|Waitame]] (Uaitame), [[Vessoru]]
|-----
|[[Watucarbau (postu administrativu)|Watucarbau]] (Uatucarbau)||align=center|131,66 km² ||align=center|7.212||align=center|[[Afaloicai (Watucarbau)|Afaloicai]], [[Bahatata]], [[Irabin Kraik]] (Irabin de Baixo), [[Irabin Leten]] (Irabin de Cima), [[Loi Ulo]], [[Waniuma]] (Uani Uma)
|}
<br clear=all />
== Haree ==
* [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian|Munisípiu administrativu]]
* [http://www.dne.mopf.gov.tp/census/results.html Direcção Nacional de Estatística] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060109062256/http://dne.mopf.gov.tp/census/results.html |date=2006-01-09 }}
== Ligasaun ba li'ur ==
* [https://web.archive.org/web/20070929020854/http://homepage.esoterica.pt/~cdpm/sukus.htm Timor Lorosa'e administrativu indonesia]
* [http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma thumbsterial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (PDF; 315 kB)
== Referencias ==
* Populasaunen: [http://dne.mof.gov.tl/upload/Timor-Leste%20in%20Figures%202011/Tl-Numbers%202011%20Web%20V3.pdf Direcção Nacional de Estatística: ''Timor-Leste in figures 2011''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219231800/http://dne.mof.gov.tl/upload/Timor-Leste%20in%20Figures%202011/Tl-Numbers%202011%20Web%20V3.pdf |date=2014-02-19 }} (PDF; 3,8 MB), abgerufen am 5. Mai 2013
* Rai-balunn: [http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,7 MB)
<references />
[[Kategoria:Administrasaun Timor-Leste]]
413yq6j9s6482y7bhxuphr2sesok9xw
70893
70892
2026-06-26T21:56:46Z
Swarabakti
6755
/* Munisípiu Ermera (9) */
70893
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Flag of East Timor.svg|225px|right|[[Bandeira Timór Lorosa'e nian]]]]
[[Imajen:LocationEastTimor.svg|thumb|215px|Timór Lorosa'e]]
[[Imajen:2022 East Timor municipalities numbers.png|thumb|400px|Organizasaun polítika-administrativa rai Repúblika Demokrátika Timór-Leste]]
[[Timor-Leste]] nakfahe aldeia 2233, suku 452, postu administrativu 66 ho munisípiu 14.<ref>[https://web.archive.org/web/20070929094259/http://www.mj.gov.tl/jornal/page7/dm0603.htm n.° 6/2003 De 29 De Julho SOBRE A FIXAÇÃO DO NÚMERO DE sukuS EM TERRITÓRIO NACIONAL]'' (portugiesisch), 29. Juli 2003</ref><ref>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma thumbsterial n.° 199/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (PDF-Imajen; 315 kB) (portugiesisch)</ref><ref name="sukufoun">Direcção-Geral de Estatística: [http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2018/01/Dili-em-Numeros-2016.pdf ''DILI EM NÚMEROS 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190204024707/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2018/01/Dili-em-Numeros-2016.pdf |date=2019-02-04 }}, S. 3, abgerufen am 8. März 2019.</ref><ref>Direcção-Geral de Estatística: [http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2019/01/Timor-Leste-In-Number-2017.pdf ''Timor-Leste in Number 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113234253/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2019/01/Timor-Leste-In-Number-2017.pdf |date=2019-11-13 }}, abgerufen am 8. März 2019.</ref>
== [[Aileu (munisípiu)|Munisípiu Aileu]] (n.º do mapa: 6) ==
[[Imajen:2015 East Timor Aileu locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Aileu.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Aileu]]'''<br />
Populasaun: 46.569<br />
Rai-balun: 676,02 km²<br />
[[ISO 3166-2]]: TL-AL<br />
31 sukus<br />
135 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Aileu'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Aileu (postu administrativu)|Aileu]]||align=center|251,48 km² ||align=center|20.830 ||align=center|[[Aisirimou]] (Aissirimou), [[Bandudatu]] (Bandudato), [[Fahiria]], [[Fatubossa]], [[Hoholau]], [[Lahae]], [[Lausi]], [[Lekitura]] (Lequitura), [[Liurai (Aileu)|Liurai]], [[Saboria]], [[Seloi Kraik]] (Seloi Craic), [[Seloi Malere]]
|-----
|[[Laulara (postu administrativu)|Laulara]]||align=center|60,87 km² ||align=center|7.173 ||align=center|[[Kotolau]] (Cotolau), [[Fatisi]], [[Madabenu]] (Madabeno), [[Talitu]], [[Tohumeta]]
|-----
|[[Lekidoe (postu administrativu)|Lekidoe]] (Lequidoe)||align=center|151,58 km² ||align=center|6.267 ||align=center|[[Akubilitoho]] (Acubilitoho), [[Bereleu]], [[Betulau]], [[Fahisoi (Lekidoe)|Fahisoi]], [[Faturilau]], [[Manukasa]] (Manucassa), [[Namoleso]] (Namolesso)
|-----
|[[Remesiu (postu administrativu)|Remesiu]] (Remexio)||align=center|212,09 km²||align=center|10.055 ||align=center|[[Asumau]] (Acumau), [[Fadabloko]] (Fadabloco), [[Fahisoi (Remesiu)|Fahisoi]], [[Faturasa]], [[Hautoho]], [[Liurai (Remesiu)|Liurai]], [[Maumeta (Remesiu)|Maumeta]], [[Tulatakeo]] (Tulataqueo)
|}
<br clear=all />
== [[Ainaru (munisípiu)|Munisípiu Ainaru]] (10) ==
[[Imajen:2015 Ainaro beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Ainaru]]'''<br />
Populasaun: 62.171<br />
Rai-balun: 869,79 km²<br />
ISO 3166-2: TL-AN<br />
21 sukus<br />
131 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Ainaru'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Ainaru (postu administrativu)|Ainaru]]||align=center|235,94 km² ||align=center|15.558||align=center|[[Ainaru]], [[Kassa]] (Cassa), [[Manutasi]] (Manutaci), [[Mau-Nuno]], [[Mau-Ulo]], [[Soro]], [[Suro Kraik]] (Suro-Craic)
|-----
|[[Hatu-Builiku (postu administrativu)|Hatu-Builiku]] (Hatu-Builico)||align=center|129,88 km² ||align=center|11.950||align=center|[[Mauchiga]], [[Mulo]], [[Nuno-Mogue]]
|-----
|[[Hatu-Udu (postu administrativu)|Hatu-Udu]] (Hato-Udo)||align=center|243,01 km² ||align=center|9.645||align=center|[[Foho Ailiku]] (Foho-Ai-Lico), [[Leolima (Hatu-Udu)|Leolima]]
|-----
|[[Maubise (postu administrativu)|Maubise]] (Maubisse)||align=center|260,97 km² ||align=center|22.022||align=center|[[Aitutu]] (Aituto), [[Edi]], [[Fatubesi (Maubise)|Fatubesi]] (Fatubessi), [[Horai-Kik]] (Horai-Quic), [[Liurai (Maubise)|Liurai]], [[Manelobas]], [[Manetu]] (Manetú), [[Maubise]], [[Maulau]]
|}
<br clear=all />
== [[Ataúru]] (14) ==
[[Imajen:2022 East Timor Atauro locator map.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Vila Maumeta]]'''<br />
Populasaun: <br />
Rai-balun: 3 km²<br />
ISO 3166-2: TL-AT<br />
sukus<br />
aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Ataúru'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Ataúru]] (Atauro)||align=center|140,50 km² ||align=center|8.602||align=center|[[Beloi]], [[Bikeli]] (Biqueli), [[Makadade]] (Macadade), [[Makili]] (Maquili), [[Vila Maumeta]]
|}
<br clear=all />
== [[Baukau (munisípiu)|Munisípiu Baukau]] (2) ==
[[Imajen:2015 Baucau beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Baukau]]'''<br />
Populasaun: 117.348<br />
Rai-balun: 1.507,95 km²<br />
ISO 3166-2: TL-BA<br />
59 sukus<br />
281 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Baukau'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Bagia (postu administrativu)|Bagia]] (Baguia)||align=center|213,99 km² ||align=center|9.465||align=center|[[Afaloicai (Bagia)|Afaloicai]], [[Alaua Kraik]] (Alawa Kraik), [[Alaua Leten]] (Alawa Leten), [[Defauassi]] (Defawasi), [[Haekoni]] (Hae Coni), [[Larisula]], [[Lavateri]], [[Ossu-Huna]] (Osso Huna), [[Samalari (Bagia)|Samalari]], [[Uakala]] (Uacala)
|-----
|[[Baukau (postu administrativu)|Baukau]] (Baucau)||align=center|369,53 km² ||align=center|46.500||align=center|[[Bahu]], [[Bukoli]] (Bucoli), [[Buibau]], [[Buruma]], [[Kaibada]] (Caibada), [[Gariuai]], [[Samalari (Baukau)|Samalari]], [[Seisal]] (Seiçal), [[Tirilolo (Baukau)|Tirilolo]], [[Triloca]], [[Wailili]] (Uailili)
|-----
|[[Kelikai (postu administrativu)|Kelikai]] (Quelicai)||align=center|206,46 km² ||align=center|16.747||align=center|[[Abafala]], [[Abo]], [[Afasa]] (Afaça), [[Bagia (Kelikai)|Bagia]] (Baguia), [[Bualale]], [[Gurusa]] (Guruça), [[Lacoliu]], [[Laisorolai Craic]] (Laisorolai de Baixo), [[Laisorolai Leten]] (Laisorolai de Cima), [[Lelalai]], [[Letemumo]], [[Makalaku]] (Macalaco), [[Maluro]], [[Namanei]], [[Waitame (Kelikai)|Waitame]] (Uaitame)
|-----
|[[Laga (postu administrativu)|Laga]]||align=center|191,99 km² ||align=center|14.432||align=center|[[Atelari]], [[Libagua]], [[Nunira]], [[Saelari]], [[Sagadate]], [[Samalari (Laga)|Samalari]], [[Soba]], [[Tekinomata]] (Tequinaumata)
|-----
|[[Vemasi (postu administrativu)|Vemasi]] (Vemasse)||align=center|374,62 km² ||align=center|9.008||align=center|[[Kaikua]] (Caicua), [[Loilubu]] (Loilubo), [[Ossoala]] (Ossouala), [[Ostiku]] (Ostiku), [[Vemasi]], [[Waigae]] (Uaigae), [[Watulari (Vemasi)|Watulari]] (Uato-Lari)
|-----
|[[Vinilale (postu administrativu)|Vinilale]] (Venilale)||align=center|151,37 km² ||align=center|15.542||align=center|[[Bodohoo]] (Bado-Ho’o), [[Baha Mori]], [[Fatulia]], [[Uma Ana Iku]] (Uma Ana Ico), [[Uma Ana Ulu]] (Uma Ana Ulo), [[Wailaha]] (Uailaha), [[Waioli]] (Uai Oli), [[Wataco]] (Uatu Haco)
|}
<br clear=all />
== [[Bobonaru (munisípiu)|Munisípiu Bobonaru]] (11) ==
[[Imajen:2015 East Timor Bobonaro locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Bobonaro.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Maliana]]'''<br />
Populasaun: 96.709<br />
Rai-balun: 1.380,82 km²<br />
ISO 3166-2: TL-BO<br />
50 sukus<br />
194 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Bobonaru'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Atabae (postu administrativu)|Atabae]]||align=center|252,80 km² ||align=center|11.024||align=center|[[Aidabaleten]], [[Atabae]], [[Hataz (Atabae)|Hataz]], [[Rairobo]]
|-----
|[[Balibó (postu administrativu)|Balibó]] (Balibo)||align=center|297,08 km² ||align=center|14.851||align=center|[[Balibó Vila]], [[Batugade]], [[Kowa]] (Cowa), [[Leohitu]] (Leohito), [[Leolima (Balibó)|Leolima]], [[Sanirin]]
|-----
|[[Bobonaru (postu administrativu)|Bobonaru]] (Bobonaro)||align=center|217,12 km² ||align=center|23.854||align=center|[[Ai-Assa]], [[Atu-Aben]], [[Bobonaru]], [[Karabau]] (Carabau), [[Kolimau]] (Colimau), [[Kotabot]] (Cota Bo’ot), [[Ilat-Laun]], [[Leber]], [[Lour (Bobonaru)|Lour]], [[Lourba]], [[Malilait]], [[Maliubu]], [[Molop]], [[Oeleu]] (Oeleo), [[Sibuni]], [[Soilesu]] (Soileco), [[Tapo (Bobonaru)|Tapo]], [[Tebabui]]
|-----
|[[Kailaku (postu administrativu)|Kailaku]] (Cailaco)||align=center|205,17 km² ||align=center|9.957||align=center|[[Atudara]], [[Dau Udu]] (Dau Udo), [[Goulolo (Kailaku)|Goulolo]], [[Guenu Lai]], [[Manapa]], [[Meligo]], [[Purugua]], [[Raiheu]]
|-----
|[[Lolo-Toe (postu administrativu)|Lolo-Toe]] (Lolotoe)||align=center|169,31 km² ||align=center|7.129||align=center|[[Deudet]], [[Gildapil]], [[Guda]], [[Lebos]], [[Lontas]], [[Lupal]], [[Opa]]
|-----
|[[Maliana (postu administrativu)|Maliana]]||align=center|239,35 km² ||align=center|25.234||align=center|[[Holsa]], [[Lahomea]], [[Odomau]], [[Rai Foun]] (Raifun), [[Ritabou]], [[Saburai]], [[Tapo/Memo]]
|}
<br clear=all />
== [[Dili (munisípiu)|Munisípiu Dili]] (5) ==
[[Imajen:2022 East Timor Dili locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Dili.png|219px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Dili]]'''<br />
Populasaun: 245.873<br />
Rai-balun: 368,12 km²<br />
ISO 3166-2: TL-DI<br />
sukus<br />
aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Dili'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Cristo Rei (postu administrativu)|Cristo Rei]]||align=center|65,33 km² ||align=center|54.936||align=center|[[Ailok]], [[Balibar]], [[Bekora]] (Becora), [[Bidau Santana]], [[Hera (Cristo Rei)|Hera]], [[Kamea]] (Camea), [[Kulu Hun]] (Culu Hun), [[Metiaut]] (Meti Aut)
|-----
|[[Dom Aleixo (postu administrativu)|Dom Aleixo]]||align=center|33,12 km² ||align=center|105.154||align=center|[[Bairro Pite]], [[Bebonuk]], [[Fatuhada]], [[Kampung Alor]], [[Komoro]] (Comoro), [[Madohi]], [[Manleuana]]
|-----
|[[Metinaro (postu administrativu)|Metinaro]]||align=center|91,24 km² ||align=center|4.727||align=center|[[Benunuc]] (Duyung), [[Mantelolau]], [[Sabuli]]
|-----
|[[Nain Feto]]||align=center|5,15 km² ||align=center|26.592||align=center|[[Acadiru Hun]], [[Bemori]], [[Bidau Lecidere]], [[Gricenfor]], [[Lahane Sae]] (Lahane Oriental), [[Santa Cruz]]
|-----
|[[Vera Cruz (postu administrativu)|Vera Cruz]]||align=center|32,77 km² ||align=center|34.015||align=center| [[Dare]], [[Kaikoli]] (Caicoli), [[Kolmera]] (Colmera), [[Lahane Munu]] (Lahane Ocidental), [[Mascarenhas (Vera Cruz)|Mascarenhas]], [[Motael]], [[Vila Verde (Vera Cruz)|Vila Verde]]
|}
== [[Ermera (munisípiu)|Munisípiu Ermera]] (9) ==
[[Imajen:2015 East Timor Ermera locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Ermera.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Gleno]]'''<br />
Populasaun: 122.990<br />
Rai-balun: 770,83 km²<br />
ISO 3166-2: TL-ER<br />
52 sukus<br />
277 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Ermera'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Atsabe (postu administrativu)|Atsabe]]||align=center|167,90 km² ||align=center|17.264||align=center|[[Atara (Atsabe)|Atara]], [[Baboi Kraik]] (Baboi Craic), [[Baboi Leten]], [[Batu Mano]], [[Lasaun]] (Lacao), [[Laklo (Atsabe)|Laklo]] (Laclo), [[Laubonu]] (Laubono), [[Leimea Leten]], [[Malabe]], [[Obolu]] (Obulo), [[Parami]], [[Tiarlelo]]
|-----
|[[Ermera (postu administrativu)|Ermera]]||align=center|93,68 km² ||align=center|33.530||align=center|[[Estado]], [[Humboi]] (Humboe), [[Lauala]], [[Leguimea]], [[Mertutu]] (Mertuto), [[Poetete]], [[Ponilala]], [[Raimerhei]], [[Riheu]], [[Talimoru]] (Talimoro)
|-----
|[[Hatólia]] (Hatulia)||align=center|274,42 km² ||align=center|34.999||align=center|[[Asulau]] (Aculau), [[Ailelo]], [[Fatubesi (Hatólia)|Fatubesi]] (Fatubessi), [[Fatubolu]] (Fatubolo), [[Hatólia Vila]], [[Kailete Leotela]] (Coilate-Letelo), [[Leimea Kraik]] (Leimea-Craic), [[Leimea Sorin Balu]] (Leimea-Sarinbalo), [[Lisapat]], [[Manusae]], [[Mauabu]] (Mau-Ubo), [[Samara (Hatólia)|Samara]], [[Uruhau]] (Urahou)
|-----
|[[Letefuó (postu administrativu)|Letefuó]] (Letefoho)||align=center|129,09 km² ||align=center|20.887||align=center|[[Dukurai]] (Ducurai), [[Eraulu]] (Eraulo), [[Goulolo (Letefuó)|Goulolo]], [[Hatugau]], [[Haupu]], [[Katrai Kraik]] (Catrai Caraic), [[Katrai Leten]] (Catraileten), [[Lauana]]
|-----
|[[Railaku (postu administrativu)|Railaku]] (Railaco)||align=center|105,73 km² ||align=center|10.384||align=center|[[Deleso]], [[Fatukero]] (Fatuquero), [[Lihu]] (Liho), [[Matata]], [[Railaku Kraik]] (Railaco Craic), [[Railaku Leten]] (Railaco Leten), [[Samalete]], [[Taraso]] (Taraco), [[Tokoluli]] (Tocoluli)
|}
<br clear=all />
== [[Kovalima|Munisípiu Kovalima]] (12) ==
[[Imajen:2015 East Timor Cova Lima locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Cova Lima.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Suai]]'''<br />
Populasaun: 62.465<br />
Rai-balun: 1.206,66 km²<br />
ISO 3166-2: TL-CO<br />
30 sukus<br />
148 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Kovalima'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Fatu-Lulik (postu administrativu)|Fatu-Lulik]] (Fatululic)||align=center|45,72 km² ||align=center|1.894||align=center|[[Fatu-Lulik]] (Fatululic), [[Taroman]]
|-----
|[[Fatu-Mean]] (Fatumean)||align=center|132,60 km² ||align=center|3.332||align=center|[[Belulik Leten]] (Belulic Leten), [[Fatumea]], [[Nanu]]
|-----
|[[Fohorén (postu administrativu)|Fohorén]] (Fohoren, Fohorem)||align=center|132,80 km² ||align=center|4.092||align=center|[[Dato Rua]], [[Dato Tolu]], [[Fohorén]], [[Laktos]] (Lactos)
|-----
|[[Maukatar]] (Maucatar)||align=center|114,56 km² ||align=center|6.291||align=center|[[Belekasak]] (Belecasac), [[Holpilat]], [[Matai]], [[Ogues]]
|-----
|[[Suai (postu administrativu)|Suai]]||align=center|302,60 km² ||align=center|25.164||align=center|[[Beko]] (Beco), [[Kamenasa]] (Camenaça), [[Debus]] (Debos), [[Labarai]], [[Suai Loro]]
|-----
|[[Tilomár (postu administrativu)|Tilomár]] (Tilomar)||align=center|194,64 km² ||align=center|7.043||align=center|[[Beiseuk]] (Beiseuc), [[Kasabauk]] (Casabauc), [[Lalawa]], [[Maudemu]] (Maudemo)
|-----
|[[Zumalai (postu administrativu)|Zumalai]] (Mape-Zumalai)||align=center|283,74 km² ||align=center|11.639||align=center|[[Fatuleto]], [[Lepo]], [[Lour (Zumalai)|Lour]], [[Mape]], [[Ocekai]] (Ucecai), [[Raimea]], [[Tashilin]], [[Zulo]]
|}
<br clear=all />
== [[Lautein (munisípiu)|Munisípiu Lautein]] (1) ==
[[Imajen:2015 Lautém beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Lospalos]]'''<br />
Populasaun: 62.813<br />
Rai-balun: 1.813,11 km²<br />
ISO 3166-2: TL-LA<br />
34 sukus<br />
151 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Lautein'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Iliomar (postu administrativu)|Iliomar]]||align=center|302,17 km² ||align=center|7.201||align=center|[[Ailebere]] (Aelebere), [[Fuat]], [[Iliomar I]], [[Iliomar II]], [[Kainliu]] (Caenlio), [[Tirilolo]]
|-----
|[[Lautein (postu administrativu)|Lautein]] (Lautém)||align=center|448,38 km² ||align=center|14.147||align=center|[[Baduro]], [[Daudere]], [[Eukisi]] (Euquisi), [[Ililai]], [[Kom]] (Com), [[Maina I]], [[Maina II]], [[Pairara]], [[Parlamento]], [[Serelau]]
|-----
|[[Lospalos (postu administrativu)|Lospalos]]||align=center|623,93 km² ||align=center|29.236||align=center|[[Bauro]], [[Fuiloro]], [[Home]], [[Kakavei]] (Cacavei), [[Leuro]], [[Lore I]], [[Lore II]], [[Muapitine]], [[Rasa]] (Raça), [[Souro]]
|-----
|[[Luru (postu administrativu)|Luru]]||align=center|128,28 km² ||align=center|5.367||align=center|[[Afabubu]], [[Barikafa]] (Baricafa), [[Kotamutu]] (Cotamutu), [[Lakawa]] (Lacawa), [[Luru]] (Luro), [[Wairoke]] (Wairoque)
|-----
|[[Tutuala (postu administrativu)|Tutuala]]||align=center|310,36 km² ||align=center|3.836||align=center|[[Mehara]], [[Tutuala]]
|}
<br clear=all />
== [[Likisá (munisípiu)|Munisípiu Likisá]] (8) ==
[[Imajen:2015 East Timor Liquica locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Liquica.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Likisá]]'''<br />
Populasaun: 66.613<br />
Rai-balun: 550,95 km²<br />
ISO 3166-2: TL-LI<br />
23 sukus<br />
134 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Likisá'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Bazartete (postu administrativu)|Bazartete]]||align=center|187,53 km² ||align=center|23.955||align=center|[[Fahilebu]] (Fahilebo), [[Fatumasi]], [[Lauhata]], [[Leorema]], [[Maumeta (Bazartete)|Maumeta]], [[Metagou]], [[Mota Ulun]] (Motaulun), [[Tibar]], [[Ulmera]]
|-----
|[[Likisá (postu administrativu)|Likisá]] (Liquiçá)||align=center|98,58 km² ||align=center|20.938||align=center|[[Asumanu]] (Açumanu), [[Darulete]], [[Dato (Likisá)|Dato]], [[Hatukesi]] (Hatuquessi), [[Leotala]], [[Loidahar]], [[Lukulai]] (Luculai)
|-----
|[[Maubara (postu administrativu)|Maubara]]||align=center|264,84 km² ||align=center|18.510||align=center|[[Fatuboro]] (Vatuboro), [[Gugleur]], [[Guiso]] (Guiço), [[Lisadila]] (Lissadila), [[Maubaralisa]] (Maubaralissa), [[Watuwou]] (Vatuvou), [[Wawikinia]] (Vaviquinia)
|}
<br clear=all />
== [[Manatutu (munisípiu)|Munisípiu Manatutu]] (4) ==
[[Imajen:2015 Manatuto beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Manatutu]]'''<br />
Populasaun: 44.906<br />
Rai-balun: 1.785,96 km²<br />
ISO 3166-2: TL-MT<br />
29 sukus<br />
99 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Manatutu'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Barike (postu administrativu)|Barike]] (Barique)||align=center|397,40 km² ||align=center|4.768||align=center|[[Aubeon]], [[Barike]] (Barique), [[Fatuwake]] (Fatuwaque), [[Manehat]], [[Sikone-Diloli]], [[Umaboku]] (Uma Boco)
|-----
|[[Lakló (postu administrativu)|Lakló]] (Laclo)||align=center|368,74 km² ||align=center|7.618||align=center|[[Hohorai]], [[Lai Core]], [[Laku Mesak]] (Lacumesac), [[Umakaduak]] (Uma Caduac), [[Umanaruk]] (Uma Naruc)
|-----
|[[Laklubar (postu administrativu)|Laklubar]] (Laclubar)||align=center|392,00 km² ||align=center|11.682||align=center|[[Batara]], [[Fatumakerek (Laklubar)|Fatumakerek]] (Fatumaquerec), [[Funar]], [[Manelima]], [[Orlalan]], [[Sananain]]
|-----
|[[Laleia (postu administrativu)|Laleia]]||align=center|226,09 km² ||align=center|3.089||align=center| [[Haturalan]], [[Kairui]] (Cairui), [[Lifau (Laleia)|Lifau]]
|-----
|[[Manatutu (postu administrativu)|Manatutu]] (Manatuto)||align=center|271,38 km² ||align=center|12.555||align=center|[[Ailili]], [[Aiteas]], [[Iliheu]], [[Kribas]] (Cribas), [[Maabat]] (Ma'abat), [[Sau]]
|-----
|[[Soibada (postu administrativu)|Soibada]]||align=center|130,34 km² ||align=center|3.030||align=center|[[Fatumakerek (Soibada)|Fatumakerek]] (Fatumaquerec), [[Leo-Hat]], [[Manlala]], [[Maun-Fahe]], [[Samoru]] (Samoro)
|}
<br clear=all />
== [[Manufahi|Munisípiu Manufahi]] (7) ==
[[Imajen:2015 East Timor Manufahi locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Manufahi.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Same]]'''<br />
Populasaun: 51.090<br />
Rai-balun: 1.326,60 km²<br />
ISO 3166-2: TL-MF<br />
29 sukus<br />
137 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Manufahi'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Alas (postu administrativu)|Alas]]||align=center|406,96 km² ||align=center|7.179||align=center|[[Aituha]], [[Dotik]], [[Mahakidan]] (Mahaquidan), [[Taitudak]] (Taitudac), [[Umaberloik]] (Uma Berloic)
|-----
|[[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Fatu-Berliu]] (Fatuberlio)||align=center|375,92 km² ||align=center|6.902||align=center|[[Bubususu]] (Bubussuso), [[Fahinehan]], [[Fatukahi]], [[Kaikasa]] (Caicassa), [[Klakuk]] (Clacuc)
|-----
|[[Same (postu administrativu)|Same]]||align=center|355,28 km² ||align=center|27.554||align=center|[[Babulu (Same)|Babulu]] (Babulo), [[Betano]], [[Dai-Sua]], [[Grotu]], [[Holarua]], [[Letefoho (Same)|Letefoho]], [[Rotuto]], [[Tutuluro]]
|-----
|[[Turiskai (postu administrativu)|Turiskai]] (Turiscai)||align=center|188,44 km² ||align=center|6.993||align=center|[[Aitemua]], [[Beremana]], [[Fatukalo]] (Fatucalo), [[Foholau]], [[Kaimauk]] (Caimauc), [[Lesuata]] (Lessuata), [[Liurai (Turiskai)|Liurai]], [[Manumera]], [[Matorek]] (Matorec), [[Mindelo (Turiskai)|Mindelo]], [[Orana]]
|}
<br clear=all />
== [[Oe-Kusi|Munisípiu Oe-Kusi]] (13) ==
[[Imajen:2015 East Timor Oecusse locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Oecussi.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Pante-Makasár]]''' (Pante Macassar)<br />
Populasaun: 67.266<br />
Rai-balun: 817,23 km²<br />
ISO 3166-2: TL-OE<br />
18 sukus<br />
63 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Oe-Kusi'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Nítibe (postu administrativu)|Nitibe]] ||align=center|301,72 km² ||align=center|11.366||align=center|[[Banafi]], [[Beneufe]], [[Lelaufe]], [[Suniufe]], [[Usitako]] (Usitaco)
|-----
|[[Oe-Silu (postu administrativu)|Oe-Silu]] (Oesilo)||align=center|97,37 km² ||align=center|9.861||align=center|[[Bobometo]], [[Usitakeno]] (Usitaqueno), [[Usitasae]]
|-----
|[[Pante-Makasár (postu administrativu)|Pante-Makasár]] (Pante Macassar)||align=center|357,30 km² ||align=center|35.226||align=center|[[Bobokasse]] (Bobocasse), [[Costa (Pante-Makasár)|Costa]], [[Cunha (Pante-Makasár)|Cunha]], [[Lalisuk]] (Lalisuc), [[Lifau]], [[Naimeko]] (Naimeco), [[Nipane]], [[Taiboko]] (Taiboco)
|-----
|[[Pásabe (postu administrativu)|Pásabe]] (Passabe)||align=center|60,84 km² ||align=center|7.572||align=center|[[Abani]], [[Malelat]]
|}
<br clear=all />
== [[Vikeke (munisípiu)|Munisípiu Vikeke]] (3) ==
[[Imajen:2015 Viqueque beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Vikeke]]'''<br />
Populasaun: 73.581<br />
Rai-balun: 1.880,39 km²<br />
ISO 3166-2: TL-VI<br />
35 sukus<br />
234 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Vikeke'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Lakluta (postu administrativu)|Lakluta]] (Lacluta)||align=center|416,54 km² ||align=center|5.853||align=center|[[Ahik]] (Ahic), [[Dilor]], [[Laline]], [[Uma Tolu]]
|-----
|[[Ossu (postu administrativu)|Ossu]]||align=center|427,17 km² ||align=center|15.612||align=center| [[Builale]], [[Builo]], [[Liaruka]] (Liaruca), [[Loi-Huno]], [[Naha Reka]] (Nahareca), [[Ossorua]], [[Ossu Leten]] (Ossu de Cima), [[Wabubu]] (Uabubo), [[Wagia]] (Uaguia), [[Waibubu]] (Uaibobo)
|-----
|[[Vikeke (postu administrativu)|Vikeke]] (Viqueque)||align=center|610,90 km² ||align=center|24.387||align=center| [[Bahalarauain]], [[Bibileo]], [[Fatudere]], [[Karaubalu]] (Caraubalo), [[Luka]] (Luca), [[Maluru]], [[Uma Kik]] (Uma Quic), [[Uma Uain Kraik]] (Uma Uain Craic), [[Uma Uain Leten]], [[Waimori]] (Uai-Mori)
|-----
|[[Watulari (postu administrativu)|Watulari]] (Uato-Lari)||align=center|294,13 km² ||align=center|16.972||align=center|[[Afaloicai (Watulari)|Afaloicai]], [[Babulu (Watulari)|Babulu]] (Babulo), [[Makadike]] (Macadique), [[Matahoi]], [[Waitame (Watulari)|Waitame]] (Uaitame), [[Vessoru]]
|-----
|[[Watucarbau (postu administrativu)|Watucarbau]] (Uatucarbau)||align=center|131,66 km² ||align=center|7.212||align=center|[[Afaloicai (Watucarbau)|Afaloicai]], [[Bahatata]], [[Irabin Kraik]] (Irabin de Baixo), [[Irabin Leten]] (Irabin de Cima), [[Loi Ulo]], [[Waniuma]] (Uani Uma)
|}
<br clear=all />
== Haree ==
* [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian|Munisípiu administrativu]]
* [http://www.dne.mopf.gov.tp/census/results.html Direcção Nacional de Estatística] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060109062256/http://dne.mopf.gov.tp/census/results.html |date=2006-01-09 }}
== Ligasaun ba li'ur ==
* [https://web.archive.org/web/20070929020854/http://homepage.esoterica.pt/~cdpm/sukus.htm Timor Lorosa'e administrativu indonesia]
* [http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma thumbsterial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (PDF; 315 kB)
== Referencias ==
* Populasaunen: [http://dne.mof.gov.tl/upload/Timor-Leste%20in%20Figures%202011/Tl-Numbers%202011%20Web%20V3.pdf Direcção Nacional de Estatística: ''Timor-Leste in figures 2011''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219231800/http://dne.mof.gov.tl/upload/Timor-Leste%20in%20Figures%202011/Tl-Numbers%202011%20Web%20V3.pdf |date=2014-02-19 }} (PDF; 3,8 MB), abgerufen am 5. Mai 2013
* Rai-balunn: [http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,7 MB)
<references />
[[Kategoria:Administrasaun Timor-Leste]]
5f4ctibfxw4i789gbu0m08ciy01sgx4
70894
70893
2026-06-26T22:00:27Z
Swarabakti
6755
/* Munisípiu Manatutu (4) */
70894
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Flag of East Timor.svg|225px|right|[[Bandeira Timór Lorosa'e nian]]]]
[[Imajen:LocationEastTimor.svg|thumb|215px|Timór Lorosa'e]]
[[Imajen:2022 East Timor municipalities numbers.png|thumb|400px|Organizasaun polítika-administrativa rai Repúblika Demokrátika Timór-Leste]]
[[Timor-Leste]] nakfahe aldeia 2233, suku 452, postu administrativu 66 ho munisípiu 14.<ref>[https://web.archive.org/web/20070929094259/http://www.mj.gov.tl/jornal/page7/dm0603.htm n.° 6/2003 De 29 De Julho SOBRE A FIXAÇÃO DO NÚMERO DE sukuS EM TERRITÓRIO NACIONAL]'' (portugiesisch), 29. Juli 2003</ref><ref>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma thumbsterial n.° 199/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (PDF-Imajen; 315 kB) (portugiesisch)</ref><ref name="sukufoun">Direcção-Geral de Estatística: [http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2018/01/Dili-em-Numeros-2016.pdf ''DILI EM NÚMEROS 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190204024707/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2018/01/Dili-em-Numeros-2016.pdf |date=2019-02-04 }}, S. 3, abgerufen am 8. März 2019.</ref><ref>Direcção-Geral de Estatística: [http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2019/01/Timor-Leste-In-Number-2017.pdf ''Timor-Leste in Number 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113234253/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2019/01/Timor-Leste-In-Number-2017.pdf |date=2019-11-13 }}, abgerufen am 8. März 2019.</ref>
== [[Aileu (munisípiu)|Munisípiu Aileu]] (n.º do mapa: 6) ==
[[Imajen:2015 East Timor Aileu locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Aileu.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Aileu]]'''<br />
Populasaun: 46.569<br />
Rai-balun: 676,02 km²<br />
[[ISO 3166-2]]: TL-AL<br />
31 sukus<br />
135 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Aileu'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Aileu (postu administrativu)|Aileu]]||align=center|251,48 km² ||align=center|20.830 ||align=center|[[Aisirimou]] (Aissirimou), [[Bandudatu]] (Bandudato), [[Fahiria]], [[Fatubossa]], [[Hoholau]], [[Lahae]], [[Lausi]], [[Lekitura]] (Lequitura), [[Liurai (Aileu)|Liurai]], [[Saboria]], [[Seloi Kraik]] (Seloi Craic), [[Seloi Malere]]
|-----
|[[Laulara (postu administrativu)|Laulara]]||align=center|60,87 km² ||align=center|7.173 ||align=center|[[Kotolau]] (Cotolau), [[Fatisi]], [[Madabenu]] (Madabeno), [[Talitu]], [[Tohumeta]]
|-----
|[[Lekidoe (postu administrativu)|Lekidoe]] (Lequidoe)||align=center|151,58 km² ||align=center|6.267 ||align=center|[[Akubilitoho]] (Acubilitoho), [[Bereleu]], [[Betulau]], [[Fahisoi (Lekidoe)|Fahisoi]], [[Faturilau]], [[Manukasa]] (Manucassa), [[Namoleso]] (Namolesso)
|-----
|[[Remesiu (postu administrativu)|Remesiu]] (Remexio)||align=center|212,09 km²||align=center|10.055 ||align=center|[[Asumau]] (Acumau), [[Fadabloko]] (Fadabloco), [[Fahisoi (Remesiu)|Fahisoi]], [[Faturasa]], [[Hautoho]], [[Liurai (Remesiu)|Liurai]], [[Maumeta (Remesiu)|Maumeta]], [[Tulatakeo]] (Tulataqueo)
|}
<br clear=all />
== [[Ainaru (munisípiu)|Munisípiu Ainaru]] (10) ==
[[Imajen:2015 Ainaro beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Ainaru]]'''<br />
Populasaun: 62.171<br />
Rai-balun: 869,79 km²<br />
ISO 3166-2: TL-AN<br />
21 sukus<br />
131 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Ainaru'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Ainaru (postu administrativu)|Ainaru]]||align=center|235,94 km² ||align=center|15.558||align=center|[[Ainaru]], [[Kassa]] (Cassa), [[Manutasi]] (Manutaci), [[Mau-Nuno]], [[Mau-Ulo]], [[Soro]], [[Suro Kraik]] (Suro-Craic)
|-----
|[[Hatu-Builiku (postu administrativu)|Hatu-Builiku]] (Hatu-Builico)||align=center|129,88 km² ||align=center|11.950||align=center|[[Mauchiga]], [[Mulo]], [[Nuno-Mogue]]
|-----
|[[Hatu-Udu (postu administrativu)|Hatu-Udu]] (Hato-Udo)||align=center|243,01 km² ||align=center|9.645||align=center|[[Foho Ailiku]] (Foho-Ai-Lico), [[Leolima (Hatu-Udu)|Leolima]]
|-----
|[[Maubise (postu administrativu)|Maubise]] (Maubisse)||align=center|260,97 km² ||align=center|22.022||align=center|[[Aitutu]] (Aituto), [[Edi]], [[Fatubesi (Maubise)|Fatubesi]] (Fatubessi), [[Horai-Kik]] (Horai-Quic), [[Liurai (Maubise)|Liurai]], [[Manelobas]], [[Manetu]] (Manetú), [[Maubise]], [[Maulau]]
|}
<br clear=all />
== [[Ataúru]] (14) ==
[[Imajen:2022 East Timor Atauro locator map.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Vila Maumeta]]'''<br />
Populasaun: <br />
Rai-balun: 3 km²<br />
ISO 3166-2: TL-AT<br />
sukus<br />
aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Ataúru'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Ataúru]] (Atauro)||align=center|140,50 km² ||align=center|8.602||align=center|[[Beloi]], [[Bikeli]] (Biqueli), [[Makadade]] (Macadade), [[Makili]] (Maquili), [[Vila Maumeta]]
|}
<br clear=all />
== [[Baukau (munisípiu)|Munisípiu Baukau]] (2) ==
[[Imajen:2015 Baucau beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Baukau]]'''<br />
Populasaun: 117.348<br />
Rai-balun: 1.507,95 km²<br />
ISO 3166-2: TL-BA<br />
59 sukus<br />
281 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Baukau'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Bagia (postu administrativu)|Bagia]] (Baguia)||align=center|213,99 km² ||align=center|9.465||align=center|[[Afaloicai (Bagia)|Afaloicai]], [[Alaua Kraik]] (Alawa Kraik), [[Alaua Leten]] (Alawa Leten), [[Defauassi]] (Defawasi), [[Haekoni]] (Hae Coni), [[Larisula]], [[Lavateri]], [[Ossu-Huna]] (Osso Huna), [[Samalari (Bagia)|Samalari]], [[Uakala]] (Uacala)
|-----
|[[Baukau (postu administrativu)|Baukau]] (Baucau)||align=center|369,53 km² ||align=center|46.500||align=center|[[Bahu]], [[Bukoli]] (Bucoli), [[Buibau]], [[Buruma]], [[Kaibada]] (Caibada), [[Gariuai]], [[Samalari (Baukau)|Samalari]], [[Seisal]] (Seiçal), [[Tirilolo (Baukau)|Tirilolo]], [[Triloca]], [[Wailili]] (Uailili)
|-----
|[[Kelikai (postu administrativu)|Kelikai]] (Quelicai)||align=center|206,46 km² ||align=center|16.747||align=center|[[Abafala]], [[Abo]], [[Afasa]] (Afaça), [[Bagia (Kelikai)|Bagia]] (Baguia), [[Bualale]], [[Gurusa]] (Guruça), [[Lacoliu]], [[Laisorolai Craic]] (Laisorolai de Baixo), [[Laisorolai Leten]] (Laisorolai de Cima), [[Lelalai]], [[Letemumo]], [[Makalaku]] (Macalaco), [[Maluro]], [[Namanei]], [[Waitame (Kelikai)|Waitame]] (Uaitame)
|-----
|[[Laga (postu administrativu)|Laga]]||align=center|191,99 km² ||align=center|14.432||align=center|[[Atelari]], [[Libagua]], [[Nunira]], [[Saelari]], [[Sagadate]], [[Samalari (Laga)|Samalari]], [[Soba]], [[Tekinomata]] (Tequinaumata)
|-----
|[[Vemasi (postu administrativu)|Vemasi]] (Vemasse)||align=center|374,62 km² ||align=center|9.008||align=center|[[Kaikua]] (Caicua), [[Loilubu]] (Loilubo), [[Ossoala]] (Ossouala), [[Ostiku]] (Ostiku), [[Vemasi]], [[Waigae]] (Uaigae), [[Watulari (Vemasi)|Watulari]] (Uato-Lari)
|-----
|[[Vinilale (postu administrativu)|Vinilale]] (Venilale)||align=center|151,37 km² ||align=center|15.542||align=center|[[Bodohoo]] (Bado-Ho’o), [[Baha Mori]], [[Fatulia]], [[Uma Ana Iku]] (Uma Ana Ico), [[Uma Ana Ulu]] (Uma Ana Ulo), [[Wailaha]] (Uailaha), [[Waioli]] (Uai Oli), [[Wataco]] (Uatu Haco)
|}
<br clear=all />
== [[Bobonaru (munisípiu)|Munisípiu Bobonaru]] (11) ==
[[Imajen:2015 East Timor Bobonaro locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Bobonaro.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Maliana]]'''<br />
Populasaun: 96.709<br />
Rai-balun: 1.380,82 km²<br />
ISO 3166-2: TL-BO<br />
50 sukus<br />
194 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Bobonaru'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Atabae (postu administrativu)|Atabae]]||align=center|252,80 km² ||align=center|11.024||align=center|[[Aidabaleten]], [[Atabae]], [[Hataz (Atabae)|Hataz]], [[Rairobo]]
|-----
|[[Balibó (postu administrativu)|Balibó]] (Balibo)||align=center|297,08 km² ||align=center|14.851||align=center|[[Balibó Vila]], [[Batugade]], [[Kowa]] (Cowa), [[Leohitu]] (Leohito), [[Leolima (Balibó)|Leolima]], [[Sanirin]]
|-----
|[[Bobonaru (postu administrativu)|Bobonaru]] (Bobonaro)||align=center|217,12 km² ||align=center|23.854||align=center|[[Ai-Assa]], [[Atu-Aben]], [[Bobonaru]], [[Karabau]] (Carabau), [[Kolimau]] (Colimau), [[Kotabot]] (Cota Bo’ot), [[Ilat-Laun]], [[Leber]], [[Lour (Bobonaru)|Lour]], [[Lourba]], [[Malilait]], [[Maliubu]], [[Molop]], [[Oeleu]] (Oeleo), [[Sibuni]], [[Soilesu]] (Soileco), [[Tapo (Bobonaru)|Tapo]], [[Tebabui]]
|-----
|[[Kailaku (postu administrativu)|Kailaku]] (Cailaco)||align=center|205,17 km² ||align=center|9.957||align=center|[[Atudara]], [[Dau Udu]] (Dau Udo), [[Goulolo (Kailaku)|Goulolo]], [[Guenu Lai]], [[Manapa]], [[Meligo]], [[Purugua]], [[Raiheu]]
|-----
|[[Lolo-Toe (postu administrativu)|Lolo-Toe]] (Lolotoe)||align=center|169,31 km² ||align=center|7.129||align=center|[[Deudet]], [[Gildapil]], [[Guda]], [[Lebos]], [[Lontas]], [[Lupal]], [[Opa]]
|-----
|[[Maliana (postu administrativu)|Maliana]]||align=center|239,35 km² ||align=center|25.234||align=center|[[Holsa]], [[Lahomea]], [[Odomau]], [[Rai Foun]] (Raifun), [[Ritabou]], [[Saburai]], [[Tapo/Memo]]
|}
<br clear=all />
== [[Dili (munisípiu)|Munisípiu Dili]] (5) ==
[[Imajen:2022 East Timor Dili locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Dili.png|219px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Dili]]'''<br />
Populasaun: 245.873<br />
Rai-balun: 368,12 km²<br />
ISO 3166-2: TL-DI<br />
sukus<br />
aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Dili'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Cristo Rei (postu administrativu)|Cristo Rei]]||align=center|65,33 km² ||align=center|54.936||align=center|[[Ailok]], [[Balibar]], [[Bekora]] (Becora), [[Bidau Santana]], [[Hera (Cristo Rei)|Hera]], [[Kamea]] (Camea), [[Kulu Hun]] (Culu Hun), [[Metiaut]] (Meti Aut)
|-----
|[[Dom Aleixo (postu administrativu)|Dom Aleixo]]||align=center|33,12 km² ||align=center|105.154||align=center|[[Bairro Pite]], [[Bebonuk]], [[Fatuhada]], [[Kampung Alor]], [[Komoro]] (Comoro), [[Madohi]], [[Manleuana]]
|-----
|[[Metinaro (postu administrativu)|Metinaro]]||align=center|91,24 km² ||align=center|4.727||align=center|[[Benunuc]] (Duyung), [[Mantelolau]], [[Sabuli]]
|-----
|[[Nain Feto]]||align=center|5,15 km² ||align=center|26.592||align=center|[[Acadiru Hun]], [[Bemori]], [[Bidau Lecidere]], [[Gricenfor]], [[Lahane Sae]] (Lahane Oriental), [[Santa Cruz]]
|-----
|[[Vera Cruz (postu administrativu)|Vera Cruz]]||align=center|32,77 km² ||align=center|34.015||align=center| [[Dare]], [[Kaikoli]] (Caicoli), [[Kolmera]] (Colmera), [[Lahane Munu]] (Lahane Ocidental), [[Mascarenhas (Vera Cruz)|Mascarenhas]], [[Motael]], [[Vila Verde (Vera Cruz)|Vila Verde]]
|}
== [[Ermera (munisípiu)|Munisípiu Ermera]] (9) ==
[[Imajen:2015 East Timor Ermera locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Ermera.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Gleno]]'''<br />
Populasaun: 122.990<br />
Rai-balun: 770,83 km²<br />
ISO 3166-2: TL-ER<br />
52 sukus<br />
277 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Ermera'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Atsabe (postu administrativu)|Atsabe]]||align=center|167,90 km² ||align=center|17.264||align=center|[[Atara (Atsabe)|Atara]], [[Baboi Kraik]] (Baboi Craic), [[Baboi Leten]], [[Batu Mano]], [[Lasaun]] (Lacao), [[Laklo (Atsabe)|Laklo]] (Laclo), [[Laubonu]] (Laubono), [[Leimea Leten]], [[Malabe]], [[Obolu]] (Obulo), [[Parami]], [[Tiarlelo]]
|-----
|[[Ermera (postu administrativu)|Ermera]]||align=center|93,68 km² ||align=center|33.530||align=center|[[Estado]], [[Humboi]] (Humboe), [[Lauala]], [[Leguimea]], [[Mertutu]] (Mertuto), [[Poetete]], [[Ponilala]], [[Raimerhei]], [[Riheu]], [[Talimoru]] (Talimoro)
|-----
|[[Hatólia]] (Hatulia)||align=center|274,42 km² ||align=center|34.999||align=center|[[Asulau]] (Aculau), [[Ailelo]], [[Fatubesi (Hatólia)|Fatubesi]] (Fatubessi), [[Fatubolu]] (Fatubolo), [[Hatólia Vila]], [[Kailete Leotela]] (Coilate-Letelo), [[Leimea Kraik]] (Leimea-Craic), [[Leimea Sorin Balu]] (Leimea-Sarinbalo), [[Lisapat]], [[Manusae]], [[Mauabu]] (Mau-Ubo), [[Samara (Hatólia)|Samara]], [[Uruhau]] (Urahou)
|-----
|[[Letefuó (postu administrativu)|Letefuó]] (Letefoho)||align=center|129,09 km² ||align=center|20.887||align=center|[[Dukurai]] (Ducurai), [[Eraulu]] (Eraulo), [[Goulolo (Letefuó)|Goulolo]], [[Hatugau]], [[Haupu]], [[Katrai Kraik]] (Catrai Caraic), [[Katrai Leten]] (Catraileten), [[Lauana]]
|-----
|[[Railaku (postu administrativu)|Railaku]] (Railaco)||align=center|105,73 km² ||align=center|10.384||align=center|[[Deleso]], [[Fatukero]] (Fatuquero), [[Lihu]] (Liho), [[Matata]], [[Railaku Kraik]] (Railaco Craic), [[Railaku Leten]] (Railaco Leten), [[Samalete]], [[Taraso]] (Taraco), [[Tokoluli]] (Tocoluli)
|}
<br clear=all />
== [[Kovalima|Munisípiu Kovalima]] (12) ==
[[Imajen:2015 East Timor Cova Lima locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Cova Lima.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Suai]]'''<br />
Populasaun: 62.465<br />
Rai-balun: 1.206,66 km²<br />
ISO 3166-2: TL-CO<br />
30 sukus<br />
148 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Kovalima'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Fatu-Lulik (postu administrativu)|Fatu-Lulik]] (Fatululic)||align=center|45,72 km² ||align=center|1.894||align=center|[[Fatu-Lulik]] (Fatululic), [[Taroman]]
|-----
|[[Fatu-Mean]] (Fatumean)||align=center|132,60 km² ||align=center|3.332||align=center|[[Belulik Leten]] (Belulic Leten), [[Fatumea]], [[Nanu]]
|-----
|[[Fohorén (postu administrativu)|Fohorén]] (Fohoren, Fohorem)||align=center|132,80 km² ||align=center|4.092||align=center|[[Dato Rua]], [[Dato Tolu]], [[Fohorén]], [[Laktos]] (Lactos)
|-----
|[[Maukatar]] (Maucatar)||align=center|114,56 km² ||align=center|6.291||align=center|[[Belekasak]] (Belecasac), [[Holpilat]], [[Matai]], [[Ogues]]
|-----
|[[Suai (postu administrativu)|Suai]]||align=center|302,60 km² ||align=center|25.164||align=center|[[Beko]] (Beco), [[Kamenasa]] (Camenaça), [[Debus]] (Debos), [[Labarai]], [[Suai Loro]]
|-----
|[[Tilomár (postu administrativu)|Tilomár]] (Tilomar)||align=center|194,64 km² ||align=center|7.043||align=center|[[Beiseuk]] (Beiseuc), [[Kasabauk]] (Casabauc), [[Lalawa]], [[Maudemu]] (Maudemo)
|-----
|[[Zumalai (postu administrativu)|Zumalai]] (Mape-Zumalai)||align=center|283,74 km² ||align=center|11.639||align=center|[[Fatuleto]], [[Lepo]], [[Lour (Zumalai)|Lour]], [[Mape]], [[Ocekai]] (Ucecai), [[Raimea]], [[Tashilin]], [[Zulo]]
|}
<br clear=all />
== [[Lautein (munisípiu)|Munisípiu Lautein]] (1) ==
[[Imajen:2015 Lautém beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Lospalos]]'''<br />
Populasaun: 62.813<br />
Rai-balun: 1.813,11 km²<br />
ISO 3166-2: TL-LA<br />
34 sukus<br />
151 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Lautein'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Iliomar (postu administrativu)|Iliomar]]||align=center|302,17 km² ||align=center|7.201||align=center|[[Ailebere]] (Aelebere), [[Fuat]], [[Iliomar I]], [[Iliomar II]], [[Kainliu]] (Caenlio), [[Tirilolo]]
|-----
|[[Lautein (postu administrativu)|Lautein]] (Lautém)||align=center|448,38 km² ||align=center|14.147||align=center|[[Baduro]], [[Daudere]], [[Eukisi]] (Euquisi), [[Ililai]], [[Kom]] (Com), [[Maina I]], [[Maina II]], [[Pairara]], [[Parlamento]], [[Serelau]]
|-----
|[[Lospalos (postu administrativu)|Lospalos]]||align=center|623,93 km² ||align=center|29.236||align=center|[[Bauro]], [[Fuiloro]], [[Home]], [[Kakavei]] (Cacavei), [[Leuro]], [[Lore I]], [[Lore II]], [[Muapitine]], [[Rasa]] (Raça), [[Souro]]
|-----
|[[Luru (postu administrativu)|Luru]]||align=center|128,28 km² ||align=center|5.367||align=center|[[Afabubu]], [[Barikafa]] (Baricafa), [[Kotamutu]] (Cotamutu), [[Lakawa]] (Lacawa), [[Luru]] (Luro), [[Wairoke]] (Wairoque)
|-----
|[[Tutuala (postu administrativu)|Tutuala]]||align=center|310,36 km² ||align=center|3.836||align=center|[[Mehara]], [[Tutuala]]
|}
<br clear=all />
== [[Likisá (munisípiu)|Munisípiu Likisá]] (8) ==
[[Imajen:2015 East Timor Liquica locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Liquica.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Likisá]]'''<br />
Populasaun: 66.613<br />
Rai-balun: 550,95 km²<br />
ISO 3166-2: TL-LI<br />
23 sukus<br />
134 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Likisá'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Bazartete (postu administrativu)|Bazartete]]||align=center|187,53 km² ||align=center|23.955||align=center|[[Fahilebu]] (Fahilebo), [[Fatumasi]], [[Lauhata]], [[Leorema]], [[Maumeta (Bazartete)|Maumeta]], [[Metagou]], [[Mota Ulun]] (Motaulun), [[Tibar]], [[Ulmera]]
|-----
|[[Likisá (postu administrativu)|Likisá]] (Liquiçá)||align=center|98,58 km² ||align=center|20.938||align=center|[[Asumanu]] (Açumanu), [[Darulete]], [[Dato (Likisá)|Dato]], [[Hatukesi]] (Hatuquessi), [[Leotala]], [[Loidahar]], [[Lukulai]] (Luculai)
|-----
|[[Maubara (postu administrativu)|Maubara]]||align=center|264,84 km² ||align=center|18.510||align=center|[[Fatuboro]] (Vatuboro), [[Gugleur]], [[Guiso]] (Guiço), [[Lisadila]] (Lissadila), [[Maubaralisa]] (Maubaralissa), [[Watuwou]] (Vatuvou), [[Wawikinia]] (Vaviquinia)
|}
<br clear=all />
== [[Manatutu (munisípiu)|Munisípiu Manatutu]] (4) ==
[[Imajen:2015 Manatuto beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Manatutu]]'''<br />
Populasaun: 44.906<br />
Rai-balun: 1.785,96 km²<br />
ISO 3166-2: TL-MT<br />
29 sukus<br />
99 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Manatutu'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Barike (postu administrativu)|Barike]] (Barique)||align=center|397,40 km² ||align=center|4.768||align=center|[[Aubeon]], [[Barike]] (Barique), [[Fatuwake]] (Fatuwaque), [[Manehat]], [[Sikone-Diloli]], [[Umaboku]] (Uma Boco)
|-----
|[[Lakló (postu administrativu)|Lakló]] (Laclo)||align=center|368,74 km² ||align=center|7.618||align=center|[[Hohorai]], [[Laikore]], [[Laku Mesak]] (Lacumesac), [[Umakaduak]] (Uma Caduac), [[Umanaruk]] (Uma Naruc)
|-----
|[[Laklubar (postu administrativu)|Laklubar]] (Laclubar)||align=center|392,00 km² ||align=center|11.682||align=center|[[Batara]], [[Fatumakerek (Laklubar)|Fatumakerek]] (Fatumaquerec), [[Funar]], [[Manelima]], [[Orlalan]], [[Sananain]]
|-----
|[[Laleia (postu administrativu)|Laleia]]||align=center|226,09 km² ||align=center|3.089||align=center| [[Haturalan]], [[Kairui]] (Cairui), [[Lifau (Laleia)|Lifau]]
|-----
|[[Manatutu (postu administrativu)|Manatutu]] (Manatuto)||align=center|271,38 km² ||align=center|12.555||align=center|[[Ailili]], [[Aiteas]], [[Iliheu]], [[Kribas]] (Cribas), [[Maabat]] (Ma'abat), [[Sau]]
|-----
|[[Soibada (postu administrativu)|Soibada]]||align=center|130,34 km² ||align=center|3.030||align=center|[[Fatumakerek (Soibada)|Fatumakerek]] (Fatumaquerec), [[Leo-Hat]], [[Manlala]], [[Maun-Fahe]], [[Samoru]] (Samoro)
|}
<br clear=all />
== [[Manufahi|Munisípiu Manufahi]] (7) ==
[[Imajen:2015 East Timor Manufahi locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Manufahi.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Same]]'''<br />
Populasaun: 51.090<br />
Rai-balun: 1.326,60 km²<br />
ISO 3166-2: TL-MF<br />
29 sukus<br />
137 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Manufahi'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Alas (postu administrativu)|Alas]]||align=center|406,96 km² ||align=center|7.179||align=center|[[Aituha]], [[Dotik]], [[Mahakidan]] (Mahaquidan), [[Taitudak]] (Taitudac), [[Umaberloik]] (Uma Berloic)
|-----
|[[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Fatu-Berliu]] (Fatuberlio)||align=center|375,92 km² ||align=center|6.902||align=center|[[Bubususu]] (Bubussuso), [[Fahinehan]], [[Fatukahi]], [[Kaikasa]] (Caicassa), [[Klakuk]] (Clacuc)
|-----
|[[Same (postu administrativu)|Same]]||align=center|355,28 km² ||align=center|27.554||align=center|[[Babulu (Same)|Babulu]] (Babulo), [[Betano]], [[Dai-Sua]], [[Grotu]], [[Holarua]], [[Letefoho (Same)|Letefoho]], [[Rotuto]], [[Tutuluro]]
|-----
|[[Turiskai (postu administrativu)|Turiskai]] (Turiscai)||align=center|188,44 km² ||align=center|6.993||align=center|[[Aitemua]], [[Beremana]], [[Fatukalo]] (Fatucalo), [[Foholau]], [[Kaimauk]] (Caimauc), [[Lesuata]] (Lessuata), [[Liurai (Turiskai)|Liurai]], [[Manumera]], [[Matorek]] (Matorec), [[Mindelo (Turiskai)|Mindelo]], [[Orana]]
|}
<br clear=all />
== [[Oe-Kusi|Munisípiu Oe-Kusi]] (13) ==
[[Imajen:2015 East Timor Oecusse locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Oecussi.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Pante-Makasár]]''' (Pante Macassar)<br />
Populasaun: 67.266<br />
Rai-balun: 817,23 km²<br />
ISO 3166-2: TL-OE<br />
18 sukus<br />
63 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Oe-Kusi'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Nítibe (postu administrativu)|Nitibe]] ||align=center|301,72 km² ||align=center|11.366||align=center|[[Banafi]], [[Beneufe]], [[Lelaufe]], [[Suniufe]], [[Usitako]] (Usitaco)
|-----
|[[Oe-Silu (postu administrativu)|Oe-Silu]] (Oesilo)||align=center|97,37 km² ||align=center|9.861||align=center|[[Bobometo]], [[Usitakeno]] (Usitaqueno), [[Usitasae]]
|-----
|[[Pante-Makasár (postu administrativu)|Pante-Makasár]] (Pante Macassar)||align=center|357,30 km² ||align=center|35.226||align=center|[[Bobokasse]] (Bobocasse), [[Costa (Pante-Makasár)|Costa]], [[Cunha (Pante-Makasár)|Cunha]], [[Lalisuk]] (Lalisuc), [[Lifau]], [[Naimeko]] (Naimeco), [[Nipane]], [[Taiboko]] (Taiboco)
|-----
|[[Pásabe (postu administrativu)|Pásabe]] (Passabe)||align=center|60,84 km² ||align=center|7.572||align=center|[[Abani]], [[Malelat]]
|}
<br clear=all />
== [[Vikeke (munisípiu)|Munisípiu Vikeke]] (3) ==
[[Imajen:2015 Viqueque beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Vikeke]]'''<br />
Populasaun: 73.581<br />
Rai-balun: 1.880,39 km²<br />
ISO 3166-2: TL-VI<br />
35 sukus<br />
234 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Vikeke'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Lakluta (postu administrativu)|Lakluta]] (Lacluta)||align=center|416,54 km² ||align=center|5.853||align=center|[[Ahik]] (Ahic), [[Dilor]], [[Laline]], [[Uma Tolu]]
|-----
|[[Ossu (postu administrativu)|Ossu]]||align=center|427,17 km² ||align=center|15.612||align=center| [[Builale]], [[Builo]], [[Liaruka]] (Liaruca), [[Loi-Huno]], [[Naha Reka]] (Nahareca), [[Ossorua]], [[Ossu Leten]] (Ossu de Cima), [[Wabubu]] (Uabubo), [[Wagia]] (Uaguia), [[Waibubu]] (Uaibobo)
|-----
|[[Vikeke (postu administrativu)|Vikeke]] (Viqueque)||align=center|610,90 km² ||align=center|24.387||align=center| [[Bahalarauain]], [[Bibileo]], [[Fatudere]], [[Karaubalu]] (Caraubalo), [[Luka]] (Luca), [[Maluru]], [[Uma Kik]] (Uma Quic), [[Uma Uain Kraik]] (Uma Uain Craic), [[Uma Uain Leten]], [[Waimori]] (Uai-Mori)
|-----
|[[Watulari (postu administrativu)|Watulari]] (Uato-Lari)||align=center|294,13 km² ||align=center|16.972||align=center|[[Afaloicai (Watulari)|Afaloicai]], [[Babulu (Watulari)|Babulu]] (Babulo), [[Makadike]] (Macadique), [[Matahoi]], [[Waitame (Watulari)|Waitame]] (Uaitame), [[Vessoru]]
|-----
|[[Watucarbau (postu administrativu)|Watucarbau]] (Uatucarbau)||align=center|131,66 km² ||align=center|7.212||align=center|[[Afaloicai (Watucarbau)|Afaloicai]], [[Bahatata]], [[Irabin Kraik]] (Irabin de Baixo), [[Irabin Leten]] (Irabin de Cima), [[Loi Ulo]], [[Waniuma]] (Uani Uma)
|}
<br clear=all />
== Haree ==
* [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian|Munisípiu administrativu]]
* [http://www.dne.mopf.gov.tp/census/results.html Direcção Nacional de Estatística] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060109062256/http://dne.mopf.gov.tp/census/results.html |date=2006-01-09 }}
== Ligasaun ba li'ur ==
* [https://web.archive.org/web/20070929020854/http://homepage.esoterica.pt/~cdpm/sukus.htm Timor Lorosa'e administrativu indonesia]
* [http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma thumbsterial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (PDF; 315 kB)
== Referencias ==
* Populasaunen: [http://dne.mof.gov.tl/upload/Timor-Leste%20in%20Figures%202011/Tl-Numbers%202011%20Web%20V3.pdf Direcção Nacional de Estatística: ''Timor-Leste in figures 2011''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219231800/http://dne.mof.gov.tl/upload/Timor-Leste%20in%20Figures%202011/Tl-Numbers%202011%20Web%20V3.pdf |date=2014-02-19 }} (PDF; 3,8 MB), abgerufen am 5. Mai 2013
* Rai-balunn: [http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,7 MB)
<references />
[[Kategoria:Administrasaun Timor-Leste]]
pjpn702b5jfsostdibbzfln90iwqyrb
70914
70894
2026-06-27T01:23:18Z
Jenilson Varela
11551
70914
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Flag of East Timor.svg|225px|right|[[Bandeira Timór Lorosa'e nian]]]]
[[Imajen:LocationEastTimor.svg|thumb|215px|Timór Lorosa'e]]
[[Imajen:2022 East Timor municipalities numbers.png|thumb|400px|Organizasaun polítika-administrativa rai Repúblika Demokrátika Timór-Leste]]
[[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] nakfahe aldeia 2233, suku 452, postu administrativu 66 ho munisípiu 14.<ref>[https://web.archive.org/web/20070929094259/http://www.mj.gov.tl/jornal/page7/dm0603.htm n.° 6/2003 De 29 De Julho SOBRE A FIXAÇÃO DO NÚMERO DE sukuS EM TERRITÓRIO NACIONAL]'' (portugiesisch), 29. Juli 2003</ref><ref>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma thumbsterial n.° 199/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (PDF-Imajen; 315 kB) (portugiesisch)</ref><ref name="sukufoun">Direcção-Geral de Estatística: [http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2018/01/Dili-em-Numeros-2016.pdf ''DILI EM NÚMEROS 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190204024707/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2018/01/Dili-em-Numeros-2016.pdf |date=2019-02-04 }}, S. 3, abgerufen am 8. März 2019.</ref><ref>Direcção-Geral de Estatística: [http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2019/01/Timor-Leste-In-Number-2017.pdf ''Timor-Leste in Number 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113234253/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2019/01/Timor-Leste-In-Number-2017.pdf |date=2019-11-13 }}, abgerufen am 8. März 2019.</ref>
== [[Aileu (munisípiu)|Munisípiu Aileu]] (n.º do mapa: 6) ==
[[Imajen:2015 East Timor Aileu locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Aileu.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Aileu]]'''<br />
Populasaun: 46.569<br />
Rai-balun: 676,02 km²<br />
[[ISO 3166-2]]: TL-AL<br />
31 sukus<br />
135 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Aileu'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Aileu (postu administrativu)|Aileu]]||align=center|251,48 km² ||align=center|20.830 ||align=center|[[Aisirimou]] (Aissirimou), [[Bandudatu]] (Bandudato), [[Fahiria]], [[Fatubossa]], [[Hoholau]], [[Lahae]], [[Lausi]], [[Lekitura]] (Lequitura), [[Liurai (Aileu)|Liurai]], [[Saboria]], [[Seloi Kraik]] (Seloi Craic), [[Seloi Malere]]
|-----
|[[Laulara (postu administrativu)|Laulara]]||align=center|60,87 km² ||align=center|7.173 ||align=center|[[Kotolau]] (Cotolau), [[Fatisi]], [[Madabenu]] (Madabeno), [[Talitu]], [[Tohumeta]]
|-----
|[[Lekidoe (postu administrativu)|Lekidoe]] (Lequidoe)||align=center|151,58 km² ||align=center|6.267 ||align=center|[[Akubilitoho]] (Acubilitoho), [[Bereleu]], [[Betulau]], [[Fahisoi (Lekidoe)|Fahisoi]], [[Faturilau]], [[Manukasa]] (Manucassa), [[Namoleso]] (Namolesso)
|-----
|[[Remesiu (postu administrativu)|Remesiu]] (Remexio)||align=center|212,09 km²||align=center|10.055 ||align=center|[[Asumau]] (Acumau), [[Fadabloko]] (Fadabloco), [[Fahisoi (Remesiu)|Fahisoi]], [[Faturasa]], [[Hautoho]], [[Liurai (Remesiu)|Liurai]], [[Maumeta (Remesiu)|Maumeta]], [[Tulatakeo]] (Tulataqueo)
|}
<br clear=all />
== [[Ainaru (munisípiu)|Munisípiu Ainaru]] (10) ==
[[Imajen:2015 Ainaro beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Ainaru]]'''<br />
Populasaun: 62.171<br />
Rai-balun: 869,79 km²<br />
ISO 3166-2: TL-AN<br />
21 sukus<br />
131 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Ainaru'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Ainaru (postu administrativu)|Ainaru]]||align=center|235,94 km² ||align=center|15.558||align=center|[[Ainaru]], [[Kassa]] (Cassa), [[Manutasi]] (Manutaci), [[Mau-Nuno]], [[Mau-Ulo]], [[Soro]], [[Suro Kraik]] (Suro-Craic)
|-----
|[[Hatu-Builiku (postu administrativu)|Hatu-Builiku]] (Hatu-Builico)||align=center|129,88 km² ||align=center|11.950||align=center|[[Mauchiga]], [[Mulo]], [[Nuno-Mogue]]
|-----
|[[Hatu-Udu (postu administrativu)|Hatu-Udu]] (Hato-Udo)||align=center|243,01 km² ||align=center|9.645||align=center|[[Foho Ailiku]] (Foho-Ai-Lico), [[Leolima (Hatu-Udu)|Leolima]]
|-----
|[[Maubise (postu administrativu)|Maubise]] (Maubisse)||align=center|260,97 km² ||align=center|22.022||align=center|[[Aitutu]] (Aituto), [[Edi]], [[Fatubesi (Maubise)|Fatubesi]] (Fatubessi), [[Horai-Kik]] (Horai-Quic), [[Liurai (Maubise)|Liurai]], [[Manelobas]], [[Manetu]] (Manetú), [[Maubise]], [[Maulau]]
|}
<br clear=all />
== [[Ataúru]] (14) ==
[[Imajen:2022 East Timor Atauro locator map.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Vila Maumeta]]'''<br />
Populasaun: <br />
Rai-balun: 3 km²<br />
ISO 3166-2: TL-AT<br />
sukus<br />
aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Ataúru'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Ataúru]] (Atauro)||align=center|140,50 km² ||align=center|8.602||align=center|[[Beloi]], [[Bikeli]] (Biqueli), [[Makadade]] (Macadade), [[Makili]] (Maquili), [[Vila Maumeta]]
|}
<br clear=all />
== [[Baukau (munisípiu)|Munisípiu Baukau]] (2) ==
[[Imajen:2015 Baucau beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Baukau]]'''<br />
Populasaun: 117.348<br />
Rai-balun: 1.507,95 km²<br />
ISO 3166-2: TL-BA<br />
59 sukus<br />
281 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Baukau'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Bagia (postu administrativu)|Bagia]] (Baguia)||align=center|213,99 km² ||align=center|9.465||align=center|[[Afaloicai (Bagia)|Afaloicai]], [[Alaua Kraik]] (Alawa Kraik), [[Alaua Leten]] (Alawa Leten), [[Defauassi]] (Defawasi), [[Haekoni]] (Hae Coni), [[Larisula]], [[Lavateri]], [[Ossu-Huna]] (Osso Huna), [[Samalari (Bagia)|Samalari]], [[Uakala]] (Uacala)
|-----
|[[Baukau (postu administrativu)|Baukau]] (Baucau)||align=center|369,53 km² ||align=center|46.500||align=center|[[Bahu]], [[Bukoli]] (Bucoli), [[Buibau]], [[Buruma]], [[Kaibada]] (Caibada), [[Gariuai]], [[Samalari (Baukau)|Samalari]], [[Seisal]] (Seiçal), [[Tirilolo (Baukau)|Tirilolo]], [[Triloca]], [[Wailili]] (Uailili)
|-----
|[[Kelikai (postu administrativu)|Kelikai]] (Quelicai)||align=center|206,46 km² ||align=center|16.747||align=center|[[Abafala]], [[Abo]], [[Afasa]] (Afaça), [[Bagia (Kelikai)|Bagia]] (Baguia), [[Bualale]], [[Gurusa]] (Guruça), [[Lacoliu]], [[Laisorolai Craic]] (Laisorolai de Baixo), [[Laisorolai Leten]] (Laisorolai de Cima), [[Lelalai]], [[Letemumo]], [[Makalaku]] (Macalaco), [[Maluro]], [[Namanei]], [[Waitame (Kelikai)|Waitame]] (Uaitame)
|-----
|[[Laga (postu administrativu)|Laga]]||align=center|191,99 km² ||align=center|14.432||align=center|[[Atelari]], [[Libagua]], [[Nunira]], [[Saelari]], [[Sagadate]], [[Samalari (Laga)|Samalari]], [[Soba]], [[Tekinomata]] (Tequinaumata)
|-----
|[[Vemasi (postu administrativu)|Vemasi]] (Vemasse)||align=center|374,62 km² ||align=center|9.008||align=center|[[Kaikua]] (Caicua), [[Loilubu]] (Loilubo), [[Ossoala]] (Ossouala), [[Ostiku]] (Ostiku), [[Vemasi]], [[Waigae]] (Uaigae), [[Watulari (Vemasi)|Watulari]] (Uato-Lari)
|-----
|[[Vinilale (postu administrativu)|Vinilale]] (Venilale)||align=center|151,37 km² ||align=center|15.542||align=center|[[Bodohoo]] (Bado-Ho’o), [[Baha Mori]], [[Fatulia]], [[Uma Ana Iku]] (Uma Ana Ico), [[Uma Ana Ulu]] (Uma Ana Ulo), [[Wailaha]] (Uailaha), [[Waioli]] (Uai Oli), [[Wataco]] (Uatu Haco)
|}
<br clear=all />
== [[Bobonaru (munisípiu)|Munisípiu Bobonaru]] (11) ==
[[Imajen:2015 East Timor Bobonaro locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Bobonaro.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Maliana]]'''<br />
Populasaun: 96.709<br />
Rai-balun: 1.380,82 km²<br />
ISO 3166-2: TL-BO<br />
50 sukus<br />
194 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Bobonaru'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Atabae (postu administrativu)|Atabae]]||align=center|252,80 km² ||align=center|11.024||align=center|[[Aidabaleten]], [[Atabae]], [[Hataz (Atabae)|Hataz]], [[Rairobo]]
|-----
|[[Balibó (postu administrativu)|Balibó]] (Balibo)||align=center|297,08 km² ||align=center|14.851||align=center|[[Balibó Vila]], [[Batugade]], [[Kowa]] (Cowa), [[Leohitu]] (Leohito), [[Leolima (Balibó)|Leolima]], [[Sanirin]]
|-----
|[[Bobonaru (postu administrativu)|Bobonaru]] (Bobonaro)||align=center|217,12 km² ||align=center|23.854||align=center|[[Ai-Assa]], [[Atu-Aben]], [[Bobonaru]], [[Karabau]] (Carabau), [[Kolimau]] (Colimau), [[Kotabot]] (Cota Bo’ot), [[Ilat-Laun]], [[Leber]], [[Lour (Bobonaru)|Lour]], [[Lourba]], [[Malilait]], [[Maliubu]], [[Molop]], [[Oeleu]] (Oeleo), [[Sibuni]], [[Soilesu]] (Soileco), [[Tapo (Bobonaru)|Tapo]], [[Tebabui]]
|-----
|[[Kailaku (postu administrativu)|Kailaku]] (Cailaco)||align=center|205,17 km² ||align=center|9.957||align=center|[[Atudara]], [[Dau Udu]] (Dau Udo), [[Goulolo (Kailaku)|Goulolo]], [[Guenu Lai]], [[Manapa]], [[Meligo]], [[Purugua]], [[Raiheu]]
|-----
|[[Lolo-Toe (postu administrativu)|Lolo-Toe]] (Lolotoe)||align=center|169,31 km² ||align=center|7.129||align=center|[[Deudet]], [[Gildapil]], [[Guda]], [[Lebos]], [[Lontas]], [[Lupal]], [[Opa]]
|-----
|[[Maliana (postu administrativu)|Maliana]]||align=center|239,35 km² ||align=center|25.234||align=center|[[Holsa]], [[Lahomea]], [[Odomau]], [[Rai Foun]] (Raifun), [[Ritabou]], [[Saburai]], [[Tapo/Memo]]
|}
<br clear=all />
== [[Dili (munisípiu)|Munisípiu Dili]] (5) ==
[[Imajen:2022 East Timor Dili locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Dili.png|219px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Dili]]'''<br />
Populasaun: 245.873<br />
Rai-balun: 368,12 km²<br />
ISO 3166-2: TL-DI<br />
sukus<br />
aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Dili'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Cristo Rei (postu administrativu)|Cristo Rei]]||align=center|65,33 km² ||align=center|54.936||align=center|[[Ailok]], [[Balibar]], [[Bekora]] (Becora), [[Bidau Santana]], [[Hera (Cristo Rei)|Hera]], [[Kamea]] (Camea), [[Kulu Hun]] (Culu Hun), [[Metiaut]] (Meti Aut)
|-----
|[[Dom Aleixo (postu administrativu)|Dom Aleixo]]||align=center|33,12 km² ||align=center|105.154||align=center|[[Bairro Pite]], [[Bebonuk]], [[Fatuhada]], [[Kampung Alor]], [[Komoro]] (Comoro), [[Madohi]], [[Manleuana]]
|-----
|[[Metinaro (postu administrativu)|Metinaro]]||align=center|91,24 km² ||align=center|4.727||align=center|[[Benunuc]] (Duyung), [[Mantelolau]], [[Sabuli]]
|-----
|[[Nain Feto]]||align=center|5,15 km² ||align=center|26.592||align=center|[[Acadiru Hun]], [[Bemori]], [[Bidau Lecidere]], [[Gricenfor]], [[Lahane Sae]] (Lahane Oriental), [[Santa Cruz]]
|-----
|[[Vera Cruz (postu administrativu)|Vera Cruz]]||align=center|32,77 km² ||align=center|34.015||align=center| [[Dare]], [[Kaikoli]] (Caicoli), [[Kolmera]] (Colmera), [[Lahane Munu]] (Lahane Ocidental), [[Mascarenhas (Vera Cruz)|Mascarenhas]], [[Motael]], [[Vila Verde (Vera Cruz)|Vila Verde]]
|}
== [[Ermera (munisípiu)|Munisípiu Ermera]] (9) ==
[[Imajen:2015 East Timor Ermera locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Ermera.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Gleno]]'''<br />
Populasaun: 122.990<br />
Rai-balun: 770,83 km²<br />
ISO 3166-2: TL-ER<br />
52 sukus<br />
277 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Ermera'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Atsabe (postu administrativu)|Atsabe]]||align=center|167,90 km² ||align=center|17.264||align=center|[[Atara (Atsabe)|Atara]], [[Baboi Kraik]] (Baboi Craic), [[Baboi Leten]], [[Batu Mano]], [[Lasaun]] (Lacao), [[Laklo (Atsabe)|Laklo]] (Laclo), [[Laubonu]] (Laubono), [[Leimea Leten]], [[Malabe]], [[Obolu]] (Obulo), [[Parami]], [[Tiarlelo]]
|-----
|[[Ermera (postu administrativu)|Ermera]]||align=center|93,68 km² ||align=center|33.530||align=center|[[Estado]], [[Humboi]] (Humboe), [[Lauala]], [[Leguimea]], [[Mertutu]] (Mertuto), [[Poetete]], [[Ponilala]], [[Raimerhei]], [[Riheu]], [[Talimoru]] (Talimoro)
|-----
|[[Hatólia]] (Hatulia)||align=center|274,42 km² ||align=center|34.999||align=center|[[Asulau]] (Aculau), [[Ailelo]], [[Fatubesi (Hatólia)|Fatubesi]] (Fatubessi), [[Fatubolu]] (Fatubolo), [[Hatólia Vila]], [[Kailete Leotela]] (Coilate-Letelo), [[Leimea Kraik]] (Leimea-Craic), [[Leimea Sorin Balu]] (Leimea-Sarinbalo), [[Lisapat]], [[Manusae]], [[Mauabu]] (Mau-Ubo), [[Samara (Hatólia)|Samara]], [[Uruhau]] (Urahou)
|-----
|[[Letefuó (postu administrativu)|Letefuó]] (Letefoho)||align=center|129,09 km² ||align=center|20.887||align=center|[[Dukurai]] (Ducurai), [[Eraulu]] (Eraulo), [[Goulolo (Letefuó)|Goulolo]], [[Hatugau]], [[Haupu]], [[Katrai Kraik]] (Catrai Caraic), [[Katrai Leten]] (Catraileten), [[Lauana]]
|-----
|[[Railaku (postu administrativu)|Railaku]] (Railaco)||align=center|105,73 km² ||align=center|10.384||align=center|[[Deleso]], [[Fatukero]] (Fatuquero), [[Lihu]] (Liho), [[Matata]], [[Railaku Kraik]] (Railaco Craic), [[Railaku Leten]] (Railaco Leten), [[Samalete]], [[Taraso]] (Taraco), [[Tokoluli]] (Tocoluli)
|}
<br clear=all />
== [[Kovalima|Munisípiu Kovalima]] (12) ==
[[Imajen:2015 East Timor Cova Lima locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Cova Lima.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Suai]]'''<br />
Populasaun: 62.465<br />
Rai-balun: 1.206,66 km²<br />
ISO 3166-2: TL-CO<br />
30 sukus<br />
148 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Kovalima'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Fatu-Lulik (postu administrativu)|Fatu-Lulik]] (Fatululic)||align=center|45,72 km² ||align=center|1.894||align=center|[[Fatu-Lulik]] (Fatululic), [[Taroman]]
|-----
|[[Fatu-Mean]] (Fatumean)||align=center|132,60 km² ||align=center|3.332||align=center|[[Belulik Leten]] (Belulic Leten), [[Fatumea]], [[Nanu]]
|-----
|[[Fohorén (postu administrativu)|Fohorén]] (Fohoren, Fohorem)||align=center|132,80 km² ||align=center|4.092||align=center|[[Dato Rua]], [[Dato Tolu]], [[Fohorén]], [[Laktos]] (Lactos)
|-----
|[[Maukatar]] (Maucatar)||align=center|114,56 km² ||align=center|6.291||align=center|[[Belekasak]] (Belecasac), [[Holpilat]], [[Matai]], [[Ogues]]
|-----
|[[Suai (postu administrativu)|Suai]]||align=center|302,60 km² ||align=center|25.164||align=center|[[Beko]] (Beco), [[Kamenasa]] (Camenaça), [[Debus]] (Debos), [[Labarai]], [[Suai Loro]]
|-----
|[[Tilomár (postu administrativu)|Tilomár]] (Tilomar)||align=center|194,64 km² ||align=center|7.043||align=center|[[Beiseuk]] (Beiseuc), [[Kasabauk]] (Casabauc), [[Lalawa]], [[Maudemu]] (Maudemo)
|-----
|[[Zumalai (postu administrativu)|Zumalai]] (Mape-Zumalai)||align=center|283,74 km² ||align=center|11.639||align=center|[[Fatuleto]], [[Lepo]], [[Lour (Zumalai)|Lour]], [[Mape]], [[Ocekai]] (Ucecai), [[Raimea]], [[Tashilin]], [[Zulo]]
|}
<br clear=all />
== [[Lautein (munisípiu)|Munisípiu Lautein]] (1) ==
[[Imajen:2015 Lautém beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Lospalos]]'''<br />
Populasaun: 62.813<br />
Rai-balun: 1.813,11 km²<br />
ISO 3166-2: TL-LA<br />
34 sukus<br />
151 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Lautein'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Iliomar (postu administrativu)|Iliomar]]||align=center|302,17 km² ||align=center|7.201||align=center|[[Ailebere]] (Aelebere), [[Fuat]], [[Iliomar I]], [[Iliomar II]], [[Kainliu]] (Caenlio), [[Tirilolo]]
|-----
|[[Lautein (postu administrativu)|Lautein]] (Lautém)||align=center|448,38 km² ||align=center|14.147||align=center|[[Baduro]], [[Daudere]], [[Eukisi]] (Euquisi), [[Ililai]], [[Kom]] (Com), [[Maina I]], [[Maina II]], [[Pairara]], [[Parlamento]], [[Serelau]]
|-----
|[[Lospalos (postu administrativu)|Lospalos]]||align=center|623,93 km² ||align=center|29.236||align=center|[[Bauro]], [[Fuiloro]], [[Home]], [[Kakavei]] (Cacavei), [[Leuro]], [[Lore I]], [[Lore II]], [[Muapitine]], [[Rasa]] (Raça), [[Souro]]
|-----
|[[Luru (postu administrativu)|Luru]]||align=center|128,28 km² ||align=center|5.367||align=center|[[Afabubu]], [[Barikafa]] (Baricafa), [[Kotamutu]] (Cotamutu), [[Lakawa]] (Lacawa), [[Luru]] (Luro), [[Wairoke]] (Wairoque)
|-----
|[[Tutuala (postu administrativu)|Tutuala]]||align=center|310,36 km² ||align=center|3.836||align=center|[[Mehara]], [[Tutuala]]
|}
<br clear=all />
== [[Likisá (munisípiu)|Munisípiu Likisá]] (8) ==
[[Imajen:2015 East Timor Liquica locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Liquica.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Likisá]]'''<br />
Populasaun: 66.613<br />
Rai-balun: 550,95 km²<br />
ISO 3166-2: TL-LI<br />
23 sukus<br />
134 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Likisá'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Bazartete (postu administrativu)|Bazartete]]||align=center|187,53 km² ||align=center|23.955||align=center|[[Fahilebu]] (Fahilebo), [[Fatumasi]], [[Lauhata]], [[Leorema]], [[Maumeta (Bazartete)|Maumeta]], [[Metagou]], [[Mota Ulun]] (Motaulun), [[Tibar]], [[Ulmera]]
|-----
|[[Likisá (postu administrativu)|Likisá]] (Liquiçá)||align=center|98,58 km² ||align=center|20.938||align=center|[[Asumanu]] (Açumanu), [[Darulete]], [[Dato (Likisá)|Dato]], [[Hatukesi]] (Hatuquessi), [[Leotala]], [[Loidahar]], [[Lukulai]] (Luculai)
|-----
|[[Maubara (postu administrativu)|Maubara]]||align=center|264,84 km² ||align=center|18.510||align=center|[[Fatuboro]] (Vatuboro), [[Gugleur]], [[Guiso]] (Guiço), [[Lisadila]] (Lissadila), [[Maubaralisa]] (Maubaralissa), [[Watuwou]] (Vatuvou), [[Wawikinia]] (Vaviquinia)
|}
<br clear=all />
== [[Manatutu (munisípiu)|Munisípiu Manatutu]] (4) ==
[[Imajen:2015 Manatuto beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Manatutu]]'''<br />
Populasaun: 44.906<br />
Rai-balun: 1.785,96 km²<br />
ISO 3166-2: TL-MT<br />
29 sukus<br />
99 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Manatutu'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Barike (postu administrativu)|Barike]] (Barique)||align=center|397,40 km² ||align=center|4.768||align=center|[[Aubeon]], [[Barike]] (Barique), [[Fatuwake]] (Fatuwaque), [[Manehat]], [[Sikone-Diloli]], [[Umaboku]] (Uma Boco)
|-----
|[[Lakló (postu administrativu)|Lakló]] (Laclo)||align=center|368,74 km² ||align=center|7.618||align=center|[[Hohorai]], [[Laikore]], [[Laku Mesak]] (Lacumesac), [[Umakaduak]] (Uma Caduac), [[Umanaruk]] (Uma Naruc)
|-----
|[[Laklubar (postu administrativu)|Laklubar]] (Laclubar)||align=center|392,00 km² ||align=center|11.682||align=center|[[Batara]], [[Fatumakerek (Laklubar)|Fatumakerek]] (Fatumaquerec), [[Funar]], [[Manelima]], [[Orlalan]], [[Sananain]]
|-----
|[[Laleia (postu administrativu)|Laleia]]||align=center|226,09 km² ||align=center|3.089||align=center| [[Haturalan]], [[Kairui]] (Cairui), [[Lifau (Laleia)|Lifau]]
|-----
|[[Manatutu (postu administrativu)|Manatutu]] (Manatuto)||align=center|271,38 km² ||align=center|12.555||align=center|[[Ailili]], [[Aiteas]], [[Iliheu]], [[Kribas]] (Cribas), [[Maabat]] (Ma'abat), [[Sau]]
|-----
|[[Soibada (postu administrativu)|Soibada]]||align=center|130,34 km² ||align=center|3.030||align=center|[[Fatumakerek (Soibada)|Fatumakerek]] (Fatumaquerec), [[Leo-Hat]], [[Manlala]], [[Maun-Fahe]], [[Samoru]] (Samoro)
|}
<br clear=all />
== [[Manufahi|Munisípiu Manufahi]] (7) ==
[[Imajen:2015 East Timor Manufahi locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Manufahi.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Same]]'''<br />
Populasaun: 51.090<br />
Rai-balun: 1.326,60 km²<br />
ISO 3166-2: TL-MF<br />
29 sukus<br />
137 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Manufahi'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Alas (postu administrativu)|Alas]]||align=center|406,96 km² ||align=center|7.179||align=center|[[Aituha]], [[Dotik]], [[Mahakidan]] (Mahaquidan), [[Taitudak]] (Taitudac), [[Umaberloik]] (Uma Berloic)
|-----
|[[Fatu-Berliu (postu administrativu)|Fatu-Berliu]] (Fatuberlio)||align=center|375,92 km² ||align=center|6.902||align=center|[[Bubususu]] (Bubussuso), [[Fahinehan]], [[Fatukahi]], [[Kaikasa]] (Caicassa), [[Klakuk]] (Clacuc)
|-----
|[[Same (postu administrativu)|Same]]||align=center|355,28 km² ||align=center|27.554||align=center|[[Babulu (Same)|Babulu]] (Babulo), [[Betano]], [[Dai-Sua]], [[Grotu]], [[Holarua]], [[Letefoho (Same)|Letefoho]], [[Rotuto]], [[Tutuluro]]
|-----
|[[Turiskai (postu administrativu)|Turiskai]] (Turiscai)||align=center|188,44 km² ||align=center|6.993||align=center|[[Aitemua]], [[Beremana]], [[Fatukalo]] (Fatucalo), [[Foholau]], [[Kaimauk]] (Caimauc), [[Lesuata]] (Lessuata), [[Liurai (Turiskai)|Liurai]], [[Manumera]], [[Matorek]] (Matorec), [[Mindelo (Turiskai)|Mindelo]], [[Orana]]
|}
<br clear=all />
== [[Oe-Kusi|Munisípiu Oe-Kusi]] (13) ==
[[Imajen:2015 East Timor Oecusse locator map.png|220px|right]]
[[Imajen:Sucos Oecussi.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Pante-Makasár]]''' (Pante Macassar)<br />
Populasaun: 67.266<br />
Rai-balun: 817,23 km²<br />
ISO 3166-2: TL-OE<br />
18 sukus<br />
63 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Oe-Kusi'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Nítibe (postu administrativu)|Nitibe]] ||align=center|301,72 km² ||align=center|11.366||align=center|[[Banafi]], [[Beneufe]], [[Lelaufe]], [[Suniufe]], [[Usitako]] (Usitaco)
|-----
|[[Oe-Silu (postu administrativu)|Oe-Silu]] (Oesilo)||align=center|97,37 km² ||align=center|9.861||align=center|[[Bobometo]], [[Usitakeno]] (Usitaqueno), [[Usitasae]]
|-----
|[[Pante-Makasár (postu administrativu)|Pante-Makasár]] (Pante Macassar)||align=center|357,30 km² ||align=center|35.226||align=center|[[Bobokasse]] (Bobocasse), [[Costa (Pante-Makasár)|Costa]], [[Cunha (Pante-Makasár)|Cunha]], [[Lalisuk]] (Lalisuc), [[Lifau]], [[Naimeko]] (Naimeco), [[Nipane]], [[Taiboko]] (Taiboco)
|-----
|[[Pásabe (postu administrativu)|Pásabe]] (Passabe)||align=center|60,84 km² ||align=center|7.572||align=center|[[Abani]], [[Malelat]]
|}
<br clear=all />
== [[Vikeke (munisípiu)|Munisípiu Vikeke]] (3) ==
[[Imajen:2015 Viqueque beschriftet.png|220px|right]]
;Data
Kapitál: '''[[Vikeke]]'''<br />
Populasaun: 73.581<br />
Rai-balun: 1.880,39 km²<br />
ISO 3166-2: TL-VI<br />
35 sukus<br />
234 aldeia
{|class="prettytable" style="width:70%"
|-----
| colspan="4" align="center" style="background:#000000; color:white"|'''Vikeke'''
|-----
|rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Postu administrativu''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" width=60 | '''Rai-balun''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FFD700" | '''Populasaun (2010)''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#FF6347" | '''Sukus'''
|-----
|[[Lakluta (postu administrativu)|Lakluta]] (Lacluta)||align=center|416,54 km² ||align=center|5.853||align=center|[[Ahik]] (Ahic), [[Dilor]], [[Laline]], [[Uma Tolu]]
|-----
|[[Ossu (postu administrativu)|Ossu]]||align=center|427,17 km² ||align=center|15.612||align=center| [[Builale]], [[Builo]], [[Liaruka]] (Liaruca), [[Loi-Huno]], [[Naha Reka]] (Nahareca), [[Ossorua]], [[Ossu Leten]] (Ossu de Cima), [[Wabubu]] (Uabubo), [[Wagia]] (Uaguia), [[Waibubu]] (Uaibobo)
|-----
|[[Vikeke (postu administrativu)|Vikeke]] (Viqueque)||align=center|610,90 km² ||align=center|24.387||align=center| [[Bahalarauain]], [[Bibileo]], [[Fatudere]], [[Karaubalu]] (Caraubalo), [[Luka]] (Luca), [[Maluru]], [[Uma Kik]] (Uma Quic), [[Uma Uain Kraik]] (Uma Uain Craic), [[Uma Uain Leten]], [[Waimori]] (Uai-Mori)
|-----
|[[Watulari (postu administrativu)|Watulari]] (Uato-Lari)||align=center|294,13 km² ||align=center|16.972||align=center|[[Afaloicai (Watulari)|Afaloicai]], [[Babulu (Watulari)|Babulu]] (Babulo), [[Makadike]] (Macadique), [[Matahoi]], [[Waitame (Watulari)|Waitame]] (Uaitame), [[Vessoru]]
|-----
|[[Watucarbau (postu administrativu)|Watucarbau]] (Uatucarbau)||align=center|131,66 km² ||align=center|7.212||align=center|[[Afaloicai (Watucarbau)|Afaloicai]], [[Bahatata]], [[Irabin Kraik]] (Irabin de Baixo), [[Irabin Leten]] (Irabin de Cima), [[Loi Ulo]], [[Waniuma]] (Uani Uma)
|}
<br clear=all />
== Haree ==
* [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian|Munisípiu administrativu]]
* [http://www.dne.mopf.gov.tp/census/results.html Direcção Nacional de Estatística] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060109062256/http://dne.mopf.gov.tp/census/results.html |date=2006-01-09 }}
== Ligasaun ba li'ur ==
* [https://web.archive.org/web/20070929020854/http://homepage.esoterica.pt/~cdpm/sukus.htm Timor Lorosa'e administrativu indonesia]
* [http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma thumbsterial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (PDF; 315 kB)
== Referencias ==
* Populasaunen: [http://dne.mof.gov.tl/upload/Timor-Leste%20in%20Figures%202011/Tl-Numbers%202011%20Web%20V3.pdf Direcção Nacional de Estatística: ''Timor-Leste in figures 2011''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219231800/http://dne.mof.gov.tl/upload/Timor-Leste%20in%20Figures%202011/Tl-Numbers%202011%20Web%20V3.pdf |date=2014-02-19 }} (PDF; 3,8 MB), abgerufen am 5. Mai 2013
* Rai-balunn: [http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,7 MB)
<references />
[[Kategoria:Administrasaun Timor-Leste]]
2s9wgtvbqg4b4g4qflssf8u5g92nmky
Ossu (postu administrativu)
0
2107
70981
69338
2026-06-27T03:37:13Z
Salustiano ds monteiro
11564
70981
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Ossu'''
<!--|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|{{Positionskarte
|Osttimor
|region=TL-VI
|width=300
|lat=8/44/16/S
|long=126/22/23
|float=center}}-->
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Viqueque hamlet.jpg|300px|]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''[[Ossu]]'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |427,17 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |15.612 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (englisch)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Builale]]||align="center" |2.244
|-
|[[Liaruka]] (Liaruca)||align="center" |1.085
|-
|[[Loi-Huno]]||align="center" |1.576
|-
|[[Naha Reka]] (Nahareca)||align="center" |1.929
|-
|[[Ossorua]]||align="center" |563
|-
|[[Ossu Leten]]<br />(Ossu de Cima)||align="center" |6.220
|-
|[[Wabubu]] (Uabubo)||align="center" |852
|-
|[[Wagia]] (Uaguia)||align="center" |1.126
|-
|[[Waibubu]] (Uaibobo)||align="center" |17
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 Viqueque beschriftet.png|300px|Vikeke munisípiu]]
|}
'''Ossu''' hanesan Postu administrativu ida husi [[Vikeke (munisípiu)|Munisípiu Vikeke]] ([[Timór Lorosa'e]]), iha suku hmak hanesan [[Builale]], [[Liaruka]] (Liaruca), [[Loi-Huno]], [[Naha Reka]] (Nahareca), [[Ossorua]], [[Ossu Leten]] (Ossu de Cima), [[Wabubu]] (Uabubo), [[Wagia]] (Uaguia) ho [[Waibubu]] (Uaibobo) ossu-lekimeta (Bui-Lo. Populasaun 15.612 (2010). Área 427,17 km².<ref name="Wall"/> Vila [[Ossu]] maka kapitál postu administrativu nian.
<center><gallery caption="Tempu">
Rain 2000 OSSU.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 OSSU.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Ossu|Ossu}}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.uc.pt/timor/ossu.htm The Voice of the Liurai of Ossu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609200441/http://www.uc.pt/timor/ossu.htm |date=2007-06-09 }}
* {{Ligasaun|en}} [http://groups.yahoo.com/group/OSSU/ Daughters and sons of Ossu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070815022246/http://groups.yahoo.com/group/OSSU/ |date=2007-08-15 }}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu Vikeke munisípiu}}
[[Kategoria:Vikeke (munisípiu)]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
h084amfroh5aicvmbyjnxmhu1ab01mv
Vikeke
0
2627
71035
69660
2026-06-27T06:41:41Z
Sunangel03
11545
Aumenta foto
71035
wikitext
text/x-wiki
{{Sidade
| sidade = Vikeke
| imagem_brasaun =
| imagem_bandeira =
| rai = Timór Lorosa'e
| subdivizaun1 = Munisípiu
| subdivizaun_naran1 = [[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]]
| subdivizaun2 = Postu administrativu
| subdivizaun_naran2 = [[Vikeke (postu administrativu)|Vikeke]]
| subdivizaun3 = Suku sanulu
| subdivizaun_naran3 = Karau Balu,Uma Kiik(Beobe),Uma Wain leten (Lugasa),Uma Wain kraik (Naeboruk),Bahalarawain(Buikaren)Luka,Waimori,Beaco(Maluru), Watudere Adarai (Becorak),bibileo,
| image_localizasaun = Viqueque cities rivers.png
| área =
| populasaun = 6.078
| tinan = 2023
| densidade =
| sítiu_ofisiál =
| category = Sidade iha Ázia
| imajen = Blick auf Viqueque.jpg
| text = Vikeke
}}
[[Imajen:Viqueque River Landscape.jpg|miniaturadaimagem|Mota ida iha Vikeke. Foto By: Estudante FECT]]
'''Vikeke''' (port.: ''Viqueque'') mak sai sidade [[Timór Lorosa'e]].
Vikeke iha nia populasaun 6.078 no sai nudar kapital ba [[Vikeke (postu administrativu)|postu administrativu Vikeke]] ho ba [[Vikeke (munisípiu)|munisípiu Vikeke]].
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Viqueque|Postu administrativu Vikeke}}
Vikeke municipiu bo'ot liu iha Timor laran.
Vikeke iha welulimanas, minarai iha ailinbata.
{{Kapitál Munisípiu Timór Lorosa'e nian}}
Vikeke iha riku soin nuu barak no natar
Vikeke iha karau barak
[[Kategoria:Vikeke (munisípiu)]]
[[Kategoria:Sidade, vila no bairo Timór Lorosa'e nian]]
pbmgnkk52lerxs2laazes844guzwsdg
Jakarta
0
3292
70945
67918
2026-06-27T02:17:50Z
Swarabakti
6755
70945
wikitext
text/x-wiki
{{Sidade
| sidade = Jakarta
| rai = Indonézia
| subdivizaun1 =
| subdivizaun_naran1 =
| subdivizaun2 =
| subdivizaun_naran2 =
| subdivizaun3 =
| subdivizaun_naran3 =
| imagem_brasaun = Coat of arms of Jakarta.svg
| imagem_bandeira = Flag of Jakarta (vectorised).svg
| image_localizasaun = IndonesiaJakarta.png
| área = 740.28
| populasaun = 10.000.000
| tinan = 2010
| densidade = 14.464,08
| sítiu_ofisiál = www.jakarta.go.id
| category = Sidade iha [[Ázia]]
| imajen = Istana Merdeka.jpg
| text = [[Istana Merdeka]], uma Parlamentu Indonézia nian
}}
'''Jakarta''' (lia-indonézia: Jakarta) mak sai sidade kapitál ba [[Indonézia]]. Populasaun ema 10.000.000.
== Galleria ==
<center><gallery>
MPRDPRBuilding.jpg|[[DPR/MPR Building]], the seat of [[People's Consultative Assembly|Indonesian Parliament]]
Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta
Stadhuis Batavia, Jakarta.jpg|Sede do Governador Geral da [[Companhia Holandesa das Índias Orientais|VOC]]. O edifício serve hoje como Museu Histórico de Jacarta.
</gallery></center>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.jakarta.go.id/ Sítiu ofisiál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090731052423/http://www.jakarta.go.id/ |date=2009-07-31 }}
{{Coordinate|text=DMS|NS=-6.2|EW=106.816667|type=city|pop=|elevation=390|dim=5000|region=ID|name=Jakarta}}
[[Kategoria:Sidade Indonézia]]
q9lv9n37d3u4p8e3h88jrp739orw11k
Aileu
0
4116
70911
69627
2026-06-27T01:22:49Z
Dominica Ldcs
11532
Timor Lorosa'e
70911
wikitext
text/x-wiki
{{Artigu seluk}}
[[Imajen:Aileu administrative posts.png|thumb|Mapa sidade Aileu]]
'''Aileu''' sidade ida iha Timor Lorosa'e. Ho populasaun 2.788 (2015). Aileu mak sai sidade kapitál ba postu administrativu [[Aileu (postu administrativu)|Aileu]] ho ba munisípiu [[Aileu (munisípiu)|Aileu]]
Aileu mak sai modelu historia ba independensia Nasaun Timor Leste ( Aissirimou).
Aileu iha mos fatin turismu nebe furak hanesan iha lagoa Seloi iha Aileu Vila no bee manas iha faturilau (Lequidoe).
Aileu sai hanesan rai husar ba minisípio hotu-hotu iha Timor Lorosae aileu mai husi lia rua Tetun ho mambae ai mai husi tetun e leu mai husi lia fuan mambae katak haleu.
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Aileu Vila|Aileu}}
{{Kapitál Munisípiu Timór Lorosa'e nian}}
[[Kategoria:Sidade, vila no bairo Timór Lorosa'e nian]]
[[Kategoria:Aileu (munisípiu)]]
9az5vzj3fnxyvgxw3pulm8c6hh19yo9
Alfabetu Fonétiku Internasionál
0
4262
70933
62454
2026-06-27T01:39:02Z
~2026-36997-09
11571
70933
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:IPA chart 2018.pdf|direita|miniaturadaimagem|300px|'''AFI''' nia letra sira]]
'''Alfabetu Fonétiku Internasionál''' ('''AFI''', iha [[lia-inglés]] '''IPA''') mak [[fonétiku transkrisaun]] nia sistema alfabetu ne’ebé bazeia ba [[alfabetu latín]].<ref>International Phonetic Association. (1999). ''Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet''. Cambridge University Press.</ref>
== Referensia ==
<references />
[[Kategoria:Alfabetu Fonétiku Internasionál| ]]
3by9wpkns4nxr7dsz74jmk0xx5d1cr0
Bóznia no Erzegovina
0
4307
70947
63269
2026-06-27T02:51:34Z
Rahma (WMID)
11452
Secção criada por tradução da secção "__LEAD_SECTION__" da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1360051905|Bosnia and Herzegovina]]"
70947
wikitext
text/x-wiki
'''Bóznia no Erzegovina''' maka rai [[Europa]] nian.
{{Europa}}
[[Kategoria:Europa]]
'''Bósnia no Herzegovina''', dala barak refere hanesan '''Bósnia-Herzegovina''' ka simplesmente '''Bósnia''', mak nasaun ida iha Sudeste Europa nian . Situa iha Península Balkanu, nia jha fronteira ho [[Sérvia]] iha leste, [[Montenegru|Montenegro]] iha sudeste, no [[Kroásia]] iha norte no sudoeste, ho tasi-ibun ho distansia 20 kilometro iha Tasi Adriátiku iha súl.
da13afwtksqclsl6czpyc2zyyly039o
Baukau (postu administrativu)
0
4485
70925
69297
2026-06-27T01:27:42Z
Jenilson Varela
11551
70925
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Baukau'''
|-
|colspan="2" |[[IMajen:View over ricefields towards Seical, with Mt Matebian in background 13 Apr 2013.jpg|300px]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''[[Baukau]] ([[Bahu]])'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |369,53 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |46.500 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Bahu]]||align="center" |5.188
|-
|[[Bukoli]] (Bucoli)||align="center" |2.179
|-
|[[Buibau]] ||align="center" |3.708
|-
|[[Buruma]]||align="center" |15.664
|-
|[[Kaibada]] (Caibada)||align="center" |3.057
|-
|[[Gariuai]]||align="center" |4.518
|-
|[[Samalari (Baukau)|Samalari]] ||align="center" |1.534
|-
|[[Seisal]] (Seiçal)||align="center" |1.876
|-
|[[Tirilolo (Baukau)|Tirilolo]]||align="center" |2.815
|-
|[[Triloca]]||align="center" |2.442
|-
|[[Wailili]] (Uailili)||align="center" |3.519
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 Baucau beschriftet.png|300px|Baukau munisípiu]]
|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 East Timor Baucau locator map.png|300px|Baukau munisípiu]]
|}
'''Baukau''' (port.: ''Baucau'') postu administrativu ida iha munisípiu [[Baukau (munisípiu)|Baukau]], Timor Lorosa'e nian. Ho populasaun 46.500 (2010). Área 369,53 km².<ref name="Wall"/> [[Baukau]] mak sai sidade kapitál ba postu administrativu Baukau.
<center><gallery caption="Tempu">
Rain 2000 BAUCAU.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 BAUCAU.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Baucau|Baucau}}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu Baukau munisípiu}}
[[Kategoria:Baukau (munisípiu)]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
ka5w9rxuheraz8n0lkqmev9tuposjbx
Venilale (postu administrativu)
0
4488
70917
69358
2026-06-27T01:25:09Z
Dario Guterres
11547
70917
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Vinilale'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:Hahnenkampf in Venilale.jpg|300px]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''[[Vinilale]]'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |151,37 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |15.542 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Bodohoo]] (Bado-Ho’o)||align="center" |1.549
|-
|[[Baha Mori]]||align="center" |2.174
|-
|[[Fatulia]]||align="center" |2.505
|-
|[[Uma Ana Iku]] (Uma Ana Ico)||align="center" |1.029
|-
|[[Uma Ana Ulu]] (Uma Ana Ulo)||align="center" |2.609
|-
|[[Wailaha]] (Uailaha)||align="center" |2.098
|-
|[[Waioli]] (Uai Oli) ||align="center" |1.076
|-
|[[Wataco]] (Uatu Haco)||align="center" |2.502
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 Baucau beschriftet.png|300px|Baukau munisípiu]]
|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 East Timor Baucau locator map.png|300px|Baukau munisípiu]]
|}
'''Venilale''' (port.: ''Venilale'') postu administrativu ida iha munisípiu [[Baukau (munisípiu)|Baukau]], Timór Lorosa'e nian. Ho populasaun 15.542 (2010). Área 151,37 km².<ref name="Wall"/> [[Vinilale]] mak sai sidade kapitál ba postu administrativu Vinilale.
<center><gallery caption="Tempu">
Rain 2000 VENILALE.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 VENILALE.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Venilale|Vinilale}}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu Baukau munisípiu}}
[[Kategoria:Baukau (munisípiu)]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
4llgphy442g4gjbkefi0ul70eqhnvko
70921
70917
2026-06-27T01:25:43Z
Dario Guterres
11547
70921
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Vinilale'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:Hahnenkampf in Venilale.jpg|300px]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''[[Vinilale]]'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |151,37 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |15.542 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Bodohoo]] (Bado-Ho’o)||align="center" |1.549
|-
|[[Baha Mori]]||align="center" |2.174
|-
|[[Fatulia]]||align="center" |2.505
|-
|[[Uma Ana Iku]] (Uma Ana Ico)||align="center" |1.029
|-
|[[Uma Ana Ulu]] (Uma Ana Ulo)||align="center" |2.609
|-
|[[Wailaha]] (Uailaha)||align="center" |2.098
|-
|[[Waioli]] (Uai Oli) ||align="center" |1.076
|-
|[[Wataco]] (Uatu Haco)||align="center" |2.502
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 Baucau beschriftet.png|300px|Baukau munisípiu]]
|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 East Timor Baucau locator map.png|300px|Baukau munisípiu]]
|}
'''Venilale''' (port.: ''Venilale'') postu administrativu ida iha munisípiu [[Baukau (munisípiu)|Baukau]], Timór Lorosa'e nian. Ho populasaun 15.542 (2010). Área 151,37 km².<ref name="Wall"/> [[Vinilale]] mak sai sidade kapitál ba postu administrativu Venilale.
<center><gallery caption="Tempu">
Rain 2000 VENILALE.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 VENILALE.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Venilale|Vinilale}}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu Baukau munisípiu}}
[[Kategoria:Baukau (munisípiu)]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
61urcvjj2gq8v6h7i8e2xhiqa547z9q
70924
70921
2026-06-27T01:26:37Z
Dario Guterres
11547
70924
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Vinilale'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:Hahnenkampf in Venilale.jpg|300px]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''Venilale'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |151,37 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |15.542 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Bodohoo]] (Bado-Ho’o)||align="center" |1.549
|-
|[[Baha Mori]]||align="center" |2.174
|-
|[[Fatulia]]||align="center" |2.505
|-
|[[Uma Ana Iku]] (Uma Ana Ico)||align="center" |1.029
|-
|[[Uma Ana Ulu]] (Uma Ana Ulo)||align="center" |2.609
|-
|[[Wailaha]] (Uailaha)||align="center" |2.098
|-
|[[Waioli]] (Uai Oli) ||align="center" |1.076
|-
|[[Wataco]] (Uatu Haco)||align="center" |2.502
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 Baucau beschriftet.png|300px|Baukau munisípiu]]
|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 East Timor Baucau locator map.png|300px|Baukau munisípiu]]
|}
'''Venilale''' (port.: ''Venilale'') postu administrativu ida iha munisípiu [[Baukau (munisípiu)|Baukau]], Timór Lorosa'e nian. Ho populasaun 15.542 (2010). Área 151,37 km².<ref name="Wall"/> [[Vinilale]] mak sai sidade kapitál ba postu administrativu Venilale.
<center><gallery caption="Tempu">
Rain 2000 VENILALE.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 VENILALE.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Venilale|Vinilale}}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu Baukau munisípiu}}
[[Kategoria:Baukau (munisípiu)]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
f3mw9tot0uda646509iyfaygfgqzbns
70935
70924
2026-06-27T01:43:19Z
Dario Guterres
11547
70935
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Vinilale'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:Hahnenkampf in Venilale.jpg|300px]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''Venilale'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |151,37 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |15.542 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Bodohoo]] (Bado-Ho’o)||align="center" |1.549
|-
|[[Baha Mori]]||align="center" |2.174
|-
|[[Fatulia]]||align="center" |2.505
|-
|[[Uma Ana Iku]] (Uma Ana Ico)||align="center" |1.029
|-
|[[Uma Ana Ulu]] (Uma Ana Ulo)||align="center" |2.609
|-
|[[Wailaha]] (Uailaha)||align="center" |2.098
|-
|[[Waioli]] (Uai Oli) ||align="center" |1.076
|-
|[[Wataco]] (Uatu Haco)||align="center" |2.502
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 Baucau beschriftet.png|300px|Baukau munisípiu]]
|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 East Timor Baucau locator map.png|300px|Baukau munisípiu]]
|}
'''Venilale''' (port.: ''Venilale'') postu administrativu ida iha munisípiu [[Baukau (munisípiu)|Baukau]], Timór Lorosa'e nian. Ho populasaun 15.542 (2010). Área 151,37 km².<ref name="Wall"/> [[Vinilale|Venilale]] mak sai sidade kapitál ba postu administrativu Venilale.
<center><gallery caption="Tempu">
Rain 2000 VENILALE.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 VENILALE.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Venilale|Vinilale}}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu Baukau munisípiu}}
[[Kategoria:Baukau (munisípiu)]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
0z1b3n6un427tn81ym09znv9f90mng1
Ossu
0
4582
70966
69653
2026-06-27T03:28:43Z
Salustiano ds monteiro
11564
70966
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Igreja Ossu 1.jpg|miniaturadaimagem|esquerda|Sta. Teresinha do Menino Jesus]]
[[Imajen:Viqueque subdistricts.png|miniaturadaimagem|Mapa munisípiu Vikeke]]
'''Postu Ossu''' vila ida iha suku [[Ossu Leten]] ([[Ossu (postu administrativu)|Postu administrativu Ossu]]), [[Timór Lorosa'e]] nian. Vila Ossu maka kapitál postu administrativu nian.
[[Kategoria:Sidade, vila no bairo Timór Lorosa'e nian]]
[[Kategoria:Vikeke (munisípiu)]]
jj6gc5lzhf37r5m2iidny8nychf5wbt
70973
70966
2026-06-27T03:33:02Z
Salustiano ds monteiro
11564
70973
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Igreja Ossu 1.jpg|miniaturadaimagem|esquerda|Sta. Teresinha do Menino Jesus]]
[[Imajen:Viqueque subdistricts.png|miniaturadaimagem|Mapa munisípiu Vikeke]]
'''Ossu''' parte ida husi munsipio viquequue no iha suku hamutuk [[Ossu Leten|Ossu de cima, loihuno,osso-rua,builo,uaguia,uabubo,naha-reka, wai-bobo,liiaruka,builale Leten]] [[Ossu (postu administrativu)|administrativu Ossu]]), [[Timór Lorosa'e]] nian. Vila Ossu maka kapitál postu administrativu nian.
[[Kategoria:Sidade, vila no bairo Timór Lorosa'e nian]]
[[Kategoria:Vikeke (munisípiu)]]
ljapn453haruihbqavxf8nk6fo2y0yi
70976
70973
2026-06-27T03:34:10Z
Salustiano ds monteiro
11564
70976
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Igreja Ossu 1.jpg|miniaturadaimagem|esquerda|Sta. Teresinha do Menino Jesus]]
[[Imajen:Viqueque subdistricts.png|miniaturadaimagem|Mapa munisípiu Vikeke]]
'''Ossu''' parte ida husi munsipio viqueque no iha suku hamutuk [[Ossu Leten|Ossu de cima, loihuno,osso-rua,builo,uaguia,uabubo,naha-reka, wai-bobo,liaruka,builale Leten]] [[Ossu (postu administrativu)|administrativu Ossu]]), [[Timór Lorosa'e]] nian. Vila Ossu maka kapitál postu administrativu nian.
[[Kategoria:Sidade, vila no bairo Timór Lorosa'e nian]]
[[Kategoria:Vikeke (munisípiu)]]
2fu9mdfb8n8k4nn9iovekklqalbl1sr
Vikeke (postu administrativu)
0
4592
70934
69357
2026-06-27T01:40:54Z
Lalu Lai
11558
primeira edisaun
70934
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Vikeke'''
<!--|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|{{Positionskarte
|Osttimor
|region=TL-VI
|width=300
|lat=8/44/16/S
|long=126/22/23
|float=center}}-->
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Landschaft bei Viqueque.jpg|300px|]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''[[Vikeke]]'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |610,90 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |24.387 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (englisch)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Bahalarauain]]||align="center" |2.721
|-
|[[Bibileo]]||align="center" |4.085
|-
|[[Fatudere]]||align="center" |1.455
|-
|[[Karaubalu]] (Caraubalo)||align="center" |6.272
|-
|[[Luka]] (Luca)||align="center" |2.272
|-
|[[Maluru]]||align="center" |678
|-
|[[Uma Kik]] (Uma Quic)||align="center" |1.678
|-
|[[Uma Uain Kraik]] (Uma Uain Craic)||align="center" |2.787
|-
|[[Uma Uain Leten]]||align="center" |1.542
|-
|[[Waimori]] (Uai-Mori)
||align="center" |897
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 Viqueque beschriftet.png|300px|Vikeke munisípiu]]
|}
'''Vikeke''' hanesan Postu administrativu ida husi [[Vikeke (munisípiu)|Munisípiu Vikeke]] ([[Timór Lorosa'e]]), iha suku sanulu mak hanesan: [[Bahalarauain]], [[Bibileo]], [[Fatudere]], [[Karaubalu]] (Caraubalo), [[Luka]] (Luca), [[Maluru]], [[Uma Kik]] (Uma Quic), [[Uma Uain Kraik]] (Uma Uain Craic), [[Uma Uain Leten]] ho [[Waimori]] (Uai-Mori). Populasaun total 24.387 (2010). Área 610,90 km².<ref name="Wall"/> Vila [[Vikeke]] mak kapitál postu administrativu Salvador Soares Beaco putra..
<center><gallery caption="Tempu">
Rain 2000 VIQUEQUE.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 VIQUEQUE.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
Viqueque Klimadiagramm.png|[[Vikeke|Sidade Vikeke]]<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Viqueque|Vikeke}}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu Vikeke munisípiu}}
[[Kategoria:Vikeke (munisípiu)]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
i85oh7zzsmzxo87yamz66nlaer13551
Escola Santa Madalena de Canossa
0
4877
71042
69803
2026-06-27T06:59:14Z
NF-Manuel
11552
Escola Santa Madalena de Canossa
71042
wikitext
text/x-wiki
{| border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="200px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|-
|align=center colspan=2 style=background:#000000;| [[Imajen:Canossa comoro.JPG|300px|]]<br /><font size="+1">
|-
|align=center colspan=2 style=background:#fefcba; |'''Esc. Sta. Madalena de Canossa'''</font><br />''Fundasaun''</font>
|-
|align=center colspan=2 style=background:#FF3030; |'''Identidade'''</font></font>
|-
| '''Provincial'''
| Madre Dulce Magno Dos Santos FdCC
|-
| '''Superiora Comoro'''
| Madre Carla de Araujo FdCC
|-
| '''Reitora IPDC'''
| Madre Terezinha Guterres, FdCC
|-
| '''Directora Secundaria'''
| Madre Anastascia Vilela, FdCC
|-
| '''Directora Pre-Secundaria'''
| Madre Marlua Freitas, FdCC
|-
| '''Directora Primaria'''
| Madre Carmelita, FdCC
|-
| '''Directora Pre-Primaria'''
| Madre Domingas Dias, FdCC
|-
| '''Website'''
| [http://www.fdcc.tl www.fdcc.tl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170605225704/http://fdcc.tl/ |date=2017-06-05 }} <br />http://alumnicanossa2012.co.vu {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210814152446/http://www.alumnicanossa2012.co.vu/ |date=2021-08-14 }}
|}
'''Escola Santa Madalena de Canossa''' ne'ebe ho nia karakteristika hakarak eduka no forma Ema (Joven) sai nia an tomak, tamba ne’e fó importansia tebes, uluk nanain ba ema nudar :
Individual Rekoñese nia an nu'udar ema (Joven) mane ka feto ne'ebe ho nia dignidade ne'ebe a’as no folin tebes. Orgulho ho identidade nu'udar Timor oan ne'ebe ho nia kultura rasik maske nakloke mos ba mundo global.
Sosial rekonhese relasaun ho ema no kriasaun seluk nia diak (bem comum) sensu kritiku ba situasaun atual no prontu ba kontribuisaun no transformasaun.
Transcendental haburas relasaun intima ho Maromak. Konsiente nafatin Maromak nia presensa iha fatin hotu-hotu no meios oioin ne'ebe apresenta.
== Visaun ==
* Forma Ema nia an tomak, atu sai Ema Diak, ne’ebe Fiar no Hadomi Maromak no Maun Alin sira. Husi Edukasaun Nasional no Katolika forma ema atu sai tasak, nune’e bele moris diak, ativu, moris tuir kultura rai nian no responsavel iha kreda no Nasaun.
== Misaun ==
* Hanorin : Liu husi disiplinas ne'ebe hanorin, tulun alunos sira hasai sira nia matenek ne'ebe iha ona no nakonu sira ho informasaun kona ba pasensia no desemvolvimento teknologia ne'ebe adapta tuir tempo.
* Forma : liliu forma alunos ida-idak nia fuan atu moris diak liu nu'udar ema sarani iha sosiedade no Igreja.
* Forma sira nia konsiensia atu hatene hili buat ne'ebe diak no buat ne'ebe la diak.
* Eduka Tulun alunos sira atu desenvolve sira nia Dons rasik, nune’e bele tulun an rasik no ema seluk iha sosiedade.
== Objectivo ==
* Haburas kapasidade intelektual ne'ebe iha ona tuir faculdade ne'ebe sira hili (Ciencias Naturais e Ciencias Sociais) prepara sira ba futuru (Universidade).
* Liu husi aktividade extra-kurikuler haburas aluno/a ida-idak nia skill/ abilidade hodi desemvolve an rasik no bele tulun fali ema seluk.
* Tulun aluno/a ida-idak atu haburas sira nia domin ba Maromak liu husi orasaun Eukaristia no frequenta sakramento sira seluk.
* Prepara no tulun aluno/a ida-idak deskobre sira nia vokasaun rasik, no bele servi diak liu tan kreda no Nasaun tuir ida-idak nia profisaun.
* Kuda iha aluno/a sira, Espirito Canossiana nian ho hametin relasaun familia canossiana liu husi ikatan ALUMNI.
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
2z837clks3mlpsnlp8cgllfo8v9l4dp
Tulatakeo
0
4911
70903
66695
2026-06-27T01:11:15Z
Domingos de Carvalho Nuno
11543
70903
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Tulatakeo'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Aldeia Dacilelo Suco Tulataqueo.jpg|300px|]]
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Sucos Aileu.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |43,68 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |2170 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Adolfo Mendonça Mauhuno<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|}
'''Tulatakeo''' (iha [[lia-portugés]]: ''Tulataqueo'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha posto administrativu [[Remesiu (postu administrativu)|Remesiu]] (municipiu [[Aileu (munisípiu)|Aileu]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 2170.<ref name="SR2015" /> Área 43,68 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Tulatakeo iha aldeia rua mak hanesan: Aicurus, Dacilelo, Roluli, Samalete.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/aileu-tulataqueo-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [[Suco information sheets Remexio]] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Remesiu postu administrativu}}
[[Kategoria:Aileu (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
p86t61jub1pp8mwkcw0k25ivayaonfd
Gurusa
0
4955
70912
65940
2026-06-27T01:22:51Z
Claudia nunes cabral
11557
70912
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Gurusa'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:2015 Baucau beschriftet.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |27,33 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |1520 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Luis da Costa Gaio<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|}
'''Gurusa''' (iha [[lia-portugés]]: ''Guruçá'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Kelikai (postu administrativu)|Kelikai]] (munisípiu [[Baukau (munisípiu)|Baukau]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 1520.<ref name="SR2015" /> Área 27,33 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Gurusa iha aldeia rua mak hanesan: [[Euafa|Eu-Afa,]] Fae-Ua, Laculela, Saebere, Uadaboru.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/baucau-guruca-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Kelikai postu administrativu}}
[[Kategoria:Baukau (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
m0e8rcppyx9fqyicldy63nsjoqplc8b
Karabau
0
4999
70900
65984
2026-06-27T01:07:28Z
Rahma (WMID)
11452
70900
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Karabau'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Bobonaro posto administrativo.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |14,99 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |2136 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Abel Noronha dos Santos<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|}
'''Karabau''' (iha [[lia-portugés]]: ''Carabau'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Bobonaru (postu administrativu)|Bobonaru]] (munisípiu [[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 2136.<ref name="SR2015" /> Área 14,99 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Karabau iha aldeia rua mak hanesan: [[Atumnaro]], Carabau, Nunubuti, Tasibalu, Udu-Ai.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/bobonaro-carabau-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [https://drive.google.com/folderview?id=0B13RUdSV85KfSFYtZHBtVXBQWFk&usp=sharing&tid=0B13RUdSV85KfU0tDQ2ctV09Eb1U Suco information sheets Bobonaro] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Bobonaru postu administrativu}}
[[Kategoria:Bobonaru (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
os4d0g3ry808ql0ccbkl11imzmk2b5q
Beloi
0
5036
70949
69158
2026-06-27T03:01:42Z
Milenia Tomasia
11560
70949
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Beloi'''
|-
| colspan="2" |[[Imajen:Beloi suco.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |62,49 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |1678 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Alberto Soares<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Eucalyptus alba woodland along Adara-Beloi track, Atauro 30 Dec 2003.jpg|300px]]
|}
'''Beloi''' (iha [[lia-portugés]]: ''Beloi'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha munisípiu [[Ataúru]]. Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 1678.<ref name="SR2015" /> Área 62,49 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Beloi iha aldeia rua mak hanesan: [[Adara]], Arlo, Maquer, Usubemaço.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Beloi|Beloi}}
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/dili-beloi-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Ataúru postu administrativu}}
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
qtb140l1z92b64250qxjxq9o7awzp5x
Vila Maumeta
0
5040
70951
69162
2026-06-27T03:06:26Z
Milenia Tomasia
11560
70951
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Vila Maumeta'''
|-
| colspan="2" |[[Imajen:Vila Maumeta suco.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |4,17 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |1826 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Augostu Barbosa<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Atauro 2.jpg|Ilitecaraquia|300px]]
|}
'''Vila Maumeta''' (iha [[lia-portugés]]: ''Vila Maumeta'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha munisípiu [[Ataúru]]. Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 1826.<ref name="SR2015" /> Área 4,17 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Vila Maumeta iha aldeia rua mak hanesan: Eclae, [[Ilimanu]], Ilitecaraquia.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Vila Maumeta|Vila Maumeta}}
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/dili-vila-maumeta-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Ataúru postu administrativu}}
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
qx2nqydvu2pclzeibe4toonu1ufgctl
Raimerhei
0
5086
70905
66643
2026-06-27T01:12:35Z
GOMES TEJO
11549
70905
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Raimerhei'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Sucos Ermera.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |8,10 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |2244 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Afonso Soares Lemos<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|}
'''Raimerhei''' (iha [[lia-portugés]]: ''Raimerhei'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Ermera (postu administrativu)|Ermera]] (munisípiu [[Ermera (munisípiu)|Ermera]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 2244.<ref name="SR2015" /> Área 8,10 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Raimerhei iha aldeia rua mak hanesan: Lohmo, Mate Resto, Moris Foun, Nazare, Raimaran, Timlele Buras.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba [[li'ur]] ==
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/ermera-raimerhei-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [https://drive.google.com/folderview?id=0B13RUdSV85KfSVg0bDNySmdHcm8&usp=sharing&tid=0B13RUdSV85KfU0tDQ2ctV09Eb1U Suco information sheets Ermera] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Ermera postu administrativu}}
[[Kategoria:Ermera (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
9h1yz4osszwzi1iu3jtslu25k35ekun
Talimoru
0
5088
70929
66678
2026-06-27T01:36:00Z
~2026-36979-86
11572
adding to Talimoro
70929
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Talimoru'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Sucos Ermera.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |4,52 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |6344 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Luís dos Santos<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|}
'''Talimoro''' (iha [[lia-portugés]]: ''Talimoro'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Ermera (postu administrativu)|Ermera]] (munisípiu [[Ermera (munisípiu)|Ermera]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 6344.<ref name="SR2015" /> Área 4,52 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Talimoru iha aldeia rua mak hanesan: Bura, Leberti, Lima Mesak, Moris Foun, Nunusua.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/ermera-talimoro-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [https://drive.google.com/folderview?id=0B13RUdSV85KfSVg0bDNySmdHcm8&usp=sharing&tid=0B13RUdSV85KfU0tDQ2ctV09Eb1U Suco information sheets Ermera] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Ermera postu administrativu}}
[[Kategoria:Ermera (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
9kmu4xbnn56bknztjipo9tzxkueoem8
70932
70929
2026-06-27T01:38:00Z
~2026-36979-86
11572
adding to Talimoro
70932
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Talimoro'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Sucos Ermera.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |4,52 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |6344 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Luís dos Santos<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|}
'''Talimoro''' (iha [[lia-portugés]]: ''Talimoro'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Ermera (postu administrativu)|Ermera]] (munisípiu [[Ermera (munisípiu)|Ermera]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 6344.<ref name="SR2015" /> Área 4,52 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Talimoru iha aldeia rua mak hanesan: Bura, Leberti, Lima Mesak, Moris Foun, Nunusua.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/ermera-talimoro-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [https://drive.google.com/folderview?id=0B13RUdSV85KfSVg0bDNySmdHcm8&usp=sharing&tid=0B13RUdSV85KfU0tDQ2ctV09Eb1U Suco information sheets Ermera] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Ermera postu administrativu}}
[[Kategoria:Ermera (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
0r2x5ol5w94s6u4raeoj4wo1y5gpdim
70938
70932
2026-06-27T01:50:34Z
~2026-36979-86
11572
70938
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Talimoro'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Sucos Ermera.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |4,52 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |6344 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Luís dos Santos<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|}
'''Talimoro''' (iha [[lia-portugés]]: ''Talimoro'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Ermera (postu administrativu)|Ermera]] (munisípiu [[Ermera (munisípiu)|Ermera]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 6344.<ref name="SR2015" /> Área 4,52 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Talimoru iha aldeia hamutuk lilma mak hanesan: Bura, Leberti, Lima Mesak, Moris Foun, Nunusua.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/ermera-talimoro-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [https://drive.google.com/folderview?id=0B13RUdSV85KfSVg0bDNySmdHcm8&usp=sharing&tid=0B13RUdSV85KfU0tDQ2ctV09Eb1U Suco information sheets Ermera] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Ermera postu administrativu}}
[[Kategoria:Ermera (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
ochf62it9nkpid4eer22rjvlq144pe5
70940
70938
2026-06-27T01:51:47Z
~2026-36979-86
11572
70940
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Talimoro'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Sucos Ermera.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |4,52 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |6344 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Luís dos Santos<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|}
'''Talimoro''' suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Ermera (postu administrativu)|Ermera]] (munisípiu [[Ermera (munisípiu)|Ermera]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 6344.<ref name="SR2015" /> Área 4,52 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Talimoro iha aldeia hamutuk lilma mak hanesan: Bura, Leberti, Lima Mesak, Moris Foun, Nunusua.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/ermera-talimoro-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [https://drive.google.com/folderview?id=0B13RUdSV85KfSVg0bDNySmdHcm8&usp=sharing&tid=0B13RUdSV85KfU0tDQ2ctV09Eb1U Suco information sheets Ermera] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Ermera postu administrativu}}
[[Kategoria:Ermera (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
ra3dte24rzrcnsy9atnj2bn55i3hrvk
70942
70940
2026-06-27T01:57:09Z
~2026-36979-86
11572
70942
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Talimoro'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Sucos Ermera.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |4,52 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |6344 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Luís dos Santos<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|}
'''Talimoro''' suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Ermera (postu administrativu)|Ermera]] (munisípiu [[Ermera (munisípiu)|Ermera]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 6344.<ref name="SR2015" /> Área 4,52 km².<ref name=Census2010-2 />
Karakterístika Suku Talimoro
* '''Populasaun''': Suku ne'e iha populasaun besik rihun hira (tuir dadus foun, hamutuk ema 4,300 to'o 6,344 resin) ne'ebé distrubui ba xefe família 785 resin. [<nowiki/>[[Talimoru|1]], 2]
* '''Rai-balun (Área)''': Ninia luan hamutuk porsentu 4,52 km². [<nowiki/>[[Talimoru|1]]]
* '''Aldeia Sira''': Suku ne'e kompostu husi aldeia lima (5), mak hanesan:
** Bura
** Leberti
** Lima Mesak
** Moris Foun
** Nunusua [<nowiki/>[[Talimoru|1]]]
Suku Talimoro iha aldeia hamutuk lilma mak hanesan: Bura, Leberti, Lima Mesak, Moris Foun, Nunusua.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/ermera-talimoro-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [https://drive.google.com/folderview?id=0B13RUdSV85KfSVg0bDNySmdHcm8&usp=sharing&tid=0B13RUdSV85KfU0tDQ2ctV09Eb1U Suco information sheets Ermera] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Ermera postu administrativu}}
[[Kategoria:Ermera (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
3a0k2zh57y0tt0nmgk00brp92e0aklm
Lore I
0
5168
70997
66548
2026-06-27T04:56:11Z
~2026-37013-47
11578
70997
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Lore I'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Lospalos posto administrativo.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |133,77 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |2589 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Mateus Fernandes Sequeira<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Remote coastal landscapes with tropical forest and strand vegetation growing down to the beach, Lore, Lautem, Timor-Leste.jpg|300px]]
|}
'''Lore I''' (iha [[lia-portugés]]: ''Lore 1'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Lore]] (munisípiu [[Lautein (munisípiu)|Lautein]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 2589.<ref name="SR2015" /> Área 133,77 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Lore I iha aldeia ne'en mak hanesan: Horolata, Maluro, Otcho-Tchau, Tchai, Titilari, Vailana.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Lore|Lore I}}
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/lautem-lore-1-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [https://drive.google.com/folderview?id=0B13RUdSV85KfNTdkUUI0WUhHRVU&usp=sharing&tid=0B13RUdSV85KfU0tDQ2ctV09Eb1U Suco information sheets Lospalos] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Lospalos postu administrativu}}
[[Kategoria:Lautein (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
3cpjlhkrq7xerz2u5nos736spis9btl
Mehara
0
5178
70948
70300
2026-06-27T02:56:57Z
Deonisio Almeida Da Costa
11468
editing words
70948
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Mehara'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:2015 Tutuala Verwaltungsamt.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |190,67 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |2262 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Zé Meigo Neto<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:ETimor2006-0014.JPG|300px]]
|}
'''Mehara''' (iha [[lia-portugés]]: ''Mehara'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Tutuala (postu administrativu)|Tutuala]] (munisípiu [[Lautem(munisípiu)|Lautein]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 2262.<ref name="SR2015" /> Área 190,67 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Mehara iha aldeia tolu mak hanesan: Loiquero, Porlamano, Poros.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Mehara|Mehara}}
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/lautem-mehara-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [https://drive.google.com/folderview?id=0B13RUdSV85KfUWtpVVY0MWxiZEk&usp=sharing&tid=0B13RUdSV85KfU0tDQ2ctV09Eb1U Suco information sheets Tutuala] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Tutuala postu administrativu}}
[[Kategoria:Lautein (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
2jvso7wlznmh9j8pkteqqaj4rpm37hf
Maun-Fahe
0
5228
70901
66597
2026-06-27T01:10:04Z
Humberto Joy
11562
70901
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Maun-Fahe'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:2015 Manatuto beschriftet.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |27,12 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |537 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Domingos Cruz da Silva<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|}
'''Maun-Fahe''' (iha [[lia-portugés]]: ''Maun-Fahe'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Soibada (postu administrativu)|Soibada]] (munisípiu [[Manatutu (munisípiu)|Manatutu]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 537.<ref name="SR2015" /> Área 27,12 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Maun-Fahe iha aldeia rua mak hanesan: -MaunFahe, [[Teras]].<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/manatuto-manu-fahe-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Soibada postu administrativu}}
[[Kategoria:Manatutu (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
5hfgnh5qkwlzwcwc2c5mt2l4xi6h6h3
Lifau
0
5271
71033
66055
2026-06-27T06:39:17Z
Adriano Guedes Monteiro de Jesus
11471
71033
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Lifau'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Pante Macassar posto administrativo.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |19,14 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |2505 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |João da Costa<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Reisfelder in Oemelo 4.jpg|Oemelo|300px]]
|}
[[Imajen:Monumento Lifau Oecusse.jpg|miniaturadaimagem|313x313px]]
'''Lifau''' (iha [[lia-portugés]]: ''Lifau'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Pante-Makasár (postu administrativu)|Pante-Makasár]] (munisípiu [[Oe-Kusi]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 2505.<ref name="SR2015" /> Área 19,14 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Lifau iha aldeia rua mak hanesan: Nefobai, Oemolo, Tulaica.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Lifau|Lifau}}
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/oe-cusse-lifau-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Pante-Makasár postu administrativu}}
[[Kategoria:Oe-Kusi]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
9m17956scazpyfnofnonyq4ovz929r2
Wagia
0
5287
70990
65754
2026-06-27T03:44:09Z
Salustiano ds monteiro
11564
70990
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Wagia'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:2015 Viqueque beschriftet.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |18,20 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |1153 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Aquelis Ximenes Guterres<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|}
'''(Wagia) UAGUIA''' (iha [[lia-portugés]]: ''Uaguia'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Ossu (postu administrativu)|Ossu]] iha norte suko ossu demica no sul suko ossoroa husi (munisípiu [[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 1153.<ref name="SR2015" /> Área 18,20 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Wagia iha aldeia neen (6) mak hanesan: Dasarai (Dassarai), Dolibuti, Luhabere, Manulari, Uaitutumata, Uatumanutuco.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/viqueque-uaguia-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Ossu postu administrativu}}
[[Kategoria:Vikeke (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
031cx095nmkt73i1bnb6eor80ls6h8q
71015
70990
2026-06-27T05:51:13Z
Salustiano ds monteiro
11564
71015
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Wagia'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:2015 Viqueque beschriftet.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |18,20 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |1153 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Aquelis Ximenes Guterres<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|}
'''(Wagia) UAGUIA''' (iha [[lia-portugés]]: ''Uaguia'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Ossu (postu administrativu)|Ossu]] iha norte suko ossu demica no sul suko ossoroa husi (munisípiu [[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 1153.<ref name="SR2015" /> Área 18,20 km².<ref name=Census2010-2 />https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jardin_de_viqueque.jpg
Suku Wagia iha aldeia neen (6) mak hanesan: Dasarai (Dassarai), Dolibuti, Luhabere, Manulari, Uaitutumata, Uatumanutuco.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/viqueque-uaguia-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Ossu postu administrativu}}
[[Kategoria:Vikeke (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
bcgdmvtmxbquxag1ovlbdlpdued87jw
Enjeñaria
0
5813
70941
70229
2026-06-27T01:54:27Z
Liliana da Silva
11467
hanesan
70941
wikitext
text/x-wiki
'''Enjeñaria''' hanesan [[siensia|siénsia]] no [[teknolojia]] ida atu rezolve dezafiu sira ne'ebe ema hasoru liu husi edukasaun enjeñaria nian hanesan: [[siensia|siénsia]], [[matematika]] no [[esperiensia|esperiénsia]]. Rezolve mós ho prátika ne'ebé barak ho [[objetu filojofia (filojofia)|objetivu]] ka [[prosesu]] ne'ebe mak iha benifisiu. Ema ne'ebe implementa Enjeñaria iha nia profissionalidadi hanaran [[enjineiru|enjiñeiru]] (Lisensiatura iha Enjeñaria).
Tuir istoria, ema sientista barak mak deskobre katak ema ida-idak iha nia Enjeñaria rasik ne'ebe mai naturalmente. Ne'ebe mak iha tempu uluk ema uza nia tékniku hodi halo fatuk sai hanesan material uza lorloron nian. Ho liafuan seluk katak Enjeñaria hanesan serbisu ne'ebe mak halo hahu'u husi koko no to'o hetan nia rezultadu. No iha mundu ohin loron, [[Siensia aprendijajen]] komesa la'o ho modernu, no muda ema nia hanoin kona-ba maneira serbisu natureza nian. Ho mudansa siensia no hanoin ida ne'e mak muda ema nia matenek hodi halo Enjeñaria sai ona hanesan siénsia ida. Ho dezenvolve siensia Enjeñaria mak bele ona prodúz ema atu serbisu hodi sai hanesan ema tékniku ida iha mundu ohin loron nian.
== Sanak sira husi siensia Enjeñaria nian ==
* [[Enjeñaria fizika|Enjeñaria Fizika]]
* [[Enjeñaria kimika|Enjeñaria Kimika]]
* [[Enjeñaria jeolojia|Enjeñaria Jeolojia]]
* [[Enjeñaria jeofizika]]
* Enjeñaria [[Jeodesia]] no [[Jeomatika]]
* [[Enjeñaria mineral|Enjeñaria mineral]]
* [[Enjeñaria petroliu|Enjeñaria petroliu]]
* Enjeñaria [[metalurgia]] no [[materiais]]
* [[Enjeñaria mekanika|Enjeñaria Mekanika]]
* Enjeñaria [[Astronauta|Astronautika]] no [[Aeronautikas]]
* [[Enjeñaria otomotivu]]
* [[Enjeñaria biomedika]]
* [[Enjeñaria elektro]]
* [[Informatika|Enjeñaria Informatika]]
* [[Enjeñaria Komputador]]
* [[Enjeñaria Nuklear]]
* [[Enjeñaria Telekomunikasaun]]
* [[Enjeñaria Otomasi Industria]]
* [[Enjeñaria Mekatronika]]
* [[Enjeñaria marina]]
* [[Enjeñaria ro]]
* [[Enjeñaria sistema roo]]
* [[Enjeñaria Industria]]
* [[Enjeñaria dezenvolvimentu sidade]]
* [[Enjeñaria Sivil]]
* [[Enjeñaria ambiente]]
* [[Enjeñaria no dezenvolve rekursu bee]]
* [[Enjeñaria bee no rai]]
* [[Enjeñaria freskedu no dezenvolve ar]]
* [[Enjeñaria Molekular]]
* [[Enjeñaria Bioenerjia]]
* [[Enjeñaria Bioprosesa]]
* [[Enjeñaria Biosistema]]
* [[Enjeñaria veternaria]]
* [[Enjeñaria agrikultura]]
* [[Enjeñaria konsumu]]
== Website li'ur ==
7ndfpq00wqxmud84r2lpivqcj1u8nkl
70957
70941
2026-06-27T03:18:43Z
Liliana da Silva
11467
profisionalidade
70957
wikitext
text/x-wiki
'''Enjeñaria''' hanesan [[siensia|siénsia]] no [[teknolojia]] ida atu rezolve dezafiu sira ne'ebe ema hasoru liu husi edukasaun enjeñaria nian hanesan: [[siensia|siénsia]], [[matematika]] no [[esperiensia|esperiénsia]]. Rezolve mós ho prátika ne'ebé barak ho [[objetu filojofia (filojofia)|objetivu]] ka [[prosesu]] ne'ebe mak iha benifisiu. Ema ne'ebe implementa Enjeñaria iha nia profissionalidade hanaran [[enjineiru|enjiñeiru]] (Lisensiatura iha Enjeñaria).
Tuir istoria, ema sientista barak mak deskobre katak ema ida-idak iha nia Enjeñaria rasik ne'ebe mai naturalmente. Ne'ebe mak iha tempu uluk ema uza nia tékniku hodi halo fatuk sai hanesan material uza lorloron nian. Ho liafuan seluk katak Enjeñaria hanesan serbisu ne'ebe mak halo hahu'u husi koko no to'o hetan nia rezultadu. No iha mundu ohin loron, [[Siensia aprendijajen]] komesa la'o ho modernu, no muda ema nia hanoin kona-ba maneira serbisu natureza nian. Ho mudansa siensia no hanoin ida ne'e mak muda ema nia matenek hodi halo Enjeñaria sai ona hanesan siénsia ida. Ho dezenvolve siensia Enjeñaria mak bele ona prodúz ema atu serbisu hodi sai hanesan ema tékniku ida iha mundu ohin loron nian.
== Sanak sira husi siensia Enjeñaria nian ==
* [[Enjeñaria fizika|Enjeñaria Fizika]]
* [[Enjeñaria kimika|Enjeñaria Kimika]]
* [[Enjeñaria jeolojia|Enjeñaria Jeolojia]]
* [[Enjeñaria jeofizika]]
* Enjeñaria [[Jeodesia]] no [[Jeomatika]]
* [[Enjeñaria mineral|Enjeñaria mineral]]
* [[Enjeñaria petroliu|Enjeñaria petroliu]]
* Enjeñaria [[metalurgia]] no [[materiais]]
* [[Enjeñaria mekanika|Enjeñaria Mekanika]]
* Enjeñaria [[Astronauta|Astronautika]] no [[Aeronautikas]]
* [[Enjeñaria otomotivu]]
* [[Enjeñaria biomedika]]
* [[Enjeñaria elektro]]
* [[Informatika|Enjeñaria Informatika]]
* [[Enjeñaria Komputador]]
* [[Enjeñaria Nuklear]]
* [[Enjeñaria Telekomunikasaun]]
* [[Enjeñaria Otomasi Industria]]
* [[Enjeñaria Mekatronika]]
* [[Enjeñaria marina]]
* [[Enjeñaria ro]]
* [[Enjeñaria sistema roo]]
* [[Enjeñaria Industria]]
* [[Enjeñaria dezenvolvimentu sidade]]
* [[Enjeñaria Sivil]]
* [[Enjeñaria ambiente]]
* [[Enjeñaria no dezenvolve rekursu bee]]
* [[Enjeñaria bee no rai]]
* [[Enjeñaria freskedu no dezenvolve ar]]
* [[Enjeñaria Molekular]]
* [[Enjeñaria Bioenerjia]]
* [[Enjeñaria Bioprosesa]]
* [[Enjeñaria Biosistema]]
* [[Enjeñaria veternaria]]
* [[Enjeñaria agrikultura]]
* [[Enjeñaria konsumu]]
== Website li'ur ==
qcnp7vejxvonpedwke89seugsxfy4xv
Turizmu Timór Lorosa'e
0
5827
70930
66382
2026-06-27T01:37:17Z
Jenilson Varela
11551
70930
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Strand von Uatabo, Baucau.jpg|thumb|Tasi-ibun [[Baucau]]]]
'''[[Timór Lorosa'e]]''' hanesan nasaun ida neebe foin indepedensia iha tinan 1999 ate 2017''', turizmu''' iha timor furak tebes-tebes hodi atrai turista sira hosi nasaun sira seluk mai vijita, Timór Lorosa'e nasaun ne´ebé buras ho anbiente,ho oin-oin hanesan lagoa, bemanas [[Marobo]] iha [[Maliana]] no fatin istoriku sira neebe mak, iha timor laran, hanesan Nino Konis Santana, no seluk seluk tan.
Nasaun oferese hiking, foho, ibun, área luku, hot bee matan no diversidade kulturál ida ne ' ebé boot. Resife korál nian sira entre espésie ne ' ebé riku liu iha mundu. Kona-ba ai-laran no wetlands oferese oportunidade di'ak ba watching manu. Besik imediata ba turízmu turístiku [[Austrália]] no [[Bali tourist|Bali]] ne'e mós vantazozu. Falta infra-estrutura no folin aas formatu sei kria difikuldade sira, ne ' ebé mak detekta backpackers sira hetan iha dalan neʼe. Iha tinan 2006, Timór Lorosa'e ba dahuluk partisipa iha Troka Internasionál Turizmu iha [[Berlín]] ba vizitante no labele repete fali ida-ne'e iha tinan 2012.
Iha tinan uluk iha sira sempre ensura violénsia ne'ebé husik lalika turista nian. Iha [[Dili]], grupu juventude kriminál luta hamutuk, to'o grupu oin-oin asina tratadu dame ida husi tinan 2008. Desde tempu situasaun ne'e relata tun ativu. Iha fulan Outubru tinan 2008, planu ba hotél fitun lima nian ida iha [[Tasi-Tolu]], besik Dili, sira fó sai. Ida-neʼe sei sai hotél luxu ne'ebé uluk iha nasaun laran.<ref>Rahil, S. 2008. East Timor To Get Its 1st Luxury Resort. East Timor & Indonesia Action Network</ref> Hotél boot Liután no tasi-ibun resorts planeia prinsipalmente hosi investidór sira husi Austrália, [[Xina]] no [[Macau]].<ref>[http://www.ntnews.com.au/article/2009/05/29/54765_ntnews.html Northern Territory News, 29. Mai 2009, NT businessman’s Dili resort dream] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614182022/http://www.ntnews.com.au/article/2009/05/29/54765_ntnews.html |date=2013-06-14 }}</ref> iha tinan 2011, ema estranjeiru ne'ebé 50,590 laʼo liuhusi Aeroportu Internasionál Dilis ba Timór Lorosa'e. 18 ne'e rejista hotél iha nasaun ida ho kuartu 869 no totál kama 871 ne'ebé rejista iha konvidadu 2011 17,422 (2008: 12,026, 2006: 7,858) no 101,948 overnight hela iha fatin (59,512, 35,533). Taxa mediu sala mak 68 Dólar amerikanu. ema ne'ebé 434 servisu iha hotél 18 no manan kuaze 183 Dólar norte-amerikanu ida iha fulan ida.<ref name="DNE2011">[http://dne.mof.gov.tl/upload/Timor-Leste%20in%20Figures%202011/Tl-Numbers%202011%20Web%20V3.pdf Direcção Nacional de Estatística: ''Timor-Leste in figures 2011'' (PDF; 3,8 MB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219231800/http://dne.mof.gov.tl/upload/Timor-Leste%20in%20Figures%202011/Tl-Numbers%202011%20Web%20V3.pdf |date=2014-02-19 }}.</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Tourism in East Timor|Turizmu Timor-Leste}}
== Referensia ==
<references />
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
81ojg45hvf4pc1vvqh1lv47nififb8d
Agrikultura
0
5831
70913
70227
2026-06-27T01:22:54Z
Dandeliona Mel
11553
70913
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Reisfelder in Oemelo 1.jpg|thumb|200px|Hare iha [[Lifau|Oemolo (Lifau)]] ([[Oe-Kusi]])]]
'''Agrikultura''' mak atividade hanesan kuda to'os ka hakiak [[animal]] hodi kria ai-han ka uza ba [[medisina]] no agrikultura mak sai hun ba moris Nian.
Iha mundu agrikultura hahu tinan 10.000 liu ba iha area naran Crescente Fértil, ne'ebé ohin loron konhese nu'udar nasaun [[Irak]], [[Syria]], [[Turquia]], no [[Egito]].<ref> [https://web.archive.org/web/20160414142437/https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ National Geographic: Development of Agriculture]</ref> Dahuluk ema kuda trigu no cevada, maibe iha tempu ne'eba sira mos hetan aihoris fuik. Iha tempu ne'eba karik ema hahu agrikultura tamba iha mudansa klimátika no mudansa rai. Ho agrikultura ema bele han barak liu kompara ho buka aihan fuik sira.
== Parte populasaun ne'ebé halo to'os ==
[[Imajen:Maler_der_Grabkammer_des_Sennudem_001.jpg|thumb|Agrikultura uluk iha Egito]]
Iha mundu populasaun hamutuk 2,5 billaun mak halo to'os. Parte 80 % husi populasaun [[Timór Lorosa'e]] halo to'os hodi fornese ai-han loron-loron.<ref>[http://gov.east-timor.org/MAFF/ Ministry of Agriculture, Forestry & Fisheries]</ref> Iha nasaun riku sira, populasaun 10% de'it mak halo to'os.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html "Labor Force – By Occupation" The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905114307/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html |date=2015-09-05 }}</ref>
== Sistema agrikultura oin-oin ==
[[Imajen:Unload_wheat_by_the_combine_Claas_Lexion_584.jpg|thumb|Silu trigu ho makina]]
Iha nasaun riku sira, to'os sira luan tebes no ema kuda aihan liuliu hodi fa'an no distribui deit, laos hodi konsume. To'os nain sira iha nasaun riku mos uza mákina atu bele hafásil no kuda aihan barak liután. Sistema agrikultura ne'e avansadu maibe bele kria poluisaun ba rai no ar, tanba uza produtu kímika barak.<ref> [http://www.motherjones.com/tom-philpott/2013/04/history-nitrogen-fertilizer-ammonium-nitrate Mother Jones:A Brief History of Our Deadly Addiction to Nitrogen Fertilizer]</ref>
== Top protudu agrikultura ==
Iha mundu tomak produtu agrikultura ne'ebé produz barak liu mak: [[tohu]], [[batar]] no [[foos]].<ref> [https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx Source: Food and Agricultural Organization]</ref>
== Referencia ==
<references />
[[Kategoria:Ekonomia]]
nucmevyuw3tcl4b8o1itzwevw6ohm64
70916
70913
2026-06-27T01:24:07Z
Dandeliona Mel
11553
70916
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Reisfelder in Oemelo 1.jpg|thumb|200px|Hare iha [[Lifau|Oemolo (Lifau)]] ([[Oe-Kusi]])]]
'''Agrikultura''' mak atividade hanesan kuda to'os ka hakiak [[animal]] hodi kria ai-han ka uza ba [[medisina]] no agrikultura mak sai hun ba moris Nian.
Iha mundu agrikultura hahu tinan 10.000 liu ba iha area naran Crescente Fértil, ne'ebé ohin loron konhese nu'udar nasaun [[Irak]], [[Syria]], [[Turquia]], no [[Egito]].<ref> [https://web.archive.org/web/20160414142437/https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ National Geographic: Development of Agriculture]</ref> Dahuluk ema kuda trigu no cevada, maibe iha tempu ne'eba sira mos hetan aihoris fuik. Iha tempu ne'eba karik ema hahu agrikultura tamba iha mudansa klimátika no mudansa rai. Ho agrikultura ema bele han barak liu kompara ho buka aihan fuik sira.
== Parte populasaun ne'ebé halo to'os ==
[[Imajen:Maler_der_Grabkammer_des_Sennudem_001.jpg|thumb|Agrikultura uluk iha Egito]]
Iha mundu populasaun hamutuk 2,5 billaun mak halo to'os. Parte 80 % husi populasaun [[Timór Lorosa'e]] halo to'os hodi fornese ai-han loron-loron.<ref>[http://gov.east-timor.org/MAFF/ Ministry of Agriculture, Forestry & Fisheries]</ref> Iha nasaun riku sira, populasaun 10% de'it mak halo to'os.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html "Labor Force – By Occupation" The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905114307/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html |date=2015-09-05 }}</ref>
== Sistema agrikultura oi-oin ==
[[Imajen:Unload_wheat_by_the_combine_Claas_Lexion_584.jpg|thumb|Silu trigu ho makina]]
Iha nasaun riku sira, to'os sira luan tebes no ema kuda aihan liuliu hodi fa'an no distribui deit, laos hodi konsume. To'os nain sira iha nasaun riku mos uza mákina atu bele hafásil no kuda aihan barak liután. Sistema agrikultura ne'e avansadu maibe bele kria poluisaun ba rai no ar, tanba uza produtu kímika barak.<ref> [http://www.motherjones.com/tom-philpott/2013/04/history-nitrogen-fertilizer-ammonium-nitrate Mother Jones:A Brief History of Our Deadly Addiction to Nitrogen Fertilizer]</ref>
== Top protudu agrikultura ==
Iha mundu tomak produtu agrikultura ne'ebé produz barak liu mak: [[tohu]], [[batar]] no [[foos]].<ref> [https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx Source: Food and Agricultural Organization]</ref>
== Referencia ==
<references />
[[Kategoria:Ekonomia]]
5sgbpyok00arf88bxc49xx78rhxrvbh
70923
70916
2026-06-27T01:26:09Z
Dandeliona Mel
11553
70923
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Reisfelder in Oemelo 1.jpg|thumb|200px|Hare iha [[Lifau|Oemolo (Lifau)]] ([[Oe-Kusi]])]]
'''Agrikultura''' mak atividade hanesan kuda to'os ka hakiak [[animal]] hodi kria ai-han ka uza ba [[medisina]] no agrikultura mak sai hun ba moris Nian.
Iha mundu agrikultura hahu tinan 10.000 liu ba iha area naran Crescente Fértil, ne'ebé ohin loron konhese nu'udar nasaun [[Irak]], [[Syria]], [[Turquia]], no [[Egito]].<ref> [https://web.archive.org/web/20160414142437/https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ National Geographic: Development of Agriculture]</ref> Dahuluk ema kuda trigu no cevada, maibe iha tempu ne'eba sira mos hetan aihoris fuik. Iha tempu ne'eba karik ema hahu agrikultura tamba iha mudansa klimátika no mudansa rai. Ho agrikultura ema bele han barak liu kompara ho buka aihan fuik sira.
== Parte populasaun ne'ebé halo to'os ==
[[Imajen:Maler_der_Grabkammer_des_Sennudem_001.jpg|thumb|Agrikultura uluk iha Egito]]
Iha mundu populasaun hamutuk 2,5 billaun mak halo to'os. Parte 80 % husi populasaun [[Timór Lorosa'e]] halo to'os hodi fornese ai-han loron-loron.<ref>[http://gov.east-timor.org/MAFF/ Ministry of Agriculture, Forestry & Fisheries]</ref> Iha nasaun riku sira, populasaun 10% de'it mak halo to'os.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html "Labor Force – By Occupation" The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905114307/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html |date=2015-09-05 }}</ref>
== Sistema agrikultura oi-oin ==
[[Imajen:Unload_wheat_by_the_combine_Claas_Lexion_584.jpg|thumb|Silu trigu ho makina]]
Iha nasaun riku sira, to'os sira luan tebes no ema kuda aihan liuliu hodi fa'an no distribui deit, laos hodi konsume. To'os nain sira iha nasaun riku mos uza mákina atu bele hafásil no kuda aihan barak liután. Sistema agrikultura ne'e avansadu maibe bele kria polusaun ba rai no ar, tanba uza produtu kímika barak.<ref> [http://www.motherjones.com/tom-philpott/2013/04/history-nitrogen-fertilizer-ammonium-nitrate Mother Jones:A Brief History of Our Deadly Addiction to Nitrogen Fertilizer]</ref>
== Top protudu agrikultura ==
Iha mundu tomak produtu agrikultura ne'ebé produz barak liu mak: [[tohu]], [[batar]] no [[foos]].<ref> [https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx Source: Food and Agricultural Organization]</ref>
== Referencia ==
<references />
[[Kategoria:Ekonomia]]
ln76qt6lbxgdxemcpph642d8e4fwdpr
70969
70923
2026-06-27T03:31:51Z
Guterres fifia
11561
70969
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Reisfelder in Oemelo 1.jpg|thumb|200px|Hare iha [[Lifau|Oemolo (Lifau)]] ([[Oe-Kusi]])]]
'''Agrikultura''' mak atividade hanesan kuda to'os ka hakiak [[animal]] hodi kria ai-han ka uza ba [[medisina]] no agrikultura mak sai hun ba moris Nian.
Iha mundu agrikultura hahu tinan 10.000 liu ba iha area naran Crescente Fértil, ne'ebé ohin loron koñese nu'udar nasaun [[Irak]], [[Syria]], [[Turquia]], no [[Egito]].<ref> [https://web.archive.org/web/20160414142437/https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ National Geographic: Development of Agriculture]</ref> Dahuluk ema kuda trigu no cevada, maibe iha tempu ne'eba sira mos hetan aihoris fuik. Iha tempu ne'eba karik ema hahu agrikultura tamba iha mudansa klimátika no mudansa rai. Ho agrikultura ema bele han barak liu kompara ho buka aihan fuik sira.
== Parte populasaun ne'ebé halo to'os ==
[[Imajen:Maler_der_Grabkammer_des_Sennudem_001.jpg|thumb|Agrikultura uluk iha Egito]]
Iha mundu populasaun hamutuk 2,5 billaun mak halo to'os. Parte 80 % husi populasaun [[Timór Lorosa'e]] halo to'os hodi fornese ai-han loron-loron.<ref>[http://gov.east-timor.org/MAFF/ Ministry of Agriculture, Forestry & Fisheries]</ref> Iha nasaun riku sira, populasaun 10% de'it mak halo to'os.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html "Labor Force – By Occupation" The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905114307/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html |date=2015-09-05 }}</ref>
== Sistema agrikultura oi-oin ==
[[Imajen:Unload_wheat_by_the_combine_Claas_Lexion_584.jpg|thumb|Silu trigu ho makina]]
Iha nasaun riku sira, to'os sira luan tebes no ema kuda aihan liuliu hodi fa'an no distribui deit, laos hodi konsume. To'os nain sira iha nasaun riku mos uza mákina atu bele hafásil no kuda aihan barak liután. Sistema agrikultura ne'e avansadu maibe bele kria polusaun ba rai no ar, tanba uza produtu kímika barak.<ref> [http://www.motherjones.com/tom-philpott/2013/04/history-nitrogen-fertilizer-ammonium-nitrate Mother Jones:A Brief History of Our Deadly Addiction to Nitrogen Fertilizer]</ref>
== Top protudu agrikultura ==
Iha mundu tomak produtu agrikultura ne'ebé produz barak liu mak: [[tohu]], [[batar]] no [[foos]].<ref> [https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx Source: Food and Agricultural Organization]</ref>
== Referencia ==
<references />
[[Kategoria:Ekonomia]]
p053xvuebg7mhhjcw0slugxndpi67vg
70974
70969
2026-06-27T03:33:08Z
Guterres fifia
11561
70974
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Reisfelder in Oemelo 1.jpg|thumb|200px|Hare iha [[Lifau|Oemolo (Lifau)]] ([[Oe-Kusi]])]]
'''Agrikultura''' mak atividade hanesan kuda to'os ka hakiak [[animal]] hodi kria ai-han ka uza ba [[medisina]] no agrikultura mak sai hun ba moris Nian.
Iha mundu agrikultura hahu tinan 10.000 liu ba iha area naran Crescente Fértil, ne'ebé ohin loron koñese nu'udar nasaun [[Irak]], [[Syria]], [[Turquia]], no [[Egito]].<ref> [https://web.archive.org/web/20160414142437/https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ National Geographic: Development of Agriculture]</ref> Dahuluk ema kuda trigu no cevada, maibe iha tempu ne'eba sira mos hetan ai-horis fu'ik. Iha tempu ne'eba karik ema hahu agrikultura tamba iha mudansa klimátika no mudansa rai. Ho agrikultura ema bele han barak liu kompara ho buka aihan fuik sira.
== Parte populasaun ne'ebé halo to'os ==
[[Imajen:Maler_der_Grabkammer_des_Sennudem_001.jpg|thumb|Agrikultura uluk iha Egito]]
Iha mundu populasaun hamutuk 2,5 billaun mak halo to'os. Parte 80 % husi populasaun [[Timór Lorosa'e]] halo to'os hodi fornese ai-han loron-loron.<ref>[http://gov.east-timor.org/MAFF/ Ministry of Agriculture, Forestry & Fisheries]</ref> Iha nasaun riku sira, populasaun 10% de'it mak halo to'os.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html "Labor Force – By Occupation" The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905114307/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html |date=2015-09-05 }}</ref>
== Sistema agrikultura oi-oin ==
[[Imajen:Unload_wheat_by_the_combine_Claas_Lexion_584.jpg|thumb|Silu trigu ho makina]]
Iha nasaun riku sira, to'os sira luan tebes no ema kuda aihan liuliu hodi fa'an no distribui deit, laos hodi konsume. To'os nain sira iha nasaun riku mos uza mákina atu bele hafásil no kuda aihan barak liután. Sistema agrikultura ne'e avansadu maibe bele kria polusaun ba rai no ar, tanba uza produtu kímika barak.<ref> [http://www.motherjones.com/tom-philpott/2013/04/history-nitrogen-fertilizer-ammonium-nitrate Mother Jones:A Brief History of Our Deadly Addiction to Nitrogen Fertilizer]</ref>
== Top protudu agrikultura ==
Iha mundu tomak produtu agrikultura ne'ebé produz barak liu mak: [[tohu]], [[batar]] no [[foos]].<ref> [https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx Source: Food and Agricultural Organization]</ref>
== Referencia ==
<references />
[[Kategoria:Ekonomia]]
ddw6s34h23l8nxs69w97w5e5808zyma
70975
70974
2026-06-27T03:33:58Z
Guterres fifia
11561
70975
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Reisfelder in Oemelo 1.jpg|thumb|200px|Hare iha [[Lifau|Oemolo (Lifau)]] ([[Oe-Kusi]])]]
'''Agrikultura''' mak atividade hanesan kuda to'os ka hakiak [[animal]] hodi kria ai-han ka uza ba [[medisina]] no agrikultura mak sai hun ba moris Nian.
Iha mundu agrikultura hahu tinan 10.000 liu ba iha area naran Crescente Fértil, ne'ebé ohin loron koñese nu'udar nasaun [[Irak]], [[Syria]], [[Turquia]], no [[Egito]].<ref> [https://web.archive.org/web/20160414142437/https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ National Geographic: Development of Agriculture]</ref> Dahuluk ema kuda trigu no cevada, maibe iha tempu ne'eba sira mos hetan ai-horis fu'ik. Iha tempu ne'eba karik ema hahu agrikultura tamba iha mudansa klimátika no mudansa rai. Ho agrikultura ema bele han barak liu kompara ho buka aihan fu'ik sira.
== Parte populasaun ne'ebé halo to'os ==
[[Imajen:Maler_der_Grabkammer_des_Sennudem_001.jpg|thumb|Agrikultura uluk iha Egito]]
Iha mundu populasaun hamutuk 2,5 billaun mak halo to'os. Parte 80 % husi populasaun [[Timór Lorosa'e]] halo to'os hodi fornese ai-han loron-loron.<ref>[http://gov.east-timor.org/MAFF/ Ministry of Agriculture, Forestry & Fisheries]</ref> Iha nasaun riku sira, populasaun 10% de'it mak halo to'os.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html "Labor Force – By Occupation" The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905114307/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html |date=2015-09-05 }}</ref>
== Sistema agrikultura oi-oin ==
[[Imajen:Unload_wheat_by_the_combine_Claas_Lexion_584.jpg|thumb|Silu trigu ho makina]]
Iha nasaun riku sira, to'os sira luan tebes no ema kuda aihan liuliu hodi fa'an no distribui deit, laos hodi konsume. To'os nain sira iha nasaun riku mos uza mákina atu bele hafásil no kuda aihan barak liután. Sistema agrikultura ne'e avansadu maibe bele kria polusaun ba rai no ar, tanba uza produtu kímika barak.<ref> [http://www.motherjones.com/tom-philpott/2013/04/history-nitrogen-fertilizer-ammonium-nitrate Mother Jones:A Brief History of Our Deadly Addiction to Nitrogen Fertilizer]</ref>
== Top protudu agrikultura ==
Iha mundu tomak produtu agrikultura ne'ebé produz barak liu mak: [[tohu]], [[batar]] no [[foos]].<ref> [https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx Source: Food and Agricultural Organization]</ref>
== Referencia ==
<references />
[[Kategoria:Ekonomia]]
3claolcr8w0r6sw6lzhqogvqpgyg5wt
70979
70975
2026-06-27T03:35:39Z
Guterres fifia
11561
70979
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Reisfelder in Oemelo 1.jpg|thumb|200px|Hare iha [[Lifau|Oemolo (Lifau)]] ([[Oe-Kusi]])]]
'''Agrikultura''' mak atividade hanesan kuda to'os ka hakiak [[animal]] hodi kria ai-han ka uza ba [[medisina]] no agrikultura mak sai hun ba moris Nian.
Iha mundu agrikultura hahu tinan 10.000 liu ba iha area naran Crescente Fértil, ne'ebé ohin loron koñese nu'udar nasaun [[Irak]], [[Syria]], [[Turquia]], no [[Egito]].<ref> [https://web.archive.org/web/20160414142437/https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ National Geographic: Development of Agriculture]</ref> Dahuluk ema kuda trigu no cevada, maibe iha tempu ne'eba sira mos hetan ai-horis fu'ik. Iha tempu ne'eba karik ema hahu agrikultura tamba iha mudansa klimátika no mudansa rai. Ho agrikultura ema bele han barak liu kompara ho buka aihan fu'ik sira.
== Parte populasaun ne'ebé halo to'os ==
[[Imajen:Maler_der_Grabkammer_des_Sennudem_001.jpg|thumb|Agrikultura uluk iha Egito]]
Iha mundu populasaun hamutuk 2,5 billaun mak halo to'os. Parte 80 % husi populasaun [[Timór Lorosa'e]] halo to'os hodi fornese ai-han loron-loron.<ref>[http://gov.east-timor.org/MAFF/ Ministry of Agriculture, Forestry & Fisheries]</ref> Iha nasaun riku sira, populasaun 10% de'it mak halo to'os.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html "Labor Force – By Occupation" The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905114307/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html |date=2015-09-05 }}</ref>
== Sistema agrikultura oi-oin ==
[[Imajen:Unload_wheat_by_the_combine_Claas_Lexion_584.jpg|thumb|Silu trigu ho makina]]
Iha nasaun riku sira, to'os sira luan tebes no ema kuda aihan liuliu hodi fa'an no distribui de'it, laos hodi konsume. To'os nain sira iha nasaun riku mos uza mákina atu bele hafásil no kuda aihan barak liután. Sistema agrikultura ne'e avansadu maibe bele kria polusaun ba rai no ar, tanba uza produtu kímika barak.<ref> [http://www.motherjones.com/tom-philpott/2013/04/history-nitrogen-fertilizer-ammonium-nitrate Mother Jones:A Brief History of Our Deadly Addiction to Nitrogen Fertilizer]</ref>
== Top protudu agrikultura ==
Iha mundu tomak produtu agrikultura ne'ebé produz barak liu mak: [[tohu]], [[batar]] no [[foos]].<ref> [https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx Source: Food and Agricultural Organization]</ref>
== Referencia ==
<references />
[[Kategoria:Ekonomia]]
p4wjzjfoa3z6ci20e8yqri0o8tka9zk
70980
70979
2026-06-27T03:37:04Z
Guterres fifia
11561
70980
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Reisfelder in Oemelo 1.jpg|thumb|200px|Hare iha [[Lifau|Oemolo (Lifau)]] ([[Oe-Kusi]])]]
'''Agrikultura''' mak atividade hanesan kuda to'os ka hakiak [[animal]] hodi kria ai-han ka uza ba [[medisina]] no agrikultura mak sai hun ba moris Nian.
Iha mundu agrikultura hahu tinan 10.000 liu ba iha area naran Crescente Fértil, ne'ebé ohin loron koñese nu'udar nasaun [[Irak]], [[Syria]], [[Turquia]], no [[Egito]].<ref> [https://web.archive.org/web/20160414142437/https://genographic.nationalgeographic.com/development-of-agriculture/ National Geographic: Development of Agriculture]</ref> Dahuluk ema kuda trigu no cevada, maibe iha tempu ne'eba sira mos hetan ai-horis fu'ik. Iha tempu ne'eba karik ema hahu agrikultura tamba iha mudansa klimátika no mudansa rai. Ho agrikultura ema bele han barak liu kompara ho buka aihan fu'ik sira.
== Parte populasaun ne'ebé halo to'os ==
[[Imajen:Maler_der_Grabkammer_des_Sennudem_001.jpg|thumb|Agrikultura uluk iha Egito]]
Iha mundu populasaun hamutuk 2,5 billaun mak halo to'os. Parte 80 % husi populasaun [[Timór Lorosa'e]] halo to'os hodi fornese ai-han loron-loron.<ref>[http://gov.east-timor.org/MAFF/ Ministry of Agriculture, Forestry & Fisheries]</ref> Iha nasaun riku sira, populasaun 10% de'it mak halo to'os.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html "Labor Force – By Occupation" The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905114307/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html |date=2015-09-05 }}</ref>
== Sistema agrikultura oi-oin ==
[[Imajen:Unload_wheat_by_the_combine_Claas_Lexion_584.jpg|thumb|Silu trigu ho makina]]
Iha nasaun riku sira, to'os sira luan tebes no ema kuda aihan liuliu hodi fa'an no distribui de'it, la'os hodi konsume. To'os nain sira iha nasaun riku mos uza mákina atu bele hafásil no kuda aihan barak liután. Sistema agrikultura ne'e avansadu maibe bele kria polusaun ba rai no ar, tanba uza produtu kímika barak.<ref> [http://www.motherjones.com/tom-philpott/2013/04/history-nitrogen-fertilizer-ammonium-nitrate Mother Jones:A Brief History of Our Deadly Addiction to Nitrogen Fertilizer]</ref>
== Top protudu agrikultura ==
Iha mundu tomak produtu agrikultura ne'ebé produz barak liu mak: [[tohu]], [[batar]] no [[foos]].<ref> [https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx Source: Food and Agricultural Organization]</ref>
== Referencia ==
<references />
[[Kategoria:Ekonomia]]
d4jxa1em5cg12kpzmvfg92vj31wxsq4
Ensino
0
5845
70902
66207
2026-06-27T01:10:24Z
Luizio Claudinho Godinho Martins Nunes
11540
70902
wikitext
text/x-wiki
=== '''ESCOLA DO REINO DE VENILALE''' ===
Escola Do reino Do [[Vinilale (postu administrativu)|Venilale]] iha tinan 1933 laos hanesan fatin escola nian maibe escola refere sai hanesan Ingreja hodi sarani sira rona misa iha loron domingo-domingo,
iha tempo neba ingreja refere muda fali ba leten ne'ebe dok husi escola do reino Quaze 100m tan ne’e fatin refere sai hanesan escola ba labarik orfornatu sira.kleur ba kluir escola refere simu mos populasaun nia ona sira maibe sei halo discrimanasaun ba povo katak liurai ho atan,iha tempo neba povo tenke servi da liu rai nia oan sira hodi fo oportunidade hanesan bele hetan educasaun, no povo nia oan tenke to’o tinan 15 iiha dever selu ona inpostu kontinua hanesan ne’e.
iha tinan 1974 mosu politika hodi hamosu partidus politico sira no fatin nafatin natin educasaun maibe tenke husik hela tinan tolu nia laran tamba hetan invasaun husi indonesia,iha tinan 1976 fatin refere kontinua tau hanesan fatin hodi halibur oan kiak sira nebe laiha inan no aman tamba ema barak mate iha funu
iha tempo nebe planu husi governo indonesia hodi muda orfonatu sira ba fatin seluk hodi escola refere sai hanesan escola publico maibe escola refere sai hanesan ecola Swasta ka SDK Venilale.
iha tinan 1999 wainhira timor leste hetan independecia fatin refere kontinua sai hanesan escola SDK to’o iha 2005.
iha tinan 2005/2006 hetan suporta no hadia husi ENSUL tau hanesan fatin libraria iha subdistritu venilale nebe hetan inagura husi president jose ramus horta nebe oras ne’e sai hanesan chefe nasaun timor leste tamba iha tempo neba chefe suco nain Ualu husi Suco Ualu iha subdistritu venilale hodi entrega ba ingreja hodi tau liman
no oras ne’e fatin refere sai nafatin fatin perpustakaan no fatin encontru nian.
'''By :Pedro ximenis.
tab64ymw5eyq7ayfrdgazur6s686sqo
70907
70902
2026-06-27T01:12:48Z
Luizio Claudinho Godinho Martins Nunes
11540
70907
wikitext
text/x-wiki
=== '''ESCOLA DO REINO DE VENILALE''' ===
Escola Do reino Do [[Vinilale (postu administrativu)|Venilale]] iha tinan 1933 laos hanesan fatin escola nian maibe escola refere sai hanesan Igreja hodi sarani sira rona misa iha loron domingu-domingu,
iha tempo neba ingreja refere muda fali ba leten ne'ebe dok husi escola do reino Quaze 100m tan ne’e fatin refere sai hanesan escola ba labarik orfornatu sira. Kleur ba kluir escola refere simu mos populasaun nia ona sira maibe sei halo discrimanasaun ba povo katak liurai ho atan, iha tempo neba povo tenke servi da liu rai nia oan sira hodi fo oportunidade hanesan bele hetan educasaun, no povo nia oan tenke to’o tinan 15 iiha dever selu ona inpostu kontinua hanesan ne’e.
iha tinan 1974 mosu politika hodi hamosu partidus politico sira no fatin nafatin natin educasaun maibe tenke husik hela tinan tolu nia laran tamba hetan invasaun husi indonesia,iha tinan 1976 fatin refere kontinua tau hanesan fatin hodi halibur oan kiak sira nebe laiha inan no aman tamba ema barak mate iha funu
iha tempo nebe planu husi governo indonesia hodi muda orfonatu sira ba fatin seluk hodi escola refere sai hanesan escola publico maibe escola refere sai hanesan ecola Swasta ka SDK Venilale.
iha tinan 1999 wainhira timor leste hetan independecia fatin refere kontinua sai hanesan escola SDK to’o iha 2005.
iha tinan 2005/2006 hetan suporta no hadia husi ENSUL tau hanesan fatin libraria iha subdistritu venilale nebe hetan inagura husi president jose ramus horta nebe oras ne’e sai hanesan chefe nasaun timor leste tamba iha tempo neba chefe suco nain Ualu husi Suco Ualu iha subdistritu venilale hodi entrega ba ingreja hodi tau liman
no oras ne’e fatin refere sai nafatin fatin perpustakaan no fatin encontru nian.
'''By :Pedro ximenis.
pjp3cpo4ejedea75vyctyzw921huh49
Timor-Leste nia tradisaun
0
6068
71037
69059
2026-06-27T06:46:43Z
Rino Soares
11393
71037
wikitext
text/x-wiki
Iha Timor-Leste nia tradisaun laiha ida ke sentral liu duke halo nusa Timoroan sira komprende sira nia aan rasik kona ba sira nia mundu liu duke lulik, buat ne’ebe ‘sagrado’. Maske ita la bele haree bebeik sentiu lulik ne’e, liu liu iha aspetus hirak ho nia elementus modernu hanesan iha sidade Dili, maibe nia nafatin iha leten nia okos barak, selae ba Timoroan hotu.
Nosaun lulik bele aplika ba fatin ida, relasaun entre buat balun, hanesan loron no fulan ka rai no lalehan, ba relasaun entre ema, moris no mate no obrigasaun sosial no simbolos autoridade no organizasaun sosial. Maibe tradisaun mos evolve no muda atu hatama tan elementus foun, no mos lulik mos muda atu inkorpora simbolos hirak ne’e.
Surik hosi Portugal tempu uluk mos bele konsidera lulik no mos bandeira mos iha valor importante ruma. Ida ne’e bain bain ona, maibe, ida laos uniku tanba Mala’e barak mos atribui valor ba sasan material objetu sira, inklui hotu bandeira, hino, eventus, no seluk tan.
Mala’e sira mos, maske barak mak nunka inovolve aan aktivu kona ba sira nia prosesu politiku, barak mos hatete katak ida ne’e mak sira nia ‘dever sagradu’ ka pelu menus obrigasaun moral. Mala’e balun vota tanba obriga, maibe balun mos vota tanba sira iha interese kona ba saida mak sira nia vota signifika no halo nusa mak aktu ida ne’e sei kontribui ba muda rezultadu no halo nusa ema preokupa ho sira nia moris.
Iha Timor-Leste ema iha sentido aas liu kona ba importansia vota duke mala’e sira bele imajina ka komprende. Mala’e barak fo valor ba direitu atu vota no idea prosesu demokratiku maibe ida ne’e laos kritiku ba sira nia moris.
Maibe iha Timor-Leste, oportunidade atu vota iha prosesu ida ne’ebe besik liu saida mak sira hakarak – maske ida ne’e kompromete liu hosi violensia no destruisaun – ramata hosi okupasaun no opresaun ne’ebe hala'o durante tinan 24 ne’ebe besik ¼ (kuartu ida) populasaun lakon sira nia moris. Maibe ida ne’e fo lian ba sira ne’ebe lian laiha.
Iha loron vota ne’e, ne’ebe ema hatudu brani makas los atu bele tuir vota iha fatin votasaun, no hatudu sentidu profundu kona ba saida mak sira hakarak ba sira nia futuru. Ba ema ida ke ba tempu naruk reprimido, atu vota nu'udar aktu libertasaun ida, ba sira nia aan rasik no mos ba sira nia komunidade. Vota sai nudar aktu ho nia kualidade transendental.
Hanesan mos tuir missa ba movimentu sosial seluk, iha 1999 ema hotu hatais sira nia hena diak liu. Sira lao kalan tomak, iha udan laran, dala barak lori deit mak lilin atu hatudu dalan. Sira nia kartaun identidade nu'udar sira nia riku soin ne’ebe sira kaer ho orgulhu, aru bele dezadia no lori sira nia esperansa. Folin ne’ebe selu ba loron majiku ne’e selu ho raan no akudesa. Loron ne’e ohin loron komemora nudar feriadu nasional.
Vota ba Assembleia Konstitusional iha 2001 no ba Presidensia iha 2002 mos importante, maibe karik procedural liu tan tanba Timoroan aprende kona ba ‘hafoin mai ida ne’e mak akontese’ parte prosessu. Maibe to’o 2007, hafoin liu tinan hira ho frustrasaun, problemas no violensia katartika, sira dala ida tan ba vota.
Eleisaun 2007 ladun rame hanesan ema barak hakarak maibe halo mosu mudansa substansial iha Timor-Leste nia ambiente politiku. Ema Timor-Leste rekonfirma katak sira nia direitu atu vota iha signifika duni. Sira valoriza ida ne’e, uza nia, no dalan ida ne’e, mos selebra oportunidade ne’e.
Ema Timor-Leste oras ne’e daudauk hakuak ronda foun eleisaun atu determina sira nia governu no aktores politiku no se mak sei reprezenta sira, sira nia aspirasaun no sira nia komunidade. Ema politku sira mos tenki responsabiliza. Sira nia votu iha poder atu konfirma kontinuidade ka mudansa.
Karik ba mala’e ida atu sujere katak prosessu vota ohin loron hetan mos valor lulik karik versaun romantika ida.
Maibe, karik, bele mos Timoroan barak liu senti katak oportunidade atu vota hanesan dever sagrado, atu kontinua atu respeita ba memoria sira ne’ebe sakrifika atu sira agora bele hetan oportunidade ida ne’e, no mos atu hakruk sira ne’ebe sei moris no sira ne’ebe sei mai aban bain rua.
No karik demokrasia, nu'udar pratika no idea ida, reprezenta liu hosi simbolos, hahu atu inkorpora iha moris sentral Timoroan sira nian. Karik, Demokrasia mos hahu hetan valor lulik.
Karik prosesu demokratiku hahu dezenvolve kualidades hira ne’e, Timor-Leste sei hamutuk ho nasaun sira seluk iha mundu laran inkorpora importansia prosesu ne’e ba sira nia haree ba mundu. Hanesan mos simbolu Portugal nian hosi prosesu politiku tempu uluk nian, vota sai nu'udar buat konkretu iha moris ema Timor-Leste nian.
Ida ne’e mak lulik ka lai to’o ikus ladun importante. Saida mak importante mak ema Timor-Leste lori demokrasia iha sira nia fuan. Ida ne’e bele deit lori rezultadu pozitivu ba prosesu eleisaun iha 2012 no ba ema no ba nasaun.
m1b62l13w4fn7jgfedeewn7xpcwi681
71038
71037
2026-06-27T06:49:18Z
Rino Soares
11393
simbolu
71038
wikitext
text/x-wiki
Iha Timor-Leste nia tradisaun laiha ida ke sentral liu duke halo nusa Timoroan sira komprende sira nia aan rasik kona ba sira nia mundu liu duke lulik, buat ne’ebe ‘sagrado’. Maske ita la bele haree bebeik sentiu lulik ne’e, liu liu iha aspetus hirak ho nia elementus modernu hanesan iha sidade Dili, maibe nia nafatin iha leten nia okos barak, selae ba Timoroan hotu.
Nosaun lulik bele aplika ba fatin ida, relasaun entre buat balun, hanesan loron no fulan ka rai no lalehan, ba relasaun entre ema, moris no mate no obrigasaun sosial no simbolos autoridade no organizasaun sosial. Maibe tradisaun mos evolve no muda atu hatama tan elementus foun, no mos lulik mos muda atu inkorpora simbolu hirak ne’e.
Surik hosi Portugal tempu uluk mos bele konsidera lulik no mos bandeira mos iha valor importante ruma. Ida ne’e bain bain ona, maibe, ida laos uniku tanba Mala’e barak mos atribui valor ba sasan material objetu sira, inklui hotu bandeira, hino, eventus, no seluk tan.
Mala’e sira mos, maske barak mak nunka inovolve aan aktivu kona ba sira nia prosesu politiku, barak mos hatete katak ida ne’e mak sira nia ‘dever sagradu’ ka pelu menus obrigasaun moral. Mala’e balun vota tanba obriga, maibe balun mos vota tanba sira iha interese kona ba saida mak sira nia vota signifika no halo nusa mak aktu ida ne’e sei kontribui ba muda rezultadu no halo nusa ema preokupa ho sira nia moris.
Iha Timor-Leste ema iha sentido aas liu kona ba importansia vota duke mala’e sira bele imajina ka komprende. Mala’e barak fo valor ba direitu atu vota no idea prosesu demokratiku maibe ida ne’e laos kritiku ba sira nia moris.
Maibe iha Timor-Leste, oportunidade atu vota iha prosesu ida ne’ebe besik liu saida mak sira hakarak – maske ida ne’e kompromete liu hosi violensia no destruisaun – ramata hosi okupasaun no opresaun ne’ebe hala'o durante tinan 24 ne’ebe besik ¼ (kuartu ida) populasaun lakon sira nia moris. Maibe ida ne’e fo lian ba sira ne’ebe lian laiha.
Iha loron vota ne’e, ne’ebe ema hatudu brani makas los atu bele tuir vota iha fatin votasaun, no hatudu sentidu profundu kona ba saida mak sira hakarak ba sira nia futuru. Ba ema ida ke ba tempu naruk reprimido, atu vota nu'udar aktu libertasaun ida, ba sira nia aan rasik no mos ba sira nia komunidade. Vota sai nudar aktu ho nia kualidade transendental.
Hanesan mos tuir missa ba movimentu sosial seluk, iha 1999 ema hotu hatais sira nia hena diak liu. Sira lao kalan tomak, iha udan laran, dala barak lori deit mak lilin atu hatudu dalan. Sira nia kartaun identidade nu'udar sira nia riku soin ne’ebe sira kaer ho orgulhu, aru bele dezadia no lori sira nia esperansa. Folin ne’ebe selu ba loron majiku ne’e selu ho raan no akudesa. Loron ne’e ohin loron komemora nudar feriadu nasional.
Vota ba Assembleia Konstitusional iha 2001 no ba Presidensia iha 2002 mos importante, maibe karik procedural liu tan tanba Timoroan aprende kona ba ‘hafoin mai ida ne’e mak akontese’ parte prosessu. Maibe to’o 2007, hafoin liu tinan hira ho frustrasaun, problemas no violensia katartika, sira dala ida tan ba vota.
Eleisaun 2007 ladun rame hanesan ema barak hakarak maibe halo mosu mudansa substansial iha Timor-Leste nia ambiente politiku. Ema Timor-Leste rekonfirma katak sira nia direitu atu vota iha signifika duni. Sira valoriza ida ne’e, uza nia, no dalan ida ne’e, mos selebra oportunidade ne’e.
Ema Timor-Leste oras ne’e daudauk hakuak ronda foun eleisaun atu determina sira nia governu no aktores politiku no se mak sei reprezenta sira, sira nia aspirasaun no sira nia komunidade. Ema politku sira mos tenki responsabiliza. Sira nia votu iha poder atu konfirma kontinuidade ka mudansa.
Karik ba mala’e ida atu sujere katak prosessu vota ohin loron hetan mos valor lulik karik versaun romantika ida.
Maibe, karik, bele mos Timoroan barak liu senti katak oportunidade atu vota hanesan dever sagrado, atu kontinua atu respeita ba memoria sira ne’ebe sakrifika atu sira agora bele hetan oportunidade ida ne’e, no mos atu hakruk sira ne’ebe sei moris no sira ne’ebe sei mai aban bain rua.
No karik demokrasia, nu'udar pratika no idea ida, reprezenta liu hosi simbolos, hahu atu inkorpora iha moris sentral Timoroan sira nian. Karik, Demokrasia mos hahu hetan valor lulik.
Karik prosesu demokratiku hahu dezenvolve kualidades hira ne’e, Timor-Leste sei hamutuk ho nasaun sira seluk iha mundu laran inkorpora importansia prosesu ne’e ba sira nia haree ba mundu. Hanesan mos simbolu Portugal nian hosi prosesu politiku tempu uluk nian, vota sai nu'udar buat konkretu iha moris ema Timor-Leste nian.
Ida ne’e mak lulik ka lai to’o ikus ladun importante. Saida mak importante mak ema Timor-Leste lori demokrasia iha sira nia fuan. Ida ne’e bele deit lori rezultadu pozitivu ba prosesu eleisaun iha 2012 no ba ema no ba nasaun.
he079317345m542tuur13mtivlj6gb2
71039
71038
2026-06-27T06:50:02Z
Rino Soares
11393
71039
wikitext
text/x-wiki
Iha Timor-Leste nia tradisaun laiha ida ke sentral liu duke halo nusa Timoroan sira komprende sira nia aan rasik kona ba sira nia mundu liu duke lulik, buat ne’ebe ‘sagrado’. Maske ita la bele haree bebeik sentiu lulik ne’e, liu liu iha aspetus hirak ho nia elementus modernu hanesan iha sidade Dili, maibe nia nafatin iha leten nia okos barak, selae ba Timoroan hotu.
Nosaun lulik bele aplika ba fatin ida, relasaun entre buat balun, hanesan loron no fulan ka rai no lalehan, ba relasaun entre ema, moris no mate no obrigasaun sosial no simbolos autoridade no organizasaun sosial. Maibe tradisaun mos evolve no muda atu hatama tan elementus foun, no mos lulik mos muda atu inkorpora simbolu hirak ne’e.
Surik hosi Portugal tempu uluk mos bele konsidera lulik no mos bandeira mos iha valor importante ruma. Ida ne’e bain bain ona, maibe, ida laos uniku tanba Mala’e barak mos atribui valor ba sasan material objetu sira, inklui hotu bandeira, hino, eventu sira, no seluk tan.
Mala’e sira mos, maske barak mak nunka inovolve aan aktivu kona ba sira nia prosesu politiku, barak mos hatete katak ida ne’e mak sira nia ‘dever sagradu’ ka pelu menus obrigasaun moral. Mala’e balun vota tanba obriga, maibe balun mos vota tanba sira iha interese kona ba saida mak sira nia vota signifika no halo nusa mak aktu ida ne’e sei kontribui ba muda rezultadu no halo nusa ema preokupa ho sira nia moris.
Iha Timor-Leste ema iha sentido aas liu kona ba importansia vota duke mala’e sira bele imajina ka komprende. Mala’e barak fo valor ba direitu atu vota no idea prosesu demokratiku maibe ida ne’e laos kritiku ba sira nia moris.
Maibe iha Timor-Leste, oportunidade atu vota iha prosesu ida ne’ebe besik liu saida mak sira hakarak – maske ida ne’e kompromete liu hosi violensia no destruisaun – ramata hosi okupasaun no opresaun ne’ebe hala'o durante tinan 24 ne’ebe besik ¼ (kuartu ida) populasaun lakon sira nia moris. Maibe ida ne’e fo lian ba sira ne’ebe lian laiha.
Iha loron vota ne’e, ne’ebe ema hatudu brani makas los atu bele tuir vota iha fatin votasaun, no hatudu sentidu profundu kona ba saida mak sira hakarak ba sira nia futuru. Ba ema ida ke ba tempu naruk reprimido, atu vota nu'udar aktu libertasaun ida, ba sira nia aan rasik no mos ba sira nia komunidade. Vota sai nudar aktu ho nia kualidade transendental.
Hanesan mos tuir missa ba movimentu sosial seluk, iha 1999 ema hotu hatais sira nia hena diak liu. Sira lao kalan tomak, iha udan laran, dala barak lori deit mak lilin atu hatudu dalan. Sira nia kartaun identidade nu'udar sira nia riku soin ne’ebe sira kaer ho orgulhu, aru bele dezadia no lori sira nia esperansa. Folin ne’ebe selu ba loron majiku ne’e selu ho raan no akudesa. Loron ne’e ohin loron komemora nudar feriadu nasional.
Vota ba Assembleia Konstitusional iha 2001 no ba Presidensia iha 2002 mos importante, maibe karik procedural liu tan tanba Timoroan aprende kona ba ‘hafoin mai ida ne’e mak akontese’ parte prosessu. Maibe to’o 2007, hafoin liu tinan hira ho frustrasaun, problemas no violensia katartika, sira dala ida tan ba vota.
Eleisaun 2007 ladun rame hanesan ema barak hakarak maibe halo mosu mudansa substansial iha Timor-Leste nia ambiente politiku. Ema Timor-Leste rekonfirma katak sira nia direitu atu vota iha signifika duni. Sira valoriza ida ne’e, uza nia, no dalan ida ne’e, mos selebra oportunidade ne’e.
Ema Timor-Leste oras ne’e daudauk hakuak ronda foun eleisaun atu determina sira nia governu no aktores politiku no se mak sei reprezenta sira, sira nia aspirasaun no sira nia komunidade. Ema politku sira mos tenki responsabiliza. Sira nia votu iha poder atu konfirma kontinuidade ka mudansa.
Karik ba mala’e ida atu sujere katak prosessu vota ohin loron hetan mos valor lulik karik versaun romantika ida.
Maibe, karik, bele mos Timoroan barak liu senti katak oportunidade atu vota hanesan dever sagrado, atu kontinua atu respeita ba memoria sira ne’ebe sakrifika atu sira agora bele hetan oportunidade ida ne’e, no mos atu hakruk sira ne’ebe sei moris no sira ne’ebe sei mai aban bain rua.
No karik demokrasia, nu'udar pratika no idea ida, reprezenta liu hosi simbolos, hahu atu inkorpora iha moris sentral Timoroan sira nian. Karik, Demokrasia mos hahu hetan valor lulik.
Karik prosesu demokratiku hahu dezenvolve kualidades hira ne’e, Timor-Leste sei hamutuk ho nasaun sira seluk iha mundu laran inkorpora importansia prosesu ne’e ba sira nia haree ba mundu. Hanesan mos simbolu Portugal nian hosi prosesu politiku tempu uluk nian, vota sai nu'udar buat konkretu iha moris ema Timor-Leste nian.
Ida ne’e mak lulik ka lai to’o ikus ladun importante. Saida mak importante mak ema Timor-Leste lori demokrasia iha sira nia fuan. Ida ne’e bele deit lori rezultadu pozitivu ba prosesu eleisaun iha 2012 no ba ema no ba nasaun.
bpg9jqqykr3sb3crrayaz9i7j2vc7la
Edukasaun
0
6754
70927
69401
2026-06-27T01:34:56Z
NF-Manuel
11552
70927
wikitext
text/x-wiki
=== Edukasaun Timór Lorosa'e ===
[[Imajen:2017-03-29 Escola Secundária Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Comoro.jpg|thumb|Eskola Sekundaria Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Dili]]
Estandarte [[edukasaun]] mós ladi'ak. Iha [[2004]], taxa alfabetizasaun adultu nian 50,1% de'it – 56,3% ba mane no 43,9% ba feto. Situasaun ne'e sei di'ak liu tan bainhira labarik barak liu tan maka eskola. Mas labarik barak liu maka la tama: entre 10% no 30% husi labarik tinan iha eskola primaria maka laiha eskola – partikularmente sira ne'ebé husi familia ne'ebé kiak liu. Maske sira rejista, alunus sira iha tendesia atu halo ne'e tarde no depois tenke repete aula fali ka sai; menus husi metade labarik sira ne'ebé maka tama eskola primaria, kompleta edukasaun tinan nen.
Iha mós edukasaun oituan tebe-tebes ba labarik sira ne'ebé maka nia tinan seidauk to'o atu eskola: serka de 2% de'it husi labarik iha tinan lima nia okos maka tama ba eskola pre-primaria ka infantariu ruma. Iha parte seluk husi eskala tinan nia rohan, adultu oituan de'it maka tuir aula alfabetizasaun, karik buat ne'e organiza husi Governu ka ONG sira.
== Ne'ebá mos ==
* [[Escola Santa Madalena de Canossa]]
* [[ETI-DILI]]
* [[Universidade Dili]]
* [[Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
kjm7er4esde5t2f8asyawq6v13qcz5v
Denpasar
0
6837
70926
67399
2026-06-27T01:34:45Z
~2026-36997-09
11571
adding reference
70926
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Denpasar Montage.jpg|miniaturadaimagem|Denpasar]]
'''Denpasar''' mak sidade ida iha [[Bali]], [[Indonézia]].<ref>Dinas Pariwisata Kota Denpasar. https://denpasartourism.com/</ref>
==== Referensia ====
<references />
[[Kategoria:Indonézia]]
itrsphvi7aug2ssqh9nhjnz6o0393uc
70928
70926
2026-06-27T01:35:16Z
~2026-36997-09
11571
70928
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Denpasar Montage.jpg|miniaturadaimagem|Denpasar]]
'''Denpasar''' mak sidade ida iha [[Bali]], [[Indonézia]].<ref>Dinas Pariwisata Kota Denpasar. https://denpasartourism.com/</ref>
== Referensia ==
<references />
[[Kategoria:Indonézia]]
ee8wyvkxwwlf3nd2595yl2ynd309z24
Lionel Messi
0
6979
70959
70712
2026-06-27T03:19:28Z
Deonisio Almeida Da Costa
11468
aditing words
70959
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Lionel-Messi-Argentina-2022-FIFA-World-Cup sharpness.jpg|miniaturadaimagem|Lionel Messi World Cup 2022]]
'''Lionel Andrés Messi Cuccitini''' (moris iha 24 Juñi 1987) nu'udar profesional footballista argentina ida-ne'ebé joga hanesan midfielder atake ba club Major League Soccer Inter Miami CF.<ref>J. Domenbech «[https://www.elperiodico.com/es/deportes/20121230/la-cuadratura-del-gol-2286658 La cuadratura del gol]». elperiodico.com.</ref><ref>Morales García, Teresa (2017). «[https://web.archive.org/web/20211203143153/https://elpais.com/elpais/2017/06/29/buenavida/1498726425_845820.html ¿Es en realidad Messi superdotado?]». ''El País''.</ref>
== Referensia ==
[[Kategoria:Futebólista arjentino]]
{{DEFAULTSORT:Messi, Lionel}}
8r29slvxtjl6ead5of1tsdqr02gjxmz
Template:Vale de Cagaiã
10
7378
71010
70882
2026-06-27T05:29:17Z
Exec8
6243
71010
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Vale de Cagaiã
|title = {{wikidata|title|linked|Q13615}}
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13615|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|image =
|group1 = Provínsia
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q13740}} <!-- Batanes -->
* {{wikidata|label|linked|Q13759}} <!-- Cagayan -->
* {{wikidata|label|linked|Q13826}} <!-- Isabela -->
* {{wikidata|label|linked|Q13866}} <!-- Nueva Vizcaya -->
* {{wikidata|label|linked|Q13873}} <!-- Quirino -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Rejiaun sira iha Filipina|Cagaiã]]
</noinclude>
q79qsg8adfk0d5ue37n3xgy0zhzy6rl
Manleuana
0
7395
70909
2026-06-27T01:20:59Z
NF-Manuel
11552
Pájina foun: ''''Manleuana''' (iha [[lia-portugés]]: ''manleuana'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Dom Aleixo (postu administrativu)|Dom Aleixo]](munisípiu [[Dili (munisípiu)|Dili]]).'
70909
wikitext
text/x-wiki
'''Manleuana''' (iha [[lia-portugés]]: ''manleuana'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Dom Aleixo (postu administrativu)|Dom Aleixo]](munisípiu [[Dili (munisípiu)|Dili]]).
6obux3q89zxcnx4ooqgidu7zd0jqul4
Madohi
0
7396
70918
2026-06-27T01:25:09Z
Abrao zito da silva
11544
Pájina foun: ''''madohi''' mak suku ki'ik husi [[Dili (munisípiu)|dili]]'
70918
wikitext
text/x-wiki
'''madohi''' mak suku ki'ik husi [[Dili (munisípiu)|dili]]
egycmvb1lwk5w9esoifh8tzfcidkuue
Lekitura
0
7397
70919
2026-06-27T01:25:11Z
Sunangel03
11545
Pájina foun: '[[Lekitura]](iha lia-portugés: [[Lekitura]]() suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e lokaliza iha postu administrativu [[Aileu (postu administrativu)|Aileu]](postu administrativu), (munisípiu [[Aileu (munisípiu)|Aileu]])'
70919
wikitext
text/x-wiki
[[Lekitura]](iha lia-portugés: [[Lekitura]]() suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e lokaliza iha postu administrativu [[Aileu (postu administrativu)|Aileu]](postu administrativu), (munisípiu [[Aileu (munisípiu)|Aileu]])
3rauvftd5n80w3vqutufi9ojymmnalx
70931
70919
2026-06-27T01:37:45Z
Sunangel03
11545
70931
wikitext
text/x-wiki
[[Lekitura]](iha lian-portugéz: [[Lekitura]]() hanesan suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e lokaliza iha postu administrativu [[Aileu (postu administrativu)|Aileu]](postu administrativu), (munisípiu [[Aileu (munisípiu)|Aileu]])
6lfcrp8rvgi8rt5tafadcpsl3fvd9f7
70946
70931
2026-06-27T02:45:51Z
Sunangel03
11545
70946
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Aileu 2.jpg|miniaturadaimagem|Panorama Munisipiu Alieu]]
[[Lekitura]](iha lian-portugéz: [[Lekitura]]() hanesan suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e lokaliza iha postu administrativu [[Aileu (postu administrativu)|Aileu]]<ref>[https://exploringtimor.com/aileu/ Aileu – Exploring Timor-Leste]</ref>(postu administrativu), (munisípiu [[Aileu (munisípiu)|Aileu]]).
29345ob51o3lbeas2412fjkji0rkts8
Palembang
0
7398
70937
2026-06-27T01:50:19Z
Rahma (WMID)
11452
Pájina foun: '[[Imajen:Montage of Palembang.jpg|miniaturadaimagem|Palembang]] '''Palembang''' mak sidade ida iha [[Sumatra]], [[Indonézia]].<ref>Britannica Editors (2025, October 19). Palembang. ''Encyclopedia Britannica''. <nowiki>https://www.britannica.com/place/Palembang</nowiki></ref> == Referensia == <references />'
70937
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Montage of Palembang.jpg|miniaturadaimagem|Palembang]]
'''Palembang''' mak sidade ida iha [[Sumatra]], [[Indonézia]].<ref>Britannica Editors (2025, October 19). Palembang. ''Encyclopedia Britannica''. <nowiki>https://www.britannica.com/place/Palembang</nowiki></ref>
== Referensia ==
<references />
d98i86v56d5nbat5mg4j427l0sf5d2x
Lia-indonézia
0
7399
70939
2026-06-27T01:51:08Z
Maria Auxilia
11536
Lia-indonézia
70939
wikitext
text/x-wiki
Lian Indonézia (Bahasa Indonézia) maka [[lian ofisiál]] no nasionál [[Indonézia]] nian. Ida-ne'e maka variedade padronizada hosi lian Malaiu, lian austronéziu ida ne'ebé uza nu'udar lingua franka iha arkipélagu multilingua indonéziu nian durante sékulu barak nia laran. Ho abitante liu millaun 280,Indonézia sai hanesan nasaun dahaat ho populasaun barak liu iha mundu. Tuir sensus 2020, liu 97% hosi ema Indonézia sira ko'alia lian Indonézia ho di'ak, halo ida-ne'e sai lian boot liu tuir númeru hosi ema sira ne'ebé ko'alia iha Sudeste Aziátiku<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Indonesian_language</ref> no lian ida ne'ebé ko'alia barak liu iha mundu. 14 Vokabuláriu lian Indonézia nian hetan influénsia hosi lian rejionál oioin hanesan lian Indonézia, [[Javanés]], Sunés Minangkabau, Bali, Banjarese, no Buginese, no mós ho lian estranjeiru sira hanesan Árabe, Olandés, Hokkien, Portugés, Sanskritu, no Inglés.
4shismc2w5djc0o9y3ipv6wdznxvanh
Moras diabetes mellitus
0
7400
70953
2026-06-27T03:10:22Z
Rino Soares
11393
Pájina foun: 'Diabetes mellitus mak hanesan moras metabolika ida ne'ebe cauza husi masin midar ou asukar a'as iha ran.'
70953
wikitext
text/x-wiki
Diabetes mellitus mak hanesan moras metabolika ida ne'ebe cauza husi masin midar ou asukar a'as iha ran.
78zbuyp7fpm6budvh0ayl3jd4yyaxvh
Tuberkolose
0
7401
70955
2026-06-27T03:17:06Z
Luizio Claudinho Godinho Martins Nunes
11540
Tuberkolosis moras
70955
wikitext
text/x-wiki
'''Tuberkolose''' mak hanesan moras kontasiozu ida ne'ebe kausa husi bakteria [[Mycrobacterium Tuberculosis]] ne'ebe invade ita nia pulmaun husi ema infektadu ba ema seluk no ikus mai fo sintomas sira hanesan mear bebeik, kosar iha tempu kalan, isin tun makas<ref name=":0">[https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/tuberculosis Tuberculosis]</ref>.
== Tuberkolose Iha Timor-Leste ==
[[Imajen:Mycobacterium tuberculosis.jpg|miniaturadaimagem]]
== Referensia ==
<ref name=":0" />[https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/tuberculosis Tuberculosis]
kp2ionqx9pzlslnr10wt17lfywjtfqc
70971
70955
2026-06-27T03:32:23Z
Swarabakti
6755
Swarabakti moveu [[Tuberkolose iha Timor Leste]] para [[Tuberkolose]] sem deixar um redirecionamento
70955
wikitext
text/x-wiki
'''Tuberkolose''' mak hanesan moras kontasiozu ida ne'ebe kausa husi bakteria [[Mycrobacterium Tuberculosis]] ne'ebe invade ita nia pulmaun husi ema infektadu ba ema seluk no ikus mai fo sintomas sira hanesan mear bebeik, kosar iha tempu kalan, isin tun makas<ref name=":0">[https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/tuberculosis Tuberculosis]</ref>.
== Tuberkolose Iha Timor-Leste ==
[[Imajen:Mycobacterium tuberculosis.jpg|miniaturadaimagem]]
== Referensia ==
<ref name=":0" />[https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/tuberculosis Tuberculosis]
kp2ionqx9pzlslnr10wt17lfywjtfqc
Geologia timor
0
7402
70956
2026-06-27T03:18:08Z
Abrao zito da silva
11544
Pájina foun: ' Ilha de timor tuir termo geologia nia complexo tebes tamba forma husi colisao entre placa rau mak hanesan: placa indo Australiano no euro Asiatico, no pertence iha linha do arco externo no nia estrutura complicado tebes,<ref>https://www.researchgate.net/publication/235927604_Breve_panoramica_sobre_os_recursos_geologicos_nao_metalicos_de_Timor_Leste</ref> == Referencia == <references />'
70956
wikitext
text/x-wiki
Ilha de timor tuir termo geologia nia complexo tebes tamba forma husi colisao entre placa rau mak hanesan: placa indo Australiano no euro Asiatico, no pertence iha linha do arco externo no nia estrutura complicado tebes,<ref>https://www.researchgate.net/publication/235927604_Breve_panoramica_sobre_os_recursos_geologicos_nao_metalicos_de_Timor_Leste</ref>
== Referencia ==
<references />
cmnwta330uqad8f6hbz4mht6v5sb6u8
70958
70956
2026-06-27T03:19:28Z
Abrao zito da silva
11544
70958
wikitext
text/x-wiki
Ilha de timor tuir termo geologia nia complexo tebes tamba forma husi colisao entre placa rau mak hanesan: placa indo Australiano no euro Asiatico, no pertence iha linha do arco externo no nia estrutura complicado tebes.<ref>https://www.researchgate.net/publication/235927604_Breve_panoramica_sobre_os_recursos_geologicos_nao_metalicos_de_Timor_Leste</ref>
== Referencia ==
<references />
nkzee6l3qq9svashw8bwby0tomhk189
Arda guler
0
7403
70960
2026-06-27T03:21:17Z
Domingos de Carvalho Nuno
11543
Pájina foun: ''''Arda Güler''''
70960
wikitext
text/x-wiki
'''Arda Güler'''
47v8f7kodx1r52a530nh3rv6wih4n3b
Justin bieber
0
7404
70961
2026-06-27T03:24:26Z
Lalu Lai
11558
Pájina foun: '[[Imajen:Justin Bieber in 2015.jpg|miniaturadaimagem|Justin Bieber iha tinan 2015]] '''Justin Drew Bieber''' ka konesidu ho '''Justin Bieber (D'''ata moris: 1 fulan Marsu tinan 1994) maka kantora Kanada nian. Konsidera hanesan figura proeminente iha muzika popular kontemporanea, nia sai famozu iha dekada 2000 nia rohan ho nia obra estrela, My World (2009), hetan rekonesimentu internasional no estabelese nia-an hanesan idol adolexente nian.<ref>https://www.nhl.com/news/topi...'
70961
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Justin Bieber in 2015.jpg|miniaturadaimagem|Justin Bieber iha tinan 2015]]
'''Justin Drew Bieber''' ka konesidu ho '''Justin Bieber (D'''ata moris: 1 fulan Marsu tinan 1994) maka kantora Kanada nian. Konsidera hanesan figura proeminente iha muzika popular kontemporanea, nia sai famozu iha dekada 2000 nia rohan ho nia obra estrela, My World (2009), hetan rekonesimentu internasional no estabelese nia-an hanesan idol adolexente nian.<ref>https://www.nhl.com/news/topic/short-shifts/justin-bieber-announces-1st-pick-of-2026-nhl-draft</ref>
== Referencia ==
<references />
5zzupi31kp67296yr8h907wn5eequfp
Nutrisaun
0
7405
70962
2026-06-27T03:24:42Z
Rivagnes Cardotista
11555
Pájina foun: 'Nutrisaun maka ramu fundamentál ida hosi siénsia saúde nian ne'ebé estuda prosesu metabóliku sira hosi nutriente sira iha ema nia isin no oinsá substánsia sira-ne'e hala'o funsaun esensiál sira hodi mantein saúde, kreximentu, dezenvolvimentu, no prevensaun moras nian. Kampu koñesimentu ida-ne'e abranje área interligadu oioin, inklui nutrisaun klínika, nutrisaun saúde públika, teknolojia ai-han, no jestaun servisu ai-han, ho énfaze partikulár iha tinan hirak i...'
70962
wikitext
text/x-wiki
Nutrisaun maka ramu fundamentál ida hosi siénsia saúde nian ne'ebé estuda prosesu metabóliku sira hosi nutriente sira iha ema nia isin no oinsá substánsia sira-ne'e hala'o funsaun esensiál sira hodi mantein saúde, kreximentu, dezenvolvimentu, no prevensaun moras nian. Kampu koñesimentu ida-ne'e abranje área interligadu oioin, inklui nutrisaun klínika, nutrisaun saúde públika, teknolojia ai-han, no jestaun servisu ai-han, ho énfaze partikulár iha tinan hirak ikus ne'e ba nutrisaun molekulár, nutrijenomika, mikrobiota intestinál, no interasaun entre nutriente sira no fatór jenétiku sira (Finkelstein & BrownBrown 2021).
Nutrisaun envolve konjuntu prosesu biolójiku kompleksu sira ne'ebé relasiona ho konsumu ai-han, dijestaun, absorsaun, transporte, armazenamentu, metabolismo, no eskresaun nutriente sira, ne'ebé permite produsaun enerjia, manutensaun ba funsaun fiziolójiku normál sira, kreximentu, no rejenerasaun tesidu nian (Estefany, 2022). Nune'e, estadu nutrisionál adekuadu maka determinante esensiál ida ba saúde iha siklu moris tomak, ne'ebé maka partikularmente krítiku durante infánsia.
Avaliasaun estadu nutrisionál iha faze oioin moris nian maka instrumentu indispensavel ida ba identifikasaun lalais situasaun risku nian, ba diagnóstiku nutrisionál, no ba planeamentu intervensaun sira ne'ebé efetivu hodi promove saúde no prevene moras. Iha kazu labarik sira ho idade menus husi tinan lima, avaliasaun ida-ne'e relevante liután, tanba faze ida-ne'e koresponde ba períodu krítiku ida kreximentu fíziku nian, dezenvolvimentu kognitivu, no maturasaun sistema imunidade nian. Alterasaun sira iha estadu nutrisionál iha faze ida-ne'e bele iha konsekuénsia sira ne'ebé grave no dura, inklui retardasaun kreximentu, aumentu susceptibilidade ba infesaun sira, defisiénsia kognitiva sira, no aumentu risku ba moras krónika sira iha idade adultu (Sosiedade Pediatria Brazileira [SBP], 2021).
Monitorizasaun kontínua ba kreximentu labarik nian, uza indikadór antropométriku padronizadu sira, permite identifikasaun lalais ba malnutrisaun, todan ki'ik, desperdísiu agudu, no todan liu ka obesidade. Tanba ne'e, avaliasaun nutrisionál maka instrumentu esensiál ida ba profisionál saúde sira atu komprende estadu saúde labarik sira-nian, orienta intervensaun apropriadu sira, no kontribui ba hamenus mortalidade no mobilidade infantil ne'ebé asosiadu ho malnutrisaun (OMS, 2021).
Globalmente, malnutrisaun infantil sai nafatin hanesan dezafiu prinsipál ida ba saúde públika. Tuir dadus hosi Organizasaun Mundiál Saúde nian, iha tinan 2020 iha maizumenus labarik millaun 149,2 ho idade menus hosi tinan lima ne'ebé afetadu hosi stunting, millaun 45,4 hosi estraga, no millaun 38,9 ho todan liu. Prevalénsia globál hosi stunting maka besik 22%, enkuantu desperdísiu afeta besik 6.7% hosi labarik sira no todan liu maizumenus 5.7%, ne'ebé destaka koezisténsia hosi forma oioin hosi malnutrisaun iha eskala globál (OMS, 2021).
Iha rejiaun Sudeste Aziátiku, no partikularmente iha nasaun sira ASEAN nian, estadu nutrisionál labarik sira nian reflete tranzisaun nutrisionál ida ne'ebé kompleksu, ne'ebé marka ho persisténsia malnutrisaun krónika no aumentu progresivu iha todan liu. Dadus konjuntu husi ASEAN, UNICEF, no FAO indika katak prevalénsia stunting iha rejiaun ne’e maizumenus 27.4%, ho Timor-Leste iha taxa ida ne’ebé aas liu. Desperdísiu agudu afeta maizumenus 8.2% hosi labarik sira, valór ida ne'ebé aas liu duké média globál, enkuantu todan liu hatudu tendénsia ida ne'ebé aumenta, ho taxa média rejionál ida maizumenus 7.5% (ASEAN, UNICEF & FAO, 2021).
Iha Timor-Leste, malnutrisaun infantil kontinua reprezenta problema saúde públika ne’ebé sériu. Tuir dadus husi Ministériu Saúde, iha tinan 2022, labarik ho idade tinan lima mai kraik hamutuk 2,478 mak identifika katak hetan malnutrisaun ruma, ne’ebé 841 aprezenta malnutrisaun grave (maizumenus 1%) no 1,997 malnutrisaun moderadu (maizumenus 4%) (Ministériu Saúde Timor-Leste, 2022). Stunting aas tebes nafatin, ho taxa nasionál ida maizumenus 47.1%, maski iha melloria uitoan kompara ho tinan sira liubá. Desperdísiu afeta maizumenus 8.6% hosi labarik sira, enkuantu todan menus atinji maizumenus 32.4%. Iha parte seluk, todan liu iha prevalénsia ne’ebé relativamente ki’ik, entre 1.3% no 1.6%, ne’ebé ki’ik liu média ne’ebé observa iha nasaun sira seluk iha rejiaun ASEAN (Ministériu Saúde Timor-Leste, 2022).
Iha kontestu ida-ne’e, sai esensiál atu hala’o estudu lokál sira ne’ebé permite ita atu komprende situasaun nutrisionál labarik sira-nian iha komunidade espesífiku sira, hanesan Suku Abat-Oan, iha Postu Administrativu Barique (Natarbora), Munisípiu Manatuto. Avaliasaun detallu ida kona-ba estadu nutrisionál labarik sira ho idade tinan lima mai kraik iha área ida-ne'e sei kontribui ba produsaun evidénsia sientífika lokál, apoia planeamentu intervensaun sira ne'ebé alvu, no hametin estratéjia sira ba prevensaun no kontrolu malnutrisaun infantil, aliñadu ho prioridade sira saúde nasionál no dezenvolvimentu sustentável nian ba tinan 2026.
76gh5dbfgdc7blwxl5ydkqgpufa4qxt
70964
70962
2026-06-27T03:25:48Z
Rivagnes Cardotista
11555
70964
wikitext
text/x-wiki
Nutrisaun maka ramu fundamentál ida hosi siénsia saúde nian ne'ebé estuda prosesu metabóliku sira hosi nutriente sira iha ema nia isin no oinsá substánsia sira-ne'e hala'o funsaun esensiál sira hodi mantein saúde, kreximentu, dezenvolvimentu, no prevensaun moras nian. Kampu koñesimentu ida-ne'e abranje área interligadu oioin, inklui nutrisaun klínika, nutrisaun saúde públika, teknolojia ai-han, no jestaun servisu ai-han, ho énfaze partikulár iha tinan hirak ikus ne'e ba nutrisaun molekulár, nutrijenomika, mikrobiota intestinál, no interasaun entre nutriente sira no fatór jenétiku sira (Finkelstein & BrownBrown 2021).
Nutrisaun envolve konjuntu prosesu biolójiku kompleksu sira ne'ebé relasiona ho konsumu ai-han, dijestaun, absorsaun, transporte, armazenamentu, metabolismo, no eskresaun nutriente sira, ne'ebé permite produsaun enerjia, manutensaun ba funsaun fiziolójiku normál sira, kreximentu, no rejenerasaun tesidu nian (Estefany, 2022). Nune'e, estadu nutrisionál adekuadu maka determinante esensiál ida ba saúde iha siklu moris tomak, ne'ebé maka partikularmente krítiku durante infánsia.
Avaliasaun estadu nutrisionál iha faze oioin moris nian maka instrumentu indispensavel ida ba identifikasaun lalais situasaun risku nian, ba diagnóstiku nutrisionál, no ba planeamentu intervensaun sira ne'ebé efetivu hodi promove saúde no prevene moras. Iha kazu labarik sira ho idade menus husi tinan lima, avaliasaun ida-ne'e relevante liután, tanba faze ida-ne'e koresponde ba períodu krítiku ida kreximentu fíziku nian, dezenvolvimentu kognitivu, no maturasaun sistema imunidade nian. Alterasaun sira iha estadu nutrisionál iha faze ida-ne'e bele iha konsekuénsia sira ne'ebé grave no dura, inklui retardasaun kreximentu, aumentu susceptibilidade ba infesaun sira, defisiénsia kognitiva sira, no aumentu risku ba moras krónika sira iha idade adultu (Sosiedade Pediatria Brazileira [SBP], 2021).
Monitorizasaun kontínua ba kreximentu labarik nian, uza indikadór antropométriku padronizadu sira, permite identifikasaun lalais ba malnutrisaun, todan ki'ik, desperdísiu agudu, no todan liu ka obesidade. Tanba ne'e, avaliasaun nutrisionál maka instrumentu esensiál ida ba profisionál saúde sira atu komprende estadu saúde labarik sira-nian, orienta intervensaun apropriadu sira, no kontribui ba hamenus mortalidade no mobilidade infantil ne'ebé asosiadu ho malnutrisaun (OMS, 2021).
Globalmente, malnutrisaun infantil sai nafatin hanesan dezafiu prinsipál ida ba saúde públika. Tuir dadus hosi Organizasaun Mundiál Saúde nian, iha tinan 2020 iha maizumenus labarik millaun 149,2 ho idade menus hosi tinan lima ne'ebé afetadu hosi stunting, millaun 45,4 hosi estraga, no millaun 38,9 ho todan liu. Prevalénsia globál hosi stunting maka besik 22%, enkuantu desperdísiu afeta besik 6.7% hosi labarik sira no todan liu maizumenus 5.7%, ne'ebé destaka koezisténsia hosi forma oioin hosi malnutrisaun iha eskala globál (OMS, 2021).
Iha rejiaun Sudeste Aziátiku, no partikularmente iha nasaun sira ASEAN nian, estadu nutrisionál labarik sira nian reflete tranzisaun nutrisionál ida ne'ebé kompleksu, ne'ebé marka ho persisténsia malnutrisaun krónika no aumentu progresivu iha todan liu. Dadus konjuntu husi ASEAN, UNICEF, no FAO indika katak prevalénsia stunting iha rejiaun ne’e maizumenus 27.4%, ho Timor-Leste iha taxa ida ne’ebé aas liu. Desperdísiu agudu afeta maizumenus 8.2% hosi labarik sira, valór ida ne'ebé aas liu duké média globál, enkuantu todan liu hatudu tendénsia ida ne'ebé aumenta, ho taxa média rejionál ida maizumenus 7.5% (ASEAN, UNICEF & FAO, 2021).
Iha Timor-Leste, malnutrisaun infantil kontinua reprezenta problema saúde públika ne’ebé sériu. Tuir dadus husi Ministériu Saúde, iha tinan 2022, labarik ho idade tinan lima mai kraik hamutuk 2,478 mak identifika katak hetan malnutrisaun ruma, ne’ebé 841 aprezenta malnutrisaun grave (maizumenus 1%) no 1,997 malnutrisaun moderadu (maizumenus 4%) (Ministériu Saúde Timor-Leste, 2022). Stunting aas tebes nafatin, ho taxa nasionál ida maizumenus 47.1%, maski iha melloria uitoan kompara ho tinan sira liubá. Desperdísiu afeta maizumenus 8.6% hosi labarik sira, enkuantu todan menus atinji maizumenus 32.4%. Iha parte seluk, todan liu iha prevalénsia ne’ebé relativamente ki’ik, entre 1.3% no 1.6%, ne’ebé ki’ik liu média ne’ebé observa iha nasaun sira seluk iha rejiaun ASEAN (Ministériu Saúde Timor-Leste, 2022).
Iha kontestu ida-ne’e, sai esensiál atu hala’o estudu lokál sira ne’ebé permite ita atu komprende situasaun nutrisionál labarik sira-nian iha komunidade espesífiku sira, hanesan Suku Abat-Oan, iha Postu Administrativu Barique (Natarbora), Munisípiu Manatuto. Avaliasaun detallu ida kona-ba estadu nutrisionál labarik sira ho idade tinan lima mai kraik iha área ida-ne'e sei kontribui ba produsaun evidénsia sientífika lokál, apoia planeamentu intervensaun sira ne'ebé alvu, no hametin estratéjia sira ba prevensaun no kontrolu malnutrisaun infantil, aliñadu ho prioridade sira saúde nasionál no dezenvolvimentu sustentável nian ba tinan 2026.
go1b7sgaleoyks95gw2kwjvwt9vdl9q
70995
70964
2026-06-27T03:49:22Z
Rivagnes Cardotista
11555
70995
wikitext
text/x-wiki
<ref>'''Finkelstein, J. A., & Brown, K. L.''' (2021). ''Molecular nutrition and nutrigenomics: The future of public health''. Academic Press.
</ref>Nutrisaun maka ramu fundamentál ida hosi siénsia saúde nian ne'ebé estuda prosesu metabóliku sira hosi nutriente sira iha ema nia isin no oinsá substánsia sira-ne'e hala'o funsaun esensiál sira hodi mantein saúde, kreximentu, dezenvolvimentu, no prevensaun moras nian. Kampu koñesimentu ida-ne'e abranje área interligadu oioin, inklui nutrisaun klínika, nutrisaun saúde públika, teknolojia ai-han, no jestaun servisu ai-han, ho énfaze partikulár iha tinan hirak ikus ne'e ba nutrisaun molekulár, nutrijenomika, mikrobiota intestinál, no interasaun entre nutriente sira no fatór jenétiku sira (Finkelstein & BrownBrown 2021).
Nutrisaun envolve konjuntu prosesu biolójiku kompleksu sira ne'ebé relasiona ho konsumu ai-han, dijestaun, absorsaun, transporte, armazenamentu, metabolismo, no eskresaun nutriente sira, ne'ebé permite produsaun enerjia, manutensaun ba funsaun fiziolójiku normál sira, kreximentu, no rejenerasaun tesidu nian (Estefany, 2022). Nune'e, estadu nutrisionál adekuadu maka determinante esensiál ida ba saúde iha siklu moris tomak, ne'ebé maka partikularmente krítiku durante infánsia<ref>'''Estefany, M.''' (2022). ''Tratadu nutrisaun nian: Prosesu metabóliku no absorbsaun nutriente sira''. Edições Saúde.
</ref>.
Avaliasaun estadu nutrisionál iha faze oioin moris nian maka instrumentu indispensavel ida ba identifikasaun lalais situasaun risku nian, ba diagnóstiku nutrisionál, no ba planeamentu intervensaun sira ne'ebé efetivu hodi promove saúde no prevene moras. Iha kazu labarik sira ho idade menus husi tinan lima, avaliasaun ida-ne'e relevante liután, tanba faze ida-ne'e koresponde ba períodu krítiku ida kreximentu fíziku nian, dezenvolvimentu kognitivu, no maturasaun sistema imunidade nian. Alterasaun sira iha estadu nutrisionál iha faze ida-ne'e bele iha konsekuénsia sira ne'ebé grave no dura, inklui retardasaun kreximentu, aumentu susceptibilidade ba infesaun sira, defisiénsia kognitiva sira, no aumentu risku ba moras krónika sira iha idade adultu (Sosiedade Pediatria Brazileira [SBP], 2021).<ref>'''Sociedade Brasileira de Pediatria [SBP].''' (2021). ''Avaliação nutricional da criança e do adolescente: Manual de orientação''. Departamento Científico de Nutrologia</ref>
Monitorizasaun kontínua ba kreximentu labarik nian, uza indikadór antropométriku padronizadu sira, permite identifikasaun lalais ba malnutrisaun, todan ki'ik, desperdísiu agudu, no todan liu ka obesidade. Tanba ne'e, avaliasaun nutrisionál maka instrumentu esensiál ida ba profisionál saúde sira atu komprende estadu saúde labarik sira-nian, orienta intervensaun apropriadu sira, no kontribui ba hamenus mortalidade no mobilidade infantil ne'ebé asosiadu ho malnutrisaun (OMS, 2021).<ref>'''Organizasaun Mundiál Saúde [OMS].''' (2021). ''Levels and trends in child malnutrition: Key findings of the 2021 edition of the joint child malnutrition estimates''. World Health Organization.</ref>
Globalmente, malnutrisaun infantil sai nafatin hanesan dezafiu prinsipál ida ba saúde públika. Tuir dadus hosi Organizasaun Mundiál Saúde nian, iha tinan 2020 iha maizumenus labarik millaun 149,2 ho idade menus hosi tinan lima ne'ebé afetadu hosi stunting, millaun 45,4 hosi estraga, no millaun 38,9 ho todan liu. Prevalénsia globál hosi stunting maka besik 22%, enkuantu desperdísiu afeta besik 6.7% hosi labarik sira no todan liu maizumenus 5.7%, ne'ebé destaka koezisténsia hosi forma oioin hosi malnutrisaun iha eskala globál (OMS, 2021).
Iha rejiaun Sudeste Aziátiku, no partikularmente iha nasaun sira ASEAN nian, estadu nutrisionál labarik sira nian reflete tranzisaun nutrisionál ida ne'ebé kompleksu, ne'ebé marka ho persisténsia malnutrisaun krónika no aumentu progresivu iha todan liu. Dadus konjuntu husi ASEAN, UNICEF, no FAO indika katak prevalénsia stunting iha rejiaun ne’e maizumenus 27.4%, ho Timor-Leste iha taxa ida ne’ebé aas liu. Desperdísiu agudu afeta maizumenus 8.2% hosi labarik sira, valór ida ne'ebé aas liu duké média globál, enkuantu todan liu hatudu tendénsia ida ne'ebé aumenta, ho taxa média rejionál ida maizumenus 7.5% (ASEAN, UNICEF & FAO, 2021).<ref>'''ASEAN, UNICEF, & FAO.''' (2021). ''Joint report on childhood malnutrition in Southeast Asia''. ASEAN Secretariat.</ref>
Iha Timor-Leste, malnutrisaun infantil kontinua reprezenta problema saúde públika ne’ebé sériu. Tuir dadus husi Ministériu Saúde, iha tinan 2022, labarik ho idade tinan lima mai kraik hamutuk 2,478 mak identifika katak hetan malnutrisaun ruma, ne’ebé 841 aprezenta malnutrisaun grave (maizumenus 1%) no 1,997 malnutrisaun moderadu (maizumenus 4%) (Ministériu Saúde Timor-Leste, 2022). Stunting aas tebes nafatin, ho taxa nasionál ida maizumenus 47.1%, maski iha melloria uitoan kompara ho tinan sira liubá. Desperdísiu afeta maizumenus 8.6% hosi labarik sira, enkuantu todan menus atinji maizumenus 32.4%. Iha parte seluk, todan liu iha prevalénsia ne’ebé relativamente ki’ik, entre 1.3% no 1.6%, ne’ebé ki’ik liu média ne’ebé observa iha nasaun sira seluk iha rejiaun ASEAN (Ministériu Saúde Timor-Leste, 2022).<ref>'''Ministériu Saúde Timor-Leste.''' (2022). ''Relatóriu estatístika saúde nasionál: Estadu nutrisionál labarik ho idade tinan lima mai kraik iha Timor-Leste''. Ministériu Saúde.</ref>
553zrr2hse5kp5vllz8a92zjzz0w73l
Arda Güler
0
7406
70963
2026-06-27T03:24:47Z
Domingos de Carvalho Nuno
11543
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1361273937|Arda Güler]]"
70963
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>
'''Arda Güler''' ( ; moris iha 25 Fevereiru 2005) maka jogadór futeból profisionál Turkia nian ne'ebe maka joga liu-liu hanesan médiu ofensivu ba klubu La Liga [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] no selesaun Turkia nian . Nia konsidera hanesan jogadór joven ida ne'ebe di'ak liu iha mundu. <ref name=":2">{{Cite web|date=1 July 2024|url=https://www.givemesport.com/best-young-players-in-world-football-soccer-ranked/}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web|date=4 September 2024|url=https://www.beinsports.com/en-us/soccer/premier-league/articles-video/2024-kopa-trophy-nominees-announced-lamine-yamal-arda-g%C3%BCler-2024-09-04}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web|date=10 July 2024|url=https://www.eurosport.com/football/euro/2024/francisco-conceicao-arda-guler-lamine-yamal-who-are-the-best-young-players-in-the-european-championship_sto20011878/story.shtml}}</ref> <ref name=":5">{{Cite web|date=22 June 2024|url=https://www.cnn.com/2024/06/22/sport/arda-guler-profile-euro-2024-turkey-spt-intl}}</ref>
fr4pe9hdon7y9cma605u8flw6we8knz
70970
70963
2026-06-27T03:31:54Z
Domingos de Carvalho Nuno
11543
70970
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>
[[Imajen:Derbide Fenerbahçe Yedek Oyuncu Arda Güler (2021-22 Süper Lig - Cropped).jpg|miniaturadaimagem|Jogador Klubu Real Madrid]]
'''Arda Güler''' ( ; moris iha 25 Fevereiru 2005) maka jogadór futeból profisionál Turkia nian ne'ebe maka joga liu-liu hanesan médiu ofensivu ba klubu La Liga [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] no selesaun Turkia nian . Nia konsidera hanesan jogadór joven ida ne'ebe di'ak liu iha mundu. <ref name=":2">{{Cite web|date=1 July 2024|url=https://www.givemesport.com/best-young-players-in-world-football-soccer-ranked/}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web|date=4 September 2024|url=https://www.beinsports.com/en-us/soccer/premier-league/articles-video/2024-kopa-trophy-nominees-announced-lamine-yamal-arda-g%C3%BCler-2024-09-04}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web|date=10 July 2024|url=https://www.eurosport.com/football/euro/2024/francisco-conceicao-arda-guler-lamine-yamal-who-are-the-best-young-players-in-the-european-championship_sto20011878/story.shtml}}</ref> <ref name=":5">{{Cite web|date=22 June 2024|url=https://www.cnn.com/2024/06/22/sport/arda-guler-profile-euro-2024-turkey-spt-intl}}</ref>
k0brd9v7l5eyspoqu1jxnzn0on1v528
Euphoria (filme 2026)
0
7407
70965
2026-06-27T03:26:39Z
Sunangel03
11545
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1360622646|Euphoria (2026 film)]]"
70965
wikitext
text/x-wiki
'''''Euphoria''''' hanesan filme drama sosiál ida ho lian Telugu [[Índia|indianu]],(2026) ne'ebé hakerek no diriji hosi Gunasekhar . Filme ne'e hatudu Bhumika Chawla, Sara Arjun no Vignesh Gavireddy hanesan personajem prinsipál sira, enkuantu Gautham Vasudev Menon no Nassar sai hanesan autor sekundáriu sira. Múzika ba filme nian kompoin hosi Kaala Bhairava ho sinematografia aranja hosi Praveen K Pothan, editadu fali hosi Prawin Pudi . Filme ne'e fó sai ka lansa iha loron 6 fulan-Fevereiru tinan 2026. <ref>{{Cite web|last=Acharya|first=T. Maruthi|date=2025-12-01|title=Bhumika Chawla leads Gunasekhar’s Euphoria, check release date here|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/bhumika-chawla-leads-gunasekhars-euphoria-check-release-date-here-2828857-2025-12-01|access-date=2026-02-19|language=en}}</ref>
Istória ne’e bazeia ba insidente ida iha tinan 2022 iha Jubilee Hills, iha ne’ebé joven nain lima hosi familia konesidu balun asalta klosan feto oan ida ho otas 17. Depoizde nia husik no fila husi festa iha klub, derepente ema deskonesidu dada nia ba kareta laran no nia hetan agresaun seksual grave husi joven nain lima, hodi provoka indignasaun Nasional. Sara Arjun interpreta personajen fiksional ne’ebé inspiradu hosi sobrevivente 17 tinan.
<templatestyles src="Module:Track listing/styles.css"></templatestyles>
== Referénsia ==
62pd3e774i7c7lxkalrj7acid35ltw3
70983
70965
2026-06-27T03:38:11Z
Sunangel03
11545
70983
wikitext
text/x-wiki
'''''Euphoria''''' hanesan filme drama sosiál ida ho lian Telugu [[Índia|indianu]],(2026) ne'ebé hakerek no diriji hosi Gunasekhar . Filme ne'e hatudu Bhumika Chawla, Sara Arjun no Vignesh Gavireddy hanesan personajem prinsipál sira, enkuantu Gautham Vasudev Menon no Nassar sai hanesan autor sekundáriu sira. Múzika ba filme nian kompoin hosi Kaala Bhairava ho sinematografia aranja hosi Praveen K Pothan, editadu fali hosi Prawin Pudi . Filme ne'e fó sai ka lansa iha loron 6 fulan-Fevereiru tinan 2026. <ref>{{Cite web|last=Acharya|first=T. Maruthi|date=2025-12-01|title=Bhumika Chawla leads Gunasekhar’s Euphoria, check release date here|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/bhumika-chawla-leads-gunasekhars-euphoria-check-release-date-here-2828857-2025-12-01|access-date=2026-02-19|language=en}}</ref>
Istória ne’e bazeia ba insidente ida iha tinan 2022 iha Jubilee Hills, iha ne’ebé joven nain lima hosi familia konesidu balun asalta klosan feto oan ida ho otas 17. Depoizde nia husik no fila husi festa iha klub, derepente ema deskonesidu dada nia ba kareta laran no nia hetan agresaun seksual grave husi joven nain lima, hodi provoka indignasaun Nasional. Sara Arjun interpreta personajen fiksional ne’ebé inspiradu hosi sobrevivente 17 tinan.
== Referénsia ==
h6lrbs1ax1t6xv375v3fj6fzm4lz780
70989
70983
2026-06-27T03:43:41Z
Sunangel03
11545
70989
wikitext
text/x-wiki
'''''Euphoria''''' hanesan filme drama sosiál ida ho lian Telugu [[Índia|indianu]],(2026) ne'ebé hakerek no diriji hosi Gunasekhar . Filme ne'e hatudu Bhumika Chawla, Sara Arjun no Vignesh Gavireddy hanesan personajem prinsipál sira, enkuantu Gautham Vasudev Menon no Nassar sai hanesan autor sekundáriu sira. Múzika ba filme nian kompoin hosi Kaala Bhairava ho sinematografia aranja hosi Praveen K Pothan, editadu fali hosi Prawin Pudi . Filme ne'e fó sai ka lansa iha loron 6 fulan-Fevereiru tinan 2026. <ref>{{Cite web|last=Acharya|first=T. Maruthi|date=2025-12-01|title=Bhumika Chawla leads Gunasekhar’s Euphoria, check release date here|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/bhumika-chawla-leads-gunasekhars-euphoria-check-release-date-here-2828857-2025-12-01|access-date=2026-02-19|language=en}}</ref>
Istória ne’e bazeia ba insidente ida iha tinan 2022 iha Jubilee Hills, iha ne’ebé joven nain lima hosi familia konesidu balun asalta klosan feto oan ida ho otas 17. Depoizde nia husik no fila husi festa iha klub, derepente ema deskonesidu dada nia ba kareta laran no nia hetan agresaun seksual grave husi joven nain lima, hodi provoka indignasaun Nasional. Sara Arjun interpreta personajen fiksional ne’ebé inspiradu hosi sobrevivente 17 tinan<ref>https://www.bing.com/search?qs=AS&pq=Euphoria+2&sk=CSYN1&sc=14-10&pglt=43&q=euphoria+2026&cvid=3fdeffe5b1a24f4ca7be082de8771f8e&gs_lcrp=EgRlZGdlKgYIARAAGEAyBggAEEUYOTIGCAEQABhAMgYIAhAAGEAyBggDEAAYQDIGCAQQABhAMgYIBRAAGEAyBggGEEUYPDIGCAcQRRg8MgYICBBFGDzSAQkxMDY4NmowajeoAgiwAgE&FORM=ANNTA1&PC=U531</ref>.
== Referénsia: ==
1s9cn4xeh80fp7f5wfy48der2i2ygkj
Ponte Natureza
0
7408
70967
2026-06-27T03:29:44Z
Dario Guterres
11547
Pájina foun: 'Ponte Natureza maka ponte naturál ne'ebé furak tebes ne'ebé lokaliza iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]], Iha Munispiu Baucau, iha postu administrativu [[Vinilale (postu administrativu)|Venilale]], iha suku Uai-Ol.Ne'ebé atrai viajante sira tanba nia vista furak no formasaun jeolójika sira ne'ebé úniku. Serku ho paizajen ne'ebé buras, ida-ne'e oferese oportunidade barak ba fotografia no esplorasaun. Área ne'e mós riku ho biodiversidade, ho flora no fauna ne'ebé ma...'
70967
wikitext
text/x-wiki
Ponte Natureza maka ponte naturál ne'ebé furak tebes ne'ebé lokaliza iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]], Iha Munispiu Baucau, iha postu administrativu [[Vinilale (postu administrativu)|Venilale]], iha suku Uai-Ol.Ne'ebé atrai viajante sira tanba nia vista furak no formasaun jeolójika sira ne'ebé úniku. Serku ho paizajen ne'ebé buras, ida-ne'e oferese oportunidade barak ba fotografia no esplorasaun. Área ne'e mós riku ho biodiversidade, ho flora no fauna ne'ebé maka moris. Vizitante sira dalabarak gosta la'o ain iha dalan sira ne'ebé besik ne'ebé fornese asesu ba vista panorámika sira hosi ambiente naturál ne'ebé moos. Destinu ida-ne'e destaka hanesan fatin ida ne'ebé hakmatek, ideál ba ema sira ne'ebé gosta natureza no sira ne'ebé buka trankuilidade.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/venilale-east-timor/ponte-natureza/at-YAbm6vwy?slug=venilale-east-timor&slug=ponte-natureza&slug=at-YAbm6vwy</ref><mapframe latitude="-8.971897" longitude="125.507813" zoom="2" width="200" height="100" />
<references responsive="" />
e7a4sshok2pb2pxbjqrd3yhwjikjejr
70987
70967
2026-06-27T03:42:33Z
Dario Guterres
11547
70987
wikitext
text/x-wiki
=== Introdusaun ===
'''Ponte Natureza''' maka ponte naturál ne'ebé furak tebes ne'ebé lokaliza iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]], Iha Munispiu Baucau, iha postu administrativu [[Vinilale (postu administrativu)|Venilale]], iha suku Uai-Ol.Ne'ebé atrai viajante sira tanba nia vista furak no formasaun jeolójika sira ne'ebé úniku. Serku ho paizajen ne'ebé buras, ida-ne'e oferese oportunidade barak ba fotografia no esplorasaun. Área ne'e mós riku ho biodiversidade, ho flora no fauna ne'ebé maka moris. Vizitante sira dalabarak gosta la'o ain iha dalan sira ne'ebé besik ne'ebé fornese asesu ba vista panorámika sira hosi ambiente naturál ne'ebé moos. Destinu ida-ne'e destaka hanesan fatin ida ne'ebé hakmatek, ideál ba ema sira ne'ebé gosta natureza no sira ne'ebé buka trankuilidade.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/venilale-east-timor/ponte-natureza/at-YAbm6vwy?slug=venilale-east-timor&slug=ponte-natureza&slug=at-YAbm6vwy</ref><mapframe latitude="-8.971897" longitude="125.507813" zoom="2" width="200" height="100" />
<references responsive="" />
fbjuejxwa4ta34sx5rp4y54mpakvhke
70988
70987
2026-06-27T03:43:23Z
Dario Guterres
11547
70988
wikitext
text/x-wiki
=== Introdusaun ===
'''Ponte Natureza''' maka ponte naturál ne'ebé furak tebes ne'ebé lokaliza iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]], Iha Munispiu Baucau, iha postu administrativu [[Vinilale (postu administrativu)|Venilale]], iha suku Uai-Ol.Ne'ebé atrai viajante sira tanba nia vista furak no formasaun jeolójika sira ne'ebé úniku. Serku ho paizajen ne'ebé buras, ida-ne'e oferese oportunidade barak ba fotografia no esplorasaun. Área ne'e mós riku ho biodiversidade, ho flora no fauna ne'ebé maka moris. Vizitante sira dalabarak gosta la'o ain iha dalan sira ne'ebé besik ne'ebé fornese asesu ba vista panorámika sira hosi ambiente naturál ne'ebé moos. Destinu ida-ne'e destaka hanesan fatin ida ne'ebé hakmatek, ideál ba ema sira ne'ebé gosta natureza no sira ne'ebé buka trankuilidade.<ref>https://mindtrip.ai/attraction/venilale-east-timor/ponte-natureza/at-YAbm6vwy?slug=venilale-east-timor&slug=ponte-natureza&slug=at-YAbm6vwy</ref><mapframe latitude="-8.971897" longitude="125.507813" zoom="2" width="200" height="100" />Referensia<references responsive="" />
69obe3p6fs5e8essn9gaqvp4e987n2q
Diabetes mellitus
0
7409
70968
2026-06-27T03:31:08Z
Rino Soares
11393
Criada por tradução da página "[[:id:Special:Redirect/revision/28762542|Diabetes melitus]]"
70968
wikitext
text/x-wiki
{{Artigu seluk|Diabetes}}
'''Diabetes mellitus''' ka '''diabetes''' ( habadak ba '''diabetes''' ) maka moras metabóliku ida ne'ebé karakteriza ho nível aas ba midar iha raan iha períodu tempu naruk nia laran. <ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/diabetes/action_online/basics/en/|title=About diabetes|publisher=World Health Organization|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140331094533/http://www.who.int/diabetes/action_online/basics/en/|archivedate=31 March 2014|accessdate=4 April 2014}}</ref> Sintoma komún sira inklui [[Sering buang air kecil|urinasaun beibeik]], hamrook maka'as, no apetite ne'ebé aumenta ou han aumenta barak . <ref name="WHO2013">{{Cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/|title=Diabetes Fact sheet N°312|date=October 2013|work=WHO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/|archivedate=26 August 2013|accessdate=25 March 2014}}</ref> Se la hetan tratamentu, diabetes bele hamosu [[Komplikasi diabetes mellitus|komplikasaun]] barak. <ref name="WHO2013" /> ] Komplikasaun aguda sira bele inklui ketoasidoze diabétika, [[Keadaan hiperglikemik hiperosmolar|estadu hiperglisémiku hiperosmolar]], ka mate. Komplikasaun grave ba tempu naruk inklui moras kardiovaskular, stroke, moras rins krónika, [[Ulkus kaki diabetik|ulsera iha ain]], [[Neuropati diabetes|estragu nervu]], estragu matan, no [[Gangguan kognitif|defisiénsia kognitiva]] . <ref name="WHO2013" /> '
*
cb90jyy2nsahdy5dpw5pmvknr01sjgg
70985
70968
2026-06-27T03:40:48Z
Rino Soares
11393
Criada por tradução da página "[[:id:Special:Redirect/revision/28762542|Diabetes melitus]]"
70985
wikitext
text/x-wiki
{{Artigu seluk|Diabetes}}
'''Diabetes mellitus''' ka '''diabetes''' ( habadak ba '''diabetes''' ) maka moras metabóliku ida ne'ebé karakteriza ho nível aas ba midar ka asukar iha raan iha períodu tempu naruk nia laran. <ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/diabetes/action_online/basics/en/|title=About diabetes|publisher=World Health Organization|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140331094533/http://www.who.int/diabetes/action_online/basics/en/|archivedate=31 March 2014|accessdate=4 April 2014}}</ref> Sintoma komún sira inklui [[Sering buang air kecil|urinasaun beibeik]], hamrook maka'as, no apetite ne'ebé aumenta ou han aumenta barak . <ref name="WHO2013">{{Cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/|title=Diabetes Fact sheet N°312|date=October 2013|work=WHO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/|archivedate=26 August 2013|accessdate=25 March 2014}}</ref> Se la hetan tratamentu ne'ebe dian no intensivu mak diabetes bele hamosu [[Komplikasi diabetes mellitus|komplikasaun]] barak. <ref name="WHO2013" /> ] Komplikasaun aguda sira bele inklui ketoasidoze diabétika, [[Keadaan hiperglikemik hiperosmolar|estadu hiperglisémiku hiperosmolar]], ka mate. Komplikasaun grave ba tempu naruk inklui moras kardiovaskular, stroke, moras rins krónika, [[Ulkus kaki diabetik|ulsera iha ain]], [[Neuropati diabetes|estragu nervu]], estragu matan, no [[Gangguan kognitif|defisiénsia kognitiva]] . <ref name="WHO2013" /> '
*
c2ilp06nh2vvk09addi7wytyzxaolou
71034
70985
2026-06-27T06:41:41Z
Swarabakti
6755
/* */
71034
wikitext
text/x-wiki
'''Diabetes mellitus''' ka '''diabetes''' ( habadak ba '''diabetes''' ) maka moras metabóliku ida ne'ebé karakteriza ho nível aas ba midar ka asukar iha raan iha períodu tempu naruk nia laran. <ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/diabetes/action_online/basics/en/|title=About diabetes|publisher=World Health Organization|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140331094533/http://www.who.int/diabetes/action_online/basics/en/|archivedate=31 March 2014|accessdate=4 April 2014}}</ref> Sintoma komún sira inklui [[Sering buang air kecil|urinasaun beibeik]], hamrook maka'as, no apetite ne'ebé aumenta ou han aumenta barak . <ref name="WHO2013">{{Cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/|title=Diabetes Fact sheet N°312|date=October 2013|work=WHO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/|archivedate=26 August 2013|accessdate=25 March 2014}}</ref> Se la hetan tratamentu ne'ebe dian no intensivu mak diabetes bele hamosu [[Komplikasi diabetes mellitus|komplikasaun]] barak. <ref name="WHO2013" /> ] Komplikasaun aguda sira bele inklui ketoasidoze diabétika, [[Keadaan hiperglikemik hiperosmolar|estadu hiperglisémiku hiperosmolar]], ka mate. Komplikasaun grave ba tempu naruk inklui moras kardiovaskular, stroke, moras rins krónika, [[Ulkus kaki diabetik|ulsera iha ain]], [[Neuropati diabetes|estragu nervu]], estragu matan, no [[Gangguan kognitif|defisiénsia kognitiva]] . <ref name="WHO2013" /> '
==Referénsia==
<references/>
a3a3c0s0k6o6k7tfqncyf6x30njb8w2
71036
71034
2026-06-27T06:42:08Z
Swarabakti
6755
71036
wikitext
text/x-wiki
'''Diabetes mellitus''' ka '''diabetes''' ( habadak ba '''diabetes''' ) maka moras metabóliku ida ne'ebé karakteriza ho nível aas ba midar ka asukar iha raan iha períodu tempu naruk nia laran. <ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/diabetes/action_online/basics/en/|title=About diabetes|publisher=World Health Organization|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140331094533/http://www.who.int/diabetes/action_online/basics/en/|archivedate=31 March 2014|accessdate=4 April 2014}}</ref> Sintoma komún sira inklui [[Sering buang air kecil|urinasaun beibeik]], hamrook maka'as, no apetite ne'ebé aumenta ou han aumenta barak . <ref name="WHO2013">{{Cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/|title=Diabetes Fact sheet N°312|date=October 2013|work=WHO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/|archivedate=26 August 2013|accessdate=25 March 2014}}</ref> Se la hetan tratamentu ne'ebe dian no intensivu mak diabetes bele hamosu [[Komplikasi diabetes mellitus|komplikasaun]] barak. <ref name="WHO2013" /> ] Komplikasaun aguda sira bele inklui ketoasidoze diabétika, [[Keadaan hiperglikemik hiperosmolar|estadu hiperglisémiku hiperosmolar]], ka mate. Komplikasaun grave ba tempu naruk inklui moras kardiovaskular, stroke, moras rins krónika, [[Ulkus kaki diabetik|ulsera iha ain]], [[Neuropati diabetes|estragu nervu]], estragu matan, no [[Gangguan kognitif|defisiénsia kognitiva]].<ref name="WHO2013" />
==Referénsia==
<references/>
d8ekrknqbtem5r7mwg3osi0abs18sqj
Tuberkolose iha Timor Leste
0
7410
70972
2026-06-27T03:32:49Z
Luizio Claudinho Godinho Martins Nunes
11540
Pájina foun: '== Introdusaun == '''Tuberkolose''' mak hanesan moras kontasiozu ida ne'ebe kausa husi bakteria [[Mycrobacterium Tuberculosis]] ne'ebe invade ita nia pulmaun husi ema infektadu ba ema seluk no ikus mai fo sintomas sira hanesan mear bebeik, kosar iha tempu kalan, isin tun makas<ref name=":0">[https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/tuberculosis Tuberculosis]</ref>. == Tuberkolose Iha Timor-Leste == [[Imajen:Mycobacterium tuberculosis.jpg|miniaturadaimagem]]...'
70972
wikitext
text/x-wiki
== Introdusaun ==
'''Tuberkolose''' mak hanesan moras kontasiozu ida ne'ebe kausa husi bakteria [[Mycrobacterium Tuberculosis]] ne'ebe invade ita nia pulmaun husi ema infektadu ba ema seluk no ikus mai fo sintomas sira hanesan mear bebeik, kosar iha tempu kalan, isin tun makas<ref name=":0">[https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/tuberculosis Tuberculosis]</ref>.
== Tuberkolose Iha Timor-Leste ==
[[Imajen:Mycobacterium tuberculosis.jpg|miniaturadaimagem]]
== Referensia ==
<ref name=":0" />[https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/tuberculosis Tuberculosis]
hx6pl9byatznw0t3pxe2i3w965nemvg
70978
70972
2026-06-27T03:35:00Z
Luizio Claudinho Godinho Martins Nunes
11540
70978
wikitext
text/x-wiki
== Introdusaun sai mak tuberkolose ? ==
'''Tuberkolose''' mak hanesan moras kontasiozu ida ne'ebe kausa husi bakteria [[Mycrobacterium Tuberculosis]] ne'ebe invade ita nia pulmaun husi ema infektadu ba ema seluk no ikus mai fo sintomas sira hanesan mear bebeik, kosar iha tempu kalan, isin tun makas<ref name=":0">[https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/tuberculosis Tuberculosis]</ref> no seluk-seluk tan.
== Tuberkolose Iha Timor-Leste ==
[[Imajen:Mycobacterium tuberculosis.jpg|miniaturadaimagem]]
== Referensia ==
<ref name=":0" />[https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/tuberculosis Tuberculosis]
0qwjnmdxivl0j8uxifbhy3thb7n5cuq
Marcus Rashford
0
7411
70977
2026-06-27T03:34:23Z
Nevia de Jesus Costa
11497
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1360889304|Marcus Rashford]]"
70977
wikitext
text/x-wiki
Marcus Rashford (moris iha 31 Outubru 1997) mak joga futeból profisionál hosi Inglaterra. Nia joga hanesan avançadu ba klube Barcelona iha La Liga, ho estatutu emprestadu hosi klube Manchester United iha Premier League. Nia mós reprezenta selesaun nasionál Inglaterra.
Rashford hahú nia karreira iha akademia juventude Manchester United. Nia halo estrea ba ekipa dahuluk iha tinan 2016 no marka gol rua iha nia partida dahuluk iha kompetisaun Europa League kontra Midtjylland. Depois, nia mós marka gol rua iha nia estrea Premier League kontra Arsenal. Nia sai jogador foin-sa'e ida-ne'ebé marka gol iha derby Manchester no mós iha final EFL Cup. Durante nia tempu iha Manchester United, nia ajuda klube atu hetan troféu hanesan FA Cup, EFL Cup, FA Community Shield no UEFA Europa League.
m1eu3yw1epe90jaz4ymni0veojx01i9
70982
70977
2026-06-27T03:38:10Z
Nevia de Jesus Costa
11497
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1360889304|Marcus Rashford]]"
70982
wikitext
text/x-wiki
Marcus Rashford (moris iha 31 Outubru 1997) mak joga futeból profisionál hosi Inglaterra. Nia joga hanesan avançadu ba klube Barcelona iha La Liga, ho estatutu emprestadu hosi klube Manchester United iha Premier League. Nia mós reprezenta selesaun nasionál Inglaterra.
Rashford hahú nia karreira iha akademia juventude Manchester United. Nia halo estrea ba ekipa dahuluk iha tinan 2016 no marka gol rua iha nia partida dahuluk iha kompetisaun Europa League kontra Midtjylland. Depois, nia mós marka gol rua iha nia estrea Premier League kontra Arsenal. Nia sai jogador foin-sa'e ida-ne'ebé marka gol iha derby Manchester no mós iha final EFL Cup. Durante nia tempu iha Manchester United, nia ajuda klube atu hetan troféu hanesan FA Cup, EFL Cup, FA Community Shield no UEFA Europa League.
5hpjb4ht1xacgjf8x5s5sej69648tw5
Mozinho
0
7412
70984
2026-06-27T03:38:13Z
~2026-37104-03
11577
Mozinho
70984
wikitext
text/x-wiki
'''Mouzinho Barreto de Lima''' (moris iha loron 26 Juñu 2002) mak jogadór futeból profisionál husi Timor-Leste ne'ebé joga hanesan atakante (avansadu) ba klube Aguilas–UMak iha Liga Futeból Filipinas, no mós reprezenta Seleksaun Nasionál Timor-Leste
== Karreira Klube ==
Mouzinho moris iha '''[[Maliana]]'''. Nia mak oan ikus husi alin-na'in neen, hanesan ema Katóliku ne'ebé forte iha fiar no besik tebes ho nia família<ref>Lee, David (12 Desember 2021).https://www.straitstimes.com/sport/football/suzuki-cup-timorese-miss-home-but-treasure-100-day-sojourn-in-singapore</ref>. Nia hetan inspirasaun husi Cristiano Ronaldo no iha mehi atu tuir nia ezemplu, ho objetivu atu sai jogadór di'ak liu iha Ázia.
Iha tinan 2020, Mouzinho sai markadór gól aas liu iha Copa FFTL, ho total gól 14 iha iha jogu 7.
Treinadór Angkor TigerTiger, Alistair Heath, hahú observa Mouzinho depois de haree nia desempenhu ne'ebé di'ak tebes iha Kampionatu AFF U-23 2022 no SEA Games 2021. Tuir mai, ihboja.
Loron ida deit depois, nia hatudu nia kapasidade ba públiku futeból Kamboja liuhusi marka gól ida ba Seleksaun Nasionál Timor-Leste hasoru Seleksaun Kamboja iha jogu amizozu internasionál. Gól ne'e mak nia gól dahuluk ba seleksaun nasionál, maski Timor-Leste lakon ho rezultadu 2–1.
Mouzinho halo nia debut ho Angkor Tiger iha loron 2 Jullu 2022, iha empate 3–3 hasoru Kirivong Sok Sen Chey. Iha jogu tuirmai hasoru Phnom Penh Crown, nia tama hanesan substitutu. Iha loron 13 Agostu 2022, nia marka gól rua iha jogu hasoru Visakha.
Iha loron 6 Janeiru 2023, Mouzinho asina kontratu ho klube seluk iha Kamboja, Visakha. Durante tempu ida iha klube ne'e, nia halo aparisaun 22, marka gól 2 no kontribui ho assist 5.
Depois husik Visakha, Mouzinho muda ba Montenegro no asina kontratu durante tinan ida ho klube FK Igalo. Tanba deit joga iha jogu ida, nia deside muda ba Filipinas no iha loron 18 Setembru 2025 tama ba klube Aguilas–UMak.
== Referénsia ==
# Lee, David (12 Desember 2021).https://www.straitstimes.com/sport/football/suzuki-cup-timorese-miss-home-but-treasure-100-day-sojourn-in-singapore<nowiki/>The Straits Times. Diakses tanggal 12 September 2022
ikwaoo1gw6t4spgr16vsr2msgelyzqz
SOA Timor-Leste
0
7413
70986
2026-06-27T03:41:59Z
Maria Auxilia
11536
Pájina foun: ''''Sustainable Ocean Alliance''' (SOA) [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hola parte iha rede SOA globál, hodi fó kbiit ba líder joven sira hodi dudu inovasaun no solusaun ba sustentabilidade tasi nian. Ami foka ba konservasaun tasi nian, peska sustentavel, no inisiativa bazeia ba komunidade ne’ebé proteje Timor-Leste nia biodiversidade tasi nian ne’ebé riku. Liuhusi programa sira, parseria sira, no envolvimentu foin-sa'e sira nian, ami hakarak harii [[ekonomia azul]]...'
70986
wikitext
text/x-wiki
'''Sustainable Ocean Alliance''' (SOA) [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hola parte iha rede SOA globál, hodi fó kbiit ba líder joven sira hodi dudu inovasaun no solusaun ba sustentabilidade tasi nian. Ami foka ba konservasaun tasi nian, peska sustentavel, no inisiativa bazeia ba komunidade ne’ebé proteje Timor-Leste nia biodiversidade tasi nian ne’ebé riku. Liuhusi programa sira, parseria sira, no envolvimentu foin-sa'e sira nian, ami hakarak harii [[ekonomia azul]] ida ne'ebé reziliente enkuantu haburas konxiénsia ambientál no lideransa entre jerasaun tuirmai.<ref>https://soa-tl.org/publication/</ref>
<references />
88chzbff17k397sju1xf7t1abqwut7n
Diskusaun:Nutrisaun
1
7414
70991
2026-06-27T03:44:48Z
AGIPED
11574
/* perguntas */ nova secção
70991
wikitext
text/x-wiki
== perguntas ==
ola, mana hau gosta ona ita nia publikasaun konaba nturisaun, maibe bele ka anexa mos ho nia referensia, atu nune'e wikipedian seluk bele fiar katak publikasaun refere iha nia artigu kredivel seluk iha. [[Uza-na'in:AGIPED|AGIPED]] ([[Diskusaun Uza-na'in:AGIPED|discussão]]) 03h44min de 27 de Juñu de 2026 (UTC)
ofup3p6x4onzl7o2godbsy0h3toovy6
Diskusaun Uza-na'in:Salustiano ds monteiro
3
7415
70992
2026-06-27T03:45:50Z
Dario Guterres
11547
/* Konfirma hakerek kona suku wagia */ nova secção
70992
wikitext
text/x-wiki
== Konfirma hakerek kona suku wagia ==
Favor ita boot presisa buka informasaun nebe atualizado tama suku atual agora iha 7 [[Uza-na'in:Dario Guterres|Dario Guterres]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Dario Guterres|discussão]]) 03h45min de 27 de Juñu de 2026 (UTC)
93bsk8be5et38iwfoqqv2u9itsplv45
Orijen naran Baucau
0
7416
70993
2026-06-27T03:46:01Z
Jenilson Varela
11551
Pájina foun: '[[Baukau|Baucau]] mai hosi dialetu lokál Waimu'a, liafuan “Akau” katak fahi, ne’ebé iha tempu nia laran hetan transformasaun iha “Macau”. Tuirmai governu portugés fó naran permanente [[Baukau|Baucau]], ne'ebé hela<ref>Autoridade Municipal de Baucau. (n.d.). ''Baucau Vila''. <nowiki>https://baucau.gov.tl/pt/municipality-post-administrative/baucau-vila</nowiki></ref>. Imajen:Mercado Baucau 2014.jpg|centro|miniaturadaimagem|276x276px|[[:Imajen:Mercado Baucau 20...'
70993
wikitext
text/x-wiki
[[Baukau|Baucau]] mai hosi dialetu lokál Waimu'a, liafuan “Akau” katak fahi, ne’ebé iha tempu nia laran hetan transformasaun iha “Macau”. Tuirmai governu portugés fó naran permanente [[Baukau|Baucau]], ne'ebé hela<ref>Autoridade Municipal de Baucau. (n.d.). ''Baucau Vila''. <nowiki>https://baucau.gov.tl/pt/municipality-post-administrative/baucau-vila</nowiki></ref>.
[[Imajen:Mercado Baucau 2014.jpg|centro|miniaturadaimagem|276x276px|[[:Imajen:Mercado Baucau 2014.jpg]]]]
Jeografikamente, Baucau hanesan munisípiu ida iha Timor-Leste,,ne’ebé lokaliza iha parte leste Timór nian. Nia halo fronteira ho munisípiu sira [[Lautein|Lautém]] (Leste), [[Vikeke|Viqueque]] (Súl), [[Manatuto (munisípiu)|Manatuto]] (Oeste), [[:en:Banda_Arc|Arco da Banda]] (Norte) no [[Tasi Mane|Tasi Timor]] (Súl). Munisípiu ida-ne'e iha postu administrativu ne´en: [[Bagia|Baguia]], [[Baukau (postu administrativu)|Baucau]], [[Laga (postu administrativu)|Laga]], [[Kelikai (postu administrativu)|Quelicai]], [[Vemasi (postu administrativu)|Vemasse]] no [[Vinilale (postu administrativu)|Venilale]].
[[Imajen:Baucau until 2003.png|centro|miniaturadaimagem|[[:Imajen:Baucau until 2003.png]]]]
ne’ebé hamutuk fahe ba suco hamutuk 59. Iha termu demográfiku, totál populasaun munisípiu Baucau nian maka 133,881 ('''Sensu 2022''')<ref>National Statistical Institute of Timor-Leste. (2023). ''2022 Census wall chart: Population and housing census 2022''. <nowiki>https://www.laohamutuk.org/DVD/DGS/Cens22/Wall-Chart-census-2022.pdf</nowiki></ref>, ho densidade populasaun 83,98 pp/km², ne'ebé kobre área ida ho 1,504,2 km², no populasaun iha dialetu lokál oioin, [[liuliu Tesae]], Watum, [[Mi'adi Kairui]] no [[Naueti]]. Ninia kapitál, ne’ebé hanaran mós [[Baukau (munisípiu)|Baucau]], nu’udar sidade boot daruak iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] <ref>National Statistical Institute of Timor-Leste. (2023). ''2022 Census wall chart: Population and housing census 2022''. <nowiki>https://www.laohamutuk.org/DVD/DGS/Cens22/Wall-Chart-census-2022.pdf</nowiki></ref>.
[[Imajen:Timor Est - Diocesi di Baucau 1996-2010.png|centro|miniaturadaimagem|[[:Imajen:Timor Est - Diocesi di Baucau 1996-2010.png]]]]
== Referensia ==
<references />
cjp264g4da51b42kp1imo987aoia6em
Diskusaun Uza-na'in:Jenilson Varela
3
7417
70994
2026-06-27T03:48:21Z
Dario Guterres
11547
/* Konfirma hakerek kona ba Orijen Baucau */ nova secção
70994
wikitext
text/x-wiki
== Konfirma hakerek kona ba Orijen Baucau ==
Sr. favor buka infomasaun klaru laos copy paste dt [[Uza-na'in:Dario Guterres|Dario Guterres]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Dario Guterres|discussão]]) 03h48min de 27 de Juñu de 2026 (UTC)
0d12qkmod18b9prkqfgs3oa3mifqpwt
Diskusaun:Irabin Leten
1
7418
70996
2026-06-27T04:47:01Z
Domingos de Carvalho Nuno
11543
/* halo */ nova secção
70996
wikitext
text/x-wiki
== halo ==
hau Hakarak hadia aldeia Suco Irabin Decima Aldeia tuir nia Numero bele galae? [[Uza-na'in:Domingos de Carvalho Nuno|Domingos de Carvalho Nuno]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Domingos de Carvalho Nuno|discussão]]) 04h47min de 27 de Juñu de 2026 (UTC)
qba7lvhss383u78ltj1hv7kuhxuc9vi
Ifugao
0
7419
70998
2026-06-27T05:11:12Z
Exec8
6243
.
70998
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Ifugao}}
{{Rejiaun Administrativa Cordillera}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
dtxq8ivox3pagckxdhl135m1r2yj91j
Template:Ifugao
10
7420
70999
2026-06-27T05:13:33Z
Exec8
6243
.
70999
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Ifugao
|title = Provínsia [[Ifugao]]
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13812|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Provínsia
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q30365}} <!-- Aguinaldo -->
* {{wikidata|label|linked|Q30391}} <!-- Alfonso Lista -->
* {{wikidata|label|linked|Q30394}} <!-- Asipulo -->
* {{wikidata|label|linked|Q806138}} <!-- Banaue -->
* {{wikidata|label|linked|Q30410}} <!-- Hingyon -->
* {{wikidata|label|linked|Q30413}} <!-- Hungduan -->
* {{wikidata|label|linked|Q30416}} <!-- Kiangan -->
* {{wikidata|label|linked|Q30419}} <!-- Lagawe -->
* {{wikidata|label|linked|Q30421}} <!-- Lamut -->
* {{wikidata|label|linked|Q30425}} <!-- Mayoyao -->
* {{wikidata|label|linked|Q30428}} <!-- Tinoc -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
akhyzbaoxep6ba50oxw0xxw2rfrs736
71001
70999
2026-06-27T05:16:41Z
Exec8
6243
71001
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Ifugao
|title = Provínsia [[Ifugao]]
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13812|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q30365}} <!-- Aguinaldo -->
* {{wikidata|label|linked|Q30391}} <!-- Alfonso Lista -->
* {{wikidata|label|linked|Q30394}} <!-- Asipulo -->
* {{wikidata|label|linked|Q806138}} <!-- Banaue -->
* {{wikidata|label|linked|Q30410}} <!-- Hingyon -->
* {{wikidata|label|linked|Q30413}} <!-- Hungduan -->
* {{wikidata|label|linked|Q30416}} <!-- Kiangan -->
* {{wikidata|label|linked|Q30419}} <!-- Lagawe -->
* {{wikidata|label|linked|Q30421}} <!-- Lamut -->
* {{wikidata|label|linked|Q30425}} <!-- Mayoyao -->
* {{wikidata|label|linked|Q30428}} <!-- Tinoc -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
5hdhrlge8xt4pnw5k4b4uk3uqtx6qno
Ilocos Norte
0
7421
71000
2026-06-27T05:15:41Z
Exec8
6243
.
71000
wikitext
text/x-wiki
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Ilocos Norte}}
{{Rejiaun Ilocos}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
ejhfm05yxewqm48gz7yo04jey4wfayq
71004
71000
2026-06-27T05:19:16Z
Exec8
6243
71004
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Ilocos Norte}}
{{Rejiaun Ilocos}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
7mh2dtbzg4p7w9g67iuq5qyed592q8f
Template:Ilocos Norte
10
7422
71002
2026-06-27T05:17:34Z
Exec8
6243
.
71002
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Ilocos Norte
|title = Provínsia [[:Category:Saray baley na Filipinas|baley]] na [[Ilocos Norte]]
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13813|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q39241}} <!-- Adams -->
* {{wikidata|label|linked|Q39271}} <!-- Bacarra -->
* {{wikidata|label|linked|Q39303}} <!-- Badoc -->
* {{wikidata|label|linked|Q39326}} <!-- Bangui -->
* {{wikidata|label|linked|Q39346}} <!-- Banna -->
* {{wikidata|label|linked|Q39368}} <!-- Burgos -->
* {{wikidata|label|linked|Q39393}} <!-- Carasi -->
* {{wikidata|label|linked|Q39416}} <!-- Currimao -->
* {{wikidata|label|linked|Q39429}} <!-- Dingras -->
* {{wikidata|label|linked|Q39511}} <!-- Dumalneg -->
* {{wikidata|label|linked|Q39523}} <!-- Marcos -->
* {{wikidata|label|linked|Q39540}} <!-- Nueva Era -->
* {{wikidata|label|linked|Q39559}} <!-- Pagudpud -->
* {{wikidata|label|linked|Q39573}} <!-- Paoay -->
* {{wikidata|label|linked|Q39591}} <!-- Pasuquin -->
* {{wikidata|label|linked|Q39616}} <!-- Piddig -->
* {{wikidata|label|linked|Q39629}} <!-- Pinili -->
* {{wikidata|label|linked|Q39653}} <!-- San Nicolas -->
* {{wikidata|label|linked|Q39673}} <!-- Sarrat -->
* {{wikidata|label|linked|Q39677}} <!-- Solsona -->
* {{wikidata|label|linked|Q39694}} <!-- Vintar -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q39711}} <!--Batac -->
* {{wikidata|label|linked|Q39738}} <!--Laoag -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
3994y0qputsn9ocjexkjp3z8uez5gid
71003
71002
2026-06-27T05:17:45Z
Exec8
6243
71003
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Ilocos Norte
|title = Provínsia [[Ilocos Norte]]
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13813|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q39241}} <!-- Adams -->
* {{wikidata|label|linked|Q39271}} <!-- Bacarra -->
* {{wikidata|label|linked|Q39303}} <!-- Badoc -->
* {{wikidata|label|linked|Q39326}} <!-- Bangui -->
* {{wikidata|label|linked|Q39346}} <!-- Banna -->
* {{wikidata|label|linked|Q39368}} <!-- Burgos -->
* {{wikidata|label|linked|Q39393}} <!-- Carasi -->
* {{wikidata|label|linked|Q39416}} <!-- Currimao -->
* {{wikidata|label|linked|Q39429}} <!-- Dingras -->
* {{wikidata|label|linked|Q39511}} <!-- Dumalneg -->
* {{wikidata|label|linked|Q39523}} <!-- Marcos -->
* {{wikidata|label|linked|Q39540}} <!-- Nueva Era -->
* {{wikidata|label|linked|Q39559}} <!-- Pagudpud -->
* {{wikidata|label|linked|Q39573}} <!-- Paoay -->
* {{wikidata|label|linked|Q39591}} <!-- Pasuquin -->
* {{wikidata|label|linked|Q39616}} <!-- Piddig -->
* {{wikidata|label|linked|Q39629}} <!-- Pinili -->
* {{wikidata|label|linked|Q39653}} <!-- San Nicolas -->
* {{wikidata|label|linked|Q39673}} <!-- Sarrat -->
* {{wikidata|label|linked|Q39677}} <!-- Solsona -->
* {{wikidata|label|linked|Q39694}} <!-- Vintar -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q39711}} <!--Batac -->
* {{wikidata|label|linked|Q39738}} <!--Laoag -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
3xqmgp0vfqdm2p86rl18isapf7xuu91
Ilocos Sul
0
7423
71005
2026-06-27T05:21:27Z
Exec8
6243
.
71005
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Ilocos Sul}}
{{Rejiaun Ilocos}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
1euqywciajviwb63m5g3djzzyj8crrr
Template:Ilocos Sul
10
7424
71006
2026-06-27T05:22:55Z
Exec8
6243
.
71006
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Ilocos Sul
|title = Provínsia [[Ilocos Sul]]
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q12741|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q12813}} <!-- Alilem -->
* {{wikidata|label|linked|Q12818}} <!-- Banayoyo -->
* {{wikidata|label|linked|Q12825}} <!-- Bantay -->
* {{wikidata|label|linked|Q12828}} <!-- Burgos -->
* {{wikidata|label|linked|Q12832}} <!-- Cabugao -->
* {{wikidata|label|linked|Q12834}} <!-- Caoayan -->
* {{wikidata|label|linked|Q12835}} <!-- Cervantes -->
* {{wikidata|label|linked|Q12838}} <!-- Galimuyod -->
* {{wikidata|label|linked|Q12840}} <!-- Gregorio Del Pilar -->
* {{wikidata|label|linked|Q12843}} <!-- Lidlidda -->
* {{wikidata|label|linked|Q12845}} <!-- Magsingal -->
* {{wikidata|label|linked|Q12848}} <!-- Nagbukel -->
* {{wikidata|label|linked|Q12850}} <!-- Narvacan -->
* {{wikidata|label|linked|Q12853}} <!-- Quirino -->
* {{wikidata|label|linked|Q12856}} <!-- Salcedo -->
* {{wikidata|label|linked|Q12859}} <!-- San Emilio -->
* {{wikidata|label|linked|Q12863}} <!-- San Esteban -->
* {{wikidata|label|linked|Q12864}} <!-- San Ildefonso -->
* {{wikidata|label|linked|Q12867}} <!-- San Juan -->
* {{wikidata|label|linked|Q12868}} <!-- San Vicente -->
* {{wikidata|label|linked|Q12873}} <!-- Santa -->
* {{wikidata|label|linked|Q12875}} <!-- Santa Catalina -->
* {{wikidata|label|linked|Q12880}} <!-- Santa Cruz -->
* {{wikidata|label|linked|Q12882}} <!-- Santa Lucia -->
* {{wikidata|label|linked|Q12692}} <!-- Santa Maria -->
* {{wikidata|label|linked|Q12884}} <!-- Santiago -->
* {{wikidata|label|linked|Q12885}} <!-- Santo Domingo -->
* {{wikidata|label|linked|Q12888}} <!-- Sigay -->
* {{wikidata|label|linked|Q12891}} <!-- Sinait -->
* {{wikidata|label|linked|Q12893}} <!-- Sugpon -->
* {{wikidata|label|linked|Q12894}} <!-- Suyo -->
* {{wikidata|label|linked|Q12895}} <!-- Tagudin -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q205956}} <!--Candon -->
* {{wikidata|label|linked|Q235004}} <!--Vigan -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
mpv1zkg2ipaqph6o22hkmylwcj6c408
Iloilo
0
7425
71007
2026-06-27T05:25:56Z
Exec8
6243
.
71007
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Iloilo}}
{{Vissaias Ocidentais}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
8061qmmau0w8wxueadvxfbe0pf221ut
Template:Iloilo
10
7426
71008
2026-06-27T05:26:57Z
Exec8
6243
.
71008
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Iloilo
|title = Provínsia [[Iloilo]]
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13825|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q274491}} <!-- Ajuy -->
* {{wikidata|label|linked|Q274508}} <!-- Alimodian -->
* {{wikidata|label|linked|Q274543}} <!-- Anilao -->
* {{wikidata|label|linked|Q274557}} <!-- Badiangan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274578}} <!-- Balasan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274595}} <!-- Banate -->
* {{wikidata|label|linked|Q82502}} <!-- Barotac Nuevo -->
* {{wikidata|label|linked|Q82493}} <!-- Barotac Viejo -->
* {{wikidata|label|linked|Q274654}} <!-- Batad -->
* {{wikidata|label|linked|Q274671}} <!-- Bingawan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274693}} <!-- Cabatuan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274713}} <!-- Calinog -->
* {{wikidata|label|linked|Q274731}} <!-- Carles -->
* {{wikidata|label|linked|Q274749}} <!-- Concepcion -->
* {{wikidata|label|linked|Q274780}} <!-- Dingle -->
* {{wikidata|label|linked|Q274795}} <!-- Dueñas -->
* {{wikidata|label|linked|Q74758}} <!-- Dumangas -->
* {{wikidata|label|linked|Q82506}} <!-- Estancia -->
* {{wikidata|label|linked|Q274847}} <!-- Guimbal -->
* {{wikidata|label|linked|Q74755}} <!-- Igbaras -->
* {{wikidata|label|linked|Q82570}} <!-- Janiuay -->
* {{wikidata|label|linked|Q274907}} <!-- Lambunao -->
* {{wikidata|label|linked|Q274937}} <!-- Leganes -->
* {{wikidata|label|linked|Q274961}} <!-- Lemery -->
* {{wikidata|label|linked|Q274987}} <!-- Leon -->
* {{wikidata|label|linked|Q275015}} <!-- Maasin -->
* {{wikidata|label|linked|Q74753}} <!-- Miagao -->
* {{wikidata|label|linked|Q275071}} <!-- Mina -->
* {{wikidata|label|linked|Q275184}} <!-- New Lucena -->
* {{wikidata|label|linked|Q275199}} <!-- Oton -->
* {{wikidata|label|linked|Q275221}} <!-- Pavia -->
* {{wikidata|label|linked|Q275243}} <!-- Pototan -->
* {{wikidata|label|linked|Q275264}} <!-- San Dionisio -->
* {{wikidata|label|linked|Q275280}} <!-- San Enrique -->
* {{wikidata|label|linked|Q275295}} <!-- San Joaquin -->
* {{wikidata|label|linked|Q275312}} <!-- San Miguel -->
* {{wikidata|label|linked|Q275329}} <!-- San Rafael -->
* {{wikidata|label|linked|Q275347}} <!-- Santa Barbara -->
* {{wikidata|label|linked|Q275368}} <!-- Sara -->
* {{wikidata|label|linked|Q82497}} <!-- Tigbauan -->
* {{wikidata|label|linked|Q275417}} <!-- Tubungan -->
* {{wikidata|label|linked|Q148064}} <!-- Zarraga -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q459787}} <!--Iloilo City-->
* {{wikidata|label|linked|Q1855693}} <!--Passi -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
6ru2dwzsmuilxkrj0xlm9h1zwmnxe2x
Isabela
0
7427
71009
2026-06-27T05:29:01Z
Exec8
6243
.
71009
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Isabela}}
{{Vale de Cagaiã}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
4aggu5qmzaq6ttsofrimn9z985zum8g
Template:Isabela
10
7428
71011
2026-06-27T05:30:35Z
Exec8
6243
.
71011
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Isabela
|title = Provínsia [[Isabela|Isabela]]
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13826|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q49354}} <!-- Alicia -->
* {{wikidata|label|linked|Q49357}} <!-- Angadanan -->
* {{wikidata|label|linked|Q49358}} <!-- Aurora -->
* {{wikidata|label|linked|Q49359}} <!-- Benito Soliven -->
* {{wikidata|label|linked|Q49360}} <!-- Burgos -->
* {{wikidata|label|linked|Q49361}} <!-- Cabagan -->
* {{wikidata|label|linked|Q49362}} <!-- Cabatuan -->
* {{wikidata|label|linked|Q49363}} <!-- Cordon -->
* {{wikidata|label|linked|Q49365}} <!-- Delfin Albano -->
* {{wikidata|label|linked|Q49366}} <!-- Dinapigue -->
* {{wikidata|label|linked|Q49368}} <!-- Divilacan -->
* {{wikidata|label|linked|Q49369}} <!-- Echague -->
* {{wikidata|label|linked|Q49370}} <!-- Gamu -->
* {{wikidata|label|linked|Q49372}} <!-- Jones -->
* {{wikidata|label|linked|Q49375}} <!-- Luna -->
* {{wikidata|label|linked|Q49434}} <!-- Maconacon -->
* {{wikidata|label|linked|Q49435}} <!-- Mallig -->
* {{wikidata|label|linked|Q50066}} <!-- Naguilian -->
* {{wikidata|label|linked|Q50102}} <!-- Palanan -->
* {{wikidata|label|linked|Q50145}} <!-- Quezon -->
* {{wikidata|label|linked|Q50149}} <!-- Quirino -->
* {{wikidata|label|linked|Q50152}} <!-- Ramon -->
* {{wikidata|label|linked|Q50153}} <!-- Reina Mercedes -->
* {{wikidata|label|linked|Q50154}} <!-- Roxas -->
* {{wikidata|label|linked|Q50158}} <!-- San Agustin -->
* {{wikidata|label|linked|Q50160}} <!-- San Guillermo -->
* {{wikidata|label|linked|Q50163}} <!-- San Isidro -->
* {{wikidata|label|linked|Q50164}} <!-- San Manuel -->
* {{wikidata|label|linked|Q50167}} <!-- San Mariano -->
* {{wikidata|label|linked|Q50171}} <!-- San Mateo -->
* {{wikidata|label|linked|Q50174}} <!-- San Pablo -->
* {{wikidata|label|linked|Q50175}} <!-- Santa Maria -->
* {{wikidata|label|linked|Q50176}} <!-- Santo Tomas -->
* {{wikidata|label|linked|Q50177}} <!-- Tumauini -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q50178}} <!--Cauayan -->
* {{wikidata|label|linked|Q50179}} <!--Ilagan -->
* {{wikidata|label|linked|Q50180}} <!--Santiago-->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
rkqjjizb69m2by68u6zkka55pkg4c9p
Kalinga
0
7429
71013
2026-06-27T05:48:21Z
Exec8
6243
.
71013
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Kalinga}}
{{Rejiaun Administrativa Cordillera}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
tv0wwd1gx5vv6is3sb03wi495s25k9t
Template:Kalinga
10
7430
71014
2026-06-27T05:49:52Z
Exec8
6243
.
71014
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Kalinga
|title = Provínsia [[Kalinga]]
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13827|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q35848}} <!-- Balbalan -->
* {{wikidata|label|linked|Q35858}} <!-- Lubuagan -->
* {{wikidata|label|linked|Q35866}} <!-- Pasil -->
* {{wikidata|label|linked|Q35873}} <!-- Pinukpuk -->
* {{wikidata|label|linked|Q35884}} <!-- Rizal -->
* {{wikidata|label|linked|Q35897}} <!-- Tanudan -->
* {{wikidata|label|linked|Q35909}} <!-- Tinglayan -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q35925}} <!--Tabuk, Kalinga -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
fdcd77yjf62cz3yxu1y7shesjs3bonw
La Union
0
7431
71016
2026-06-27T05:52:39Z
Exec8
6243
.
71016
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{La Union}}
{{Rejiaun Ilocos}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
7tq348x2dpbcmg0i08pd0vbp0rq0ix1
Template:La Union
10
7432
71017
2026-06-27T05:53:49Z
Exec8
6243
.
71017
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = La Union
|title = Provínsia [[La Union]]
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13829|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q40168}} <!-- Agoo -->
* {{wikidata|label|linked|Q40239}} <!-- Aringay -->
* {{wikidata|label|linked|Q40259}} <!-- Bacnotan -->
* {{wikidata|label|linked|Q40275}} <!-- Bagulin -->
* {{wikidata|label|linked|Q40282}} <!-- Balaoan -->
* {{wikidata|label|linked|Q40298}} <!-- Bangar -->
* {{wikidata|label|linked|Q40313}} <!-- Bauang -->
* {{wikidata|label|linked|Q40372}} <!-- Burgos -->
* {{wikidata|label|linked|Q40393}} <!-- Caba -->
* {{wikidata|label|linked|Q40419}} <!-- Luna -->
* {{wikidata|label|linked|Q40450}} <!-- Naguilian -->
* {{wikidata|label|linked|Q40466}} <!-- Pugo -->
* {{wikidata|label|linked|Q40486}} <!-- Rosario -->
* {{wikidata|label|linked|Q40500}} <!-- San Gabriel -->
* {{wikidata|label|linked|Q40517}} <!-- San Juan -->
* {{wikidata|label|linked|Q40521}} <!-- Santo Tomas -->
* {{wikidata|label|linked|Q40536}} <!-- Santol -->
* {{wikidata|label|linked|Q40557}} <!-- Sudipen -->
* {{wikidata|label|linked|Q40562}} <!-- Tubao -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q40584}} <!--San Fernando, La Union -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
cr0y314m484gv0mla5dghbzq5ojw9t8
Laguna
0
7433
71018
2026-06-27T05:56:00Z
Exec8
6243
.
71018
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Laguna}}
{{Calabarção}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
clkwlawce7v2t8uptlm014pf5o87a76
Template:Laguna
10
7434
71019
2026-06-27T05:57:03Z
Exec8
6243
.
71019
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Laguna
|title = Provínsia [[Laguna]]
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13840|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|image =
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q63750}} <!-- Alaminos -->
* {{wikidata|label|linked|Q63763}} <!-- Bay -->
* {{wikidata|label|linked|Q69739}} <!-- Calauan -->
* {{wikidata|label|linked|Q69749}} <!-- Cavinti -->
* {{wikidata|label|linked|Q69759}} <!-- Famy -->
* {{wikidata|label|linked|Q69771}} <!-- Kalayaan -->
* {{wikidata|label|linked|Q69781}} <!-- Liliw -->
* {{wikidata|label|linked|Q69793}} <!-- Los Baños -->
* {{wikidata|label|linked|Q69812}} <!-- Luisiana -->
* {{wikidata|label|linked|Q69824}} <!-- Lumban -->
* {{wikidata|label|linked|Q75875}} <!-- Mabitac -->
* {{wikidata|label|linked|Q75881}} <!-- Magdalena -->
* {{wikidata|label|linked|Q75888}} <!-- Majayjay -->
* {{wikidata|label|linked|Q75895}} <!-- Nagcarlan -->
* {{wikidata|label|linked|Q75899}} <!-- Paete -->
* {{wikidata|label|linked|Q75905}} <!-- Pagsanjan -->
* {{wikidata|label|linked|Q75910}} <!-- Pakil -->
* {{wikidata|label|linked|Q75918}} <!-- Pangil -->
* {{wikidata|label|linked|Q75923}} <!-- Pila -->
* {{wikidata|label|linked|Q75928}} <!-- Rizal -->
* {{wikidata|label|linked|Q75938}} <!-- Santa Cruz -->
* {{wikidata|label|linked|Q75943}} <!-- Santa Maria -->
* {{wikidata|label|linked|Q75948}} <!-- Siniloan -->
* {{wikidata|label|linked|Q75953}} <!-- Victoria -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q75961}} <!--Biñan -->
* {{wikidata|label|linked|Q25096}} <!--Cabuyao -->
* {{wikidata|label|linked|Q75978}} <!--Calamba -->
* {{wikidata|label|linked|Q76001}} <!--San Pablo, Laguna|San Pablo -->
* {{wikidata|label|linked|Q75933}} <!--San Pedro, Laguna|San Pedro -->
* {{wikidata|label|linked|Q76010}} <!--Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
nuktabxuh8a42i05x2lkz8fuapzvbhp
Lanao do Norte
0
7435
71020
2026-06-27T06:00:08Z
Exec8
6243
.
71020
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Lanao do Norte}}
{{Mindanao Setentrional}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
qc25v4je6w9ma8ctq1859hxfdr9b6m3
Template:Lanao do Norte
10
7436
71021
2026-06-27T06:01:39Z
Exec8
6243
.
71021
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Lanao do Norte
|title = Provínsia [[Lanao del Norte]]
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13841|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q274150}} <!-- Bacolod -->
* {{wikidata|label|linked|Q274164}} <!-- Baloi -->
* {{wikidata|label|linked|Q274173}} <!-- Baroy -->
* {{wikidata|label|linked|Q274186}} <!-- Kapatagan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274197}} <!-- Kauswagan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274205}} <!-- Kolambugan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274215}} <!-- Lala -->
* {{wikidata|label|linked|Q274230}} <!-- Linamon -->
* {{wikidata|label|linked|Q274243}} <!-- Magsaysay -->
* {{wikidata|label|linked|Q274260}} <!-- Maigo -->
* {{wikidata|label|linked|Q274272}} <!-- Matungao -->
* {{wikidata|label|linked|Q274287}} <!-- Munai -->
* {{wikidata|label|linked|Q274299}} <!-- Nunungan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274313}} <!-- Pantao Ragat -->
* {{wikidata|label|linked|Q274329}} <!-- Pantar -->
* {{wikidata|label|linked|Q274343}} <!-- Poona Piagapo -->
* {{wikidata|label|linked|Q274357}} <!-- Salvador -->
* {{wikidata|label|linked|Q274369}} <!-- Sapad -->
* {{wikidata|label|linked|Q274387}} <!-- Sultan Naga Dimaporo -->
* {{wikidata|label|linked|Q274406}} <!-- Tagoloan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274427}} <!-- Tangcal -->
* {{wikidata|label|linked|Q274439}} <!-- Tubod -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q285488}} <!--Iligan-->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
sv9onzin11x7aqbxs7euf2i4kv5d42z
71022
71021
2026-06-27T06:03:16Z
Exec8
6243
.
71022
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Lanao do Norte
|title = Provínsia {{wikidata|label|linked|Q13841}}
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13841|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q274150}} <!-- Bacolod -->
* {{wikidata|label|linked|Q274164}} <!-- Baloi -->
* {{wikidata|label|linked|Q274173}} <!-- Baroy -->
* {{wikidata|label|linked|Q274186}} <!-- Kapatagan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274197}} <!-- Kauswagan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274205}} <!-- Kolambugan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274215}} <!-- Lala -->
* {{wikidata|label|linked|Q274230}} <!-- Linamon -->
* {{wikidata|label|linked|Q274243}} <!-- Magsaysay -->
* {{wikidata|label|linked|Q274260}} <!-- Maigo -->
* {{wikidata|label|linked|Q274272}} <!-- Matungao -->
* {{wikidata|label|linked|Q274287}} <!-- Munai -->
* {{wikidata|label|linked|Q274299}} <!-- Nunungan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274313}} <!-- Pantao Ragat -->
* {{wikidata|label|linked|Q274329}} <!-- Pantar -->
* {{wikidata|label|linked|Q274343}} <!-- Poona Piagapo -->
* {{wikidata|label|linked|Q274357}} <!-- Salvador -->
* {{wikidata|label|linked|Q274369}} <!-- Sapad -->
* {{wikidata|label|linked|Q274387}} <!-- Sultan Naga Dimaporo -->
* {{wikidata|label|linked|Q274406}} <!-- Tagoloan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274427}} <!-- Tangcal -->
* {{wikidata|label|linked|Q274439}} <!-- Tubod -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q285488}} <!--Iligan-->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
qk0fahwjy0xh3hkitjbdpu4fbrf1dku
Lanao do Sul
0
7437
71023
2026-06-27T06:06:21Z
Exec8
6243
.
71023
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Bangsamoro}}
{{Rejiaun Administrativa Cordillera}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
4t57urpcsylyj2uipkdh8eh0cmz3jl7
Template:Lanao do Sul
10
7438
71024
2026-06-27T06:07:44Z
Exec8
6243
.
71024
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Lanao do Sul
|title = Provínsia {{wikidata|label|linked|Q13843}}
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13843|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q273775}} <!-- Amai Manabilang -->
* {{wikidata|label|linked|Q273657}} <!-- Bacolod-Kalawi -->
* {{wikidata|label|linked|Q273680}} <!-- Balabagan -->
* {{wikidata|label|linked|Q273700}} <!-- Balindong -->
* {{wikidata|label|linked|Q273718}} <!-- Bayang -->
* {{wikidata|label|linked|Q273728}} <!-- Binidayan -->
* {{wikidata|label|linked|Q273744}} <!-- Buadiposo-Buntong -->
* {{wikidata|label|linked|Q273757}} <!-- Bubong -->
* {{wikidata|label|linked|Q273796}} <!-- Butig -->
* {{wikidata|label|linked|Q273813}} <!-- Calanogas -->
* {{wikidata|label|linked|Q273828}} <!-- Ditsaan-Ramain -->
* {{wikidata|label|linked|Q273851}} <!-- Ganassi -->
* {{wikidata|label|linked|Q273864}} <!-- Kapai -->
* {{wikidata|label|linked|Q273882}} <!-- Kapatagan -->
* {{wikidata|label|linked|Q273895}} <!-- Lumba-Bayabao -->
* {{wikidata|label|linked|Q273906}} <!-- Lumbaca-Unayan -->
* {{wikidata|label|linked|Q273915}} <!-- Lumbatan -->
* {{wikidata|label|linked|Q273928}} <!-- Lumbayanague -->
* {{wikidata|label|linked|Q273939}} <!-- Madalum -->
* {{wikidata|label|linked|Q273948}} <!-- Madamba -->
* {{wikidata|label|linked|Q273960}} <!-- Maguing -->
* {{wikidata|label|linked|Q273970}} <!-- Malabang -->
* {{wikidata|label|linked|Q273982}} <!-- Marantao -->
* {{wikidata|label|linked|Q273988}} <!-- Marogong -->
* {{wikidata|label|linked|Q273998}} <!-- Masiu -->
* {{wikidata|label|linked|Q177004}} <!-- Mulondo -->
* {{wikidata|label|linked|Q274015}} <!-- Pagayawan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274022}} <!-- Piagapo -->
* {{wikidata|label|linked|Q274031}} <!-- Picong -->
* {{wikidata|label|linked|Q274037}} <!-- Poona Bayabao -->
* {{wikidata|label|linked|Q274047}} <!-- Pualas -->
* {{wikidata|label|linked|Q274057}} <!-- Saguiaran -->
* {{wikidata|label|linked|Q126297}} <!-- Sultan Dumalondong -->
* {{wikidata|label|linked|Q274077}} <!-- Tagoloan II -->
* {{wikidata|label|linked|Q274087}} <!-- Tamparan -->
* {{wikidata|label|linked|Q274097}} <!-- Taraka -->
* {{wikidata|label|linked|Q274114}} <!-- Tubaran -->
* {{wikidata|label|linked|Q274124}} <!-- Tugaya -->
* {{wikidata|label|linked|Q274134}} <!-- Wao -->
|group3 = Sidade
* {{wikidata|label|linked|Q592338}} <!--Marawi -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
bmpcp6qyeihtnaf5eql67h4iu5goaj5
Leyte
0
7439
71025
2026-06-27T06:11:15Z
Exec8
6243
.
71025
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Leyte}}
{{Vissaias Orientais}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
2en0gqq4y3a5flrngltrcaaqzl7ilop
Template:Leyte
10
7440
71026
2026-06-27T06:12:31Z
Exec8
6243
.
71026
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Leyte
|title = Provínsia {{wikidata|label|linked|Q13844}}
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13844|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q212877}} <!-- Abuyog -->
* {{wikidata|label|linked|Q212888}} <!-- Alangalang -->
* {{wikidata|label|linked|Q212896}} <!-- Albuera -->
* {{wikidata|label|linked|Q212907}} <!-- Babatngon -->
* {{wikidata|label|linked|Q212924}} <!-- Barugo -->
* {{wikidata|label|linked|Q212935}} <!-- Bato -->
* {{wikidata|label|linked|Q212945}} <!-- Burauen -->
* {{wikidata|label|linked|Q212951}} <!-- Calubian -->
* {{wikidata|label|linked|Q212958}} <!-- Capoocan -->
* {{wikidata|label|linked|Q212969}} <!-- Carigara -->
* {{wikidata|label|linked|Q212981}} <!-- Dagami -->
* {{wikidata|label|linked|Q212988}} <!-- Dulag -->
* {{wikidata|label|linked|Q213006}} <!-- Hilongos -->
* {{wikidata|label|linked|Q213024}} <!-- Hindang -->
* {{wikidata|label|linked|Q213042}} <!-- Inopacan -->
* {{wikidata|label|linked|Q213060}} <!-- Isabel -->
* {{wikidata|label|linked|Q213086}} <!-- Jaro -->
* {{wikidata|label|linked|Q213101}} <!-- Javier -->
* {{wikidata|label|linked|Q213113}} <!-- Julita -->
* {{wikidata|label|linked|Q213130}} <!-- Kananga -->
* {{wikidata|label|linked|Q213144}} <!-- La Paz -->
* {{wikidata|label|linked|Q213160}} <!-- Leyte -->
* {{wikidata|label|linked|Q213174}} <!-- MacArthur -->
* {{wikidata|label|linked|Q213190}} <!-- Mahaplag -->
* {{wikidata|label|linked|Q213209}} <!-- Matag-ob -->
* {{wikidata|label|linked|Q213227}} <!-- Matalom -->
* {{wikidata|label|linked|Q213245}} <!-- Mayorga -->
* {{wikidata|label|linked|Q213261}} <!-- Merida -->
* {{wikidata|label|linked|Q213281}} <!-- Palo -->
* {{wikidata|label|linked|Q213303}} <!-- Palompon -->
* {{wikidata|label|linked|Q213323}} <!-- Pastrana -->
* {{wikidata|label|linked|Q213341}} <!-- San Isidro -->
* {{wikidata|label|linked|Q213357}} <!-- San Miguel -->
* {{wikidata|label|linked|Q213378}} <!-- Santa Fe -->
* {{wikidata|label|linked|Q213400}} <!-- Tabango -->
* {{wikidata|label|linked|Q213420}} <!-- Tabontabon -->
* {{wikidata|label|linked|Q213431}} <!-- Tanauan -->
* {{wikidata|label|linked|Q213442}} <!-- Tolosa -->
* {{wikidata|label|linked|Q213455}} <!-- Tunga -->
* {{wikidata|label|linked|Q213463}} <!-- Villaba -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q812117}} <!--Baybay -->
* {{wikidata|label|linked|Q1014782}} <!--Ormoc-->
* {{wikidata|label|linked|Q40626}} <!--Tacloban-->
}}<noinclude>
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
kc8fjd9hnwpfwtttojx0r3qmbg0s70s
Maguindanao do Norte
0
7441
71027
2026-06-27T06:14:43Z
Exec8
6243
.
71027
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Maguindanao do Norte}}
{{Rejiaun Administrativa Cordillera}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
atecw0lrxpj78bw1c0ti077btrjj850
71029
71027
2026-06-27T06:18:33Z
Exec8
6243
71029
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Maguindanao do Norte}}
{{Bangsamoro}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
kdm33yyqgwcrwjtnfcudimwkl9leo6b
Template:Maguindanao do Norte
10
7442
71028
2026-06-27T06:16:47Z
Exec8
6243
.
71028
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Maguindanao del Norte
|title = Provínsia {{wikidata|label|linked|Q114019739}}
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q114019739|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q212240}} <!-- Barira -->
* {{wikidata|label|linked|Q212255}} <!-- Buldon -->
* {{wikidata|label|linked|Q212366}} <!-- Datu Blah T. Sinsuat -->
* {{wikidata|label|linked|Q212432}} <!-- Datu Odin Sinsuat -->
* {{wikidata|label|linked|Q212603}} <!-- Kabuntalan -->
* {{wikidata|label|linked|Q212662}} <!-- Matanog -->
* {{wikidata|label|linked|Q212684}} <!-- Northern Kabuntalan -->
* {{wikidata|label|linked|Q212748}} <!-- Parang -->
* {{wikidata|label|linked|Q212791}} <!-- Sultan Kudarat -->
* {{wikidata|label|linked|Q212802}} <!-- Sultan Mastura -->
* {{wikidata|label|linked|Q212830}} <!-- Talitay -->
* {{wikidata|label|linked|Q212843}} <!-- Upi -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q726993}} <!--Cotabato City-->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
436w4he7qsi87mdkqvlvsh3sdgvoy3j
71032
71028
2026-06-27T06:21:23Z
Exec8
6243
71032
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Maguindanao do Norte
|title = Provínsia {{wikidata|label|linked|Q114019739}}
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q114019739|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q212240}} <!-- Barira -->
* {{wikidata|label|linked|Q212255}} <!-- Buldon -->
* {{wikidata|label|linked|Q212366}} <!-- Datu Blah T. Sinsuat -->
* {{wikidata|label|linked|Q212432}} <!-- Datu Odin Sinsuat -->
* {{wikidata|label|linked|Q212603}} <!-- Kabuntalan -->
* {{wikidata|label|linked|Q212662}} <!-- Matanog -->
* {{wikidata|label|linked|Q212684}} <!-- Northern Kabuntalan -->
* {{wikidata|label|linked|Q212748}} <!-- Parang -->
* {{wikidata|label|linked|Q212791}} <!-- Sultan Kudarat -->
* {{wikidata|label|linked|Q212802}} <!-- Sultan Mastura -->
* {{wikidata|label|linked|Q212830}} <!-- Talitay -->
* {{wikidata|label|linked|Q212843}} <!-- Upi -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q726993}} <!--Cotabato City-->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
1si5qc92j5klxyjojsybv5o6dj0cd6f
Maguindanao do Sul
0
7443
71030
2026-06-27T06:20:00Z
Exec8
6243
.
71030
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Maguindanao do Sul}}
{{Bangsamoro}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
5fw5pl75w3m8ekc6pd5ex8bl3e4axg5
Template:Maguindanao do Sul
10
7444
71031
2026-06-27T06:21:00Z
Exec8
6243
.
71031
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Maguindanao do Sul
|title = Provínsia {{wikidata|label|linked|Q13826}}
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q114019748|P36}}''' (kapital)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q212222}} <!-- Ampatuan -->
* {{wikidata|label|linked|Q212280}} <!-- Buluan -->
* {{wikidata|label|linked|Q212310}} <!-- Datu Abdullah Sangki -->
* {{wikidata|label|linked|Q212336}} <!-- Datu Anggal Midtimbang -->
* {{wikidata|label|linked|Q212389}} <!-- Datu Hoffer Ampatuan -->
* {{wikidata|label|linked|Q212411}} <!-- Datu Montawal -->
* {{wikidata|label|linked|Q212463}} <!-- Datu Paglas -->
* {{wikidata|label|linked|Q212488}} <!-- Datu Piang -->
* {{wikidata|label|linked|Q212503}} <!-- Datu Salibo -->
* {{wikidata|label|linked|Q212519}} <!-- Datu Saudi Ampatuan -->
* {{wikidata|label|linked|Q212537}} <!-- Datu Unsay -->
* {{wikidata|label|linked|Q212557}} <!-- General Salipada K. Pendatun -->
* {{wikidata|label|linked|Q212581}} <!-- Guindulungan -->
* {{wikidata|label|linked|Q212623}} <!-- Mamasapano -->
* {{wikidata|label|linked|Q212644}} <!-- Mangudadatu -->
* {{wikidata|label|linked|Q212707}} <!-- Pagalungan -->
* {{wikidata|label|linked|Q122827}} <!-- Paglat -->
* {{wikidata|label|linked|Q212735}} <!-- Pandag -->
* {{wikidata|label|linked|Q212759}} <!-- Rajah Buayan -->
* {{wikidata|label|linked|Q212766}} <!-- Shariff Aguak -->
* {{wikidata|label|linked|Q212778}} <!-- Shariff Saydona Mustapha -->
* {{wikidata|label|linked|Q212784}} <!-- South Upi -->
* {{wikidata|label|linked|Q212808}} <!-- Sultan sa Barongis -->
* {{wikidata|label|linked|Q212823}} <!-- Talayan -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
i0in8obtq3vlyolx8zuajs05qn9xwg1
Carlos Filipe Ximenes Belo
0
7445
71040
2026-06-27T06:50:15Z
NF-Manuel
11552
Pájina foun: 'Carlos Filipe Ximenes Belo, S.D.B. (Uailacama-Venasse, Baucau, Timor Português, 3 Fevereiru 1948) mak bispu katólika timor-oan ida ne’ebé, hamutuk ho José Ramos-Horta, hetan Premiu Nobel ba Paz iha 1996, tanba ninia servisu “ba iha solusaun justu no pazífiku ba konflitu iha Timor-Leste”.'
71040
wikitext
text/x-wiki
Carlos Filipe Ximenes Belo, S.D.B. (Uailacama-Venasse, Baucau, Timor Português, 3 Fevereiru 1948) mak bispu katólika timor-oan ida ne’ebé, hamutuk ho José Ramos-Horta, hetan Premiu Nobel ba Paz iha 1996, tanba ninia servisu “ba iha solusaun justu no pazífiku ba konflitu iha Timor-Leste”.
p0fsolay3nn8n8cyh6lb0o7fq8n0hzu
Uza-na'in:Adriano Guedes Monteiro de Jesus
2
7446
71043
2026-06-27T11:27:14Z
Adriano Guedes Monteiro de Jesus
11471
Adicionar imformacao sobre o FECT
71043
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Coby House.jpg|miniaturadaimagem|Sala Asosiasaun Akadémika Estudante FECT (AAE-FECT) ka SENADO FECT [[Hera (Cristo Rei)|Hera]]]]
Sala Asosiasaun Akadémika Estudante [https://lh3.googleusercontent.com/gps-cs-s/APNQkAEMHSRlPlGKTkS5we5Los0CWA1JfKQ01HtzBS_jZzgpNJg9BV7HBkLLnM8QEc9e7i3LjYFPRhO_0QegpIY-00jH6p_fgfEXmbcSZ1rg2NQEIY9B65iOSrrFBDed2_dIVaKGJmRZz7Hx5w=w262-h104-p-k-no FECT] (AAE-FECT) ka SENADO '''Fakuldade Engenaria Ciensia e Teknologia''' nian ne'ebe lokaliza iha''', [https://www.google.com/maps/place/Faculdade+de+Engenharia,+Universidade+Nacional+Timor+Lorosa'e/@-8.551928,125.6597134,17z/data=!3m1!4b1!4m6!3m5!1s0x2d01e42cbc16ad47:0x3f55cf6ceb69b11c!8m2!3d-8.551928!4d125.6597134!16s%2Fg%2F11c7hdr6vm?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDYyNC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Universidade Nacional Timor Lorosa'e (UNTL) iha Hera]''', [[:en:Dili|Dili]]. Fatin ne'e sai sentru ba atividade estudante, sentru rejistu ba eventu (hanesan ''Engineering Games''), no koordenasaun ba organizasaun fakuldade nian.
mmhw1q0w64oofq990ngr2miujpxqkpb