Wikipedia
tetwiki
https://tet.wikipedia.org/wiki/P%C3%A1jina_Mahuluk
MediaWiki 1.47.0-wmf.8
first-letter
Media
Espesiál
Diskusaun
Uza-na'in
Diskusaun Uza-na'in
Wikipedia
Diskusaun Wikipedia
Imajen
Diskusaun Imajen
MediaWiki
Diskusaun MediaWiki
Template
Diskusaun Template
Ajuda
Diskusaun Ajuda
Kategoria
Diskusaun Kategoria
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo Discussão
Evento
Evento Discussão
Pájina Mahuluk
0
1
71068
70214
2026-06-28T00:20:14Z
Swarabakti
6755
71068
wikitext
text/x-wiki
{| id="mp-upper" style="width: 100%; margin:6px 0 0 0; background:none; border-spacing: 0px;"
| style="width:50%; background:#F0F8FF; border:1px solid #EECFA1; padding:10px; margin-bottom:7px; vertical-align:top; -moz-border-radius:1em; -webkit-border-radius:1em; border-radius:1em;" |
{| style="width:100%; margin:0 0 0 0; padding:0 0 0 0;"
|- style="vertical-align:top;"
| style="width:100%;" |
<div id="mf-fp">
{{HU/BoxHeader|#6677FA|#8899FD}}<div class="center"><span style="font-family:Tahoma;font-size:100%;color:Blue;text-shadow: 0em 0em 0em grey"> '''[[Wikipédia]]''' </span></div></div>
</div></div>
{{HU/BoxContent
| content = {{Main page}}
| line = <!--{{·}} [{{fullurl:Wikipedia:Gambar pilihan/{{#expr:ceil (({{#time:z}} +1) div 4)}}_{{#time:Y}}|action=edit}} sunting]-->
}}
|}
{| style="width:100%; margin:0 0 0 0; padding:0 0 0 0;"
|- style="vertical-align:top;"
| style="width:100%;" |
<div id="mf-fp">
{{HU/BoxHeader|#6677FA|#6677FA
}}<div class="center"><span style="font-family:Tahoma;font-size:100%;color:Blue;text-shadow: 0em 0em 0em grey">'''Kategoria sira'''</span></div></div>
</div></div>
{{HU/BoxContent
| content =
{{{!}} class="plainlinks" style="background:transparent; margin:auto; text-align:left; width:100%; font-size: 90%" cellpadding="2"
{{!}}-
{{!}} style="text-align:center;" {{!}} [[File:Nuvola filesystems folder home.png|35px]]
{{!}} style="width:40%" {{!}} '''[[Matemátika]], [[Siénsia Naturál Sira]] no [[Teknolojia]]'''<br />[[Agrikultura]] • [[Arkitetura]] • [[Astronomia]] • [[Biolojia]] • [[Enjeñaria]] • [[Estatístika]] • [[Fízika]] • [[Informátika]] • [[Jeolojia]] • [[Kímika]] • [[Medisina]] • [[Oseanografia]] • [[Zoolojia]]: [[Akarolojia]] • [[Araknolojia]] • [[Entomolojia]] • [[Etolojia]] • [[Herpetolojia]] • [[Iktiolojia]] • [[Malakolojia]] • [[Mamolojia]] • [[Ornitolojia]] • [[Paleozoolojia]] • [[Setolojia]]
{{!}} style="text-align:center;" {{!}} [[File:Nuvola apps kdmconfig.png|35px]]
{{!}} style="width:40%" {{!}} '''[[Arte]] no [[Kultura]]'''<br />[[Deklarasaun Universál Direitus Umanus Nian]] • [[Jogo do Pau]] • [[Kapoeira]] • [[Leandro i Leonardo]] • [[Lia-alemaun]] • [[Lia-polaku]] • [[Lia-portugés]] • [[Literatura]] • [[Mitolojia]] • [[Múzika]] • [[José Carlos Schwarz]] • [[Manuel Alegre]] • [[José Afonso]] • [[Pepetela]] • [[Relijiaun]] • [[Sinema]] • [[Teatru]]
{{!}}-
{{!}} style="text-align:center;" {{!}} [[File:Nuvola apps display.png|35px]]
{{!}} style="width:40%" {{!}} '''[[Filozofia]] no [[Siénsia Sosiál Sira]]'''<br />[[Arkeolojia]] • [[ASEAN]] • [[CPLP]] • [[Direitu]] • [[Ensino|Edukasaun ho ensino]] • [[Ekonomia]] • [[Istória]] • [[Jeografia]] • [[Linguístika]] • [[Nasaun sira-nia Naran no Kapitál sira]] • [[Polítika|Siénsia polítika]] • [[Psikolojia]] • [[Revolusaun Kravu nian]] • [[Sosiolojia]] • [[Uniaun Europeia]]
{{!}} style="text-align:center;" {{!}} [[File:Nuvola apps edu science.png|35px]]
{{!}} '''[[Timór Lorosa'e]]'''<br />[[Banku Sentrál]] • [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian]]: [[Aileu (munisípiu)|Aileu]] • [[Ainaru (munisípiu)|Ainaru]] • [[Baukau (munisípiu)|Baukau]] • [[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]] • [[Dili (munisípiu)|Dili]] • [[Ermera (munisípiu)|Ermera]] • [[Kovalima]] • [[Lautein (munisípiu)|Lautein]] • [[Likisá (munisípiu)|Likisá]] • [[Manatutu (munisípiu)|Manatutu]] • [[Manufahi]] • [[Oe-Kusi]] • [[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]] • [[Lista administrativu Timór Lorosa'e nian]] • [[Doit Timór-Leste nian]] • [[Kultura timór]] • [[Lian timór]] • [[Lia-tetun]] • [[Literatura timór]] • [[Mari Alkatiri]] • [[Múzika timór]] • [[Pátria]] • [[Jah-Era]] • [[Sensu 2004]] • [[Sensu 2010]] • [[Dili|Sidade Dili]] • [[Baukau|Sidade Baukau]] • [[Xanana Gusmão]] • [[Eleisaun parlamentar]] '''([[Eleisaun parlamentar, Timór Lorosa'e 2012|2012]])''' • [[Parlamentu Nasionál]] • [[Governu (Timór Lorosa'e)|Governu]] • [[FALINTIL]] • [[F-FDTL]] • [[Polísia Nasionál Timor Lorosa'e|PNTL]] • [[Igreja Katólika iha Timor-Leste|Igreja Katólika]]
{{!}}-
{{!}} style="text-align:center;" {{!}} [[Image:Flag of East Timor.svg|50px]]
{{!}} '''[[Special:Allpages|Índise]] no [[Informasaun Sira]]'''<br />[[Wikipedia:Administradór Sira|Administradór sira]] • [[Special:Newpages|Artigu foun sira]] • [[Special:Wantedpages|Artigu sira iha mukit]] • [[Avizu legál]] • [[Special:Statistics|Estatístika]] • [[Special:Allpages|Índise alfabétiku]] • [[Wikipédia|Kona-ba Wikipédia]] • [[Special:Listusers|Lista ema sé uza nian]] • [[Special:SiteMatrix|Lista wiki sira Wikimédia nian]] • [[Wikipedia:Lista husi artigu sira ne'ebé Wikipédia hotu-hotu bele iha|Lista husi artigu sira ne'ebé Wikipédia hotu-hotu bele iha]]
{{!}} style="text-align:center;" {{!}} [[File:Nuvola filesystems folder home.png|35px]]
{{!}} <br>
'''Iha tetun:''' ''Ida ne'e Wikipédia iha tetun, lian nasionál no idioma ofisiál Timór Lorosa'e nian.''
<br>
'''Em português:''' ''Esta é a Wikipédia em tétum, principal língua nacional e idioma oficial de Timor-Leste.''
<br>
'''Dalam bahasa Indonesia:''' ''Ini adalah Wikipedia dalam bahasa Tetun, bahasa ibu sekaligus bahasa resmi Timor Leste (ex. Timor Timur).''
<br>
'''In English:''' ''This is the Wikipedia in Tetum, the main national tongue and official language of East Timor.''
<br>
'''In Deutsch:''' ''Dies ist die Wikipedia in Tetum, der meistgesprochenen Sprache und Amtssprache von Osttimor.''
{{!}}}
| line =
}}
|}
{| style="width:100%; margin:0 0 0 0; padding:0 0 0 0;"
|- style="vertical-align:top;"
| style="width:100%;" |
<div id="mf-fp">
{{HU/BoxHeader|#6677FA|#8899FD}}<div class="center"><span style="font-family:Tahoma;font-size:100%;color:Blue;text-shadow: 0em 0em 0em grey"> '''Imajen selesionada''' </span></div></div>
</div></div>
{{HU/BoxContent
| content = {{:Wikipedia:Pájina_Mahuluk/Selected picture}}
| line =
}}
|}
{| style="width:100%; margin:0 0 0 0; padding:0 0 0 0;"
|- style="vertical-align:top;"
| style="width:100%;" |
<div id="mf-fp">
{{HU/BoxHeader|#6677FA|#8899FD}}<div class="center"><span style="font-family:Tahoma;font-size:100%;color:Blue;text-shadow: 0em 0em 0em grey"> '''Projetu seluseluk sira''' </span></div></div>
</div></div>
{{HU/BoxContent
| content = {{Projetu seluseluk sira}}
| line =
}}
|}
{| style="width:100%; margin:0 0 0 0; padding:0 0 0 0;"
|- style="vertical-align:top;"
| style="width:100%;" |
<div id="mf-fp">
{{HU/BoxHeader|#6677FA|#8899FD}}<div class="center"><span style="font-family:Tahoma;font-size:100%;color:Blue;text-shadow: 0em 0em 0em grey"> '''Wikipedia iha lia seluk sira''' </span></div></div>
</div></div>
{{HU/BoxContent
| content = {{Wikipedia iha lia seluk sira}}
| line =
}}
|}
ivjt9tr3o8iklhhzhi4gr56i8camknh
71150
71068
2026-06-28T05:07:38Z
Swarabakti
6755
71150
wikitext
text/x-wiki
{| id="mp-upper" style="width: 100%; margin:6px 0 0 0; background:none; border-spacing: 0px;"
| style="width:50%; background:#F0F8FF; border:1px solid #EECFA1; padding:10px; margin-bottom:7px; vertical-align:top; -moz-border-radius:1em; -webkit-border-radius:1em; border-radius:1em;" |
{| style="width:100%; margin:0 0 0 0; padding:0 0 0 0;"
|- style="vertical-align:top;"
| style="width:100%;" |
<div id="mf-fp">
{{HU/BoxHeader|#6677FA|#8899FD}}<div class="center"><span style="font-family:Tahoma;font-size:100%;color:Blue;text-shadow: 0em 0em 0em grey"> '''[[Wikipédia]]''' </span></div></div>
</div></div>
{{HU/BoxContent
| content = {{Main page}}
| line = <!--{{·}} [{{fullurl:Wikipedia:Gambar pilihan/{{#expr:ceil (({{#time:z}} +1) div 4)}}_{{#time:Y}}|action=edit}} sunting]-->
}}
|}
{| style="width:100%; margin:0 0 0 0; padding:0 0 0 0;"
|- style="vertical-align:top;"
| style="width:100%;" |
<div id="mf-fp">
{{HU/BoxHeader|#6677FA|#6677FA
}}<div class="center"><span style="font-family:Tahoma;font-size:100%;color:Blue;text-shadow: 0em 0em 0em grey">'''Kategoria sira'''</span></div></div>
</div></div>
{{HU/BoxContent
| content =
{{{!}} class="plainlinks" style="background:transparent; margin:auto; text-align:left; width:100%; font-size: 90%" cellpadding="2"
{{!}}-
{{!}} style="text-align:center;" {{!}} [[File:Nuvola filesystems folder home.png|35px]]
{{!}} style="width:40%" {{!}} '''[[Matemátika]], [[Siénsia Naturál Sira]] no [[Teknolojia]]'''<br />[[Agrikultura]] • [[Arkitetura]] • [[Astronomia]] • [[Biolojia]] • [[Enjeñaria]] • [[Estatístika]] • [[Fízika]] • [[Informátika]] • [[Jeolojia]] • [[Kímika]] • [[Medisina]] • [[Oseanografia]] • [[Zoolojia]]: [[Akarolojia]] • [[Araknolojia]] • [[Entomolojia]] • [[Etolojia]] • [[Herpetolojia]] • [[Iktiolojia]] • [[Malakolojia]] • [[Mamolojia]] • [[Ornitolojia]] • [[Paleozoolojia]] • [[Setolojia]]
{{!}} style="text-align:center;" {{!}} [[File:Nuvola apps kdmconfig.png|35px]]
{{!}} style="width:40%" {{!}} '''[[Arte]] no [[Kultura]]'''<br />[[Deklarasaun Universál Direitus Umanus Nian]] • [[Jogo do Pau]] • [[Kapoeira]] • [[Leandro i Leonardo]] • [[Lia-alemaun]] • [[Lia-polaku]] • [[Lia-portugés]] • [[Literatura]] • [[Mitolojia]] • [[Múzika]] • [[José Carlos Schwarz]] • [[Manuel Alegre]] • [[José Afonso]] • [[Pepetela]] • [[Relijiaun]] • [[Sinema]] • [[Teatru]]
{{!}}-
{{!}} style="text-align:center;" {{!}} [[File:Nuvola apps display.png|35px]]
{{!}} style="width:40%" {{!}} '''[[Filozofia]] no [[Siénsia Sosiál Sira]]'''<br />[[Arkeolojia]] • [[ASEAN]] • [[CPLP]] • [[Direitu]] • [[Ensino|Edukasaun ho ensino]] • [[Ekonomia]] • [[Istória]] • [[Jeografia]] • [[Linguístika]] • [[Nasaun sira-nia Naran no Kapitál sira]] • [[Polítika|Siénsia polítika]] • [[Psikolojia]] • [[Revolusaun Kravu nian]] • [[Sosiolojia]] • [[Uniaun Europeia]]
{{!}} style="text-align:center;" {{!}} [[File:Nuvola apps edu science.png|35px]]
{{!}} '''[[Timór Lorosa'e]]'''<br />[[Banku Sentrál]] • [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian]]: [[Aileu (munisípiu)|Aileu]] • [[Ainaru (munisípiu)|Ainaru]] • [[Baukau (munisípiu)|Baukau]] • [[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]] • [[Dili (munisípiu)|Dili]] • [[Ermera (munisípiu)|Ermera]] • [[Kovalima]] • [[Lautein (munisípiu)|Lautein]] • [[Likisá (munisípiu)|Likisá]] • [[Manatutu (munisípiu)|Manatutu]] • [[Manufahi]] • [[Oe-Kusi]] • [[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]] • [[Lista administrativu Timór Lorosa'e nian]] • [[Doit Timór-Leste nian]] • [[Kultura timór]] • [[Lian timór]] • [[Lia-tetun]] • [[Literatura timór]] • [[Mari Alkatiri]] • [[Múzika timór]] • [[Pátria]] • [[Jah-Era]] • [[Sensu 2004]] • [[Sensu 2010]] • [[Dili|Sidade Dili]] • [[Baukau|Sidade Baukau]] • [[Xanana Gusmão]] • [[Eleisaun parlamentar]] '''([[Eleisaun parlamentar, Timór Lorosa'e 2012|2012]])''' • [[Parlamentu Nasionál]] • [[Governu (Timór Lorosa'e)|Governu]] • [[FALINTIL]] • [[F-FDTL]] • [[Polísia Nasionál Timor Lorosa'e|PNTL]] • [[Igreja Katólika iha Timor-Leste|Igreja Katólika]]
{{!}}-
{{!}} style="text-align:center;" {{!}} [[Image:Flag of East Timor.svg|50px]]
{{!}} '''[[Special:Allpages|Índise]] no [[Informasaun Sira]]'''<br />[[Wikipedia:Administradór Sira|Administradór sira]] • [[Special:Newpages|Artigu foun sira]] • [[Special:Wantedpages|Artigu sira iha mukit]] • [[Avizu legál]] • [[Special:Statistics|Estatístika]] • [[Special:Allpages|Índise alfabétiku]] • [[Wikipédia|Kona-ba Wikipédia]] • [[Special:Listusers|Lista ema sé uza nian]] • [[Special:SiteMatrix|Lista wiki sira Wikimédia nian]] • [[Wikipedia:Lista husi artigu sira ne'ebé Wikipédia hotu-hotu bele iha|Lista husi artigu sira ne'ebé Wikipédia hotu-hotu bele iha]]
{{!}} style="text-align:center;" {{!}} [[File:Nuvola filesystems folder home.png|35px]]
{{!}} <br>
'''Iha tetun:''' ''Ida ne'e Wikipédia iha tetun, lian nasionál no idioma ofisiál Timór Lorosa'e nian.''
<br>
'''Em português:''' ''Esta é a Wikipédia em tétum, principal língua nacional e idioma oficial de Timor-Leste.''
<br>
'''Dalam bahasa Indonesia:''' ''Ini adalah Wikipedia dalam bahasa Tetun, bahasa ibu sekaligus bahasa resmi Timor Leste (ex. Timor Timur).''
<br>
'''In English:''' ''This is the Wikipedia in Tetum, the main national tongue and official language of East Timor.''
<br>
'''In Deutsch:''' ''Dies ist die Wikipedia in Tetum, der meistgesprochenen Sprache und Amtssprache von Osttimor.''
{{!}}}
| line =
}}
|}
{| style="width:100%; margin:0 0 0 0; padding:0 0 0 0;"
|- style="vertical-align:top;"
| style="width:100%;" |
<div id="mf-fp">
{{HU/BoxHeader|#6677FA|#8899FD}}<div class="center"><span style="font-family:Tahoma;font-size:100%;color:Blue;text-shadow: 0em 0em 0em grey"> '''Imajen selesionada''' </span></div></div>
</div></div>
{{HU/BoxContent
| content = {{:Wikipedia:Pájina_Mahuluk/Selected picture}}
| line =
}}
|}
{| style="width:100%; margin:0 0 0 0; padding:0 0 0 0;"
|- style="vertical-align:top;"
| style="width:100%;" |
<div id="mf-fp">
{{HU/BoxHeader|#6677FA|#8899FD}}<div class="center"><span style="font-family:Tahoma;font-size:100%;color:Blue;text-shadow: 0em 0em 0em grey"> '''Projetu seluseluk sira''' </span></div></div>
</div></div>
{{HU/BoxContent
| content = {{Projetu seluseluk sira}}
| line =
}}
|}
{| style="width:100%; margin:0 0 0 0; padding:0 0 0 0;"
|- style="vertical-align:top;"
| style="width:100%;" |
<div id="mf-fp">
{{HU/BoxHeader|#6677FA|#8899FD}}<div class="center"><span style="font-family:Tahoma;font-size:100%;color:Blue;text-shadow: 0em 0em 0em grey"> '''Wikipedia iha lia seluk sira''' </span></div></div>
</div></div>
{{HU/BoxContent
| content = {{Wikipedia iha lia seluk sira}}
| line =
}}
|}
3i0q88ikj3y61ez130h45yv26mpw3ve
Lia-tetun
0
4
71137
70920
2026-06-28T04:50:27Z
Francilialopes
11601
Secção criada por tradução da secção "History and dialects" da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1359794357|Tetun language]]"
71137
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300"
|-----
! colspan="2" bgcolor="lawngreen" | <big>Lia-tetun</big>
|-----
| valign="top" | Cokalia iha:
| [[Timór Lorosa'e]], [[Indonézia]]
|-----
| valign="top" | Totál makdalen:
| 800.000
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Estatutu Ofisiál
|-----
| valign="top" | Lian ofisiál:
| valign="top" | [[Timór Lorosa'e]]
|-----
| valign="top" | Regula husi:
| [[Institutu Nasionál Linguístika|Institutu Nasionál Linguística]]
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Códigu Dalen
|-----
| valign="top" | [[ISO 639]]-1: || -
|-----
| valign="top" | ISO 639-2: (T): || tet
|}
'''Tetun''' (iha portugés: ''tétum''; iha inglés: ''Tetum'') neke [[lian nasionál]] no co-[[lian ofisiál|ofisiál]] [[Timór Lorosa'e|Timór Lorosake]] nian. Lian ida-ne'e nia hun mai husi [[Lain austronéziku|austronézia]] no hatama mos liafuan barak husi [[lian portugés]] no [[lian malaio]].
== Tetun ==
* Tetun-Dili (Tetun-Prasa)
* Tetun-Terik
* Tetun-Belu
* Nanakec
Tetun foufoun loos mac '''tetun-terik''', Timór oan sira koalia tiha ona lian neke uluc qedas ona antes portugés sira toko. Tan iha tempu nekebá hare'e katak presiza duni lian ida ne'ebé hotu-hotu hatene atu bele fila-liman, ka fa'an-sasán.
<center><gallery heights="200" mode="packed" caption="Sensus 2010">
Tetum Prasa.png|Tetun-Prasa
Tetum Terik.png|Tetun-Terik
Nanaek.png|Nanakec
</gallery></center>
== Portugés/Malaio ==
[[Imajen:Kursu_portuges_4.jpg|miniaturadaimagem|300px|Tetun no portugés]]
Portugés sira toko mai (iha) Timór, cahur tan liafuan [[Lian portugés|portugés]] balun ho mós [[Lian malaio|malaio]] balun, tan neke tetun fila an tiha sai nukudar '''tetun-prasa''' ca '''tetun-dili''' (tanba cokalia liu iha [[Dili]]).
== Séculu XIX ==
Husi qedas [[sékulu XIX|séculu XIX]], jezuita sira iha [[Soibada]] tradús tiha parte balu husi [[Bíblia]] ba tetun. Iha tinan [[1913]], [[governador]] [[Timór Portugés|colónia]] nian coco hatama tetun ba hanorin iha Timór, so iha dekit tinan [[1981]] maca [[Katolisismo|igreja]] foti lian neke ba uza iha liturjia, maibé iha tinan [[1960]] igreja foti ona lian neke hodi halo catesismu lian tetun.
== Lian ofisiál ==
Mais [[lia-portugés]] maca sai nafatin lian ofisiál iha [[Timór Portugés]], tetun hanesan dekit lian ida nekebé Timór oan hotu bele cokalia no hatama mos liafuan barac husi portugés. Cuandu, [[Indonézia]] invade no occupa [[Timór Lorosa'e|Timór Lorosake]] iha [[1975]], Timór sai tiha provínsia 27 ba Indonézia no la hatan cokalia tan ona portugés. Mais [[Katolisismo|igreja católica]], foti tiha tetun hanesan lian liturjia nian no la hili toc ''bahasa indonesia'' ida. Tan neke lian tetun sai tiha hanesan pilar ida ba identidade nasionál ho culturál Timór nian.
== Agora ==
[[Imajen:Timor Sprache.jpg|miniaturadaimagem|300px]]
Agora neke daudaun, tetun maca lian ida nekebé ema cokalia barac liu iha [[Timór Lorosa'e]]. Tetun-prasa ca tetun-dili hatama mos liafuan barac husi rai seluc mas ohin loron, lian ida-neke mac ema uza liu tanba cuaze ema Timór oan barac cokalia lian neke. Tetun ida-neke duni mac sai mós hanesan [[lian ofisiál]] Timór nian.
Iha mós linguista barak nekebé haqerec livru oioin cona-ba tetun, no husi sira iha nakin-rua nekebé importante liu: [[Geoffrey Hull]] ho [[Benjamim de Araújo e Côrte-Real|Benjamim Corte-Real]].
== Alfabetu ==
<center>
{|class="wikitable" style="border-collapse:collapse;"
|-
|bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="28" | Letra boot sira
|-
|width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[Á]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[É]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[Í]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[Ñ]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[Ó]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[Ú]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Z]]
|-
|align="center" colspan="28" | Letra ki'ik sira
|-
|align="center"|a||align="center"|á||align="center"|b||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|é||align="center"|f||align="center"|g||align="center"|h||align="center"|i||align="center"|í||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|ñ||align="center"|o||align="center"|ó||align="center"|p||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|ú||align="center"|v||align="center"|x||align="center"|z
|}
</center>
== Disse a absorsaun estranjeira ==
; ção - saun
; _e - _e
; _o - _o
; _ia - _ia
; dade - dade
; ismo - ismo
== Ligasaun ba licur ==
* [http://www.tetundit.tl/index.html Tetun 1, Tetun 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} Kursu Tetun ba estudante iha universidade, hosi Dili Institute of Technology
* [http://www.tetundit.tl/index.html Wordfinder (disionariu kiik-oan Tetun/Ingles)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} ho mos publikasaun seluk iha website Dili Institute of Technology nian
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/tetport.pdf Disionáriu tetun-portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222083402/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/tetport.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/porttet.pdf Disionáriu portugés-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222092358/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/porttet.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf Nasaun sira-nia naran, mahorik no kapitál sira iha tetun ofisiál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141512/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf Fitun-lubun sira-nia naran ho lian latín, tetun no portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141352/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.freewebs.com/jpesperanca/ Testu barak kona-ba tetun ka hakerek ho tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424095629/http://www.freewebs.com/jpesperanca/ |date=2006-04-24 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/ortog.pdf A ortografia padronizada do tétum - os seus 115 anos de construção] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141502/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/ortog.pdf |date=2006-03-09 }} - ho portugés
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf Matadalan ortográfiku ba lia-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309142324/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf |date=2006-03-09 }}
* [[Wikipedia:Disionáriu/Inglés|Disionáriu Inglés-Tetun]]
* [http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html Peace Corps East Timor Tetun Language Manual (2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004924/http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html |date=2010-06-09 }}
* [http://www.tetundit.tl/courses.html Kursu intensivu lian Tetun ba estranjeiru, iha Dili Institute of Technology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207145503/http://www.tetundit.tl/Courses.html |date=2018-02-07 }}
{{Lian timoroan}}
[[Kategoria:Lia-tetun| ]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
== Historia no Dialetu ==
[[Imajen:Timor_Sprache_en.png|miniaturadaimagem|Lian sira [[Timór|Illa Timor]] nian . Tetun ho kor mean.]]
* ''Tetun-Dili'', ka ''Tetun-Prasa'' (literalmente 'tetun sidade'), ko'alia iha kapitál, [[Díli|Dili]], no nia hale'u, iha norte nasaun nian. Tanba nia gramátika ne'ebé simples liu duké variedade sira seluk hosi Tetun, liafuan emprestadu portugés ne'ebé luan, no karakterístika sira ne'ebé hanesan kriolu, ''Ethnologue'' no peskizadór balu klasifika ida-ne'e hanesan krioulu ne'ebé bazeia ba Tetun. Pozisaun ida-ne'e, maski nune'e, disputa mós tanba enkuantu Tetun-Dili bele hatudu gramátika simples liu, ida-ne'e la signifika katak Tetun-Dili nu'udar krioulu. [ 9 ] Tuir ''Ethnologue'', iha ema na’in 50,000 ne’ebé ko’alia lian Tetun-Dili iha Timor-Leste iha tinan 2004 no ema na’in 370,000 mak uza L2. <ref name="e25tdt" />
* ''Tetun-Terik'' ko'alia iha rejiaun tasi-ibun súl no loromonu. Tuir ''Ethnologue'', ema ne’ebé ko’alia Tetun-Terik hamutuk 50.000 iha Timor Lorosa’e iha tinan 1995.
* ''Tetun-Belu'', ka dialetu Belunés, ko'alia iha faixa sentrál ida hosi illa Timór hosi Estreitu Ombai to'o [[Tasi Mane|Tasi Timor]], no fahe entre [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] no Timór Osidentál, iha ne'ebé konsidera hanesan bahasa daerah ka 'lian rejionál', ne'ebé laiha estatutu ofisiál iha [[Indonézia]], maski ida-ne'e uza hosi Dioseze [[Atambua]] iha ritu Katóliku Romanu sira.
* Dialetu ''Nana'ek'' ema ko'alia iha aldeia Metinaro, iha estrada tasi-ibun entre Dili no [[Manatutu|Manatuto]] .
1y7sf6t2p4iqm8fqjgyfkzguyn16k5t
71141
71137
2026-06-28T04:54:00Z
Francilialopes
11601
71141
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300"
|-----
! colspan="2" bgcolor="lawngreen" | <big>Lia-tetun</big>
|-----
| valign="top" | Cokalia iha:
| [[Timór Lorosa'e]], [[Indonézia]]
|-----
| valign="top" | Totál makdalen:
| 800.000
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Estatutu Ofisiál
|-----
| valign="top" | Lian ofisiál:
| valign="top" | [[Timór Lorosa'e]]
|-----
| valign="top" | Regula husi:
| [[Institutu Nasionál Linguístika|Institutu Nasionál Linguística]]
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Códigu Dalen
|-----
| valign="top" | [[ISO 639]]-1: || -
|-----
| valign="top" | ISO 639-2: (T): || tet
|}
'''Tetun''' (iha portugés: ''tétum''; iha inglés: ''Tetum'') neke [[lian nasionál]] no co-[[lian ofisiál|ofisiál]] [[Timór Lorosa'e|Timór Lorosake]] nian. Lian ida-ne'e nia hun mai husi [[Lain austronéziku|austronézia]] no hatama mos liafuan barak husi [[lian portugés]] no [[lian malaio]].
== Tetun ==
* Tetun-Dili (Tetun-Prasa)
* Tetun-Terik
* Tetun-Belu
* Nanakec
Tetun foufoun loos mac '''tetun-terik''', Timór oan sira koalia tiha ona lian neke uluc qedas ona antes portugés sira toko. Tan iha tempu nekebá hare'e katak presiza duni lian ida ne'ebé hotu-hotu hatene atu bele fila-liman, ka fa'an-sasán.
<center><gallery heights="200" mode="packed" caption="Sensus 2010">
Tetum Prasa.png|Tetun-Prasa
Tetum Terik.png|Tetun-Terik
Nanaek.png|Nanakec
</gallery></center>
== Portugés/Malaio ==
[[Imajen:Kursu_portuges_4.jpg|miniaturadaimagem|300px|Tetun no portugés]]
Portugés sira toko mai (iha) Timór, cahur tan liafuan [[Lian portugés|portugés]] balun ho mós [[Lian malaio|malaio]] balun, tan neke tetun fila an tiha sai nukudar '''tetun-prasa''' ca '''tetun-dili''' (tanba cokalia liu iha [[Dili]]).
== Séculu XIX ==
Husi qedas [[sékulu XIX|séculu XIX]], jezuita sira iha [[Soibada]] tradús tiha parte balu husi [[Bíblia]] ba tetun. Iha tinan [[1913]], [[governador]] [[Timór Portugés|colónia]] nian coco hatama tetun ba hanorin iha Timór, so iha dekit tinan [[1981]] maca [[Katolisismo|igreja]] foti lian neke ba uza iha liturjia, maibé iha tinan [[1960]] igreja foti ona lian neke hodi halo catesismu lian tetun.
== Lian ofisiál ==
Mais [[lia-portugés]] maca sai nafatin lian ofisiál iha [[Timór Portugés]], tetun hanesan dekit lian ida nekebé Timór oan hotu bele cokalia no hatama mos liafuan barac husi portugés. Cuandu, [[Indonézia]] invade no occupa [[Timór Lorosa'e|Timór Lorosake]] iha [[1975]], Timór sai tiha provínsia 27 ba Indonézia no la hatan cokalia tan ona portugés. Mais [[Katolisismo|igreja católica]], foti tiha tetun hanesan lian liturjia nian no la hili toc ''bahasa indonesia'' ida. Tan neke lian tetun sai tiha hanesan pilar ida ba identidade nasionál ho culturál Timór nian.
== Agora ==
[[Imajen:Timor Sprache.jpg|miniaturadaimagem|300px]]
Agora neke daudaun, tetun maca lian ida nekebé ema cokalia barac liu iha [[Timór Lorosa'e]]. Tetun-prasa ca tetun-dili hatama mos liafuan barac husi rai seluc mas ohin loron, lian ida-neke mac ema uza liu tanba cuaze ema Timór oan barac cokalia lian neke. Tetun ida-neke duni mac sai mós hanesan [[lian ofisiál]] Timór nian.
Iha mós linguista barak nekebé haqerec livru oioin cona-ba tetun, no husi sira iha nakin-rua nekebé importante liu: [[Geoffrey Hull]] ho [[Benjamim de Araújo e Côrte-Real|Benjamim Corte-Real]].
== Alfabetu ==
<center>
{|class="wikitable" style="border-collapse:collapse;"
|-
|bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="28" | Letra boot sira
|-
|width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[Á]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[É]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[Í]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[Ñ]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[Ó]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[Ú]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Z]]
|-
|align="center" colspan="28" | Letra ki'ik sira
|-
|align="center"|a||align="center"|á||align="center"|b||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|é||align="center"|f||align="center"|g||align="center"|h||align="center"|i||align="center"|í||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|ñ||align="center"|o||align="center"|ó||align="center"|p||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|ú||align="center"|v||align="center"|x||align="center"|z
|}
</center>
== Disse a absorsaun estranjeira ==
; ção - saun
; _e - _e
; _o - _o
; _ia - _ia
; dade - dade
; ismo - ismo
== Ligasaun ba licur ==
* [http://www.tetundit.tl/index.html Tetun 1, Tetun 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} Kursu Tetun ba estudante iha universidade, hosi Dili Institute of Technology
* [http://www.tetundit.tl/index.html Wordfinder (disionariu kiik-oan Tetun/Ingles)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} ho mos publikasaun seluk iha website Dili Institute of Technology nian
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/tetport.pdf Disionáriu tetun-portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222083402/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/tetport.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/porttet.pdf Disionáriu portugés-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222092358/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/porttet.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf Nasaun sira-nia naran, mahorik no kapitál sira iha tetun ofisiál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141512/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf Fitun-lubun sira-nia naran ho lian latín, tetun no portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141352/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.freewebs.com/jpesperanca/ Testu barak kona-ba tetun ka hakerek ho tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424095629/http://www.freewebs.com/jpesperanca/ |date=2006-04-24 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/ortog.pdf A ortografia padronizada do tétum - os seus 115 anos de construção] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141502/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/ortog.pdf |date=2006-03-09 }} - ho portugés
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf Matadalan ortográfiku ba lia-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309142324/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf |date=2006-03-09 }}
* [[Wikipedia:Disionáriu/Inglés|Disionáriu Inglés-Tetun]]
* [http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html Peace Corps East Timor Tetun Language Manual (2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004924/http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html |date=2010-06-09 }}
* [http://www.tetundit.tl/courses.html Kursu intensivu lian Tetun ba estranjeiru, iha Dili Institute of Technology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207145503/http://www.tetundit.tl/Courses.html |date=2018-02-07 }}
{{Lian timoroan}}
[[Kategoria:Lia-tetun| ]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
== Historia no Dialetu ==
[[Imajen:Timor_Sprache_en.png|miniaturadaimagem|Lian sira [[Timór|Illa Timor]] nian . Tetun ho kor mean.]]
* ''Tetun-Dili'', ka ''Tetun-Prasa'' (literalmente 'tetun sidade'), ko'alia iha kapitál, [[Díli|Dili]], no nia hale'u, iha norte nasaun nian. Tanba nia gramátika ne'ebé simples liu duké variedade sira seluk hosi Tetun, liafuan emprestadu portugés ne'ebé luan, no karakterístika sira ne'ebé hanesan kriolu, ''Ethnologue'' no peskizadór balu klasifika ida-ne'e hanesan krioulu ne'ebé bazeia ba Tetun. Pozisaun ida-ne'e, maski nune'e, disputa mós tanba enkuantu Tetun-Dili bele hatudu gramátika simples liu, ida-ne'e la signifika katak Tetun-Dili nu'udar krioulu. [ 9 ] Tuir ''Ethnologue'', iha ema na’in 50,000 ne’ebé ko’alia lian Tetun-Dili iha Timor-Leste iha tinan 2004 no ema na’in 370,000 mak uza L2. <ref name="e25tdt" />
* ''Tetun-Terik'' ko'alia iha rejiaun tasi-ibun súl no loromonu. Tuir ''Ethnologue'', ema ne’ebé ko’alia Tetun-Terik hamutuk 50.000 iha Timor Lorosa’e iha tinan 1995.
* ''Tetun-Belu'', ka dialetu Belunés, ko'alia iha faixa sentrál ida hosi illa Timór hosi Estreitu Ombai to'o [[Tasi Mane|Tasi Timor]], no fahe entre [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] no Timór Osidentál, iha ne'ebé konsidera hanesan bahasa daerah ka 'lian rejionál', ne'ebé laiha estatutu ofisiál iha [[Indonézia]], maski ida-ne'e uza hosi Dioseze [[Atambua]] iha ritu Katóliku Romanu sira.
* Dialetu ''Nana'ek'' ema ko'alia iha aldeia Metinaro, iha estrada tasi-ibun entre Dili no [[Manatutu|Manatuto]] .
<references />
[[Kategoria:Lian]]
f5f86rvlv645s8twpu60ssxlljqqwfy
71161
71141
2026-06-28T05:24:25Z
Swarabakti
6755
71161
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300"
|-----
! colspan="2" bgcolor="lawngreen" | <big>Lia-tetun</big>
|-----
| valign="top" | Cokalia iha:
| [[Timór Lorosa'e]], [[Indonézia]]
|-----
| valign="top" | Totál makdalen:
| 800.000
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Estatutu Ofisiál
|-----
| valign="top" | Lian ofisiál:
| valign="top" | [[Timór Lorosa'e]]
|-----
| valign="top" | Regula husi:
| [[Institutu Nasionál Linguístika|Institutu Nasionál Linguística]]
|-----
! colspan="2" bgcolor="white" | Códigu Dalen
|-----
| valign="top" | [[ISO 639]]-1: || -
|-----
| valign="top" | ISO 639-2: (T): || tet
|}
'''Tetun''' (iha portugés: ''tétum''; iha inglés: ''Tetum'') neke [[lian nasionál]] no co-[[lian ofisiál|ofisiál]] [[Timór Lorosa'e|Timór Lorosake]] nian. Lian ida-ne'e nia hun mai husi [[Lain austronéziku|austronézia]] no hatama mos liafuan barak husi [[lian portugés]] no [[lian malaio]].
== Tetun ==
* Tetun-Dili (Tetun-Prasa)
* Tetun-Terik
* Tetun-Belu
* Nanakec
Tetun foufoun loos mac '''tetun-terik''', Timór oan sira koalia tiha ona lian neke uluc qedas ona antes portugés sira toko. Tan iha tempu nekebá hare'e katak presiza duni lian ida ne'ebé hotu-hotu hatene atu bele fila-liman, ka fa'an-sasán.
<center><gallery heights="200" mode="packed" caption="Sensus 2010">
Tetum Prasa.png|Tetun-Prasa
Tetum Terik.png|Tetun-Terik
Nanaek.png|Nanakec
</gallery></center>
== Historia no Dialetu ==
[[Imajen:Timor_Sprache_en.png|miniaturadaimagem|Lian sira [[Timór|Illa Timor]] nian . Tetun ho kor mean.]]
* ''Tetun-Dili'', ka ''Tetun-Prasa'' (literalmente 'tetun sidade'), ko'alia iha kapitál, [[Díli|Dili]], no nia hale'u, iha norte nasaun nian. Tanba nia gramátika ne'ebé simples liu duké variedade sira seluk hosi Tetun, liafuan emprestadu portugés ne'ebé luan, no karakterístika sira ne'ebé hanesan kriolu, ''Ethnologue'' no peskizadór balu klasifika ida-ne'e hanesan krioulu ne'ebé bazeia ba Tetun. Pozisaun ida-ne'e, maski nune'e, disputa mós tanba enkuantu Tetun-Dili bele hatudu gramátika simples liu, ida-ne'e la signifika katak Tetun-Dili nu'udar krioulu. [ 9 ] Tuir ''Ethnologue'', iha ema na’in 50,000 ne’ebé ko’alia lian Tetun-Dili iha Timor-Leste iha tinan 2004 no ema na’in 370,000 mak uza L2. <ref name="e25tdt" />
* ''Tetun-Terik'' ko'alia iha rejiaun tasi-ibun súl no loromonu. Tuir ''Ethnologue'', ema ne’ebé ko’alia Tetun-Terik hamutuk 50.000 iha Timor Lorosa’e iha tinan 1995.
* ''Tetun-Belu'', ka dialetu Belunés, ko'alia iha faixa sentrál ida hosi illa Timór hosi Estreitu Ombai to'o [[Tasi Mane|Tasi Timor]], no fahe entre [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] no Timór Osidentál, iha ne'ebé konsidera hanesan bahasa daerah ka 'lian rejionál', ne'ebé laiha estatutu ofisiál iha [[Indonézia]], maski ida-ne'e uza hosi Dioseze [[Atambua]] iha ritu Katóliku Romanu sira.
* Dialetu ''Nana'ek'' ema ko'alia iha aldeia Metinaro, iha estrada tasi-ibun entre Dili no [[Manatutu|Manatuto]] .
== Portugés/Malaio ==
[[Imajen:Kursu_portuges_4.jpg|miniaturadaimagem|300px|Tetun no portugés]]
Portugés sira toko mai (iha) Timór, cahur tan liafuan [[Lian portugés|portugés]] balun ho mós [[Lian malaio|malaio]] balun, tan neke tetun fila an tiha sai nukudar '''tetun-prasa''' ca '''tetun-dili''' (tanba cokalia liu iha [[Dili]]).
== Séculu XIX ==
Husi qedas [[sékulu XIX|séculu XIX]], jezuita sira iha [[Soibada]] tradús tiha parte balu husi [[Bíblia]] ba tetun. Iha tinan [[1913]], [[governador]] [[Timór Portugés|colónia]] nian coco hatama tetun ba hanorin iha Timór, so iha dekit tinan [[1981]] maca [[Katolisismo|igreja]] foti lian neke ba uza iha liturjia, maibé iha tinan [[1960]] igreja foti ona lian neke hodi halo catesismu lian tetun.
== Lian ofisiál ==
Mais [[lia-portugés]] maca sai nafatin lian ofisiál iha [[Timór Portugés]], tetun hanesan dekit lian ida nekebé Timór oan hotu bele cokalia no hatama mos liafuan barac husi portugés. Cuandu, [[Indonézia]] invade no occupa [[Timór Lorosa'e|Timór Lorosake]] iha [[1975]], Timór sai tiha provínsia 27 ba Indonézia no la hatan cokalia tan ona portugés. Mais [[Katolisismo|igreja católica]], foti tiha tetun hanesan lian liturjia nian no la hili toc ''bahasa indonesia'' ida. Tan neke lian tetun sai tiha hanesan pilar ida ba identidade nasionál ho culturál Timór nian.
== Agora ==
[[Imajen:Timor Sprache.jpg|miniaturadaimagem|300px]]
Agora neke daudaun, tetun maca lian ida nekebé ema cokalia barac liu iha [[Timór Lorosa'e]]. Tetun-prasa ca tetun-dili hatama mos liafuan barac husi rai seluc mas ohin loron, lian ida-neke mac ema uza liu tanba cuaze ema Timór oan barac cokalia lian neke. Tetun ida-neke duni mac sai mós hanesan [[lian ofisiál]] Timór nian.
Iha mós linguista barak nekebé haqerec livru oioin cona-ba tetun, no husi sira iha nakin-rua nekebé importante liu: [[Geoffrey Hull]] ho [[Benjamim de Araújo e Côrte-Real|Benjamim Corte-Real]].
== Alfabetu ==
<center>
{|class="wikitable" style="border-collapse:collapse;"
|-
|bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="28" | Letra boot sira
|-
|width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[Á]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[É]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[Í]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[Ñ]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[Ó]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[Ú]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Z]]
|-
|align="center" colspan="28" | Letra ki'ik sira
|-
|align="center"|a||align="center"|á||align="center"|b||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|é||align="center"|f||align="center"|g||align="center"|h||align="center"|i||align="center"|í||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|ñ||align="center"|o||align="center"|ó||align="center"|p||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|ú||align="center"|v||align="center"|x||align="center"|z
|}
</center>
== Disse a absorsaun estranjeira ==
; ção - saun
; _e - _e
; _o - _o
; _ia - _ia
; dade - dade
; ismo - ismo
==Referensia==
<references/>
== Ligasaun ba licur ==
* [http://www.tetundit.tl/index.html Tetun 1, Tetun 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} Kursu Tetun ba estudante iha universidade, hosi Dili Institute of Technology
* [http://www.tetundit.tl/index.html Wordfinder (disionariu kiik-oan Tetun/Ingles)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004942/http://www.tetundit.tl/index.html |date=2010-06-09 }} ho mos publikasaun seluk iha website Dili Institute of Technology nian
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/tetport.pdf Disionáriu tetun-portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222083402/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/tetport.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/porttet.pdf Disionáriu portugés-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222092358/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/porttet.pdf |date=2005-12-22 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf Nasaun sira-nia naran, mahorik no kapitál sira iha tetun ofisiál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141512/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/nomes.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf Fitun-lubun sira-nia naran ho lian latín, tetun no portugés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141352/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/fitun.pdf |date=2006-03-09 }}
* [http://www.freewebs.com/jpesperanca/ Testu barak kona-ba tetun ka hakerek ho tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424095629/http://www.freewebs.com/jpesperanca/ |date=2006-04-24 }}
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/%7Eleccles/ortog.pdf A ortografia padronizada do tétum - os seus 115 anos de construção] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309141502/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/ortog.pdf |date=2006-03-09 }} - ho portugés
* [http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf Matadalan ortográfiku ba lia-tetun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060309142324/http://www.shlrc.mq.edu.au/~leccles/matadalan.pdf |date=2006-03-09 }}
* [[Wikipedia:Disionáriu/Inglés|Disionáriu Inglés-Tetun]]
* [http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html Peace Corps East Timor Tetun Language Manual (2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609004924/http://www.tetundit.tl/PeaceCorps.html |date=2010-06-09 }}
* [http://www.tetundit.tl/courses.html Kursu intensivu lian Tetun ba estranjeiru, iha Dili Institute of Technology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207145503/http://www.tetundit.tl/Courses.html |date=2018-02-07 }}
{{Lian timoroan}}
[[Kategoria:Lia-tetun| ]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Lian]]
1c0ez8bz28gumwb9cge7fbnus88kt9u
Timór Lorosa'e
0
5
71052
71041
2026-06-27T17:12:46Z
J. Patrick Fischer
73
/* Organizasaun administrativa */ Update number of postu, suco and aldeias
71052
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<font size="+1">'''Repúblika Demokrátika Timór-Leste '''</font>
|+<font size="+1">'''
República Democrática de Timor-Leste '''</font>
|-
| style="background:#ffffff;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" tyle="background:#f9f9f9; text-align:center;"
|-
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Flag of East Timor.svg|130 px|Bandeira Timor-Leste nian]]
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Coat of arms of East Timor.svg|100px|Brazaun Timor-Leste nian]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:1px solid gray;" | <font size="-1">''Lema: "Unidade, Acção, Progresso"''</font>
|-
| align=center colspan=2 | [[Imajen:LocationEastTimor.svg|200px]]
|-
| [[Lian ofisiál]]
| [[Lia-tetun|tetun]] no [[Lia-portugés|portugés]]
|-
| [[Sidade kapitál]]
| [[Dili]]
|-
| [[Prezidente Repúblika]]
| [[José Ramos-Horta]]
|-
| [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru ministru]]
| [[Xanana Gusmão]]
|-
| [[Área]]<br /> - Total <br /> - % água
| [[Lista de países por área|154º boot liuhotu]] <br /> 15,007 [[Kilómetru kuadradu|km²]] <br /> Insignificante
|-
| [[Populasaun]]
<br /> - Total ([[2026]])
<br /> - [[Densidade populasional|Densidade]]
| [[Lista rai hosi populasaun|153º mais populoso]]
<br /> 1.434.991
<br /> 78,1/km²
|-
| [[Independénsia]]
<br /> - Deklarasaun
<br /> - Rekoñesimentu
| Husi [[Portugál]] no [[Indonézia]]
<br />[[28 fulan Novembru]] [[1975]]
<br />[[20 fulan Maiu]] [[2002]]
|-
| [[Moeda]]
| [[Dólar amerikanu]]
Doit [[Doit Timór-Leste nian|centavos]]
|-
| [[Fuzu oráriu]]
| [[Tempo Universal Coordenado|UTC]] +9
|-
| [[Inu nasionál]]
| ''[[Pátria]]''
|-
| [[TLD (Internet)]]
| ''.tl''
|-
| [[Kódigu telefóniku]]
| +670
|}
'''Timor Lorosa'e''' (Ofisiál iha [[lia-tetun|Lia-Tetun]]: ''Timor-Leste'', {{lang-pt|Timor-Leste}}, {{lang-en|East Timor}}, {{lang-id|Timor Timur}}) hanesan nasaun ida ne'ebé moris ikus liu iha mundu rai klaran, tu'ur iha fatin sorin Timur iha [[Rain Timór]], iha sorin ida hetan rai Timór nian rohan hanesan [[Oe-Kusi]] (''Oe-Kusi Ambenu''), iha fali lolon sorin nian kotuk mak [[Ataúru]], nune'e mos iha rain ki'ik oan balun ne'ebé tur iha lolon sorin Timur nian ne'ebá. Rai Timór iha fronteira ho rai seluk mesak ida de'it, mak rai [[Indonézia]] nian sorin ne'ebé tutan malu ho iha sorin loro-monu ne'ebé fahe malu ho sorin loro-sa'e, iha mós rai sorin nebe tutan malu ho Oe-Kusi. Maibé iha mós fronteira iha tasi ne'ebé haketak malu ho [[Austrália]], [[Tasi Timór]] iha kanosan sorin. [[Dili]] maka sai hanesan sidade bo'ot liu hotu no hanesan sidade inan ba Timór.
Uluk hanaran [[Timór-Portugés]], tanba rai ne'e [[Portugál]] mak ukun to'o tinan 1975, to'o bainhira [[Indonézia]] hadau ka halo invazaun. Maibé sai [[Portugál]] nian rain ne'ebé la hamrik ketak to'o tinan 1999. Ne'ebé mós sai hanesan provínsia ba "rua-nulu resin hitu" (27ª) ho naran "Timor-Timur". Ema Timór sira hamutuk pursentu "ualunulu" (80%) mak hili ba ukun an iha [[referendu]] ne'ebé [[Nasoins Unidas]] hala'o.
Lian ne'ebé ema Timor-Leste barak hatene koalia mak [[lia-tetun|Tetun]].
Iha tinan ikus hirak liu ba, povu Timór-Leste hetan rezultadu impresivu partikularmente iha dezenvolvimentu sosiál no politikál. Ida ne'e largamente tamba sira nia esforsu rasik. Sira moris nafatin durante rejime kolonial, ultrapasa okupasaun tinan 24, no sai independente hafoin lori sofrimentu fenomenal no halo sakrifisiu bo'ot tebtebes.
Maibé dezenvolvimentu ekonomia la'o neneik liu. Timór-Leste maka nasaun ne'ebé kiak liu hotu iha rejiaun, ho rendimentu per kapita $ 370 kada tinan. No agora kiak liu tan: haktuir dada fila ema [[ONU]] no kolaboradores tulun nain sira, ekonomia kontinua diminui nafatin. Rádiu ofisiál '''[[RTTL]]'''
Nia ohin estadu membru [[CPLP]] nian.
== Organizasaun administrativa ==
Ver também: [[Lista administrativu Timór Lorosa'e nian]]
* Timor-Leste nakfahe [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian|munisípiu administrativu]] 14.
* Ne'e nakfahe [[postu administrativu]] 70 no [[suku]] 466 no 2246 aldeias.
[[Imajen:2022 East Timor municipalities numbers.png|thumb|left|250px|Organizasaun polítika-administrativa rai Repúblika Demokrátika Timór-Leste]]
[[Imajen:TL-Admin Map A4 111313-001.png|thumb|left|250px|Munisípiu ho postu administrativu|<ref name="SoL" />]]
{| border cellspacing=0 cellpadding=3
! style="background:#efefef;" |Munisípiu (n.º do mapa)
! style="background:#efefef;" |Populasaun
! style="background:#efefef;" |Rai-balun (km²)
! style="background:#efefef;" |Kapitál
|-----
|[[Aileu (munisípiu)|Aileu]] (6) ||align="right"|32.500||align="right"|729||align="right"|[[Aileu]]
|-----
|[[Ainaru (munisípiu)|Ainaru]] (10) ||align="right"|44.100||align="right"|797||align="right"|[[Ainaru]]
|-----
|[[Atauro]] (14) ||align="right"| ||align="right"| ||align="right"|[[Vila Maumeta]]
|-----
|[[Baukau (munisípiu)|Baukau]] (2) ||align="right"|97.600||align="right"|1.494||align="right"|[[Baukau]]
|-----
|[[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]] (11) ||align="right"|90.700||align="right"|1.368||align="right"|[[Maliana]]
|-----
|[[Dili (munisípiu)|Dili]] (5) ||align="right"|179.600||align="right"|372||align="right"|[[Dili]]
|-----
|[[Ermera (munisípiu)|Ermera]] (9) ||align="right"|89.500||align="right"|746||align="right"|[[Gleno]]
|-----
|[[Kovalima]] (12) ||align="right"|63.900||align="right"|1.226||align="right"|[[Suai]]
|-----
|[[Lautein (munisípiu)|Lautein]] (1) ||align="right"|52.100||align="right"|1.702||align="right"|[[Lospalos]]
|-----
|[[Likisá (munisípiu)|Likisá]] (8) ||align="right"|54.800||align="right"|543||align="right"|[[Likisá]]
|-----
|[[Manatutu (munisípiu)|Manatutu]] (4) ||align="right"|34.900||align="right"|1.706||align="right"|[[Manatuto]]
|-----
|[[Manufahi]] (7) ||align="right"|37.200||align="right"|1.325||align="right"|[[Same]]
|-----
|[[Oe-Kusi]] (13) ||align="right"|50.500||align="right"|815||align="right"|[[Pante-Makasár]]
|-----
|[[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]] (3) ||align="right"|59.600||align="right"|1.781||align="right"|[[Vikeke]]
|-----
|}
== Governu no Parlamentu ==
[[Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste nian|Konstituisaun (Lei-Inan)]] husi tinan 2002 regula ezersísiu podér polítiku nian. Xefe estadu nian ne'e [[Prezidente Repúblika]], [[José Ramos-Horta]]. Xefe governu nian - [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]], [[Taur Matan Ruak]]. Parlamentu Timor-Leste nian ne'e [[Parlamentu Nasionál]]. Xefe Parlamentu [[Arão Noé da Costa Amaral]].
== Istória ==
''Haree mós: [[Istória Timor Leste nian]]''
'''Loron bot iha istória:'''
* [[28 Novembru]] [[1975]] - Proklamasaun unilaterál ba independénsia hosi [[FRETILIN]].
* [[7 Dezembru]] [[1975]] - [[Indonézia|Repúblika Indonézia]] halo invazaun tuir Jenerál [[Suharto]].
*12 [[Novembru]] 1991 - Trajedia joven Timor Oan sira hetan tiru hsui [[militar]] [[Indonézia|indonezia]] iha semiteriu Santa Cruz [[Dili (munisípiu)|Dili]] (masakre Santa Cruz).
* [[30 Agostu]] [[1999]] - Referendum kona ba autonomia tuir [[Indonézia]] fo.
* [[30 Agostu]] [[2001]] - Eleisaun demokrátika dala uluk liu iha rai Timor-Leste atu hili membru ba [[Asembleia Konstituinte]].
* [[22 Marsu]] [[2002]] - [[Asembleia Konstituinte]] aprova testu finál [[Konstituisaun]] (Lei-Inan).
* [[20 Maiu]] [[2002]] - Hetan rekoñesimentu internasionál ba independénsia.
== Estadu dezenvolvimentu umanu nian ==
Pasu husi progresu jeral ne'e maka evidensia indikadores dezenvolvimentu umanu iha Timór-Leste – iha ne'ebé, maske komesa diak ona, sei do'ok los husi hirak ne'ebé iha nasaun seluk iha rejiaun ne'e. Esperansa moris nian badak, nivel edukasaun ne'e badak no proporsaun a'as husi populasaun moris iha liña pobreza nia okos.
=== Saúde ===
[[Imajen:Clinic in Hatolia Leten village.jpg|thumb|Ospitál iha [[Hatólia]]]]
Estandarte saúde ne'e sei badak tebetebes. Esperansa moris nian iha [[2004]] nia estimasaun maka tinan 55,5 de'it – tinan 54,0 ba mane no 56,6 ba feto. Povu Timor-Leste nian vulneravel nafatin ba moras respiratoria no te'e-be'en no mos [[malaria]], [[dengue]], [[TB]] no [[lepra]].
Sira seidauk hasoru epidemia [[HIV]]/[[SIDA]] ne'ebé maka'as, mas ema balun hatene kona ba ameasas ne'ebé buat ne'e iha, no ema ituan deit maka hatene oin sa atu prevene. Povu terus tanba saúde ladi'ak, iha parte balu tanba sira seidauk hetan asesu diretamente ba servisu saúde. Be no saneamentu mós menus: metade husi populasaun laiha asesu ba bee ne'ebé sira hemu ho seguru, no 60% laiha saneamentu adekuada.
Iha ambiente saúde ne'ebé perigozu, labarik sira partikularmente esposta: husi kada labarik moris 1.000, serka de labarik 90 maka mate molok halo tinan ida. Sira ne'e vitima husi moras tempu labarik nian ne'ebé maka komun liu, inklui diareia no infeksaun respiratoria aguda; liu husi metade labarik sira iha tinan rua nia okos maka nunka hetan imunizasaun.
=== Edukasaun ===
[[Imajen:2017-03-29 Escola Secundária Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Comoro.jpg|thumb|Eskola Sekundaria Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Dili]]
Estandarte [[edukasaun]] mós ladi'ak. Iha [[2004]], taxa alfabetizasaun adultu nian 50,1% de'it – 56,3% ba mane no 43,9% ba feto. Situasaun ne'e sei di'ak liu tan bainhira labarik barak liu tan maka eskola. Maibe labarik barak liu maka la tama: entre 10% no 30% husi labarik tinan iha eskola primaria maka la iha eskola – partikularmente sira ne'ebé husi familia ne'ebé kiak liu. Maske sira rejista, alunus sira iha tendesia atu halo ne'e tarde no depois tenke repete aula fali ka sai; menus husi metade labarik sira ne'ebé maka tama eskola primaria, kompleta edukasaun tinan nen.
Iha mos edukasaun oituan tebe-tebes ba labarik sira ne'ebé maka nia tinan seidauk to'o atu eskola: serka de 2% de'it husi labarik iha tinan lima nia okos maka tama ba eskola pre-primaria ka infantariu ruma. Iha parte seluk husi eskala tinan nia rohan, adultu ituan de'it maka tuir aula alfabetizasaun, karik buat ne'e organiza husi Governu ka ONG sira.
== Indise dezenvolvimentu umanu ==
[[Pásabe (postu administrativu)|Pasu]] neneik husi progresu iha saúde no edukasaun, rejista tiha ona iha indise dezenvolvimentu umanu (IDU) Timór-Leste nian. IDU sa'e tiha ona durante [[1990]] depois tun iha [[1999]] nudar rezultadu husi destrusaun fenomenal no deslokasaun durante periodu referendum. Depois nia hahu sa'e fila fali, mas IDU Timór-Leste nian sei badak liu nafatin entre nasaun sira iha [[ASEAN]].
=== Kakiak ===
IDU badak Timor-Leste nian ne'e koresponde ba nivel a'as husi rendimentu kiak nian. Liña rendimentu kiak ne'e fiksu iha $0,55 per kapita kada loron. Iha [[2001]] proporsaun husi populasaun ho rendimentu ida ne'e nia okos serka iha 40% - ki'ik ituan liu de'it duke iha tinan uluk hirak liu ba.
Rendimentu kiak ne'e rejista liu tan iha areas rurais (46%) duke areas urbanas (26%). Maibé iha mós kontradisaun entre areas urbanas diferentes: ki'ik liu iha [[Dili]] no [[Baukau]] (14%) no a'as liu iha fatin seluk.
Ema ne'ebé kiak liu maka sira ne'ebé menus edukasaun no sira serbisu barak liu maka iha area agrikultura. Faluk no oan kiak husi rezistensia, veteranu no antigu soldadu labarik sira mós, inklui sira ne'ebé maka kiak liu. Espesialmente labarik sira ne'e maka disvantajen no vulneravel – ida husi sanulu – ne'ebé maka lakon parenti ida ka liu.
Buat ida atu sukat luan liu tan kakiak maka indice pobreza umanu (IPU) ne'ebé maka konsisti husi medida kompostu privasaun ne'ebé kombina probabilidade husi sobrevivensia to'o tinan 40, [[analfabetizmu]], proporsaun labarik hirak ne'ebé nia todan menus no proporsaun husi sira ne'ebé maka falta asesu ba bee mos. Desde 2001, Timor-Leste nia IPU aumenta, mas ituan de'it; progresu iha sobrevivensia no alfabetizasaun hanesan taka deit deteriorasaun estandarte moris nian.
=== Inseguransa alimentar ===
Estandarte saúde mós resultadu husi falta ai-han. Uma kain rurais barak maka falta ai-han durante fulan ne'ebé susar husi Novembru to'o Fevereiru. Agora dadaun ne'e 64% husi populasaun sira sofre inseguransa alimentar.
Inseguransa ai-han ne'e iha parte balun tamba nivel badak husi produsaun aihan – konsekuensia ida husi rai ne'ebé ladiak no jeralmente tanba teknolojia nivel badak, aumenta tan ho fallansa kolleita ne'ebé a'as, antes no depois de kolleta. Problema seluk tan maka distribusaun: agrikultor barak maka ladun iha kapasidade armazenamentu no hatene katak susar atu lori sira nia produtus ba merkadu.
=== Dezigualdade jeneru ===
Feto iha Timor-Leste sofre diskriminasaun boot – iha uma-laran, ka serbisu-fatin no iha komunidade. Labarik feto sira barak liu maka sai husi eskola duke labarik mane no kuaze dois tersus husi feto sira iha tinan 15-60 maka analfabeta (la hatenen le no hakerek), kompara ho menus husi metade mane sira nian. Feto mos sofre diskriminasaun iha serbisu fatin, sira ladun serbisu iha forsa traballu formal sira hetan pagamentu ituan liu duke mane.
Feto agora iha asesu liu ba informasaun kona ba reprodusaun mas barak maka ladun hetan asesu nafatin ba servisu [[planeamentu familiar]]. Nudar rezultadu, feto Timor-Leste iha tendensia atu iha taxa fertilidade a'as no barak maka mate wainhira hahoris – taxa mortalidade materna ne'e to'o 800 per 100.000 hahoris.
Amplitude diskriminasaun hasoru feto maka evidenti iha indice dezenvolvimentu relasiona ho jeneru (IDJ). Ne'e hatudu inkrementu ituan desde 2001, maior parte tamba rendimentu feto nian sa'e, maske ne'e iha pontu balun bele taka dezempeño ladiak iha edukasaun.
Preokupasaun seriu ida tan maka violensia bazeada ba jeneru. Feto kontinua nafatin sai subjetu ba [[violensia domestika]], asediu seksual iha serbisu fatin, violasaun no formas maustratus seluk tan no abuzu seksual. Serka de metade husi feto sira sofre formas violensia balun iha sira nia relasoens intimas.
=== Infrastrutura no komunikasaun sira ===
Obstaklu signifikativa ida atu hasa'e nivel dezenvolvimentu umanu maka estadu husi infrastrutura nasaun nian. Timor-Leste iha rede razoavel ida husi estradas prinsipais mas estradas sekundarias no tersiarias ne'e menus dezenvolvidus no durante tempu udan atu tama ba suku barak ne'e ladiak.
Fornesimentu [[eletrisidade]] mos la hanesan. Servisu ne'e razoavel diak iha areas urbanas, kobre uma kain 92% iha [[Dili]] no [[Baukau]], mas ne'e kobre deit 10% uma kain iha rurais: lolo'os ne'e iha tinan hirak liu ba proporsaun husi rezidentes rurais ne'ebé maka hetan kobertura eletrisidade atualmente diminui. Ema hirak ne'ebé hela iha sentrus urbanas prinsipais nia liur mos hetan servisu telekomunikasaun ne'ebé limitadu tebe-tebes.
=== Ambiente ===
[[Imajen:Crocodylus porosus in Aileu.jpg|thumb|[[Lafaek]] (''Crocodylus porosus'') iha [[Aileu]]]]
Ema Timor barak maka depende ba estadu husi [[ambiente]] natural. Infelizmenti, buat ne'e sai a'at lalais liu tan. [[Agrikultura]] ''tesi no sunu'', aumenta tan ho tesi ai ne'e la sustentavel iha dekadas no ahi han ailaran esposta tiha rai, no be sulin maka'as dasa tiha rai bokur. Buat ne'e sai a'at liu tan ho buka ai ba sunu: fonte enerjia prinsipal ba rezidentes rurais sira. Buat ne'e mos perigozu ba ema nia saude: sunu ai la ho efisienti iha dapur ne'ebé ventilasaun ladiak ne'e, maka faktor signifikativa ida ba moras respiratoriu.
=== Kombate kakiak rural ===
Karik Timor-Leste hakarak hamenus nivel kakiak, nia sei persiza kresimentu [[ekonomia]] sustentavel. Kresimentu husi buat ruma ne'e sei susar atu komprende; [[ekonomia]] kontinua diminui nafatin haktuir dadafila tiha ema [[ONU]] nian. Saida maka sei persiza iha aban bain rua, nu entantu, ne'e la'os kresimentu husi buat ruma ida, mas kresimentu ''pro-kiak'' ne'ebé ekitativu no kria empregu sufisiente ba forsa traballu Timor-Leste nian ne'ebé maka aumenta tan. Ne'e mos persiza atu sustentavel, no la esplora [[rekursus naturais]] barak liu tan – no mos bazea ba aktividades ne'ebé bele ajuda atu hasa'e [[kultura]] no [[identidade nasional]].
=== Agrikultura no dezenvolvimentu rural ===
[[Imajen:Lospalos klein.jpg|thumb|Arkitetura tradisional Lospalos]]
Kresimentu tengki hahu'u ho agrikultura, ne'ebé maka fo serbisu ba serka de kuartu tolu husi forsa traballu. Agrikultor barak liu maka moris ho kultura subsistensia, fo serbisu ba membrus familia iha parsela rai kikoan ida. Media husi propriedade rai ne'e serka de 1,2 hektares. Agora ne'e produtividade ne'e badak: output kada traballador ne'e ki'ik liu un desimu duke sira ne'ebé iha industria no servisu, no nudar rezultadu ida, agrikultura ne'e hamosu deit un kintu husi [[PIB]].
Produtividade badak ne'e bele mai husi klima ne'ebé la favoravel, rai bokur ne'ebé ladiak, no ladun iha estrada no infrastrutura seluk tan. Mas iha numerus balun husi restrisoens seluk ba dezenvolvimentu [[agrikultura]]. Jeralmente agrikultor sira falta input no makinaria, no mos jestaun no kompetensia seluk tan ne'ebé maka bele halo sira foti vantajen husi nivel teknolojia ne'ebé a'as liu. Sira mos infrenta restrisoens finanseiras: sira laiha asesu diretamente ba kreditu, no mezmu sira lakohi investe tamba sira laiha garantia titular ba sira nia rai.
Timor-Leste persiza atu dezenvolve sektor [[agrikultura]] dinamiku ne'ebé maka la'os hamosu deit rendimentu barak liu tan ba agrikultor sira, mas mos kria oportunidade ba empregu iha sektor seluk. To'o agora polítika [[Governu]] atu alkansa buat ne'e konsentra tiha ona ba fornese infrastrutura no servisus sosiais, mas oferese deit servisus ekonomikus limitadus ho espektativa katak sektor privadu sei muda atu taka koak. Mas, sektor privadu ne'e sei iha faze embrionaria, tamba ne'e maka [[Governu]] sei persiza nafatin atu toma lideransa mezmu ba servisu ekonómiku sira.
Dalan ba oin ne'e provavelmente bazea ba kombinasaun husi opsaun ida ka liu husi opsaun báziku ha'at tuir mai ne'e:
# Dezenvolve servisu governu – governu sei fornese servisu hirak ne'e ba oin to tinan lima ka sanulu ate sektor privadu sira nia dezenvolvimentu sufisiente ona atu toma pose.
# Fó korajen ba organizasaun lokál sira – governu no parseiru dezenvolvimentu tengki fo korajen atu hari'i koperativa, asosiasoens agrikultores no grupus utentes.
# Involve ONG – reforsa [[ONG]] no organizasaun sosiedade sivil sira seluk, atu sira bele fornese servisu sira.
# Fó korajen ba sektor privadu – governu bele fo korajen ba sektor emprezarius sira ne'ebé maka iha interese atu fornese servisus, liu husi dedusaun impostu no asesu ba kreditu.
Kualker balansu iha provizaun, Timor-Leste urjentemente persiza estratejia ne'ebé maka klaru ba dezenvolvimentu rural pro-kiak. Ne'e mos sei persiza investimentu publiku bo'ot liu tan no mos kordenasaun diak liu tan ho administrasaun, tamba responsabilidade ba dezenvolvimentu rural ne'e fahe ba ministeriu no ajensia balun.
Prioridade ida imediata liu maka tengki hadi'a servisu kreditu. Opsaun ida maka hari'i Banku Dezenvolvimentu Rural, nune'e mos fo korajen liu tan ba banku komersial sira atu fo imprestimu.
[[Reforma agraria]] mos tengki liga ba buat ne'e, atu distribui fila fali propriedade [[agrikultura]] no atu fo titulu propriedade nian atu uza nudar garantia. Mos importante hotu atu hari'i kooperativas produtus no merkadoria barak liu tan, no mos kooperativas transportes atu liga areas produsaun prinsipal ho merkadu konsumu ne'ebé importante liu. Ho asesu diak liu tan ba merkadu, agrikultores sira bele diversifika produsaun husi manu domestika no manu tolun no investe barak liu tan iha hakiak animal nian.
Sektor peskas mos bele diversifika hodi habo'ot tan aktividade peskas nian ba espesies ne'ebé moris iha tasi klean.
== Objetivu Dezenvolvimentu Mileniu ==
Nudar pais independenti ne'ebé foun liu, Timór-Leste hahu'u ODM ne'e tarde. Iha mundu tinan atu hahu'u objetivu hirak ne'e maka [[1990]]. Maibé tinan [[1990]] ne'e la propriu ba Timor-Leste, ne'ebé maka foin hetan [[independensia]] hafoin tinan sanulu ba oin. Tinan ne'ebé maka propriu atu hahu'u maka [[2001]]. Ne'e signifika katak emves de hamenus kiak ba metade entre [[1990]]-[[2015]], Timór-Leste nian objetivu atu hamenus kiak to'o serka de un tersu entre [[2001]] no [[2015]]. Maski ho ajustamentu hanesan ne'e, Timor-Leste infrenta dezafiu bo'ot.
Relatoriu Dezenvolvimentu Umanu Global ba [[2003]] hatama Timór-Leste ba lista prioridade ne'ebe prioridade a'as liu iha 59 paizes ne'ebe maka persiza asoens urjenti atu alkansa ODM.
Investimentu hira maka Timór-Leste persiza atu bele alkansa ODM? Ne'e susar atu halo estimasaun tamba paiz ne'e iha dadus ne'ebe ituan tebe-tebes liu husi estudus empirikus balun ne'ebe maka bele sujere kona ba impaktu husi investimentu oinsa deit maka sei persiza. Mas, posivel atu hetan ideias balun kona ba saida maka persiza atu hare'e uluk ba saida maka nia bele halo atu alkansa objetivu pobreza nian, no depois kusta hira maka persiza para atu fornese servisu publiku ne'ebe efektivu.
Rekerimentu baziku atu alkansa objetivu pobreza maka kresimentu ekonomiku. Mas ne'e importante katak kresimentu ne'e la'os halo balansu ho aumenta disigualdade. Ne'e bele halo ilustrasaun ida ho senario diferente tolu: kresimentu pro-kiak ne'ebe estandarte atu sukat disigualdade, koefisiente Gini, tu'un 0,5% pur anu; kresimentu netral iha ne'ebe koefisiente Gini nafatin hela deit; no kresimentu anti-kiak iha ne'ebe koefisiente Gini sa'e 0,5% pur anu. Se kresimentu ne'e netral, no laiha mudansa iha koefisiente Gini, maka atu hamenus kiak to un tersu husi taxa kresimentu anual ne'e serka de 4%. Se kresimentu ne'e pro-kiak, maka taxa ne'e persiza deit husi 3% to'o 4%. Mas se buat ne'e anti-kiak, nia persiza iha 5%. Investimentu hira maka persiza atu alkansa nivel kresimentu nesesariu?
Tuir senário kresimentu pro-kiak, média total husi investimentu anual, públiku no privadu, sei persiza $ 48 milloens; tuir senário netral nian, $ 55 milloens; no tuir senário anti-kiak média ne'ebe persiza maka $ 65 milloens.
Kalkulasaun ne'e nesesariamente sujestivu, mas ne'e subliña importánsia atu tuir estratéjia kresimentu ne'ebe maka la lo'os ba kiak sira. Kustu atu alkansa ODM restantes alkansa objetivu pobreza nian rasik ne'e tengki kontribui mos atu alkansa ODM sira seluk. Mas atu alkansa objetivu sira seluk hotu mos presiza investimentu espesifiku iha sektores sira hanesan edukasaun, saude, fornesimentu be no saneamentu. Estimasaun kona ba hira maka persiza ne'e sei depende ba hipoteses barak no marjen ne'e bele bo'ot ituan – husi $ 63 milloens to $ 137 milloens pur anu. Tuir hipotese ne'ebe maka plausivel liu, media ne'e maka $ 63 pur anu.
Bazeadu ba exersisiu rua ne'e, ba probreza no setores tolu ne'e, total kustu anual ba tinan 12 ba oin mai atu alkansa ODM nia marjen husi $ 122 milloens tuir sirkunstánsia ne'ebe maka favoravel liu, to'o $ 203 milloens pur anu ba menus favoravel. Ne'e hatudu katak prinsipalmente posivel atu alkansa objetivu hirak ne'e tamba figura favoravel ne'e atu hanesan ho nivel agora nian, $ 125 pur anu.
[[Imajen:Coins 50 Cent Timor-Leste.png|thumb|180px|Doit centavos 50 (tinan 2003)]]
Fundus ba investimentu sei mai husi ne'ebe? Maske investimentu privadu tengki iha parte importante atu estimula dezenvolvimentu ekonómiku, ba tinan sanulu oin mai, pelu menus fontes husi fundu barak liu maka mai husi despeza publiku. Orsamentu preliminar ba 2004-2005 indika katak rekerimentu total ba despeza públiku ba tinan ha'at oin mai maka $ 983 milloens. Reseitas internas, inklui hirak ne'ebe husi Tasi Timór, sei taka liu husi metade ne'e, husik hela koak iha fiskal liu husi periodu ne'e, liu husi $ 480 milloens, ka média serka de $ 120 tinan ida-ida.
Desde ne'e maka, iha estimasaun seluk ne'ebe maka sujere katak defisit badak ne'e nudar rezultadu husi ko'a despezas no aumenta iha reseitas, partikularmente husi mina. Mas sei iha falta nafatin ba rekursu signifikativa. Oin sa maka bele taka falta ne'e? ODM dawalu ne'e enfaze katak alkansa objetivus hirak ne'e la'ós de'it nasional mas responsabilidade globál hotu. Timór-Leste, hanesan mos nasan ho rendimentu kikoan sira seluk, tenke depende ba apoiu husi parseiru dezenvolvimentu, inklui doador bilaterál, organizasaun internasionál sira, fundasaun privadu no públiku, no [[ONG]] internasionál sira.
Despezas hotu-hotu ne'e tengki foka ba setores prioridades ne'ebe maka bele ajuda kiak sira. To'o ohin loron Timór-Leste iha repertoriu diak ida: Fundu Konsolidadu ba Timór-Leste (CFET), pur izemplu aloka serka de 35% husi total ba saude no edukasaun. Mas iha preokupasaun kona ba distribuisaun investimentu ba nasaun tomak. Agora ne'e parte bo'ot husi despezas CFET nian kontinua nafatin ba [[Dili]]; un tersu husi total despeza públiku no un kintu husi bens no servisus maka ba munisípiu sira. Tamba ne'e maka Governu sei buka tuir dalan atu muda rekursu sira no autoridade atu halo desizaun ba munisípiu sira.
=== Serbisu hamutuk: institusaun no parseria sira ===
Timór-Leste iha liña oin husi partisipasaun popular. Husi períodu rezisténsia mai oin, nia institusoens nasionál sira mantein tiha ona parseria serbisu ne'ebe metin ho povu – evidenti, pur izemplu iha prosesu konsultasaun masa ne'ebe maka lori ba Vizaun Nasionál ba preparasaun Planu Dezenvolvimentu Nasionál nian.
Laiha falta de rezolusaun polítika iha leten atu fo korajen ba partisipasaun. Dezafius maka atu asegura katak povu husi nasaun tomak iha oportunidade atu hetan vantajen husi oportunidades hirak ne'e. Fundazaun baze ba parseria sira ne'e tenke institusoens nasionais sira ne'ebe ke diak. Timór-Leste hahu'u diak tiha ona iha estabelesimentu institusoens bázikus husi administrasaun públiku, maske barak maka sei persiza atu reforsa tan iha tinan barak oin mai. Iha mos isforsu agora atu hari'i institusoens foun.
=== Desentralizasaun no governu lokál ===
[[Imajen:2020-09-15 Parlamentu Nasionál abertura III Sesaun Lejislativa hosi V Lejislatura 4.jpg|thumb|Parlamentu Nasionál Dili]]
Atu alkansa ODM persiza polítika nasionál ne'ebe efetivu, mas serbisu barak liu maka tenke halo iha nivel lokál no liu-liu iha áreas rurais. Timór-Leste seidauk desentraliza to'o iha pontu balun. [[Konstituisaun]] desidi tiha ona vizaun nesesária husi governu desentralizadu, mas poder sei nafatin iha sentrál. [[Desentralizasaun]] foti formas barak husi dekonsentrasaun.
Prinsipalmente, dekonsentralizasaun tenke halo servisus efisienti liu tan ho husik sira atu adota besik liu tan tuir nesesidades lokál nian. Mas hare'e ba pesoál no rekursu ne'ebe ituan ne'e, ne'e sei han tempu tinan sanulu ka liu tan atu implementa [[desentralizasaun]] ho efetivu liu tan. Mas iha tinan primeiru sira ne'e governu tenke foka ba desentraliza prestasaun servisu nian – karik ho organiza husi sentrál ka ho hari'i repartisaun departamentu nasional nian iha sentrus rejionais balun. Hafoin, wainhira rekursu, no pesoal kualifikadu iha ona, governu bele transfere autoridade ba korpu lokál sira gradualmente.
Desentralizasaun persiza atu hare'e mos ba dimensaun politika sira, inklui estrutura poder lokal nian. Maka ho transfere responsabilidade no rekursus vertikalmente husi sentral ba governu rejional no lokal, governu sei persiza atu haburas rede horizontál sira ne'ebé maka bele halo governu rejionál no lokál atu halo ligasaun ho aktor naun-estatál sira.
=== Parseria no aliansa sira ===
[[Imajen:Virgin Mary Statue, Dili, East Timor (310331885).jpg|thumb|Maria da Fátima iha Dili]]
Entre sira ne'ebe maka importante liu maka organizasaun naun governamental sira, ne'ebe nia numerus liu 400 iha rai-Timor-Leste. ONG nasional, iha balun maka ligadu ba [[Igreja Katolika]], ne'ebe maka aktivu ona iha area barak inklui edukasaun, saude, projetus be no saneamentu, peskiza no advokasia no mos [[direitus umanus]] no dezenvolvimentu. Adisionalmente, liu un kuartu husi [[ONG]] sira ne'e maka internasional – dala barak konsentra ba hari'i kapasidade liu husi edukasaun no formasaun, no mos servisu saude no dezenvolvimentu komunidade nian.
Kooperativa sira mos iha fatin importante. Familia [[agrikultura]] subsistensia sira iha tina ona kultura kooperasaun liu husi redi organizasaun agrikultora sira nian, no potensial husi [[kooperativa]] foun sira ne'e nudar evidensia husi susesu Cooperativa Café Timor nian.
Media mós bele kontribui, la'os deit nudar fontes informasoens no edukasun publika iha area hanesan neba kona ba agrikultura, saude no saneamentu, mas servi mos nudar asu guarda publiku nian ne'ebe maka loke sai korupsaun no mos [[direitus umanus]] no abuzus sira seluk tan.
=== Dezenvolvimentu kapasidade ===
Institusoens hirak ne'e hotu-hotu sei iha papel importante iha dezenvolvimentu futuru Timor-Leste nian. Mas sira iha frakeza ne'ebe komun – falta ema kualifikadu. Prioridade ida ne'ebe maka urjenti liu ba Timor-Leste maka tengki hasa'e nivel edukasaun nian, kualifikasaun no kapasidade- karik iha servisu publiku, iha [[ONG]] no sosiedade sivil, ka iha sektor privadu.
Governu iha planu atu mantein nafatin numerus husi funsionariu publikus permanente to'o 17.200, ne'e rezolve ona iha kazu balun ho rezultadu lo'os: polisia no forsa defeza iha ona ema no ekipamentus to'o nivel razoavel. Mas iha fatin seluk ema seidauk to'o. Pur izemplu, traballadores ekstensaun agrikola ne'e iha ituan lo'os. No pratikamente planu investimentu setores hotu-hotu governu nian subliña katak falta ema kualifikadu. Seriu hanesan mos maka falta kapasidade husi ema ne'ebé maka serbisu: kualidade ema nian ne'e variavel tebe-tebes no barak maka persiza formasaun kontinuada.
Kompetensia balun ne'ebé falta ne'e bele taka ho kontribusaun husi organizasaun sosiedade sivil nian, mas sira mos falta ema kualifikadu. Governu mos tengki bele fo kontratu sai aktividade sira balun ba sektor privadu, mas iha ne'e mos oportunidades limitadu tebe-tebes tamba setor privadu ne'e sei kikoan nafatin.
Entretantu, tengki halo prioridade atu halo efisienti liu tan pesoal governu no konsultór estranjeiru sira – asuntu ida ne'ebe departamentu governu barak maka tenke enfrenta. Ema la persiza deit atu dezenvolve sira nia kompetensia mas persiza oportunidade atu uza no aplika buat ne'e. Tamba ne'e maka governu persiza atu fo atensaun didiak ba ambiente serbisu ba funsionáriu publiku sira – inklui promosaun oportunidade no estrutura insentivu sira atu asegura katak funsionáriu iha motivasaun atu dezenvolve sira nia kompeténsia.
=== Desizaun vitál sira ba futuru ===
Timor-Leste sobrevive periodu traumatiku husi ninia istoria. Nia povu hatudu reziliénsia no determinasaun extraordinaria atu mantein nia destinu iha sira nia liman rasik. Agora sira iha prosesu atu forma destinu ne'e, halo desizaun vitál sira barak ne'ebe maka sei determina kursu pais nian ba tinan sanulu oin mai.
Iha ne'e, sira tenke bele atu depende ba sira nia kolega barak husi rai li'ur, karik iha termu forma efektivu husi dezenvolvimentu kooperasaun, ka bele hetan asesu justu ba sira nia rekursu naturál rasik. Mas maioria husi luta ne'e sei besik liu ba uma, hanesan ema Timor sira halo tranzisaun difikuldade ida husi sosiedade ne'ebé forsa liur maka domina no adultera ba bazeadu ba pais nia tradisaun sosiál no realidade ekonómika sira. Sira iha sira nia vizaun rasik husi ne'ebe maka sira hakarak atu ba, husi nasaun ne'ebe maka sira hakarak atu sai nudar. Mas realiza katak vizaun ne'e sei naruk no kna'ar ne'ebe susar no desizaun doloroza barak maka hein iha oin.
== Mapa ==
<center><gallery>
Sprachen Osttimors.png|Lian Timor-Leste nian
TL A0 HShade 101113-001.png|<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}, abgerufen am 5. Juli 2014</ref>
TL-Land Cover Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Topography of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
TL-Slope Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Geology of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
Soil types of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil Texture A3-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil pH A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-AEZ Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Fe & Zn deficiency TL A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL A3 Water Body 112113-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Watershed Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001 Main map.jpg|<ref name="SoL" />
Hydrogeology of Timor-Leste, Potential aquifer yield.png|<ref name="SoL" />
Recharge of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National rainfall map with graphs 2012 A3-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual temperature of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National agro-ecological zones A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual rainfall of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
</gallery></center>
== Nebá mos ==
* [[Bandeira Timór Lorosa'e nian]]
* [[Brazaun Timór Lorosa'e nian]]
* [[Pátria]], Inu Timor-Leste nian
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:East Timor|East Timor}}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.timor-leste.gov.tl/ Governo Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102135014/http://www.timor-leste.gov.tl/ |date=2019-01-02 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm Primeiru Ministru no Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050825212921/http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm |date=2005-08-25 }}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.mfac.gov.tp/ Ministériu ba Negósios Estranjeiros no Kooperasaun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013181113/http://www.mfac.gov.tp/ |date=2011-10-13 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm Gabinete Tasi Timór nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623115726/http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm |date=2006-06-23 }}
* [http://www.turismotimorleste.com/ Turismu Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414222648/http://www.turismotimorleste.com/ |date=2006-04-14 }} - ho lia-portugés no lia-inglés
* [http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm UNTAET - Administrasaun Tranzitória Nasoens Unidas iha Timór-Leste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213015403/http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm |date=2008-02-13 }} - ho lia-inglés no lia-fransés
* [http://www.travel-images.com/timor.html Fotografia Timór-Leste nian]
* [http://gertil.fa.utl.pt/ Grupu Estudus Rekonstrusaun Timór–Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417191038/http://gertil.fa.utl.pt/ |date=2006-04-17 }} - ho lia-portugés
* [http://www.laohamutuk.org/ La'o Hamutuk - Instituto ba Analiza no Monitor Rekonstrusaun Timór-Leste] - ho lia-inglés, lia-tetun no lia-indonéziu
* [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html "The World Factbook" husi CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} - ho lia-inglés
* [http://www.etan.org/resource/websites.htm Ligasaun sira ETAN] - "East Timor and Indonesia Action Network"
* [http://www.semanario.tp/ Jornal Nacional - Semanário] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060115092256/http://www.semanario.tp/ |date=2006-01-15 }} - ho lia-portugés
* [http://www.suaratimorlorosae.com/ Jornál Suara Timor Lorosae] - ho lia-tetun no lia-indonéziu
=== Blog Timor-Leste nian ===
* [http://forum-haksesuk.blogspot.com/ Forum Haksesuk] - ho lia-tetun
* [http://jpesperanca.blogspot.com/ Hanoin oin-oin] - ho lia-tetun, lia-portugés no lia-tokodede
* [http://lorosae.blogspot.com/ Blog de Timor] - ho lia-portugés
* [http://timorsunshine.blogspot.com/ Tumbleweed in space] - ho lia-inglés
* [http://samanddaniel.blogspot.com/ Dili-Dallying] - ho lia-inglés
* [http://www.reefview.blogspot.com/ Timor-Leste's Underwater Wonderland] - ho lia-inglés
* [http://raiketak.blogspot.com/ Rai Ketak] - ho lia-inglés
* [http://melissaintimor.blogspot.com/ Two Months of Life in Timor] - ho lia-inglés
{{CPLP}}
{{Ázia}}
[[Kategoria:Ázia]]
[[Kategoria:CPLP]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e|!]]
q3eir1itydvj7cp2vctafvscrkmuqd2
71053
71052
2026-06-27T17:16:57Z
J. Patrick Fischer
73
71053
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<font size="+1">'''Repúblika Demokrátika Timór-Leste '''</font>
|+<font size="+1">'''
República Democrática de Timor-Leste '''</font>
|-
| style="background:#ffffff;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" tyle="background:#f9f9f9; text-align:center;"
|-
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Flag of East Timor.svg|130 px|Bandeira Timor-Leste nian]]
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Coat of arms of East Timor.svg|100px|Brazaun Timor-Leste nian]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:1px solid gray;" | <font size="-1">''Lema: "Unidade, Acção, Progresso"''</font>
|-
| align=center colspan=2 | [[Imajen:LocationEastTimor.svg|200px]]
|-
| [[Lian ofisiál]]
| [[Lia-tetun|tetun]] no [[Lia-portugés|portugés]]
|-
| [[Sidade kapitál]]
| [[Dili]]
|-
| [[Prezidente Repúblika]]
| [[José Ramos-Horta]]
|-
| [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru ministru]]
| [[Xanana Gusmão]]
|-
| [[Área]]<br /> - Total <br /> - % água
| [[Lista de países por área|154º boot liuhotu]] <br /> 15,007 [[Kilómetru kuadradu|km²]] <br /> Insignificante
|-
| [[Populasaun]]
<br /> - Total ([[2026]])
<br /> - [[Densidade populasional|Densidade]]
| [[Lista rai hosi populasaun|153º mais populoso]]
<br /> 1.434.991
<br /> 78,1/km²
|-
| [[Independénsia]]
<br /> - Deklarasaun
<br /> - Rekoñesimentu
| Husi [[Portugál]] no [[Indonézia]]
<br />[[28 fulan Novembru]] [[1975]]
<br />[[20 fulan Maiu]] [[2002]]
|-
| [[Moeda]]
| [[Dólar amerikanu]]
Doit [[Doit Timór-Leste nian|centavos]]
|-
| [[Fuzu oráriu]]
| [[Tempo Universal Coordenado|UTC]] +9
|-
| [[Inu nasionál]]
| ''[[Pátria]]''
|-
| [[TLD (Internet)]]
| ''.tl''
|-
| [[Kódigu telefóniku]]
| +670
|}
'''Timor Lorosa'e''' (Ofisiál iha [[lia-tetun|Lia-Tetun]]: ''Timor-Leste'', {{lang-pt|Timor-Leste}}, {{lang-en|East Timor}}, {{lang-id|Timor Timur}}) hanesan nasaun ida ne'ebé moris ikus liu iha mundu rai klaran, tu'ur iha fatin sorin Timur iha [[Rain Timór]], iha sorin ida hetan rai Timór nian rohan hanesan [[Oe-Kusi]] (''Oe-Kusi Ambenu''), iha fali lolon sorin nian kotuk mak [[Ataúru]], nune'e mos iha rain ki'ik oan balun ne'ebé tur iha lolon sorin Timur nian ne'ebá. Rai Timór iha fronteira ho rai seluk mesak ida de'it, mak rai [[Indonézia]] nian sorin ne'ebé tutan malu ho iha sorin loro-monu ne'ebé fahe malu ho sorin loro-sa'e, iha mós rai sorin nebe tutan malu ho Oe-Kusi. Maibé iha mós fronteira iha tasi ne'ebé haketak malu ho [[Austrália]], [[Tasi Timór]] iha kanosan sorin. [[Dili]] maka sai hanesan sidade bo'ot liu hotu no hanesan sidade inan ba Timór.
Uluk hanaran [[Timór-Portugés]], tanba rai ne'e [[Portugál]] mak ukun to'o tinan 1975, to'o bainhira [[Indonézia]] hadau ka halo invazaun. Maibé sai [[Portugál]] nian rain ne'ebé la hamrik ketak to'o tinan 1999. Ne'ebé mós sai hanesan provínsia ba "rua-nulu resin hitu" (27ª) ho naran "Timor-Timur". Ema Timór sira hamutuk pursentu "ualunulu" (80%) mak hili ba ukun an iha [[referendu]] ne'ebé [[Nasoins Unidas]] hala'o.
Lian ne'ebé ema Timor-Leste barak hatene koalia mak [[lia-tetun|Tetun]].
Iha tinan ikus hirak liu ba, povu Timór-Leste hetan rezultadu impresivu partikularmente iha dezenvolvimentu sosiál no politikál. Ida ne'e largamente tamba sira nia esforsu rasik. Sira moris nafatin durante rejime kolonial, ultrapasa okupasaun tinan 24, no sai independente hafoin lori sofrimentu fenomenal no halo sakrifisiu bo'ot tebtebes.
Maibé dezenvolvimentu ekonomia la'o neneik liu. Timór-Leste maka nasaun ne'ebé kiak liu hotu iha rejiaun, ho rendimentu per kapita $ 370 kada tinan. No agora kiak liu tan: haktuir dada fila ema [[ONU]] no kolaboradores tulun nain sira, ekonomia kontinua diminui nafatin. Rádiu ofisiál '''[[RTTL]]'''
Nia ohin estadu membru [[CPLP]] no [[ASEAN]] nian.
== Organizasaun administrativa ==
Ver também: [[Lista administrativu Timór Lorosa'e nian]]
* Timor-Leste nakfahe [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian|munisípiu administrativu]] 14.
* Ne'e nakfahe [[postu administrativu]] 70 no [[suku]] 466 no 2246 aldeias.
[[Imajen:2022 East Timor municipalities numbers.png|thumb|left|250px|Organizasaun polítika-administrativa rai Repúblika Demokrátika Timór-Leste]]
[[Imajen:TL-Admin Map A4 111313-001.png|thumb|left|250px|Munisípiu ho postu administrativu|<ref name="SoL" />]]
{| border cellspacing=0 cellpadding=3
! style="background:#efefef;" |Munisípiu (n.º do mapa)
! style="background:#efefef;" |Populasaun
! style="background:#efefef;" |Rai-balun (km²)
! style="background:#efefef;" |Kapitál
|-----
|[[Aileu (munisípiu)|Aileu]] (6) ||align="right"|32.500||align="right"|729||align="right"|[[Aileu]]
|-----
|[[Ainaru (munisípiu)|Ainaru]] (10) ||align="right"|44.100||align="right"|797||align="right"|[[Ainaru]]
|-----
|[[Atauro]] (14) ||align="right"| ||align="right"| ||align="right"|[[Vila Maumeta]]
|-----
|[[Baukau (munisípiu)|Baukau]] (2) ||align="right"|97.600||align="right"|1.494||align="right"|[[Baukau]]
|-----
|[[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]] (11) ||align="right"|90.700||align="right"|1.368||align="right"|[[Maliana]]
|-----
|[[Dili (munisípiu)|Dili]] (5) ||align="right"|179.600||align="right"|372||align="right"|[[Dili]]
|-----
|[[Ermera (munisípiu)|Ermera]] (9) ||align="right"|89.500||align="right"|746||align="right"|[[Gleno]]
|-----
|[[Kovalima]] (12) ||align="right"|63.900||align="right"|1.226||align="right"|[[Suai]]
|-----
|[[Lautein (munisípiu)|Lautein]] (1) ||align="right"|52.100||align="right"|1.702||align="right"|[[Lospalos]]
|-----
|[[Likisá (munisípiu)|Likisá]] (8) ||align="right"|54.800||align="right"|543||align="right"|[[Likisá]]
|-----
|[[Manatutu (munisípiu)|Manatutu]] (4) ||align="right"|34.900||align="right"|1.706||align="right"|[[Manatuto]]
|-----
|[[Manufahi]] (7) ||align="right"|37.200||align="right"|1.325||align="right"|[[Same]]
|-----
|[[Oe-Kusi]] (13) ||align="right"|50.500||align="right"|815||align="right"|[[Pante-Makasár]]
|-----
|[[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]] (3) ||align="right"|59.600||align="right"|1.781||align="right"|[[Vikeke]]
|-----
|}
== Governu no Parlamentu ==
[[Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste nian|Konstituisaun (Lei-Inan)]] husi tinan 2002 regula ezersísiu podér polítiku nian. Xefe estadu nian ne'e [[Prezidente Repúblika]], [[José Ramos-Horta]]. Xefe governu nian - [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]], [[Taur Matan Ruak]]. Parlamentu Timor-Leste nian ne'e [[Parlamentu Nasionál]]. Xefe Parlamentu [[Arão Noé da Costa Amaral]].
== Istória ==
''Haree mós: [[Istória Timor Leste nian]]''
'''Loron bot iha istória:'''
* [[28 Novembru]] [[1975]] - Proklamasaun unilaterál ba independénsia hosi [[FRETILIN]].
* [[7 Dezembru]] [[1975]] - [[Indonézia|Repúblika Indonézia]] halo invazaun tuir Jenerál [[Suharto]].
*12 [[Novembru]] 1991 - Trajedia joven Timor Oan sira hetan tiru hsui [[militar]] [[Indonézia|indonezia]] iha semiteriu Santa Cruz [[Dili (munisípiu)|Dili]] (masakre Santa Cruz).
* [[30 Agostu]] [[1999]] - Referendum kona ba autonomia tuir [[Indonézia]] fo.
* [[30 Agostu]] [[2001]] - Eleisaun demokrátika dala uluk liu iha rai Timor-Leste atu hili membru ba [[Asembleia Konstituinte]].
* [[22 Marsu]] [[2002]] - [[Asembleia Konstituinte]] aprova testu finál [[Konstituisaun]] (Lei-Inan).
* [[20 Maiu]] [[2002]] - Hetan rekoñesimentu internasionál ba independénsia.
== Estadu dezenvolvimentu umanu nian ==
Pasu husi progresu jeral ne'e maka evidensia indikadores dezenvolvimentu umanu iha Timór-Leste – iha ne'ebé, maske komesa diak ona, sei do'ok los husi hirak ne'ebé iha nasaun seluk iha rejiaun ne'e. Esperansa moris nian badak, nivel edukasaun ne'e badak no proporsaun a'as husi populasaun moris iha liña pobreza nia okos.
=== Saúde ===
[[Imajen:Clinic in Hatolia Leten village.jpg|thumb|Ospitál iha [[Hatólia]]]]
Estandarte saúde ne'e sei badak tebetebes. Esperansa moris nian iha [[2004]] nia estimasaun maka tinan 55,5 de'it – tinan 54,0 ba mane no 56,6 ba feto. Povu Timor-Leste nian vulneravel nafatin ba moras respiratoria no te'e-be'en no mos [[malaria]], [[dengue]], [[TB]] no [[lepra]].
Sira seidauk hasoru epidemia [[HIV]]/[[SIDA]] ne'ebé maka'as, mas ema balun hatene kona ba ameasas ne'ebé buat ne'e iha, no ema ituan deit maka hatene oin sa atu prevene. Povu terus tanba saúde ladi'ak, iha parte balu tanba sira seidauk hetan asesu diretamente ba servisu saúde. Be no saneamentu mós menus: metade husi populasaun laiha asesu ba bee ne'ebé sira hemu ho seguru, no 60% laiha saneamentu adekuada.
Iha ambiente saúde ne'ebé perigozu, labarik sira partikularmente esposta: husi kada labarik moris 1.000, serka de labarik 90 maka mate molok halo tinan ida. Sira ne'e vitima husi moras tempu labarik nian ne'ebé maka komun liu, inklui diareia no infeksaun respiratoria aguda; liu husi metade labarik sira iha tinan rua nia okos maka nunka hetan imunizasaun.
=== Edukasaun ===
[[Imajen:2017-03-29 Escola Secundária Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Comoro.jpg|thumb|Eskola Sekundaria Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Dili]]
Estandarte [[edukasaun]] mós ladi'ak. Iha [[2004]], taxa alfabetizasaun adultu nian 50,1% de'it – 56,3% ba mane no 43,9% ba feto. Situasaun ne'e sei di'ak liu tan bainhira labarik barak liu tan maka eskola. Maibe labarik barak liu maka la tama: entre 10% no 30% husi labarik tinan iha eskola primaria maka la iha eskola – partikularmente sira ne'ebé husi familia ne'ebé kiak liu. Maske sira rejista, alunus sira iha tendesia atu halo ne'e tarde no depois tenke repete aula fali ka sai; menus husi metade labarik sira ne'ebé maka tama eskola primaria, kompleta edukasaun tinan nen.
Iha mos edukasaun oituan tebe-tebes ba labarik sira ne'ebé maka nia tinan seidauk to'o atu eskola: serka de 2% de'it husi labarik iha tinan lima nia okos maka tama ba eskola pre-primaria ka infantariu ruma. Iha parte seluk husi eskala tinan nia rohan, adultu ituan de'it maka tuir aula alfabetizasaun, karik buat ne'e organiza husi Governu ka ONG sira.
== Indise dezenvolvimentu umanu ==
[[Pásabe (postu administrativu)|Pasu]] neneik husi progresu iha saúde no edukasaun, rejista tiha ona iha indise dezenvolvimentu umanu (IDU) Timór-Leste nian. IDU sa'e tiha ona durante [[1990]] depois tun iha [[1999]] nudar rezultadu husi destrusaun fenomenal no deslokasaun durante periodu referendum. Depois nia hahu sa'e fila fali, mas IDU Timór-Leste nian sei badak liu nafatin entre nasaun sira iha [[ASEAN]].
=== Kakiak ===
IDU badak Timor-Leste nian ne'e koresponde ba nivel a'as husi rendimentu kiak nian. Liña rendimentu kiak ne'e fiksu iha $0,55 per kapita kada loron. Iha [[2001]] proporsaun husi populasaun ho rendimentu ida ne'e nia okos serka iha 40% - ki'ik ituan liu de'it duke iha tinan uluk hirak liu ba.
Rendimentu kiak ne'e rejista liu tan iha areas rurais (46%) duke areas urbanas (26%). Maibé iha mós kontradisaun entre areas urbanas diferentes: ki'ik liu iha [[Dili]] no [[Baukau]] (14%) no a'as liu iha fatin seluk.
Ema ne'ebé kiak liu maka sira ne'ebé menus edukasaun no sira serbisu barak liu maka iha area agrikultura. Faluk no oan kiak husi rezistensia, veteranu no antigu soldadu labarik sira mós, inklui sira ne'ebé maka kiak liu. Espesialmente labarik sira ne'e maka disvantajen no vulneravel – ida husi sanulu – ne'ebé maka lakon parenti ida ka liu.
Buat ida atu sukat luan liu tan kakiak maka indice pobreza umanu (IPU) ne'ebé maka konsisti husi medida kompostu privasaun ne'ebé kombina probabilidade husi sobrevivensia to'o tinan 40, [[analfabetizmu]], proporsaun labarik hirak ne'ebé nia todan menus no proporsaun husi sira ne'ebé maka falta asesu ba bee mos. Desde 2001, Timor-Leste nia IPU aumenta, mas ituan de'it; progresu iha sobrevivensia no alfabetizasaun hanesan taka deit deteriorasaun estandarte moris nian.
=== Inseguransa alimentar ===
Estandarte saúde mós resultadu husi falta ai-han. Uma kain rurais barak maka falta ai-han durante fulan ne'ebé susar husi Novembru to'o Fevereiru. Agora dadaun ne'e 64% husi populasaun sira sofre inseguransa alimentar.
Inseguransa ai-han ne'e iha parte balun tamba nivel badak husi produsaun aihan – konsekuensia ida husi rai ne'ebé ladiak no jeralmente tanba teknolojia nivel badak, aumenta tan ho fallansa kolleita ne'ebé a'as, antes no depois de kolleta. Problema seluk tan maka distribusaun: agrikultor barak maka ladun iha kapasidade armazenamentu no hatene katak susar atu lori sira nia produtus ba merkadu.
=== Dezigualdade jeneru ===
Feto iha Timor-Leste sofre diskriminasaun boot – iha uma-laran, ka serbisu-fatin no iha komunidade. Labarik feto sira barak liu maka sai husi eskola duke labarik mane no kuaze dois tersus husi feto sira iha tinan 15-60 maka analfabeta (la hatenen le no hakerek), kompara ho menus husi metade mane sira nian. Feto mos sofre diskriminasaun iha serbisu fatin, sira ladun serbisu iha forsa traballu formal sira hetan pagamentu ituan liu duke mane.
Feto agora iha asesu liu ba informasaun kona ba reprodusaun mas barak maka ladun hetan asesu nafatin ba servisu [[planeamentu familiar]]. Nudar rezultadu, feto Timor-Leste iha tendensia atu iha taxa fertilidade a'as no barak maka mate wainhira hahoris – taxa mortalidade materna ne'e to'o 800 per 100.000 hahoris.
Amplitude diskriminasaun hasoru feto maka evidenti iha indice dezenvolvimentu relasiona ho jeneru (IDJ). Ne'e hatudu inkrementu ituan desde 2001, maior parte tamba rendimentu feto nian sa'e, maske ne'e iha pontu balun bele taka dezempeño ladiak iha edukasaun.
Preokupasaun seriu ida tan maka violensia bazeada ba jeneru. Feto kontinua nafatin sai subjetu ba [[violensia domestika]], asediu seksual iha serbisu fatin, violasaun no formas maustratus seluk tan no abuzu seksual. Serka de metade husi feto sira sofre formas violensia balun iha sira nia relasoens intimas.
=== Infrastrutura no komunikasaun sira ===
Obstaklu signifikativa ida atu hasa'e nivel dezenvolvimentu umanu maka estadu husi infrastrutura nasaun nian. Timor-Leste iha rede razoavel ida husi estradas prinsipais mas estradas sekundarias no tersiarias ne'e menus dezenvolvidus no durante tempu udan atu tama ba suku barak ne'e ladiak.
Fornesimentu [[eletrisidade]] mos la hanesan. Servisu ne'e razoavel diak iha areas urbanas, kobre uma kain 92% iha [[Dili]] no [[Baukau]], mas ne'e kobre deit 10% uma kain iha rurais: lolo'os ne'e iha tinan hirak liu ba proporsaun husi rezidentes rurais ne'ebé maka hetan kobertura eletrisidade atualmente diminui. Ema hirak ne'ebé hela iha sentrus urbanas prinsipais nia liur mos hetan servisu telekomunikasaun ne'ebé limitadu tebe-tebes.
=== Ambiente ===
[[Imajen:Crocodylus porosus in Aileu.jpg|thumb|[[Lafaek]] (''Crocodylus porosus'') iha [[Aileu]]]]
Ema Timor barak maka depende ba estadu husi [[ambiente]] natural. Infelizmenti, buat ne'e sai a'at lalais liu tan. [[Agrikultura]] ''tesi no sunu'', aumenta tan ho tesi ai ne'e la sustentavel iha dekadas no ahi han ailaran esposta tiha rai, no be sulin maka'as dasa tiha rai bokur. Buat ne'e sai a'at liu tan ho buka ai ba sunu: fonte enerjia prinsipal ba rezidentes rurais sira. Buat ne'e mos perigozu ba ema nia saude: sunu ai la ho efisienti iha dapur ne'ebé ventilasaun ladiak ne'e, maka faktor signifikativa ida ba moras respiratoriu.
=== Kombate kakiak rural ===
Karik Timor-Leste hakarak hamenus nivel kakiak, nia sei persiza kresimentu [[ekonomia]] sustentavel. Kresimentu husi buat ruma ne'e sei susar atu komprende; [[ekonomia]] kontinua diminui nafatin haktuir dadafila tiha ema [[ONU]] nian. Saida maka sei persiza iha aban bain rua, nu entantu, ne'e la'os kresimentu husi buat ruma ida, mas kresimentu ''pro-kiak'' ne'ebé ekitativu no kria empregu sufisiente ba forsa traballu Timor-Leste nian ne'ebé maka aumenta tan. Ne'e mos persiza atu sustentavel, no la esplora [[rekursus naturais]] barak liu tan – no mos bazea ba aktividades ne'ebé bele ajuda atu hasa'e [[kultura]] no [[identidade nasional]].
=== Agrikultura no dezenvolvimentu rural ===
[[Imajen:Lospalos klein.jpg|thumb|Arkitetura tradisional Lospalos]]
Kresimentu tengki hahu'u ho agrikultura, ne'ebé maka fo serbisu ba serka de kuartu tolu husi forsa traballu. Agrikultor barak liu maka moris ho kultura subsistensia, fo serbisu ba membrus familia iha parsela rai kikoan ida. Media husi propriedade rai ne'e serka de 1,2 hektares. Agora ne'e produtividade ne'e badak: output kada traballador ne'e ki'ik liu un desimu duke sira ne'ebé iha industria no servisu, no nudar rezultadu ida, agrikultura ne'e hamosu deit un kintu husi [[PIB]].
Produtividade badak ne'e bele mai husi klima ne'ebé la favoravel, rai bokur ne'ebé ladiak, no ladun iha estrada no infrastrutura seluk tan. Mas iha numerus balun husi restrisoens seluk ba dezenvolvimentu [[agrikultura]]. Jeralmente agrikultor sira falta input no makinaria, no mos jestaun no kompetensia seluk tan ne'ebé maka bele halo sira foti vantajen husi nivel teknolojia ne'ebé a'as liu. Sira mos infrenta restrisoens finanseiras: sira laiha asesu diretamente ba kreditu, no mezmu sira lakohi investe tamba sira laiha garantia titular ba sira nia rai.
Timor-Leste persiza atu dezenvolve sektor [[agrikultura]] dinamiku ne'ebé maka la'os hamosu deit rendimentu barak liu tan ba agrikultor sira, mas mos kria oportunidade ba empregu iha sektor seluk. To'o agora polítika [[Governu]] atu alkansa buat ne'e konsentra tiha ona ba fornese infrastrutura no servisus sosiais, mas oferese deit servisus ekonomikus limitadus ho espektativa katak sektor privadu sei muda atu taka koak. Mas, sektor privadu ne'e sei iha faze embrionaria, tamba ne'e maka [[Governu]] sei persiza nafatin atu toma lideransa mezmu ba servisu ekonómiku sira.
Dalan ba oin ne'e provavelmente bazea ba kombinasaun husi opsaun ida ka liu husi opsaun báziku ha'at tuir mai ne'e:
# Dezenvolve servisu governu – governu sei fornese servisu hirak ne'e ba oin to tinan lima ka sanulu ate sektor privadu sira nia dezenvolvimentu sufisiente ona atu toma pose.
# Fó korajen ba organizasaun lokál sira – governu no parseiru dezenvolvimentu tengki fo korajen atu hari'i koperativa, asosiasoens agrikultores no grupus utentes.
# Involve ONG – reforsa [[ONG]] no organizasaun sosiedade sivil sira seluk, atu sira bele fornese servisu sira.
# Fó korajen ba sektor privadu – governu bele fo korajen ba sektor emprezarius sira ne'ebé maka iha interese atu fornese servisus, liu husi dedusaun impostu no asesu ba kreditu.
Kualker balansu iha provizaun, Timor-Leste urjentemente persiza estratejia ne'ebé maka klaru ba dezenvolvimentu rural pro-kiak. Ne'e mos sei persiza investimentu publiku bo'ot liu tan no mos kordenasaun diak liu tan ho administrasaun, tamba responsabilidade ba dezenvolvimentu rural ne'e fahe ba ministeriu no ajensia balun.
Prioridade ida imediata liu maka tengki hadi'a servisu kreditu. Opsaun ida maka hari'i Banku Dezenvolvimentu Rural, nune'e mos fo korajen liu tan ba banku komersial sira atu fo imprestimu.
[[Reforma agraria]] mos tengki liga ba buat ne'e, atu distribui fila fali propriedade [[agrikultura]] no atu fo titulu propriedade nian atu uza nudar garantia. Mos importante hotu atu hari'i kooperativas produtus no merkadoria barak liu tan, no mos kooperativas transportes atu liga areas produsaun prinsipal ho merkadu konsumu ne'ebé importante liu. Ho asesu diak liu tan ba merkadu, agrikultores sira bele diversifika produsaun husi manu domestika no manu tolun no investe barak liu tan iha hakiak animal nian.
Sektor peskas mos bele diversifika hodi habo'ot tan aktividade peskas nian ba espesies ne'ebé moris iha tasi klean.
== Objetivu Dezenvolvimentu Mileniu ==
Nudar pais independenti ne'ebé foun liu, Timór-Leste hahu'u ODM ne'e tarde. Iha mundu tinan atu hahu'u objetivu hirak ne'e maka [[1990]]. Maibé tinan [[1990]] ne'e la propriu ba Timor-Leste, ne'ebé maka foin hetan [[independensia]] hafoin tinan sanulu ba oin. Tinan ne'ebé maka propriu atu hahu'u maka [[2001]]. Ne'e signifika katak emves de hamenus kiak ba metade entre [[1990]]-[[2015]], Timór-Leste nian objetivu atu hamenus kiak to'o serka de un tersu entre [[2001]] no [[2015]]. Maski ho ajustamentu hanesan ne'e, Timor-Leste infrenta dezafiu bo'ot.
Relatoriu Dezenvolvimentu Umanu Global ba [[2003]] hatama Timór-Leste ba lista prioridade ne'ebe prioridade a'as liu iha 59 paizes ne'ebe maka persiza asoens urjenti atu alkansa ODM.
Investimentu hira maka Timór-Leste persiza atu bele alkansa ODM? Ne'e susar atu halo estimasaun tamba paiz ne'e iha dadus ne'ebe ituan tebe-tebes liu husi estudus empirikus balun ne'ebe maka bele sujere kona ba impaktu husi investimentu oinsa deit maka sei persiza. Mas, posivel atu hetan ideias balun kona ba saida maka persiza atu hare'e uluk ba saida maka nia bele halo atu alkansa objetivu pobreza nian, no depois kusta hira maka persiza para atu fornese servisu publiku ne'ebe efektivu.
Rekerimentu baziku atu alkansa objetivu pobreza maka kresimentu ekonomiku. Mas ne'e importante katak kresimentu ne'e la'os halo balansu ho aumenta disigualdade. Ne'e bele halo ilustrasaun ida ho senario diferente tolu: kresimentu pro-kiak ne'ebe estandarte atu sukat disigualdade, koefisiente Gini, tu'un 0,5% pur anu; kresimentu netral iha ne'ebe koefisiente Gini nafatin hela deit; no kresimentu anti-kiak iha ne'ebe koefisiente Gini sa'e 0,5% pur anu. Se kresimentu ne'e netral, no laiha mudansa iha koefisiente Gini, maka atu hamenus kiak to un tersu husi taxa kresimentu anual ne'e serka de 4%. Se kresimentu ne'e pro-kiak, maka taxa ne'e persiza deit husi 3% to'o 4%. Mas se buat ne'e anti-kiak, nia persiza iha 5%. Investimentu hira maka persiza atu alkansa nivel kresimentu nesesariu?
Tuir senário kresimentu pro-kiak, média total husi investimentu anual, públiku no privadu, sei persiza $ 48 milloens; tuir senário netral nian, $ 55 milloens; no tuir senário anti-kiak média ne'ebe persiza maka $ 65 milloens.
Kalkulasaun ne'e nesesariamente sujestivu, mas ne'e subliña importánsia atu tuir estratéjia kresimentu ne'ebe maka la lo'os ba kiak sira. Kustu atu alkansa ODM restantes alkansa objetivu pobreza nian rasik ne'e tengki kontribui mos atu alkansa ODM sira seluk. Mas atu alkansa objetivu sira seluk hotu mos presiza investimentu espesifiku iha sektores sira hanesan edukasaun, saude, fornesimentu be no saneamentu. Estimasaun kona ba hira maka persiza ne'e sei depende ba hipoteses barak no marjen ne'e bele bo'ot ituan – husi $ 63 milloens to $ 137 milloens pur anu. Tuir hipotese ne'ebe maka plausivel liu, media ne'e maka $ 63 pur anu.
Bazeadu ba exersisiu rua ne'e, ba probreza no setores tolu ne'e, total kustu anual ba tinan 12 ba oin mai atu alkansa ODM nia marjen husi $ 122 milloens tuir sirkunstánsia ne'ebe maka favoravel liu, to'o $ 203 milloens pur anu ba menus favoravel. Ne'e hatudu katak prinsipalmente posivel atu alkansa objetivu hirak ne'e tamba figura favoravel ne'e atu hanesan ho nivel agora nian, $ 125 pur anu.
[[Imajen:Coins 50 Cent Timor-Leste.png|thumb|180px|Doit centavos 50 (tinan 2003)]]
Fundus ba investimentu sei mai husi ne'ebe? Maske investimentu privadu tengki iha parte importante atu estimula dezenvolvimentu ekonómiku, ba tinan sanulu oin mai, pelu menus fontes husi fundu barak liu maka mai husi despeza publiku. Orsamentu preliminar ba 2004-2005 indika katak rekerimentu total ba despeza públiku ba tinan ha'at oin mai maka $ 983 milloens. Reseitas internas, inklui hirak ne'ebe husi Tasi Timór, sei taka liu husi metade ne'e, husik hela koak iha fiskal liu husi periodu ne'e, liu husi $ 480 milloens, ka média serka de $ 120 tinan ida-ida.
Desde ne'e maka, iha estimasaun seluk ne'ebe maka sujere katak defisit badak ne'e nudar rezultadu husi ko'a despezas no aumenta iha reseitas, partikularmente husi mina. Mas sei iha falta nafatin ba rekursu signifikativa. Oin sa maka bele taka falta ne'e? ODM dawalu ne'e enfaze katak alkansa objetivus hirak ne'e la'ós de'it nasional mas responsabilidade globál hotu. Timór-Leste, hanesan mos nasan ho rendimentu kikoan sira seluk, tenke depende ba apoiu husi parseiru dezenvolvimentu, inklui doador bilaterál, organizasaun internasionál sira, fundasaun privadu no públiku, no [[ONG]] internasionál sira.
Despezas hotu-hotu ne'e tengki foka ba setores prioridades ne'ebe maka bele ajuda kiak sira. To'o ohin loron Timór-Leste iha repertoriu diak ida: Fundu Konsolidadu ba Timór-Leste (CFET), pur izemplu aloka serka de 35% husi total ba saude no edukasaun. Mas iha preokupasaun kona ba distribuisaun investimentu ba nasaun tomak. Agora ne'e parte bo'ot husi despezas CFET nian kontinua nafatin ba [[Dili]]; un tersu husi total despeza públiku no un kintu husi bens no servisus maka ba munisípiu sira. Tamba ne'e maka Governu sei buka tuir dalan atu muda rekursu sira no autoridade atu halo desizaun ba munisípiu sira.
=== Serbisu hamutuk: institusaun no parseria sira ===
Timór-Leste iha liña oin husi partisipasaun popular. Husi períodu rezisténsia mai oin, nia institusoens nasionál sira mantein tiha ona parseria serbisu ne'ebe metin ho povu – evidenti, pur izemplu iha prosesu konsultasaun masa ne'ebe maka lori ba Vizaun Nasionál ba preparasaun Planu Dezenvolvimentu Nasionál nian.
Laiha falta de rezolusaun polítika iha leten atu fo korajen ba partisipasaun. Dezafius maka atu asegura katak povu husi nasaun tomak iha oportunidade atu hetan vantajen husi oportunidades hirak ne'e. Fundazaun baze ba parseria sira ne'e tenke institusoens nasionais sira ne'ebe ke diak. Timór-Leste hahu'u diak tiha ona iha estabelesimentu institusoens bázikus husi administrasaun públiku, maske barak maka sei persiza atu reforsa tan iha tinan barak oin mai. Iha mos isforsu agora atu hari'i institusoens foun.
=== Desentralizasaun no governu lokál ===
[[Imajen:2020-09-15 Parlamentu Nasionál abertura III Sesaun Lejislativa hosi V Lejislatura 4.jpg|thumb|Parlamentu Nasionál Dili]]
Atu alkansa ODM persiza polítika nasionál ne'ebe efetivu, mas serbisu barak liu maka tenke halo iha nivel lokál no liu-liu iha áreas rurais. Timór-Leste seidauk desentraliza to'o iha pontu balun. [[Konstituisaun]] desidi tiha ona vizaun nesesária husi governu desentralizadu, mas poder sei nafatin iha sentrál. [[Desentralizasaun]] foti formas barak husi dekonsentrasaun.
Prinsipalmente, dekonsentralizasaun tenke halo servisus efisienti liu tan ho husik sira atu adota besik liu tan tuir nesesidades lokál nian. Mas hare'e ba pesoál no rekursu ne'ebe ituan ne'e, ne'e sei han tempu tinan sanulu ka liu tan atu implementa [[desentralizasaun]] ho efetivu liu tan. Mas iha tinan primeiru sira ne'e governu tenke foka ba desentraliza prestasaun servisu nian – karik ho organiza husi sentrál ka ho hari'i repartisaun departamentu nasional nian iha sentrus rejionais balun. Hafoin, wainhira rekursu, no pesoal kualifikadu iha ona, governu bele transfere autoridade ba korpu lokál sira gradualmente.
Desentralizasaun persiza atu hare'e mos ba dimensaun politika sira, inklui estrutura poder lokal nian. Maka ho transfere responsabilidade no rekursus vertikalmente husi sentral ba governu rejional no lokal, governu sei persiza atu haburas rede horizontál sira ne'ebé maka bele halo governu rejionál no lokál atu halo ligasaun ho aktor naun-estatál sira.
=== Parseria no aliansa sira ===
[[Imajen:Virgin Mary Statue, Dili, East Timor (310331885).jpg|thumb|Maria da Fátima iha Dili]]
Entre sira ne'ebe maka importante liu maka organizasaun naun governamental sira, ne'ebe nia numerus liu 400 iha rai-Timor-Leste. ONG nasional, iha balun maka ligadu ba [[Igreja Katolika]], ne'ebe maka aktivu ona iha area barak inklui edukasaun, saude, projetus be no saneamentu, peskiza no advokasia no mos [[direitus umanus]] no dezenvolvimentu. Adisionalmente, liu un kuartu husi [[ONG]] sira ne'e maka internasional – dala barak konsentra ba hari'i kapasidade liu husi edukasaun no formasaun, no mos servisu saude no dezenvolvimentu komunidade nian.
Kooperativa sira mos iha fatin importante. Familia [[agrikultura]] subsistensia sira iha tina ona kultura kooperasaun liu husi redi organizasaun agrikultora sira nian, no potensial husi [[kooperativa]] foun sira ne'e nudar evidensia husi susesu Cooperativa Café Timor nian.
Media mós bele kontribui, la'os deit nudar fontes informasoens no edukasun publika iha area hanesan neba kona ba agrikultura, saude no saneamentu, mas servi mos nudar asu guarda publiku nian ne'ebe maka loke sai korupsaun no mos [[direitus umanus]] no abuzus sira seluk tan.
=== Dezenvolvimentu kapasidade ===
Institusoens hirak ne'e hotu-hotu sei iha papel importante iha dezenvolvimentu futuru Timor-Leste nian. Mas sira iha frakeza ne'ebe komun – falta ema kualifikadu. Prioridade ida ne'ebe maka urjenti liu ba Timor-Leste maka tengki hasa'e nivel edukasaun nian, kualifikasaun no kapasidade- karik iha servisu publiku, iha [[ONG]] no sosiedade sivil, ka iha sektor privadu.
Governu iha planu atu mantein nafatin numerus husi funsionariu publikus permanente to'o 17.200, ne'e rezolve ona iha kazu balun ho rezultadu lo'os: polisia no forsa defeza iha ona ema no ekipamentus to'o nivel razoavel. Mas iha fatin seluk ema seidauk to'o. Pur izemplu, traballadores ekstensaun agrikola ne'e iha ituan lo'os. No pratikamente planu investimentu setores hotu-hotu governu nian subliña katak falta ema kualifikadu. Seriu hanesan mos maka falta kapasidade husi ema ne'ebé maka serbisu: kualidade ema nian ne'e variavel tebe-tebes no barak maka persiza formasaun kontinuada.
Kompetensia balun ne'ebé falta ne'e bele taka ho kontribusaun husi organizasaun sosiedade sivil nian, mas sira mos falta ema kualifikadu. Governu mos tengki bele fo kontratu sai aktividade sira balun ba sektor privadu, mas iha ne'e mos oportunidades limitadu tebe-tebes tamba setor privadu ne'e sei kikoan nafatin.
Entretantu, tengki halo prioridade atu halo efisienti liu tan pesoal governu no konsultór estranjeiru sira – asuntu ida ne'ebe departamentu governu barak maka tenke enfrenta. Ema la persiza deit atu dezenvolve sira nia kompetensia mas persiza oportunidade atu uza no aplika buat ne'e. Tamba ne'e maka governu persiza atu fo atensaun didiak ba ambiente serbisu ba funsionáriu publiku sira – inklui promosaun oportunidade no estrutura insentivu sira atu asegura katak funsionáriu iha motivasaun atu dezenvolve sira nia kompeténsia.
=== Desizaun vitál sira ba futuru ===
Timor-Leste sobrevive periodu traumatiku husi ninia istoria. Nia povu hatudu reziliénsia no determinasaun extraordinaria atu mantein nia destinu iha sira nia liman rasik. Agora sira iha prosesu atu forma destinu ne'e, halo desizaun vitál sira barak ne'ebe maka sei determina kursu pais nian ba tinan sanulu oin mai.
Iha ne'e, sira tenke bele atu depende ba sira nia kolega barak husi rai li'ur, karik iha termu forma efektivu husi dezenvolvimentu kooperasaun, ka bele hetan asesu justu ba sira nia rekursu naturál rasik. Mas maioria husi luta ne'e sei besik liu ba uma, hanesan ema Timor sira halo tranzisaun difikuldade ida husi sosiedade ne'ebé forsa liur maka domina no adultera ba bazeadu ba pais nia tradisaun sosiál no realidade ekonómika sira. Sira iha sira nia vizaun rasik husi ne'ebe maka sira hakarak atu ba, husi nasaun ne'ebe maka sira hakarak atu sai nudar. Mas realiza katak vizaun ne'e sei naruk no kna'ar ne'ebe susar no desizaun doloroza barak maka hein iha oin.
== Mapa ==
<center><gallery>
Sprachen Osttimors.png|Lian Timor-Leste nian
TL A0 HShade 101113-001.png|<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}, abgerufen am 5. Juli 2014</ref>
TL-Land Cover Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Topography of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
TL-Slope Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Geology of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
Soil types of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil Texture A3-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil pH A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-AEZ Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Fe & Zn deficiency TL A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL A3 Water Body 112113-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Watershed Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001 Main map.jpg|<ref name="SoL" />
Hydrogeology of Timor-Leste, Potential aquifer yield.png|<ref name="SoL" />
Recharge of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National rainfall map with graphs 2012 A3-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual temperature of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National agro-ecological zones A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual rainfall of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
</gallery></center>
== Nebá mos ==
* [[Bandeira Timór Lorosa'e nian]]
* [[Brazaun Timór Lorosa'e nian]]
* [[Pátria]], Inu Timor-Leste nian
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:East Timor|East Timor}}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.timor-leste.gov.tl/ Governo Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102135014/http://www.timor-leste.gov.tl/ |date=2019-01-02 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm Primeiru Ministru no Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050825212921/http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm |date=2005-08-25 }}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.mfac.gov.tp/ Ministériu ba Negósios Estranjeiros no Kooperasaun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013181113/http://www.mfac.gov.tp/ |date=2011-10-13 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm Gabinete Tasi Timór nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623115726/http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm |date=2006-06-23 }}
* [http://www.turismotimorleste.com/ Turismu Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414222648/http://www.turismotimorleste.com/ |date=2006-04-14 }} - ho lia-portugés no lia-inglés
* [http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm UNTAET - Administrasaun Tranzitória Nasoens Unidas iha Timór-Leste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213015403/http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm |date=2008-02-13 }} - ho lia-inglés no lia-fransés
* [http://www.travel-images.com/timor.html Fotografia Timór-Leste nian]
* [http://gertil.fa.utl.pt/ Grupu Estudus Rekonstrusaun Timór–Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417191038/http://gertil.fa.utl.pt/ |date=2006-04-17 }} - ho lia-portugés
* [http://www.laohamutuk.org/ La'o Hamutuk - Instituto ba Analiza no Monitor Rekonstrusaun Timór-Leste] - ho lia-inglés, lia-tetun no lia-indonéziu
* [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html "The World Factbook" husi CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} - ho lia-inglés
* [http://www.etan.org/resource/websites.htm Ligasaun sira ETAN] - "East Timor and Indonesia Action Network"
* [http://www.semanario.tp/ Jornal Nacional - Semanário] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060115092256/http://www.semanario.tp/ |date=2006-01-15 }} - ho lia-portugés
* [http://www.suaratimorlorosae.com/ Jornál Suara Timor Lorosae] - ho lia-tetun no lia-indonéziu
=== Blog Timor-Leste nian ===
* [http://forum-haksesuk.blogspot.com/ Forum Haksesuk] - ho lia-tetun
* [http://jpesperanca.blogspot.com/ Hanoin oin-oin] - ho lia-tetun, lia-portugés no lia-tokodede
* [http://lorosae.blogspot.com/ Blog de Timor] - ho lia-portugés
* [http://timorsunshine.blogspot.com/ Tumbleweed in space] - ho lia-inglés
* [http://samanddaniel.blogspot.com/ Dili-Dallying] - ho lia-inglés
* [http://www.reefview.blogspot.com/ Timor-Leste's Underwater Wonderland] - ho lia-inglés
* [http://raiketak.blogspot.com/ Rai Ketak] - ho lia-inglés
* [http://melissaintimor.blogspot.com/ Two Months of Life in Timor] - ho lia-inglés
{{CPLP}}
{{Ázia}}
[[Kategoria:Ázia]]
[[Kategoria:CPLP]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e|!]]
sh1298407c3x82olnoesmnyvbmer56a
71085
71053
2026-06-28T02:07:44Z
Antonia Jennifer
11595
71085
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<font size="+1">'''Repúblika Demokrátika Timór-Leste '''</font>
|+<font size="+1">'''
República Democrática de Timor-Leste '''</font>
|-
| style="background:#ffffff;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" tyle="background:#f9f9f9; text-align:center;"
|-
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Flag of East Timor.svg|130 px|Bandeira Timor-Leste nian]]
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Coat of arms of East Timor.svg|100px|Brazaun Timor-Leste nian]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:1px solid gray;" | <font size="-1">''Lema: "Unidade, Acção, Progresso"''</font>
|-
| align=center colspan=2 | [[Imajen:LocationEastTimor.svg|200px]]
|-
| [[Lian ofisiál]]
| [[Lia-tetun|tetun]] no [[Lia-portugés|portugés]]
|-
| [[Sidade kapitál]]
| [[Dili]]
|-
| [[Prezidente Repúblika]]
| [[José Ramos-Horta]]
|-
| [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru ministru]]
| [[Xanana Gusmão]]
|-
| [[Área]]<br /> - Total <br /> - % água
| [[Lista de países por área|154º boot liuhotu]] <br /> 15,007 [[Kilómetru kuadradu|km²]] <br /> Insignificante
|-
| [[Populasaun]]
<br /> - Total ([[2026]])
<br /> - [[Densidade populasional|Densidade]]
| [[Lista rai hosi populasaun|153º mais populoso]]
<br /> 1.434.991
<br /> 78,1/km²
|-
| [[Independénsia]]
<br /> - Deklarasaun
<br /> - Rekoñesimentu
| Husi [[Portugál]] no [[Indonézia]]
<br />[[28 fulan Novembru]] [[1975]]
<br />[[20 fulan Maiu]] [[2002]]
|-
| [[Moeda]]
| [[Dólar amerikanu]]
Doit [[Doit Timór-Leste nian|centavos]]
|-
| [[Fuzu oráriu]]
| [[Tempo Universal Coordenado|UTC]] +9
|-
| [[Inu nasionál]]
| ''[[Pátria]]''
|-
| [[TLD (Internet)]]
| ''.tl''
|-
| [[Kódigu telefóniku]]
| +670
|}
'''Timor Lorosa'e''' (Ofisiál iha [[lia-tetun|Lia-Tetun]]: ''Timor-Leste'', {{lang-pt|Timor-Leste}}, {{lang-en|East Timor}}, {{lang-id|Timor Timur}}) hanesan nasaun ida ne'ebé moris ikus liu iha mundu rai klaran, tu'ur iha fatin sorin Timur iha Rain Timór, iha sorin ida hetan rai Timór nian rohan hanesan [[Oe-Kusi]] (''Oe-Kusi Ambenu''), iha fali lolon sorin nian kotuk mak [[Ataúru]], nune'e mos iha rain ki'ik oan balun ne'ebé tur iha lolon sorin Timur nian ne'ebá. Rai Timór iha fronteira ho rai seluk mesak ida de'it, mak rai [[Indonézia]] nian sorin ne'ebé tutan malu ho iha sorin loro-monu ne'ebé fahe malu ho sorin loro-sa'e, iha mós rai sorin nebe tutan malu ho Oe-Kusi. Maibé iha mós fronteira iha tasi ne'ebé haketak malu ho [[Austrália]], [[Tasi Timór]] iha kanosan sorin. [[Dili]] maka sai hanesan sidade bo'ot liu hotu no hanesan sidade inan ba Timór.
Uluk hanaran [[Timór-Portugés]], tanba rai ne'e [[Portugál]] mak ukun to'o tinan 1975, to'o bainhira [[Indonézia]] hadau ka halo invazaun. Maibé sai [[Portugál]] nian rain ne'ebé la hamrik ketak to'o tinan 1999. Ne'ebé mós sai hanesan provínsia ba "rua-nulu resin hitu" (27ª) ho naran "Timor-Timur". Ema Timór sira hamutuk pursentu "ualunulu" (80%) mak hili ba ukun an iha referendu ne'ebé [[Nasoens Unidas|Nasoins Unidas]] hala'o.
Lian ne'ebé ema Timor-Leste barak hatene koalia mak [[lia-tetun|Tetun]].
Iha tinan ikus hirak liu ba, povu Timór-Leste hetan rezultadu impresivu partikularmente iha dezenvolvimentu sosiál no politikál. Ida ne'e largamente tamba sira nia esforsu rasik. Sira moris nafatin durante rejime kolonial, ultrapasa okupasaun tinan 24, no sai independente hafoin lori sofrimentu fenomenal no halo sakrifisiu bo'ot tebtebes.
Maibé dezenvolvimentu ekonomia la'o neneik liu. Timór-Leste maka nasaun ne'ebé kiak liu hotu iha rejiaun, ho rendimentu per kapita $ 370 kada tinan. No agora kiak liu tan: haktuir dada fila ema [[Nasoens Unidas|ONU]] no kolaboradores tulun nain sira, ekonomia kontinua diminui nafatin. Rádiu ofisiál '''[[RTTL]]'''
Nia ohin estadu membru [[CPLP]] no [[ASEAN]] nian.
== Organizasaun administrativa ==
Ver também: [[Lista administrativu Timór Lorosa'e nian]]
* Timor-Leste nakfahe [[Munisípiu Timór Lorosa'e nian|munisípiu administrativu]] 14.
* Ne'e nakfahe [[postu administrativu]] 70 no [[suku]] 466 no 2246 aldeias.
[[Imajen:2022 East Timor municipalities numbers.png|thumb|left|250px|Organizasaun polítika-administrativa rai Repúblika Demokrátika Timór-Leste]]
[[Imajen:TL-Admin Map A4 111313-001.png|thumb|left|250px|Munisípiu ho postu administrativu|<ref name="SoL" />]]
{| border cellspacing=0 cellpadding=3
! style="background:#efefef;" |Munisípiu (n.º do mapa)
! style="background:#efefef;" |Populasaun
! style="background:#efefef;" |Rai-balun (km²)
! style="background:#efefef;" |Kapitál
|-----
|[[Aileu (munisípiu)|Aileu]] (6) ||align="right"|32.500||align="right"|729||align="right"|[[Aileu]]
|-----
|[[Ainaru (munisípiu)|Ainaru]] (10) ||align="right"|44.100||align="right"|797||align="right"|[[Ainaru]]
|-----
|[[Atauro]] (14) ||align="right"| ||align="right"| ||align="right"|[[Vila Maumeta]]
|-----
|[[Baukau (munisípiu)|Baukau]] (2) ||align="right"|97.600||align="right"|1.494||align="right"|[[Baukau]]
|-----
|[[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]] (11) ||align="right"|90.700||align="right"|1.368||align="right"|[[Maliana]]
|-----
|[[Dili (munisípiu)|Dili]] (5) ||align="right"|179.600||align="right"|372||align="right"|[[Dili]]
|-----
|[[Ermera (munisípiu)|Ermera]] (9) ||align="right"|89.500||align="right"|746||align="right"|[[Gleno]]
|-----
|[[Kovalima]] (12) ||align="right"|63.900||align="right"|1.226||align="right"|[[Suai]]
|-----
|[[Lautein (munisípiu)|Lautein]] (1) ||align="right"|52.100||align="right"|1.702||align="right"|[[Lospalos]]
|-----
|[[Likisá (munisípiu)|Likisá]] (8) ||align="right"|54.800||align="right"|543||align="right"|[[Likisá]]
|-----
|[[Manatutu (munisípiu)|Manatutu]] (4) ||align="right"|34.900||align="right"|1.706||align="right"|[[Manatuto]]
|-----
|[[Manufahi]] (7) ||align="right"|37.200||align="right"|1.325||align="right"|[[Same]]
|-----
|[[Oe-Kusi]] (13) ||align="right"|50.500||align="right"|815||align="right"|[[Pante-Makasár]]
|-----
|[[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]] (3) ||align="right"|59.600||align="right"|1.781||align="right"|[[Vikeke]]
|-----
|}
== Governu no Parlamentu ==
[[Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste nian|Konstituisaun (Lei-Inan)]] husi tinan 2002 regula ezersísiu podér polítiku nian. Xefe estadu nian ne'e [[Prezidente Repúblika]], [[José Ramos-Horta]]. Xefe governu nian - [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]], [[Taur Matan Ruak]]. Parlamentu Timor-Leste nian ne'e [[Parlamentu Nasionál]]. Xefe Parlamentu [[Arão Noé da Costa Amaral]].
== Istória ==
''Haree mós: [[Istória Timor Leste nian]]''
'''Loron bot iha istória:'''
* [[28 Novembru]] [[1975]] - Proklamasaun unilaterál ba independénsia hosi [[FRETILIN]].
* [[7 Dezembru]] [[1975]] - [[Indonézia|Repúblika Indonézia]] halo invazaun tuir Jenerál [[Suharto]].
*12 [[Novembru]] 1991 - Trajedia joven Timor Oan sira hetan tiru hsui [[militar]] [[Indonézia|indonezia]] iha semiteriu Santa Cruz [[Dili (munisípiu)|Dili]] (masakre Santa Cruz).
* [[30 Agostu]] [[1999]] - Referendum kona ba autonomia tuir [[Indonézia]] fo.
* [[30 Agostu]] [[2001]] - Eleisaun demokrátika dala uluk liu iha rai Timor-Leste atu hili membru ba [[Asembleia Konstituinte]].
* [[22 Marsu]] [[2002]] - [[Asembleia Konstituinte]] aprova testu finál [[Konstituisaun]] (Lei-Inan).
* [[20 Maiu]] [[2002]] - Hetan rekoñesimentu internasionál ba independénsia.
== Estadu dezenvolvimentu umanu nian ==
Pasu husi progresu jeral ne'e maka evidensia indikadores dezenvolvimentu umanu iha Timór-Leste – iha ne'ebé, maske komesa diak ona, sei do'ok los husi hirak ne'ebé iha nasaun seluk iha rejiaun ne'e. Esperansa moris nian badak, nivel edukasaun ne'e badak no proporsaun a'as husi populasaun moris iha liña pobreza nia okos.
=== Saúde ===
[[Imajen:Clinic in Hatolia Leten village.jpg|thumb|Ospitál iha [[Hatólia]]]]
Estandarte saúde ne'e sei badak tebetebes. Esperansa moris nian iha [[2004]] nia estimasaun maka tinan 55,5 de'it – tinan 54,0 ba mane no 56,6 ba feto. Povu Timor-Leste nian vulneravel nafatin ba moras respiratoria no te'e-be'en no mos [[malaria]], [[dengue]], [[TB]] no [[lepra]].
Sira seidauk hasoru epidemia [[HIV]]/[[SIDA]] ne'ebé maka'as, mas ema balun hatene kona ba ameasas ne'ebé buat ne'e iha, no ema ituan deit maka hatene oin sa atu prevene. Povu terus tanba saúde ladi'ak, iha parte balu tanba sira seidauk hetan asesu diretamente ba servisu saúde. Be no saneamentu mós menus: metade husi populasaun laiha asesu ba bee ne'ebé sira hemu ho seguru, no 60% laiha saneamentu adekuada.
Iha ambiente saúde ne'ebé perigozu, labarik sira partikularmente esposta: husi kada labarik moris 1.000, serka de labarik 90 maka mate molok halo tinan ida. Sira ne'e vitima husi moras tempu labarik nian ne'ebé maka komun liu, inklui diareia no infeksaun respiratoria aguda; liu husi metade labarik sira iha tinan rua nia okos maka nunka hetan imunizasaun.
=== Edukasaun ===
[[Imajen:2017-03-29 Escola Secundária Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Comoro.jpg|thumb|Eskola Sekundaria Geral Rainha da Paz, Bebonuk, Dili]]
Estandarte [[edukasaun]] mós ladi'ak. Iha [[2004]], taxa alfabetizasaun adultu nian 50,1% de'it – 56,3% ba mane no 43,9% ba feto. Situasaun ne'e sei di'ak liu tan bainhira labarik barak liu tan maka eskola. Maibe labarik barak liu maka la tama: entre 10% no 30% husi labarik tinan iha eskola primaria maka la iha eskola – partikularmente sira ne'ebé husi familia ne'ebé kiak liu. Maske sira rejista, alunus sira iha tendesia atu halo ne'e tarde no depois tenke repete aula fali ka sai; menus husi metade labarik sira ne'ebé maka tama eskola primaria, kompleta edukasaun tinan nen.
Iha mos edukasaun oituan tebe-tebes ba labarik sira ne'ebé maka nia tinan seidauk to'o atu eskola: serka de 2% de'it husi labarik iha tinan lima nia okos maka tama ba eskola pre-primaria ka infantariu ruma. Iha parte seluk husi eskala tinan nia rohan, adultu ituan de'it maka tuir aula alfabetizasaun, karik buat ne'e organiza husi Governu ka ONG sira.
== Indise dezenvolvimentu umanu ==
[[Pásabe (postu administrativu)|Pasu]] neneik husi progresu iha saúde no edukasaun, rejista tiha ona iha indise dezenvolvimentu umanu (IDU) Timór-Leste nian. IDU sa'e tiha ona durante [[1990]] depois tun iha [[1999]] nudar rezultadu husi destrusaun fenomenal no deslokasaun durante periodu referendum. Depois nia hahu sa'e fila fali, mas IDU Timór-Leste nian sei badak liu nafatin entre nasaun sira iha [[ASEAN]].
=== Kakiak ===
IDU badak Timor-Leste nian ne'e koresponde ba nivel a'as husi rendimentu kiak nian. Liña rendimentu kiak ne'e fiksu iha $0,55 per kapita kada loron. Iha [[2001]] proporsaun husi populasaun ho rendimentu ida ne'e nia okos serka iha 40% - ki'ik ituan liu de'it duke iha tinan uluk hirak liu ba.
Rendimentu kiak ne'e rejista liu tan iha areas rurais (46%) duke areas urbanas (26%). Maibé iha mós kontradisaun entre areas urbanas diferentes: ki'ik liu iha [[Dili]] no [[Baukau]] (14%) no a'as liu iha fatin seluk.
Ema ne'ebé kiak liu maka sira ne'ebé menus edukasaun no sira serbisu barak liu maka iha area agrikultura. Faluk no oan kiak husi rezistensia, veteranu no antigu soldadu labarik sira mós, inklui sira ne'ebé maka kiak liu. Espesialmente labarik sira ne'e maka disvantajen no vulneravel – ida husi sanulu – ne'ebé maka lakon parenti ida ka liu.
Buat ida atu sukat luan liu tan kakiak maka indice pobreza umanu (IPU) ne'ebé maka konsisti husi medida kompostu privasaun ne'ebé kombina probabilidade husi sobrevivensia to'o tinan 40, [[analfabetizmu]], proporsaun labarik hirak ne'ebé nia todan menus no proporsaun husi sira ne'ebé maka falta asesu ba bee mos. Desde 2001, Timor-Leste nia IPU aumenta, mas ituan de'it; progresu iha sobrevivensia no alfabetizasaun hanesan taka deit deteriorasaun estandarte moris nian.
=== Inseguransa alimentar ===
Estandarte saúde mós resultadu husi falta ai-han. Uma kain rurais barak maka falta ai-han durante fulan ne'ebé susar husi Novembru to'o Fevereiru. Agora dadaun ne'e 64% husi populasaun sira sofre inseguransa alimentar.
Inseguransa ai-han ne'e iha parte balun tamba nivel badak husi produsaun aihan – konsekuensia ida husi rai ne'ebé ladiak no jeralmente tanba teknolojia nivel badak, aumenta tan ho fallansa kolleita ne'ebé a'as, antes no depois de kolleta. Problema seluk tan maka distribusaun: agrikultor barak maka ladun iha kapasidade armazenamentu no hatene katak susar atu lori sira nia produtus ba merkadu.
=== Dezigualdade jeneru ===
Feto iha Timor-Leste sofre diskriminasaun boot – iha uma-laran, ka serbisu-fatin no iha komunidade. Labarik feto sira barak liu maka sai husi eskola duke labarik mane no kuaze dois tersus husi feto sira iha tinan 15-60 maka analfabeta (la hatenen le no hakerek), kompara ho menus husi metade mane sira nian. Feto mos sofre diskriminasaun iha serbisu fatin, sira ladun serbisu iha forsa traballu formal sira hetan pagamentu ituan liu duke mane.
Feto agora iha asesu liu ba informasaun kona ba reprodusaun mas barak maka ladun hetan asesu nafatin ba servisu [[planeamentu familiar]]. Nudar rezultadu, feto Timor-Leste iha tendensia atu iha taxa fertilidade a'as no barak maka mate wainhira hahoris – taxa mortalidade materna ne'e to'o 800 per 100.000 hahoris.
Amplitude diskriminasaun hasoru feto maka evidenti iha indice dezenvolvimentu relasiona ho jeneru (IDJ). Ne'e hatudu inkrementu ituan desde 2001, maior parte tamba rendimentu feto nian sa'e, maske ne'e iha pontu balun bele taka dezempeño ladiak iha edukasaun.
Preokupasaun seriu ida tan maka violensia bazeada ba jeneru. Feto kontinua nafatin sai subjetu ba [[violensia domestika]], asediu seksual iha serbisu fatin, violasaun no formas maustratus seluk tan no abuzu seksual. Serka de metade husi feto sira sofre formas violensia balun iha sira nia relasoens intimas.
=== Infrastrutura no komunikasaun sira ===
Obstaklu signifikativa ida atu hasa'e nivel dezenvolvimentu umanu maka estadu husi infrastrutura nasaun nian. Timor-Leste iha rede razoavel ida husi estradas prinsipais mas estradas sekundarias no tersiarias ne'e menus dezenvolvidus no durante tempu udan atu tama ba suku barak ne'e ladiak.
Fornesimentu [[eletrisidade]] mos la hanesan. Servisu ne'e razoavel diak iha areas urbanas, kobre uma kain 92% iha [[Dili]] no [[Baukau]], mas ne'e kobre deit 10% uma kain iha rurais: lolo'os ne'e iha tinan hirak liu ba proporsaun husi rezidentes rurais ne'ebé maka hetan kobertura eletrisidade atualmente diminui. Ema hirak ne'ebé hela iha sentrus urbanas prinsipais nia liur mos hetan servisu telekomunikasaun ne'ebé limitadu tebe-tebes.
=== Ambiente ===
[[Imajen:Crocodylus porosus in Aileu.jpg|thumb|[[Lafaek]] (''Crocodylus porosus'') iha [[Aileu]]]]
Ema Timor barak maka depende ba estadu husi [[ambiente]] natural. Infelizmenti, buat ne'e sai a'at lalais liu tan. [[Agrikultura]] ''tesi no sunu'', aumenta tan ho tesi ai ne'e la sustentavel iha dekadas no ahi han ailaran esposta tiha rai, no be sulin maka'as dasa tiha rai bokur. Buat ne'e sai a'at liu tan ho buka ai ba sunu: fonte enerjia prinsipal ba rezidentes rurais sira. Buat ne'e mos perigozu ba ema nia saude: sunu ai la ho efisienti iha dapur ne'ebé ventilasaun ladiak ne'e, maka faktor signifikativa ida ba moras respiratoriu.
=== Kombate kakiak rural ===
Karik Timor-Leste hakarak hamenus nivel kakiak, nia sei persiza kresimentu [[ekonomia]] sustentavel. Kresimentu husi buat ruma ne'e sei susar atu komprende; [[ekonomia]] kontinua diminui nafatin haktuir dadafila tiha ema [[ONU]] nian. Saida maka sei persiza iha aban bain rua, nu entantu, ne'e la'os kresimentu husi buat ruma ida, mas kresimentu ''pro-kiak'' ne'ebé ekitativu no kria empregu sufisiente ba forsa traballu Timor-Leste nian ne'ebé maka aumenta tan. Ne'e mos persiza atu sustentavel, no la esplora [[rekursus naturais]] barak liu tan – no mos bazea ba aktividades ne'ebé bele ajuda atu hasa'e [[kultura]] no [[identidade nasional]].
=== Agrikultura no dezenvolvimentu rural ===
[[Imajen:Lospalos klein.jpg|thumb|Arkitetura tradisional Lospalos]]
Kresimentu tengki hahu'u ho agrikultura, ne'ebé maka fo serbisu ba serka de kuartu tolu husi forsa traballu. Agrikultor barak liu maka moris ho kultura subsistensia, fo serbisu ba membrus familia iha parsela rai kikoan ida. Media husi propriedade rai ne'e serka de 1,2 hektares. Agora ne'e produtividade ne'e badak: output kada traballador ne'e ki'ik liu un desimu duke sira ne'ebé iha industria no servisu, no nudar rezultadu ida, agrikultura ne'e hamosu deit un kintu husi [[PIB]].
Produtividade badak ne'e bele mai husi klima ne'ebé la favoravel, rai bokur ne'ebé ladiak, no ladun iha estrada no infrastrutura seluk tan. Mas iha numerus balun husi restrisoens seluk ba dezenvolvimentu [[agrikultura]]. Jeralmente agrikultor sira falta input no makinaria, no mos jestaun no kompetensia seluk tan ne'ebé maka bele halo sira foti vantajen husi nivel teknolojia ne'ebé a'as liu. Sira mos infrenta restrisoens finanseiras: sira laiha asesu diretamente ba kreditu, no mezmu sira lakohi investe tamba sira laiha garantia titular ba sira nia rai.
Timor-Leste persiza atu dezenvolve sektor [[agrikultura]] dinamiku ne'ebé maka la'os hamosu deit rendimentu barak liu tan ba agrikultor sira, mas mos kria oportunidade ba empregu iha sektor seluk. To'o agora polítika [[Governu]] atu alkansa buat ne'e konsentra tiha ona ba fornese infrastrutura no servisus sosiais, mas oferese deit servisus ekonomikus limitadus ho espektativa katak sektor privadu sei muda atu taka koak. Mas, sektor privadu ne'e sei iha faze embrionaria, tamba ne'e maka [[Governu]] sei persiza nafatin atu toma lideransa mezmu ba servisu ekonómiku sira.
Dalan ba oin ne'e provavelmente bazea ba kombinasaun husi opsaun ida ka liu husi opsaun báziku ha'at tuir mai ne'e:
# Dezenvolve servisu governu – governu sei fornese servisu hirak ne'e ba oin to tinan lima ka sanulu ate sektor privadu sira nia dezenvolvimentu sufisiente ona atu toma pose.
# Fó korajen ba organizasaun lokál sira – governu no parseiru dezenvolvimentu tengki fo korajen atu hari'i koperativa, asosiasoens agrikultores no grupus utentes.
# Involve ONG – reforsa [[ONG]] no organizasaun sosiedade sivil sira seluk, atu sira bele fornese servisu sira.
# Fó korajen ba sektor privadu – governu bele fo korajen ba sektor emprezarius sira ne'ebé maka iha interese atu fornese servisus, liu husi dedusaun impostu no asesu ba kreditu.
Kualker balansu iha provizaun, Timor-Leste urjentemente persiza estratejia ne'ebé maka klaru ba dezenvolvimentu rural pro-kiak. Ne'e mos sei persiza investimentu publiku bo'ot liu tan no mos kordenasaun diak liu tan ho administrasaun, tamba responsabilidade ba dezenvolvimentu rural ne'e fahe ba ministeriu no ajensia balun.
Prioridade ida imediata liu maka tengki hadi'a servisu kreditu. Opsaun ida maka hari'i Banku Dezenvolvimentu Rural, nune'e mos fo korajen liu tan ba banku komersial sira atu fo imprestimu.
[[Reforma agraria]] mos tengki liga ba buat ne'e, atu distribui fila fali propriedade [[agrikultura]] no atu fo titulu propriedade nian atu uza nudar garantia. Mos importante hotu atu hari'i kooperativas produtus no merkadoria barak liu tan, no mos kooperativas transportes atu liga areas produsaun prinsipal ho merkadu konsumu ne'ebé importante liu. Ho asesu diak liu tan ba merkadu, agrikultores sira bele diversifika produsaun husi manu domestika no manu tolun no investe barak liu tan iha hakiak animal nian.
Sektor peskas mos bele diversifika hodi habo'ot tan aktividade peskas nian ba espesies ne'ebé moris iha tasi klean.
== Objetivu Dezenvolvimentu Mileniu ==
Nudar pais independenti ne'ebé foun liu, Timór-Leste hahu'u ODM ne'e tarde. Iha mundu tinan atu hahu'u objetivu hirak ne'e maka [[1990]]. Maibé tinan [[1990]] ne'e la propriu ba Timor-Leste, ne'ebé maka foin hetan [[independensia]] hafoin tinan sanulu ba oin. Tinan ne'ebé maka propriu atu hahu'u maka [[2001]]. Ne'e signifika katak emves de hamenus kiak ba metade entre [[1990]]-[[2015]], Timór-Leste nian objetivu atu hamenus kiak to'o serka de un tersu entre [[2001]] no [[2015]]. Maski ho ajustamentu hanesan ne'e, Timor-Leste infrenta dezafiu bo'ot.
Relatoriu Dezenvolvimentu Umanu Global ba [[2003]] hatama Timór-Leste ba lista prioridade ne'ebe prioridade a'as liu iha 59 paizes ne'ebe maka persiza asoens urjenti atu alkansa ODM.
Investimentu hira maka Timór-Leste persiza atu bele alkansa ODM? Ne'e susar atu halo estimasaun tamba paiz ne'e iha dadus ne'ebe ituan tebe-tebes liu husi estudus empirikus balun ne'ebe maka bele sujere kona ba impaktu husi investimentu oinsa deit maka sei persiza. Mas, posivel atu hetan ideias balun kona ba saida maka persiza atu hare'e uluk ba saida maka nia bele halo atu alkansa objetivu pobreza nian, no depois kusta hira maka persiza para atu fornese servisu publiku ne'ebe efektivu.
Rekerimentu baziku atu alkansa objetivu pobreza maka kresimentu ekonomiku. Mas ne'e importante katak kresimentu ne'e la'os halo balansu ho aumenta disigualdade. Ne'e bele halo ilustrasaun ida ho senario diferente tolu: kresimentu pro-kiak ne'ebe estandarte atu sukat disigualdade, koefisiente Gini, tu'un 0,5% pur anu; kresimentu netral iha ne'ebe koefisiente Gini nafatin hela deit; no kresimentu anti-kiak iha ne'ebe koefisiente Gini sa'e 0,5% pur anu. Se kresimentu ne'e netral, no laiha mudansa iha koefisiente Gini, maka atu hamenus kiak to un tersu husi taxa kresimentu anual ne'e serka de 4%. Se kresimentu ne'e pro-kiak, maka taxa ne'e persiza deit husi 3% to'o 4%. Mas se buat ne'e anti-kiak, nia persiza iha 5%. Investimentu hira maka persiza atu alkansa nivel kresimentu nesesariu?
Tuir senário kresimentu pro-kiak, média total husi investimentu anual, públiku no privadu, sei persiza $ 48 milloens; tuir senário netral nian, $ 55 milloens; no tuir senário anti-kiak média ne'ebe persiza maka $ 65 milloens.
Kalkulasaun ne'e nesesariamente sujestivu, mas ne'e subliña importánsia atu tuir estratéjia kresimentu ne'ebe maka la lo'os ba kiak sira. Kustu atu alkansa ODM restantes alkansa objetivu pobreza nian rasik ne'e tengki kontribui mos atu alkansa ODM sira seluk. Mas atu alkansa objetivu sira seluk hotu mos presiza investimentu espesifiku iha sektores sira hanesan edukasaun, saude, fornesimentu be no saneamentu. Estimasaun kona ba hira maka persiza ne'e sei depende ba hipoteses barak no marjen ne'e bele bo'ot ituan – husi $ 63 milloens to $ 137 milloens pur anu. Tuir hipotese ne'ebe maka plausivel liu, media ne'e maka $ 63 pur anu.
Bazeadu ba exersisiu rua ne'e, ba probreza no setores tolu ne'e, total kustu anual ba tinan 12 ba oin mai atu alkansa ODM nia marjen husi $ 122 milloens tuir sirkunstánsia ne'ebe maka favoravel liu, to'o $ 203 milloens pur anu ba menus favoravel. Ne'e hatudu katak prinsipalmente posivel atu alkansa objetivu hirak ne'e tamba figura favoravel ne'e atu hanesan ho nivel agora nian, $ 125 pur anu.
[[Imajen:Coins 50 Cent Timor-Leste.png|thumb|180px|Doit centavos 50 (tinan 2003)]]
Fundus ba investimentu sei mai husi ne'ebe? Maske investimentu privadu tengki iha parte importante atu estimula dezenvolvimentu ekonómiku, ba tinan sanulu oin mai, pelu menus fontes husi fundu barak liu maka mai husi despeza publiku. Orsamentu preliminar ba 2004-2005 indika katak rekerimentu total ba despeza públiku ba tinan ha'at oin mai maka $ 983 milloens. Reseitas internas, inklui hirak ne'ebe husi Tasi Timór, sei taka liu husi metade ne'e, husik hela koak iha fiskal liu husi periodu ne'e, liu husi $ 480 milloens, ka média serka de $ 120 tinan ida-ida.
Desde ne'e maka, iha estimasaun seluk ne'ebe maka sujere katak defisit badak ne'e nudar rezultadu husi ko'a despezas no aumenta iha reseitas, partikularmente husi mina. Mas sei iha falta nafatin ba rekursu signifikativa. Oin sa maka bele taka falta ne'e? ODM dawalu ne'e enfaze katak alkansa objetivus hirak ne'e la'ós de'it nasional mas responsabilidade globál hotu. Timór-Leste, hanesan mos nasan ho rendimentu kikoan sira seluk, tenke depende ba apoiu husi parseiru dezenvolvimentu, inklui doador bilaterál, organizasaun internasionál sira, fundasaun privadu no públiku, no [[ONG]] internasionál sira.
Despezas hotu-hotu ne'e tengki foka ba setores prioridades ne'ebe maka bele ajuda kiak sira. To'o ohin loron Timór-Leste iha repertoriu diak ida: Fundu Konsolidadu ba Timór-Leste (CFET), pur izemplu aloka serka de 35% husi total ba saude no edukasaun. Mas iha preokupasaun kona ba distribuisaun investimentu ba nasaun tomak. Agora ne'e parte bo'ot husi despezas CFET nian kontinua nafatin ba [[Dili]]; un tersu husi total despeza públiku no un kintu husi bens no servisus maka ba munisípiu sira. Tamba ne'e maka Governu sei buka tuir dalan atu muda rekursu sira no autoridade atu halo desizaun ba munisípiu sira.
=== Serbisu hamutuk: institusaun no parseria sira ===
Timór-Leste iha liña oin husi partisipasaun popular. Husi períodu rezisténsia mai oin, nia institusoens nasionál sira mantein tiha ona parseria serbisu ne'ebe metin ho povu – evidenti, pur izemplu iha prosesu konsultasaun masa ne'ebe maka lori ba Vizaun Nasionál ba preparasaun Planu Dezenvolvimentu Nasionál nian.
Laiha falta de rezolusaun polítika iha leten atu fo korajen ba partisipasaun. Dezafius maka atu asegura katak povu husi nasaun tomak iha oportunidade atu hetan vantajen husi oportunidades hirak ne'e. Fundazaun baze ba parseria sira ne'e tenke institusoens nasionais sira ne'ebe ke diak. Timór-Leste hahu'u diak tiha ona iha estabelesimentu institusoens bázikus husi administrasaun públiku, maske barak maka sei persiza atu reforsa tan iha tinan barak oin mai. Iha mos isforsu agora atu hari'i institusoens foun.
=== Desentralizasaun no governu lokál ===
[[Imajen:2020-09-15 Parlamentu Nasionál abertura III Sesaun Lejislativa hosi V Lejislatura 4.jpg|thumb|Parlamentu Nasionál Dili]]
Atu alkansa ODM persiza polítika nasionál ne'ebe efetivu, mas serbisu barak liu maka tenke halo iha nivel lokál no liu-liu iha áreas rurais. Timór-Leste seidauk desentraliza to'o iha pontu balun. [[Konstituisaun]] desidi tiha ona vizaun nesesária husi governu desentralizadu, mas poder sei nafatin iha sentrál. [[Desentralizasaun]] foti formas barak husi dekonsentrasaun.
Prinsipalmente, dekonsentralizasaun tenke halo servisus efisienti liu tan ho husik sira atu adota besik liu tan tuir nesesidades lokál nian. Mas hare'e ba pesoál no rekursu ne'ebe ituan ne'e, ne'e sei han tempu tinan sanulu ka liu tan atu implementa [[desentralizasaun]] ho efetivu liu tan. Mas iha tinan primeiru sira ne'e governu tenke foka ba desentraliza prestasaun servisu nian – karik ho organiza husi sentrál ka ho hari'i repartisaun departamentu nasional nian iha sentrus rejionais balun. Hafoin, wainhira rekursu, no pesoal kualifikadu iha ona, governu bele transfere autoridade ba korpu lokál sira gradualmente.
Desentralizasaun persiza atu hare'e mos ba dimensaun politika sira, inklui estrutura poder lokal nian. Maka ho transfere responsabilidade no rekursus vertikalmente husi sentral ba governu rejional no lokal, governu sei persiza atu haburas rede horizontál sira ne'ebé maka bele halo governu rejionál no lokál atu halo ligasaun ho aktor naun-estatál sira.
=== Parseria no aliansa sira ===
[[Imajen:Virgin Mary Statue, Dili, East Timor (310331885).jpg|thumb|Maria da Fátima iha Dili]]
Entre sira ne'ebe maka importante liu maka organizasaun naun governamental sira, ne'ebe nia numerus liu 400 iha rai-Timor-Leste. ONG nasional, iha balun maka ligadu ba [[Igreja Katolika]], ne'ebe maka aktivu ona iha area barak inklui edukasaun, saude, projetus be no saneamentu, peskiza no advokasia no mos [[direitus umanus]] no dezenvolvimentu. Adisionalmente, liu un kuartu husi [[ONG]] sira ne'e maka internasional – dala barak konsentra ba hari'i kapasidade liu husi edukasaun no formasaun, no mos servisu saude no dezenvolvimentu komunidade nian.
Kooperativa sira mos iha fatin importante. Familia [[agrikultura]] subsistensia sira iha tina ona kultura kooperasaun liu husi redi organizasaun agrikultora sira nian, no potensial husi [[kooperativa]] foun sira ne'e nudar evidensia husi susesu Cooperativa Café Timor nian.
Media mós bele kontribui, la'os deit nudar fontes informasoens no edukasun publika iha area hanesan neba kona ba agrikultura, saude no saneamentu, mas servi mos nudar asu guarda publiku nian ne'ebe maka loke sai korupsaun no mos [[direitus umanus]] no abuzus sira seluk tan.
=== Dezenvolvimentu kapasidade ===
Institusoens hirak ne'e hotu-hotu sei iha papel importante iha dezenvolvimentu futuru Timor-Leste nian. Mas sira iha frakeza ne'ebe komun – falta ema kualifikadu. Prioridade ida ne'ebe maka urjenti liu ba Timor-Leste maka tengki hasa'e nivel edukasaun nian, kualifikasaun no kapasidade- karik iha servisu publiku, iha [[ONG]] no sosiedade sivil, ka iha sektor privadu.
Governu iha planu atu mantein nafatin numerus husi funsionariu publikus permanente to'o 17.200, ne'e rezolve ona iha kazu balun ho rezultadu lo'os: polisia no forsa defeza iha ona ema no ekipamentus to'o nivel razoavel. Mas iha fatin seluk ema seidauk to'o. Pur izemplu, traballadores ekstensaun agrikola ne'e iha ituan lo'os. No pratikamente planu investimentu setores hotu-hotu governu nian subliña katak falta ema kualifikadu. Seriu hanesan mos maka falta kapasidade husi ema ne'ebé maka serbisu: kualidade ema nian ne'e variavel tebe-tebes no barak maka persiza formasaun kontinuada.
Kompetensia balun ne'ebé falta ne'e bele taka ho kontribusaun husi organizasaun sosiedade sivil nian, mas sira mos falta ema kualifikadu. Governu mos tengki bele fo kontratu sai aktividade sira balun ba sektor privadu, mas iha ne'e mos oportunidades limitadu tebe-tebes tamba setor privadu ne'e sei kikoan nafatin.
Entretantu, tengki halo prioridade atu halo efisienti liu tan pesoal governu no konsultór estranjeiru sira – asuntu ida ne'ebe departamentu governu barak maka tenke enfrenta. Ema la persiza deit atu dezenvolve sira nia kompetensia mas persiza oportunidade atu uza no aplika buat ne'e. Tamba ne'e maka governu persiza atu fo atensaun didiak ba ambiente serbisu ba funsionáriu publiku sira – inklui promosaun oportunidade no estrutura insentivu sira atu asegura katak funsionáriu iha motivasaun atu dezenvolve sira nia kompeténsia.
=== Desizaun vitál sira ba futuru ===
Timor-Leste sobrevive periodu traumatiku husi ninia istoria. Nia povu hatudu reziliénsia no determinasaun extraordinaria atu mantein nia destinu iha sira nia liman rasik. Agora sira iha prosesu atu forma destinu ne'e, halo desizaun vitál sira barak ne'ebe maka sei determina kursu pais nian ba tinan sanulu oin mai.
Iha ne'e, sira tenke bele atu depende ba sira nia kolega barak husi rai li'ur, karik iha termu forma efektivu husi dezenvolvimentu kooperasaun, ka bele hetan asesu justu ba sira nia rekursu naturál rasik. Mas maioria husi luta ne'e sei besik liu ba uma, hanesan ema Timor sira halo tranzisaun difikuldade ida husi sosiedade ne'ebé forsa liur maka domina no adultera ba bazeadu ba pais nia tradisaun sosiál no realidade ekonómika sira. Sira iha sira nia vizaun rasik husi ne'ebe maka sira hakarak atu ba, husi nasaun ne'ebe maka sira hakarak atu sai nudar. Mas realiza katak vizaun ne'e sei naruk no kna'ar ne'ebe susar no desizaun doloroza barak maka hein iha oin.
== Mapa ==
<center><gallery>
Sprachen Osttimors.png|Lian Timor-Leste nian
TL A0 HShade 101113-001.png|<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}, abgerufen am 5. Juli 2014</ref>
TL-Land Cover Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Topography of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
TL-Slope Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
Geology of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
Soil types of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil Texture A3-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Soil pH A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-AEZ Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
National Map of Fe & Zn deficiency TL A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL A3 Water Body 112113-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Watershed Map A4 111313-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001 Main map.jpg|<ref name="SoL" />
Hydrogeology of Timor-Leste, Potential aquifer yield.png|<ref name="SoL" />
Recharge of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National rainfall map with graphs 2012 A3-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual temperature of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
National agro-ecological zones A3-001.png|<ref name="SoL" />
TL-Hydrogeological map-001.png|<ref name="SoL" />
Average annual rainfall of Timor-Leste.png|<ref name="SoL" />
</gallery></center>
== Nebá mos ==
* [[Bandeira Timór Lorosa'e nian]]
* [[Brazaun Timór Lorosa'e nian]]
* [[Pátria]], Inu Timor-Leste nian
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:East Timor|East Timor}}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.timor-leste.gov.tl/ Governo Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102135014/http://www.timor-leste.gov.tl/ |date=2019-01-02 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm Primeiru Ministru no Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050825212921/http://www.pm.gov.tp/tetum/welcome.htm |date=2005-08-25 }}
* {{Ligasaun|en}} [http://www.mfac.gov.tp/ Ministériu ba Negósios Estranjeiros no Kooperasaun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013181113/http://www.mfac.gov.tp/ |date=2011-10-13 }}
* {{Ligasaun|tet}}{{Ligasaun|pt}}{{Ligasaun|en}} [http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm Gabinete Tasi Timór nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623115726/http://www.timorseaoffice.gov.tp/tetum/tetumindex.htm |date=2006-06-23 }}
* [http://www.turismotimorleste.com/ Turismu Timór-Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414222648/http://www.turismotimorleste.com/ |date=2006-04-14 }} - ho lia-portugés no lia-inglés
* [http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm UNTAET - Administrasaun Tranzitória Nasoens Unidas iha Timór-Leste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213015403/http://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm |date=2008-02-13 }} - ho lia-inglés no lia-fransés
* [http://www.travel-images.com/timor.html Fotografia Timór-Leste nian]
* [http://gertil.fa.utl.pt/ Grupu Estudus Rekonstrusaun Timór–Leste nian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417191038/http://gertil.fa.utl.pt/ |date=2006-04-17 }} - ho lia-portugés
* [http://www.laohamutuk.org/ La'o Hamutuk - Instituto ba Analiza no Monitor Rekonstrusaun Timór-Leste] - ho lia-inglés, lia-tetun no lia-indonéziu
* [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html "The World Factbook" husi CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414110915/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/tt.html |date=2006-04-14 }} - ho lia-inglés
* [http://www.etan.org/resource/websites.htm Ligasaun sira ETAN] - "East Timor and Indonesia Action Network"
* [http://www.semanario.tp/ Jornal Nacional - Semanário] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060115092256/http://www.semanario.tp/ |date=2006-01-15 }} - ho lia-portugés
* [http://www.suaratimorlorosae.com/ Jornál Suara Timor Lorosae] - ho lia-tetun no lia-indonéziu
=== Blog Timor-Leste nian ===
* [http://forum-haksesuk.blogspot.com/ Forum Haksesuk] - ho lia-tetun
* [http://jpesperanca.blogspot.com/ Hanoin oin-oin] - ho lia-tetun, lia-portugés no lia-tokodede
* [http://lorosae.blogspot.com/ Blog de Timor] - ho lia-portugés
* [http://timorsunshine.blogspot.com/ Tumbleweed in space] - ho lia-inglés
* [http://samanddaniel.blogspot.com/ Dili-Dallying] - ho lia-inglés
* [http://www.reefview.blogspot.com/ Timor-Leste's Underwater Wonderland] - ho lia-inglés
* [http://raiketak.blogspot.com/ Rai Ketak] - ho lia-inglés
* [http://melissaintimor.blogspot.com/ Two Months of Life in Timor] - ho lia-inglés
{{CPLP}}
{{Ázia}}
[[Kategoria:Ázia]]
[[Kategoria:CPLP]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e|!]]
h5u0xpvze73zbw87cwx73feklgbetpc
Leandro i Leonardo
0
1424
71077
68294
2026-06-28T01:24:27Z
Rahma (WMID)
11452
71077
wikitext
text/x-wiki
'''Leandro i Leonardo''' sira-ne’e maun-alin kantadór husi [[Brazíl]] ne’ebé ema barak gosta rona iha [[Timor-Leste]].
Iha tempu uluk iha família mukit ida, ne’ebé inklui señór [[Avelino Costa]], Dona Carmen no sira-nia oan na’in-ualu. Labarik sira hahú sira-nia loron tuku haat dadeer, la’o ho sira-nia aman ba to’os hodi kuda tomate, serbisu atu manán osan ba sira-nia família. Iha sira-nia uma kiak sira han na’an fulan ida dalan ida de’it. Bainhira señór Avelino iha tempu livre nia hanorin nia oan sira toka [[viola]]. Istória ida-ne’e komesa iha fatin ida naran [[Goianópolis]], iha foho [[Brazíl]] nian. Iha dékada 70, nia oan mane ida deside atu buka moris ho [[múzika]] no, bainhira nia sei adolexente, nia hola parte iha banda ida naran "Os Dominantes", ne’ebé kanta, ladún ho susesu, kantiga sira ne’ebé ema toman rona iha otas ne’ebá husi [[Beatles]], [[Roberto Carlos]] no [[Bee Gees]] iha diskoteka hirak "ne’ebé feto aat de’it maka tama".
Labarik-mane ne’ebá naran José Luís Costa, moris iha loron-15 fulan-Agostu [[1961]], maibé ema barak koñese nia ho nia naran artístiku Leandro. Emival Eterno Costa, ne’ebé moris iha loron-25 fulan-Jullu [[1963]] no mehi atu sai jogadór [[futeból]], kontinua serbisu nu’udar to’os-na’in, to’o nia komprende katak tuir dalan ne’e nia sei la bá dook no nia rezolve atu halibur ho nia maun. Agora ema hotu-hotu koñese ho naran Leonardo. Primeiru sira buka moris loroloron nian liuhosi serbisu oioin ne’ebé mosu: iha merkadu, iha farmásia, iha fatin fase roupa... Loron ida Emival rona motorista ida konta katak nia feen foin hahoris oan-kaduak no sira atu tau naran '''Leandro i Leonardo'''. Maun-alin José Luís no Emival haree ne’e nu’udar sinál sorte ba sira no sira deside atu uza naran rua ne’e nu’udar naran artístiku ba dupla [[múzika sertaneja]] nian ne’ebé sira foin hahú. Sira komesa toka iha diskoteka ida besik [[Goiânia]] ne’ebé ema ladún di’ak maka toman tama, no kalan baibain hotu ho ema baku malu no sona malu. Husi ne’e sira laó ba oin neineik, sira ba toka iha fatin oioin iha sidade ki’ik barak, iha basar, iha espozisaun kona-ba [[agroindústria]] no iha sirku, maibé kontinua susar atu bele grava sira-nia [[múzika]]. Iha [[1983]] sira grava sira-nia [[LP]] dahuluk ho sira-nia osan rasik. [[LP]] ne’e ladún hetan susesu maibé hamosu oportunidade atu grava sira-nia disku profisionál primeiru. Depois sira hetan susesu barak, ho [[múzika]] hanesan ''Contradições'' (Kontradisaun sira), ''Entre Tapas e Beijos'' (Entre basa ho re’in), ''Pense em Mim'' (Hanoin ha’u), ''Não Aprendi a Dizer Adeus'' (Ha’u la aprende dehan Adeus), ''Paz na Cama'' (Dame iha kama), ''Sonho por Sonho'' (Mehi ba mehi), ''Temporal de Amor'' (Anin-fuik no udan-boot domin nian)...
Sira grava disku barak, sira hola parte iha programa [[televizaun]], sira lemo rai no hetan osan barak hodi kanta iha sidade boot sira iha [[Brazíl]] no iha nasaun seluk, sira hananu serbisu lisuk ho dupla sertaneja rua tan, Chitãozinho & Xororó no Zezé di Camargo & Luciano, hodi hamosu espetákulu "Amigos", sira nia susesu la hotu... Loron ida sira na’in-rua peska hela ho sira-nia belun ida, no Leandro sente moras maka’as iha ninia kotuk. Halo tiha teste oioin iha sira-nia rain no iha [[Estadus Unidus]], ezame sira hatudu katak nia moras ho [[kankru]] oin ida ne’ebé raru iha ninia pulmaun kuanan. Iha loron-23 fulan-Juñu [[1998]] Leandro mate. Nia alin kontinua nafatin nia karreira mesak, no dupla foun, ho ida-idak nia oan, Tiago no Pedro, komesa mós la’o ona iha mundu espetákulu nian...
Ne’e maka istória, maizomenus, ne’ebé pájina barak fan sira-nian konta iha Internet. Maibé iha mós pájina hirak ne’ebé haktuir istória seluk, kona-ba [[múzika sertaneja]] no oinsá maka múzika ne’e hadook husi nia abut liuliu ba beibeik, hahú iha dékada 70, to’o agora ema barak hanaran nia ''[[múzika breganeja]]'' (ne’e fenómenu atu hanesan ho ''[[múzika pimba]]'' nian iha [[Portugál]]). Ema wa’in mós koñese muzika ne’e ho naran ''caipira'', ne’ebé nia orijen husi [[folklore]] husi rain sira iha [[Brazíl]] nia laran ne’ebé dook husi sidade boot no ema barak iha-ne’ebá kiak. Uluk, dala barak sira hananu kona-ba ema rurál no karau-atan sira-nia moris, no mós kona-ba istória hirak ne’ebé ema toman konta bainhira tuur hale’u ahi iha kalan.
Públiku barak hahú koñese múzika ne’e liuhosi kantadór naran-boot hanesan Cornélio Pires, Angelino de Oliveira, Raul Torres, João Pacífico, Serrinha, Cascatinha i Inhana, Tião Carreiro, Sérgio Reis, no Léo Canhoto i Robertinho. Sira ikus ne’e komesa movimentu atu hakbesik ba múzika oin seluk hanesan ''[[múzika country|country]]'' norte-amerikanu, múzika romántika populár brazileira no mós ''[[rock]]''.
Iha dékada 80 no 90 tendénsia kontinua ba diresaun atu hadook husi sira-nia lisan no abut no buka de’it jeitu ne’ebé komersiál liu tan, katak ne’ebé fa’an di’ak liu, bolu públiku barak liu tan, no kanta agora só kona-ba asuntu ne’ebé ema hotu-hotu bele gosta, hanesan domin, paixaun sira, siúmes, fahe malu, hadomi ema ne’ebé la hadomi ita. Iha faze foun ida-ne’e mosu dupla naran-boot oioin hanesan '''Leandro & Leonardo''', Chitãozinho & Xororó, Chrystian & Ralf, Zezé di Camargo & Luciano, João Paulo & Daniel no Rionegro & Solimões.
Iha [[Brazíl]] no iha rain seluseluk '''Leandro i Leonardo''' nia [[CD]] sira fa’an kópia millaun barak, no tanba ne’e sira hetan prémiu oioin nu%
[[Kategoria:Múzika]]
0sx87faqkt0d8ha87t0aq9cm7qsf2x1
Indonézia
0
1456
71075
69141
2026-06-28T01:23:49Z
Ady Romo
11606
71075
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<font size="+1">'''Republik Indonesia'''<br />Repúblika Indonézia nian </font>
|-
| style="background:#ffffff;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" tyle="background:#f9f9f9; text-align:center;"
|-
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Flag of Indonesia.svg|border|140px|Bandeira Indonézia nian]]
| align="center" width="135px" | [[Imajen:National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg|120px|Brazaun Indonézia nian]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px solid gray;" | <font size="-1">''[[Lema]]: Bhinneka Tunggal Ika<br />([[Lia javanés|Javanés]] tuan: Ida hosi oioin barak)''</font>
|-
| align=center colspan=2 | [[Imajen:Indonesia (orthographic projection).svg|150px]]
|-
| [[Lian ofisiál|Dalen ofisiál]]
| [[Lia-indonézia|Indonéziu]]
|-
| [[Sidade kapitál]]
| [[Jakarta]]
|-
| [[Prezidente Repúblika]]
| [[Joko Widodo|Prabowo Subianto]]
|-
| [[Área]]<br /> - Total: <br /> - % bee:
| [[Lista de países por área|15º]] <br /> 1.904.569km² <br /> 4.85%
|-
| [[Populasaun]]
<br /> - Total ([[2018]]):
<br /> - [[Densidade populasaun nian|Densidade]]:
| [[Lista rai hosi populasaun|4º]]
<br /> 265.580.739
<br /> 138/km²
|-
| [[Independénsia]]
<br /> - Hosi
<br /> - Deklarasaun
<br /> - Rekoñesimentu
|
<br />
<br />hosi [[Olanda]]
<br />[[17 Agostu]] tinan [[1945]]
<br />[[27 Dezembru]] tinan [[1949]]
|-
| [[Osan]]
| [[Rupia]]
|-
| [[Inu nasionál]]:
| [[Indonesia Raya]]
|-
| [[TLD (Internet)]]:
| .id
|-
| [[Kódigo telefóniku]]
| +62
|}
'''Repúblika Indonézia''' maka rai boot iha [[Ázia Sudeste]] no [[Austrália]] leet. Nia rai ne'ebé iha [[Lista de países por populasaun|populasaun boot liu hotu dahaat]] iha mundu, ho mós populasaun [[Izlaun|musulmana]] boot liu hotu.
== Istória ==
Iha sékulu VII e XIV leet, [[reinu]] [[Induizmu|indu]] no [[Budizmu|budista]] oioin iha [[Sumatra]] no [[Java (nusa)|Java]] maibé iha sékulu XII ema [[Árabe]] lori mai [[Izlaun]], sé sai relijiaun dominante iha nusa barak arkipélagu nian.
Bainhira [[Europa|europeu]] sira to'o iha tinan [[1511]], [[Afonso de Albuquerque]] invade as [[Nusa Maluku]] sira, komesa domina reinu ne'ebe , iha ninia vontade atu [[monopóliu|monopoliza]] [[komérsiu]] [[tempar]] nian. Iistória kolonizasaun olandeza da Indonésia komesa ho ekspedisaun Cornelis de Houtman nian. Iha sékulu XVII, [[Olanda|holandés]] hakiak Kompañia Olandeza [[Índia]] Orientál, ne'ebé ukun kolónia Índia Orientál Olandeza sira.
[[Imajen:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|right|thumb|200px]]
Iha [[Funu Mundiál Daruak]] laran, rai-Olanda, ne'bé iha okupasaun [[Alemaña|alemaun]] okos, lakon ninia kolónia ba [[Japaun|japoneés]] sira. Ho ikus funu nian, iha tinan [[1945]] líder nasionalista [[Sukarno]], sé serbisu ho japonés sira, deklara [[independéncia]] Indonézia, maibé [[Aliadu]] sira ([[Estadus Unidus]], [[Reinu Unidu]] no [[Austrália]]) apoia o [[exérsitu]] olandés iha ninia funu atu hetan fali ninia kolónia. Funu ba independénsia, naran Revolusaun Nasionál Indonézia, tahan tinan 4, no hanehan hosi komunidade internasionál haka'as rai-Olanda atu rekoñese repúblika foun.
Iha dékada 1950 no 60, Sukarno adota polítika [[sosializmu|sosialista]] no hahú konfrontasaun militár ho rai-[[Malásia]]. Partidu Komunista Indonézia partidu komunista boot liu hotu iha Ázia liutiha [[Xina]]. Iha tinan [[1965]], Jeneral [[Suharto]] kaer poder iha [[golpedestadu]]. Ema barak, hanesan komunista sira, mate iha [[masakre]]. Suharto hakiak rejime autoritáriu no militár ne'ebé naran ''Orde Baru'' (Ordén Foun) no bandu partidu opozisaun.
Iha tinan [[1975]], militár Indonézia invade [[Timór Lorosa'e]], no tinan [[1976]], Jakarta deklara territóriu ninia provínsia daruanuluhituk, maibé [[Nasoens Unidas]] rekoñese nafatin rai-[[Portugál]] nu'udar ukun-na'in Timór Lorosa'e nian. Iha tinan [[1997]], Indonézia hasoru krize ekonómika boot liu, ho manifestasaun kontra o rejime Suharto, sé kasu an nu'udar Prezidente. Ninia Vise-Prezidente, B. J. Habibie sai Prezidente foun, no hahú prosesu demokratizasaun, no ukun rasik an ba Timór Lorosa'e. Habibie lakon eleisaun prezidensiál iha tinan [[1999]] ba [[Megawati Sukarnoputri]], oan feto Sukarno nian, maibé [[partidu polítiku]] Megawati nian lakohi nia nu'udar kandidatu, no tau Abdurrahman Wahid iha fatin ninian. Megawati ikusmai sai Prezidente iha tinan [[2001]]. Iha tinan [[2004]], Susilo Bambang Yudhoyono manan eleisaun prezidensiál, ne'ebé eleisaun direta uluk iha istória Indonézia nian.
== Polítika ==
[[Repúblika]] Indonézia nian iha sistema presidensiál governu nian. Prezidente maka xefe estadu no mós governu nian. Oras ne'e, ema maka hili-vota Prezidente ba mandatu tinan 5 iha eleisaun direta, hamutuk ho Vise-Prezidente.
Legizlatura Indonézia nian ''Majelis Permusyawaratan Rakyat'' (MPR) ka "Asembleia Konsultiva Populár", ne'ebé nakfahe iha kámara rua: ''Dewan Perwakilan Rakyat'' (DPR) ka [[Konsellu Reprezentativu Povu]] nian, no ''Dewan Perwakilan Daerah'' (DPD) ou [[Konsellu Reprezentante Regionál]].
== Provínsia no munisípiu sira ==
Rai-Indonézia daudaun nakfahe provínsia 34. Provínsia 3, [[Aceh]], [[Yogyakarta]], no territóriu da sidade kapitál nian, [[Jakarta]] iha estatutu ''Daerah Istimewa'' (territoriu espesiál) nian. Provínsia ida-ida nakfahe iha em munisípiu sira, por sua vez, nakfahe iha sub-munisípiu no munisípiu sira.
Provínsia sira:
* Aceh Territoriu Espesiál
* Sumatera Tasi-mane
* Sumatera Loromunu
* Riau
* Kepulauan Riau
* Jambi
* Sumatera Tasi-feto
* Bangka-Belitung
* Bengkulu
* Lampung
* Banten
* Territóriu Da Sidade Kapitál Jakarta
* Java Loromunu
* Java Sentrál
* Yogyakarta Territoriu Espesiál
* Java Lorosa'e
* Kalimantan Loromunu
* Kalimantan Sentrál
* Kalimantan Tasi-feto
* Kalimantan Lorosa'e
* Kalimantan Tasi-mane
* Sulawesi Tasi-mane
* Gorontalo
* Sulawesi Sentrál
* Sulawesi Loromunu
* Sulawesi Tasi-feto
* Sulawesi Sudeste
* Bali
* Nusa Tenggara Loromunu
* Nusa Tenggara Lorosa'e
* Maluku
* Maluku Tasi-mane
* Irian Jaya Loromunu
* Irian Jaya Papua
[[Imajen:Timor PoliticMap.png|right|thumb|200px|Timór polítiku]]
== Jeografia ==
Rai-Indonésia [[arkipélagu]] boot liu hotu iha mundu raiklaran, ho 18 [[nusa]] 108. Nusa prinsipál sira [[Java (ilha)|Java]], [[Sumatra]], [[Bornéu]].
Nusa sira iha [[Oseanu Pasífiku]] nian [[Oseanu Índiku]] leet. [[Tasi Filipinas]] no [[Tasi Sulawesi]] hela iha nordeste, ho [[Tasi Andaman]] iha norueste. [[Tasi Arafura|Arafura]] no [[Tasi Timor|Timor]] iha tasi-mane. [[Tasi Java|Java]], [[Tasi Savu|Savu]], [[Tasi Banda|Banda]], [[Tasi Seram|Seram]] no [[Tasi Maluku|Maluku]] nian maka tasi seluk.
Rai-Indonésia iha fronteira rai ho [[Malázia]] (iha [[Bornéu]]) ho [[Timór Lorosa'e]], no [[Papua Guiné Foun]], no fronteira tasi ho [[Filipinas]], [[Malázia]], [[Singapura]], [[Palau]], [[Austrália]] no [[Índia]]. Indonézia nia fatin iha [[Ázia]] no [[Oseánia]] leet, halo rai nasaun ida transkontinentál.
{{Ázia}}
{{Oseánia}}
[[Kategoria:Indonézia|!]]
[[Kategoria:Ázia]]
[[Kategoria:Oseánia]]
4opytomyle6palo4n8pti78n0qoh7fo
Wikipedia:Administradór Sira/Eleisaun
4
1512
71070
71012
2026-06-28T00:32:13Z
Swarabakti
6755
/* Eleisaun Administradór sira nian */
71070
wikitext
text/x-wiki
__TOC__
==Eleisaun Administradór sira nian tuan==
Tuir kriasaun [[Main Page|Wikipédia]] iha [[lia-tetun]] nian loron 25 fulan Marsu tinan 2006, nia agora nesesáriu hanaran ema ho podér sira "administradór" nian
* '''Saida mak halo administradór? ''' Tenke hatene saida mak [[Wikipedia:Administradór Sira|funsaun principál sira]].
* '''Hili vota oinsá? ''' Molok, ema sé uza Wikipédia tenke [[Special:Userlogin|rejistadu no "log in" ona]], tau ninia "username" no "password". Atu hili vota, Ita tenke hakerek tilde haat -- <nowiki>~~~~</nowiki> -- iha "Favór (support)" ka "Kontra (oppose)" okos, konforme ba Ita-nia hili. Se karik Ita hakarak, mós bele hakerek komentáriu badak.
------
===[[User:Manuel_de_Sousa|Manuel de Sousa]]===
Iha ha'u lidera hotu prosesu kriasaun [[Main Page|Wikipédia]] iha [[lia-tetun]], ha'u mai apresenta ha'u nia kandidatura ba kargu administradór nian, ha'u husu ema hotu sé hili vota iha favór (support) ka kontra (oppose) ha'u nia kandidatura. --[[User:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]] 22:52, 27 April 2006 (UTC)
:''Sysop request, English translation: I would like to be nominated administrator (sysop) of the Tetum Wikipedia. Please vote below. Thank you!'' --[[User:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]] 22:52, 27 April 2006 (UTC)
Votasaun:<br>
'''Favór''' (''support''):
* [[User:Manu Ain|Manu Ain]] 23:36, 27 April 2006 (UTC)
* [[User:Pippu d'Angelo|Pippu d'Angelo]] 07:33, 28 April 2006 (UTC)
* [[User:Matebian|Matebian]] 14:46, 28 April 2006 (UTC)
* [[User:Joao Xavier Santos|Joao Xavier Santos]] 00:48, 29 April 2006 (UTC)
* [[User:Prevert|Prevert]] 12:11, 29 April 2006 (UTC)
* [[User:Belisanda|Belisanda]] 09:13, 01 May 2006 (UTC)
* [[User:Margaridadsc|Margaridadsc]] 09:23, 1 May 2006 (UTC)
* [[User:Rocastelo|Rocastelo]] 14:59, 1 May 2006 (UTC)
* [[User:Abel|Abel]] 05:58, 3 May 2006 (UTC)
* [[User:Ruimiguelpinto|Mau seran]] 19:28, 14 May 2006 (UTC)
<s>* [[User:Jose77|Jose77]] 09:28, 19 June 2007 (UTC)</s> Too late. this election has been closed yet. [[User:MF-Warburg|MF-Warburg]] <small>([[:de:Benutzer Diskussion:MF-Warburg|de diskusaun]])</small> 12:34, 19 June 2007 (UTC)
* --
'''Kontra''' (''oppose''):
* --
'''<span style="background:#FFFFAA">Eleisaun ne'e ramata tiha ona. Ema hili [[User:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]] nu'udar [[Wikipedia:Administradór_Sira|administradór]] Wikipédia iha lia-tetun tiha ona ho 10 (sanulu) votu sira iha favór no votu 0 (mamuk) kontra. [[:meta:User:Shizhao|Shizhao]] maka [[:meta:Requests_for_permissions/Archive_2006/May#Tetum_Wikipedia|konsede permisaun sira administradór nian]], loron 9 Maiu 2006.</span>'''
------
===[[User:Malaeoan|Malaeoan]]===
Ho konsiderasaun ba kontributu sira ne'ebé Malaeoan fó ona ba [[Main Page|Wikipédia]] iha [[lia-tetun]] iha faze krítika tebetebes projetu nian, no konsiderasaun ba ninia koñesimentu lian no kultura Timór-oan nian no nafatin interese sé nia sempre demonstra ona hosi kestaun sira ho relasaun ba [[Timór Lorosa'e]], ha'u mai propoin ninia naran atu sai administradór ida ba Wikipédia ne'e. Nune'e, ha'u husu ba ema hotu sé hili vota iha favór (support) ka kontra (oppose) kandidatura Malaeoan nian. --[[User:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]] 22:58, 27 April 2006 (UTC)
:''Sysop request, English translation: I would like to nominate Malaeoan as administrator of the Tetum Wikipedia. Please vote below. Thank you!'' --[[User:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]] 22:58, 27 April 2006 (UTC)
:''Candidate, please indicate acceptance of the nomination here:'' Ha'u ksolok katak Ita-nia haran ha'u ona nu'udar administradór ida, no ha'u simu kandidatura ne'e. Obrigadu barak ba Ita-nia apoiu. [[User:Malaeoan|Malaeoan]] 19:39, 29 April 2006 (UTC)
Votasaun:<br>
'''Favór''' (''support''):
*[[User:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]] 09:11, 28 April 2006 (UTC)
*[[User:Joao Xavier Santos|Joao Xavier Santos]] 14:18, 30 April 2006 (UTC)
*[[Belisanda]] 09:10, 01 May 2006 (UTC)
*[[User:Matebian|Matebian]] 16:40, 12 May 2006 (UTC)
<s>*[[User:Jose77|Jose77]] 09:28, 19 June 2007 (UTC)</s>Too late. this election has been closed yet. [[User:MF-Warburg|MF-Warburg]] <small>([[:de:Benutzer Diskussion:MF-Warburg|de diskusaun]])</small> 12:34, 19 June 2007 (UTC)
* --
'''Kontra''' (''oppose''):
* --
'''<span style="background:#FFFFAA">Eleisaun ne'e ramata tiha ona. Ema hili [[User:Malaeoan|Malaeoan]] nu'udar [[Wikipedia:Administradór_Sira|administradór]] Wikipédia iha lia-tetun tiha ona ho 4 (haat) votu sira iha favór no votu 0 (mamuk) kontra. [[:meta:User:Shizhao|Shizhao]] maka [[:meta:Requests_for_permissions#Tetum_Wikipedia|konsede permisaun sira administradór nian]], loron 22 Maiu 2006.</span>'''
===[[User:MF-Warburg|MF-Warburg]]===
Ha'u hakarak "sysop access" tanba Manuel de Sousa no Malaeoan lá'os aktivu. Ha'u administradór to'o 6 Juñu 2007 ("temporary", [[:m:Requests_for_permissions/Approved_temporary#Wikipedia_Tetum|haree iha ne'e]]. Obrigadu barak, [[User:MF-Warburg|MF-Warburg]] <small>([[:de:Benutzer Diskussion:MF-Warburg|de diskusaun]])</small> 17:24, 29 May 2007 (UTC)
Votasaun:
Favór:
#--[[User:Anew|Anew]] 11:20, 1 June 2007 (UTC)
#[[User:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]] 22:07, 12 June 2007 (UTC)
#--[[User:Jose77|Jose77]] 09:29, 19 June 2007 (UTC)
Kontra:
'''<span style="background:#FFFFAA">Eleisaun ne'e ramata tiha ona. Ema hili [[User:MF-Warburg|MF-Warburg]] nu'udar [[Wikipedia:Administradór_Sira|administradór]] Wikipédia iha lia-tetun tiha ona ho 3 (tolu) votu sira iha favór no votu 0 (mamuk) kontra. [[:meta:User:Shizhao|Shizhao]] maka [[:m:Steward_requests/Permissions/2007-06#Wikipedia_Tetum|konsede permisaun sira administradór nian]], loron 22 Juñu 2007.</span>'''
==Eleisaun Administradór sira nian==
Pergunta ba kandidatu sira bele husu durante [https://tet.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskusaun_Wikipedia:Administradór_Sira/Eleisaun diskusaun].
===[[User:Diamantino Soares|Diamantino Soares]]===
<big>
Deklarasaun Kandidatura ba Administradór Wikipedia Tetum</big>
Hau nia naran Diamantino Pereira de Orleans Soares ho username [[Uza-na'in:Diamantino Soares|Diamantino Soares]], ho respeitu hato’o hau nia kandidatura ba estatutu administradór [[Main Page|Wikipédia]] iha [[lia-tetun]].
Hau hahu sai membru ativu no kontribui ba iha [[Main Page|Wikipédia]] iha [[lia-tetun]] iha tinan 2023 iha Marburg, Alemaña. Hau esforsu atu kontribui hodi dezenvolve komunidade ida ne'e sai bo'ot liu tan liuhusi fornese treinamentu ba editor foun sira, promove kualidade artigu sira iha [[Main Page|Wikipédia]] no hala'o serbisu kolaborasaun ho [https://www.wikimedia.org/ Wikimedia] sira seluk iha rejiaun [https://meta.wikimedia.org/wiki/ESEAP%20Hub ESEAP] no mós Global. Hau fiar katak [[Main Page|Wikipédia]] iha [[lia-tetun]] presiza administradór ida ne’ebé ativu, responsavel no komprometidu atu garante komunidade ida ne’e kontinua dezenvolve ho di’ak ba oin.
Karik komunidade fó fiar mai hau hodi sai hanesa administradór, hau sei kompromete atu:
# Uza direitu administradór ho imparsiálidade, transparénsia nomos responsabilidade;
# Halo desizaun sira bazeia ba polítika no orientasaun husi Fundasaun Wikimedia;
# Proteje no mantein integridade Wikipedia Tetum, inklui prevene vandalizmu no resolve problema tékniku ne’ebé relevante;
# Servi komunidade ho espíritu kolaborasaun, respeitu no Konsensu;
# Apoiu no orienta editor foun sira atu hametin komunidade Wikipedia Tetum.
Hau konsidera estatutu administradór hanesan responsabilidade atu servi komunidade, la’ós priviléjiu pesoál. Tanba ne’e, hau sei hala’o knaar ida ne’e ho étika, dedikasaun no kompromisiu atu dezenvolve Wikipedia Tetum ba benefísiu ema hotu.
liu husi meius ida ne'e, hau husu ba membru sira hotu sé hili vota iha favór (support) ka kontra (oppose). [[Uza-na'in:Diamantino Soares|Diamantino Soares]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Diamantino Soares|discussão]]) 00h29min de 19 de Juñu de 2026 (UTC)
Votasaun:<br>
'''Favór''' (''support''):
* [[Uza-na'in:Rino Soares|Rino Soares]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Rino Soares|discussão]]) 01h21min de 19 de Juñu de 2026 (UTC)
* --[[Uza-na'in:J. Patrick Fischer|J. Patrick Fischer]] ([[Diskusaun Uza-na'in:J. Patrick Fischer|discussão]]) 03h57min de 19 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Ballardmaize|Ballardmaize]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Ballardmaize|discussão]]) 04h25min de 19 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Exec8|Exec8]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Exec8|discussão]]) 03h05min de 20 de Juñu de 2026 (UTC)
*--[[Uza-na'in:BJ Sinaga|Binsar de Jesus]] ([[Diskusaun Uza-na'in:BJ Sinaga|discussão]]) 06h32min de 20 de Juñu de 2026 (UTC)
*[[Uza-na'in:Maffeth.opiana|Maffeth.opiana]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Maffeth.opiana|discussão]]) 10h28min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Buszmail|Buszmail]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Buszmail|discussão]]) 16h53min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Biyanto R|Biyanto R]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Biyanto R|discussão]]) 05h55min de 24 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Robertsky|Robertsky]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Robertsky|discussão]]) 19h52min de 25 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Swarabakti|Swarabakti]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Swarabakti|discussão]]) 00h31min de 28 de Juñu de 2026 (UTC)
'''Kontra''' (''oppose''):
* --
=== [[Utilizador:BJ Sinaga|Binsar de Jesus]] ===
Ha'u nia naran [[Utilizador:BJ Sinaga|Binsar de Jesus]], no ha'u sente onradu atu deklara ha'u nia an nu’udar
kandidatura ba Administradór Wikipedia Tetun nian.
Deklarasaun Kandidatura ba Administradór Wikipedia Tetun
Ha'u-nia movimentu ba Wikimedia hahú iha 2015, to’o agora nafatin ativu ba Wikipedia Tetun, hodi habelar koñesimentu lian tetun no mos apoia no ajuda komunidade nia interese. Iha tinan hirak nia laran, ha'u kontribui ona ba kriasaun no hadi'a artigu sira, promove projetu sira Wikimedia nian, no enkoraja partisipasaun barak liután.
Se hetan fiar ho responsabilidade administradór nian, ha'u sei serbí ho integridade, transparénsia, no respeitu ba membru komunidade hotu-hotu. Ha'u komprende katak sai administradór la'ós kona-ba autoridade, maibé kona-ba servisu. Ha'u nia prioridade sei nafatin atu fó apoiu ba komunidade, mantein ambiente akollimentu no kolaborativu, tane aas polítika no valór sira Wikipedia nian, no ajuda garante kualidade no konfiabilidade Wikipedia Tetun nian.
Ha'u iha kompromisu atu tau interese komunidade nian aas liu buat hotu-hotu no servisu hamutuk ho kolega kontribuitor sira hodi haforsa Wikipedia Tetun nu'udar fonte koñesimentu ba jerasaun agora no tuir mai.
liu husi meius ida ne'e, hau husu ba membru sira hotu sé hili vota iha favór (support) ka kontra (oppose).--[[Uza-na'in:BJ Sinaga|Binsar de Jesus]] ([[Diskusaun Uza-na'in:BJ Sinaga|discussão]]) 09h35min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
Votasaun:<br>
'''Favór''' (''support''):
* [[Uza-na'in:Diamantino Soares|Diamantino Soares]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Diamantino Soares|discussão]]) 09h44min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* --[[Uza-na'in:J. Patrick Fischer|J. Patrick Fischer]] ([[Diskusaun Uza-na'in:J. Patrick Fischer|discussão]]) 09h44min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Ballardmaize|Ballardmaize]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Ballardmaize|discussão]]) 10h11min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Maffeth.opiana|Maffeth.opiana]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Maffeth.opiana|discussão]]) 10h40min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Exec8|Exec8]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Exec8|discussão]]) 14h00min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Buszmail|Buszmail]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Buszmail|discussão]]) 16h59min de 21 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Biyanto R|Biyanto R]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Biyanto R|discussão]]) 05h55min de 24 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Robertsky|Robertsky]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Robertsky|discussão]]) 19h52min de 25 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Swarabakti|Swarabakti]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Swarabakti|discussão]]) 00h31min de 28 de Juñu de 2026 (UTC)
'''Kontra''' (''oppose''):
* --
=== [[Utilizador:J. Patrick Fischer|J. Patrick Fischer]] ===
Ha'u nia naran [[Utilizador:J. Patrick Fischer|J. Patrick Fischer]], no ha'u sente onradu atu deklara ha'u nia an nu’udar
kandidatura ba Administradór Wikipedia Tetun nian.
Deklarasaun Kandidatura ba Administradór Wikipedia Tetun
Ha'u hanesan kontribuinte Wikipedia nian dezde 2005, liuliu iha Wikipedia Alemaña nian, maibé mós iha WikiVoyage no Wikimedia Commons. Ha'u hakerek kona-ba Timor-Leste iha Wikipedia Alemaña nian durante tinan 20 resin ona. Versaun alemaun agora sai nu’udar kolesaun informasaun ida ne’ebé boot liu kona-ba Timor-Leste iha internet, ho kuaze artigu 6.500. Wikipédia Alemaña nian iha padraun aas ba sitasaun fonte nian, ne'ebé agora bele ajuda iha Tetun. Aleinde ligasaun barak ba fonte sira, ha’u mós halibur ka kria ona imajen no mapa Timor-Leste nian rihun ba rihun hodi prepara arkivu ida ne’ebé autór sira husi Timor-Leste bele asesu. Ha'u rasik vizita Timor-Leste iha Juñu 2002. Infelizmente, COVID-19 impede ha'u atu fila fali ba vizita promosionál ida ne'ebé planeadu ba Wikipedia.
Ha'u la ko'alia Tetun. Ha'u nia kontribuisaun no artigu sira iha Wikipedia Tetun traduz automatikamente.
Ezemplu sira maka [[Funu Rúsia-Ukránia]], [[Raiva]] no [[Dengue]].
Tanba saida maka ha'u aplika atu sai administradór maski ha'u la ko'alia lian?
Razaun sai klaru iha tinan balun liubá iha Fransa. Serbisu intelijénsia nian ezije eliminasaun hosi artigu ida kona-ba baze militár ida, ne'ebé maka hetan rekuza tanba informasaun sira ne'e públiku no la klasifikadu. Nu'udar rezultadu, administradór ida iha Fransa hetan kaer no obriga atu hamoos artigu ne'e. Tuir mai artigu ne'e hetan restaurasaun hosi administradór ida iha Kanadá no agora eziste iha lian oioin.
Iha nasaun ne'ebé de'it, bele mosu situasaun sira ne'ebé Wikipedianu sira hetan presaun, tantu hosi ajénsia governu nian ka grupu interese espesiál sira. Atu prevene ida-ne'e, administradór ida ne'ebé laiha ligasaun kestionável ho rejiaun ne'e ajuda tebes. Administradór ida-ne'e mós tenke hatene kona-ba nasaun no nia istória. Ha'u hakarak kontribui ha'u nia esperiénsia hodi suporta Wikipedia iha Timor. Ha'u aplika ba pozisaun administradór neutru nian. Ha’u haree ha’u-nia an hanesan apoiante, la’ós ema ne’ebé foti desizaun iha asuntu importante sira. Ida-ne'e maka knaar hosi Wikipedia sira iha Timór: administrasaun maka servisu ida ba sosiedade no ba ideia koñesimentu livre nian.
Ha'u sei serbisu nafatin ho neutru, transparente, no ho respeitu. Ha'u hakarak Wikipédia Tetun atu fó informasaun ho kualidade ba povu Timor-Leste no sai hanesan "Ensiklopédia Timorensis"—ensiklopédia ida ba povu iha sira nia lian rasik.
Tanba ne’e, ha’u husu ba membru hotu-hotu nia aprovasaun ka rejeisaun.
Liu husi meius ida ne'e, hau husu ba membru sira hotu sé hili vota iha favór (support) ka kontra (oppose). --[[Uza-na'in:J. Patrick Fischer|J. Patrick Fischer]] ([[Diskusaun Uza-na'in:J. Patrick Fischer|discussão]]) 15h15min de 22 de Juñu de 2026 (UTC)
Votasaun:<br>
'''Favór''' (''support''):
* [[Uza-na'in:BJ Sinaga|Binsar de Jesus]] ([[Diskusaun Uza-na'in:BJ Sinaga|discussão]]) 16h02min de 22 de Juñu de 2026 (UTC)
*[[Uza-na'in:Diamantino Soares|Diamantino Soares]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Diamantino Soares|discussão]]) 22h44min de 22 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Biyanto R|Biyanto R]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Biyanto R|discussão]]) 05h55min de 24 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Robertsky|Robertsky]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Robertsky|discussão]]) 19h52min de 25 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Exec8|Exec8]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Exec8|discussão]]) 05h47min de 27 de Juñu de 2026 (UTC)
* [[Uza-na'in:Swarabakti|Swarabakti]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Swarabakti|discussão]]) 00h31min de 28 de Juñu de 2026 (UTC)
'''Kontra''' (''oppose''):
* --
9j11iimcec1dao0yf2da42btehb3ap8
Alemaña
0
1626
71100
68025
2026-06-28T03:00:08Z
Jose Pinto Hornai
11600
Secção criada por tradução da secção "Etymology" da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1360943901|Germany]]"
71100
wikitext
text/x-wiki
{{Repúblika
| rai = Bundesrepublik Deutschland
| tetum-name = Repúblika Federál Alemaña nian
| imajen-bandeira = Flag_of_Germany.svg
| imajen-brazaun = Coat_of_Arms_of_Germany.svg
| lema = Einigkeit und Recht und Freiheit
| image-location = LocationGermany.png
| lia = alemaun
| sidade-kapital = Berlín
| prezidente = Frank-Walter Steinmeier
| primeiru-ministru = Olaf Scholz
| area = 357 386
| populasaun-total = {{formatnum:82521653}}
| rai hosi populasaun = 17
| tinan = 2016
| densidade = 231
| osan = Euro
| fuzu-orariu = +1
| fuzu-orariu-summer = +2
| inu-nasional = ''[[Einigkeit und Recht und Freiheit]]''
| internet-tld = .de
| kódigu = +49}}'''Alemaña'''/'''Alemanha''' ka '''Jerman'''/'''Jermania''' (iha [[Lia-alemaun|alemaun]]: ''Deutschland'') maka rai repúblika federál (''Bundesrepublik Deutschland'') iha sentru [[Europa]] nian ho populasaun aprosimadamente tokon 82.
== Lian ==
[[Lia-alemaun]] lian ofisiál Alemaña nian.
== Fronteira ==
Rai-Alemaña iha fronteira
* ho [[Dinamarka]] (68 km), ba norte
* ho [[Polónia]] (456 km) no [[Repúblika Xeka]] (646 km), ba lorosa'e
* ho [[Áustria]] (784 km) no [[Suisa]] (334 km), ba súl
* ho [[Fransa]] (451 km), [[Luxemburgu]] (138 km), [[Béljika]] (167 km) no [[Olanda]] (577 km), ba loromonu.
[[Imajen:Neuschwanstein 2011.JPG|miniaturadaimagem|esquerda|300px|[[Kastelu Neuschwanstein]] iha [[Baviera]]]]
[[Berlín]] (pop: 3.392.430) sidade kapitál rai-Alemaña nian. Seluk sidade sira: [[Hamburgu]] (pop: 1.728.830), [[Munike]] (pop:1.234.691), [[Kolónia]] (pop: 968.639), [[Frankfurt]] (pop: 643.726) no [[Halle (Saale)]] (pop: 236.991).
Nia ohin estadu membru [[Uniaun Europeia]] no [[OTAN]] nian.
== Estadu federál sira ==
Alemaña nakfahe iha estadu federál (''Bundesländer'') 16.
{| border="1" style="border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-top:1px; margin-bottom:15px; font-size:84%" cellpadding="1" width="100%"
|-
! bgcolor="#ffffff" rowspan="18" width="38%"| [[Imajen:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|300px]]
! bgcolor="#efefef" width="3%"|
! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="24%"| Rai federál
! align="left" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Kapitál
! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="11%"| Territóriu (km²)
! align="right" bgcolor="#f2f2f4" width="13%"| Habitantes
|-
|align="center"|1 || [[Baden-Württemberg]] || [[Estugarda]] || align="right"|35 752 || align="right"|10 736 000
|-
|align="center"|2 || [[Baviera]] (Bayern) || [[Munike]] || align="right"|70 552 || align="right"|12 469 000
|-
|align="center"|3 || [[Berlín]] (Berlin)|| [[Berlín]]<sup>(1)</sup> || align="right"|892 || align="right"|3 395 000
|-
|align="center"|4 || [[Brandemburgu]] (Brandenburg)|| [[Potsdam]] || align="right"|29 479 || align="right"|2 559 000
|-
|align="center"|5 || [[Bremen]] || [[Bremen]]<sup>(1)</sup> || align="right"|404 || align="right"|663 000
|-
|align="center"|6 || [[Hamburgu]] (Hamburg)|| [[Hamburgu]]<sup>(1)</sup> || align="right"|755 || align="right"|1 744 000
|-
|align="center"|7 || [[Hessen]] || [[Wiesbaden]] || align="right"|21 115 || align="right"|6 092 000
|-
|align="center"|8 || [[Mecklemburgo-Pomerânia Loro Munu]] (Mecklemburg-Vorpommern)|| [[Schwerin]] || align="right"|23 180 || align="right"|1 707 000
|-
|align="center"|9 || [[Saxônia Kraik]] (Niedersachsen)|| [[Hanover]] || align="right"|47 624 || align="right"|7 994 000
|-
|align="center"|10 || [[Renânia Norte-Vestefália]] (Nordrhein-Westfalen) || [[Dusseldorfia]] || align="right"|34 085 || align="right"|18 058 000
|-
|align="center"|11 || [[Renânia-Palatinadu]] (Rheinland-Pfalz)|| [[Mainz]] || align="right"|19 853 || align="right"|4 059 000
|-
|align="center"|12 || [[Rai Sarre]] (Saarland)|| [[Saarbrucken]] || align="right"|2 569 || align="right"|1 050 000
|-
|align="center"|13 || [[Saxônia]] (Sachsen)|| [[Dresda]] || align="right"|18 416 || align="right"|4 274 000
|-
|align="center"|14 || [[Saxônia-Anhalt]] (Sachsen-Anhalt)|| [[Magdeburgu]] || align="right"|20 446 || align="right"|2 470 000
|-
|align="center"|15 || [[Schleswig-Holstein]] || [[Kiel]] || align="right"|15 799 || align="right"|2 833 000
|-
|align="center"|16 || [[Turíngia]] (Thüringen)|| [[Erfurt]] || align="right"|16 172 || align="right"|2 335 000
|-
| colspan="6" style="font-size:smaller" |
<sup>(1)</sup> sidades-estadu.<br />
|}
{{Europa}}
{{Uniaun Europeia}}
{{OTAN}}
[[Kategoria:Alemaña| ]]
[[Kategoria:Europa]]
== Etymology ==
Liafuan Inglésa ''Germania'' mai husi lian Latinu Germania, ne'ebé maka uza hafoin [[Gaius Julius Caesar|Júlio César]] adota ba povu sira iha leste Rhine nian. Termu [[Lia-alemaun|alemaun]] Deutschland, nia orijen mai husi diutisciu land (rai sira Alemaña nian), mai husi deutsch ( kf. ''[[wiktionary:Dutch#English|Olandés]]'' ), ne'ebé mai husi Alemaña Aas Antigu diutisc povu nian (husi diot ka diota ema), orijinalmente uza atu distinge lian ema baibain nian husi Latinu no nia desendente romanu sira . Ida-ne'e mai husi Proto-Jermánikuþiudiskaz povu nian (hare'e mós forma latinizada Theodiscus ), mai husi þeudō, mai hosi Proto-Indo-Europeu tewtéh₂- ema, husi ne’ebé liafuan ''Teutons'' mós mai.
b5zfrhrcmyrj84ik7fraagapnrt9kbg
Universidade Nasionál Timór Lorosa'e
0
1648
71167
69422
2026-06-28T05:30:23Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71167
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan ne'e instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref>
Universidade Nasionál Timór Lorosa’e harí iha tinan 2000, ho inisiativa husi ex-dosente ne’ebé mak iha tempu liu ba estabelese tiha ona ensinu superior ne’e, ho apoiu UNTAET nian.
Liu husi lei orgánika Ministériu Edukasaun nian, aprova tiha iha tinan 2008, UNTL afirma ikas fali nia an nu’udar universidade, hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
fawvivoe879xt0eft89vwvbfaazyudf
71168
71167
2026-06-28T05:31:12Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71168
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref>
Universidade Nasionál Timór Lorosa’e harí iha tinan 2000, ho inisiativa husi ex-dosente ne’ebé mak iha tempu liu ba estabelese tiha ona ensinu superior ne’e, ho apoiu UNTAET nian.
Liu husi lei orgánika Ministériu Edukasaun nian, aprova tiha iha tinan 2008, UNTL afirma ikas fali nia an nu’udar universidade, hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
9ga4uidlemvkh6h1ngxm8l984pvtosg
71174
71168
2026-06-28T05:36:41Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71174
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi
Universidade Nasionál Timór Lorosa’e harí iha tinan 2000, ho inisiativa husi ex-dosente ne’ebé mak iha tempu liu ba estabelese tiha ona ensinu superior ne’e, ho apoiu UNTAET nian.
Liu husi lei orgánika Ministériu Edukasaun nian, aprova tiha iha tinan 2008, UNTL afirma ikas fali nia an nu’udar universidade, hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
po7jqqwyf6y09ccclh54g2l2full22s
71175
71174
2026-06-28T05:37:01Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71175
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua,
Universidade Nasionál Timór Lorosa’e harí iha tinan 2000, ho inisiativa husi ex-dosente ne’ebé mak iha tempu liu ba estabelese tiha ona ensinu superior ne’e, ho apoiu UNTAET nian.
Liu husi lei orgánika Ministériu Edukasaun nian, aprova tiha iha tinan 2008, UNTL afirma ikas fali nia an nu’udar universidade, hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
lbzba638wdzup4usalom16evtde21ob
71176
71175
2026-06-28T05:37:27Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71176
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET,
Universidade Nasionál Timór Lorosa’e harí iha tinan 2000, ho inisiativa husi ex-dosente ne’ebé mak iha tempu liu ba estabelese tiha ona ensinu superior ne’e, ho apoiu UNTAET nian.
Liu husi lei orgánika Ministériu Edukasaun nian, aprova tiha iha tinan 2008, UNTL afirma ikas fali nia an nu’udar universidade, hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
9t6m2zw2hq9ghz8ncbevnl0md5j1iod
71177
71176
2026-06-28T05:37:38Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71177
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET,
Liu husi lei orgánika Ministériu Edukasaun nian, aprova tiha iha tinan 2008, UNTL afirma ikas fali nia an nu’udar universidade, hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
63kybvjdkfp16ckh6e3qdcf5dhqwuzo
71178
71177
2026-06-28T05:37:52Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71178
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET,
Liu husi lei orgánika Ministériu Edukasaun nian, aprova tiha iha tinan 2008, UNTL afirma ikas fali nia an nu’udar universidade, hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
iorye1ige2ihithydj03zenmd9ketn8
71179
71178
2026-06-28T05:38:56Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71179
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999)
Liu husi lei orgánika Ministériu Edukasaun nian, aprova tiha iha tinan 2008, UNTL afirma ikas fali nia an nu’udar universidade, hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
173k1u867hfq6ohxf00vxrbdpe38poo
71180
71179
2026-06-28T05:39:22Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71180
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku
Liu husi lei orgánika Ministériu Edukasaun nian, aprova tiha iha tinan 2008, UNTL afirma ikas fali nia an nu’udar universidade, hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
3kqgaqwfz6uwhinbb6unm1b5im0j2yu
71181
71180
2026-06-28T05:39:42Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71181
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999),
Liu husi lei orgánika Ministériu Edukasaun nian, aprova tiha iha tinan 2008, UNTL afirma ikas fali nia an nu’udar universidade, hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
hhxxv7x2yrl61hbalrz5ti6zc5wy6gy
71182
71181
2026-06-28T05:40:02Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71182
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán
Liu husi lei orgánika Ministériu Edukasaun nian, aprova tiha iha tinan 2008, UNTL afirma ikas fali nia an nu’udar universidade, hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
oc0y9jmuhs61hrp83h0emion4zxs4fx
71184
71182
2026-06-28T05:40:29Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71184
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi
Liu husi lei orgánika Ministériu Edukasaun nian, aprova tiha iha tinan 2008, UNTL afirma ikas fali nia an nu’udar universidade, hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
ijpg1zkzcivamemphg5exoe5fwyzre3
71185
71184
2026-06-28T05:40:47Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71185
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór
Liu husi lei orgánika Ministériu Edukasaun nian, aprova tiha iha tinan 2008, UNTL afirma ikas fali nia an nu’udar universidade, hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
nmd1099ctw666d67gbf8tktb3y32mbh
71186
71185
2026-06-28T05:41:00Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71186
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór
aprova tiha iha tinan 2008, UNTL afirma ikas fali nia an nu’udar universidade, hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
2rych511ki9ihkhp3x5zmvbh59n8f28
71188
71186
2026-06-28T05:41:12Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71188
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór
UNTL afirma ikas fali nia an nu’udar universidade, hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
c3kx61c3lfin8oyuyb4y2wtx7knlpp6
71189
71188
2026-06-28T05:41:28Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71189
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór
hodi halo estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
110n2zgobkx7vuuwabuxpr1ibjxfavm
71190
71189
2026-06-28T05:41:53Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71190
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór
estabelesimentu públiku ensinu universitáriu, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
hy6fnf942by4wxfwv2jc8xf6muqva4f
71191
71190
2026-06-28T05:42:15Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71191
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór
, ne’ebe iha autonomia administrativa, patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
ekxvb7ruitdhf7yrz2wgeee5kp5rdjw
71193
71191
2026-06-28T05:42:30Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71193
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór
patrimonial , sientífika no pedagójika, ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
dkoowtyn57hxngk0gxwzedcwbpki1uz
71194
71193
2026-06-28T05:42:43Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71194
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór
ne’ebé mos responzabiliza husi Governu<ref>[http://timor-leste.gov.tl/?p=3480&lang=tp Estatutu Universidade Nasionál de Timor Lorosa’e] - Governu Timor-Leste. Seg. 26 jullu 2010, 16:04h</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
jejnyv9b0g1vlmy5oczs3d4s9l4qpjr
71195
71194
2026-06-28T05:43:00Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71195
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
qg9qo40sp4iauq81hipbavrt70kvk1j
71196
71195
2026-06-28T05:43:43Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71196
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha Timor-Leste
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
kz4xdizy8dkk2bkrl1k3xfftr47yase
71197
71196
2026-06-28T05:44:38Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71197
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
6ae979kc44w967av0nsjlq05bqqxfzx
71200
71197
2026-06-28T05:49:00Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71200
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Tuir alínea 1 hosi artigu 46 hosi Dekretu-Lei
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
ipakblp1wd0d15a5bfwulq7qjiob073
71201
71200
2026-06-28T05:49:20Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71201
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Tuir alínea 1 hosi artigu 46 hosi Dekretu-Lei Nú. 68/2022,
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
224i52a8y0g9wf8l7ud6cdfyxnl4ayk
71202
71201
2026-06-28T05:49:43Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71202
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Tuir alínea 1 hosi artigu 46 hosi Dekretu-Lei Nú. 68/2022, hosi loron 14 fulan-setembru, ne'ebé aprova Rejime Jurídiku hosi Instituisaun Ensinu Superiór sira,
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
929h62mjncaq9g9n8ybgsluxp7kgrvg
71203
71202
2026-06-28T05:50:08Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71203
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Tuir alínea 1 hosi artigu 46 hosi Dekretu-Lei Nú. 68/2022, hosi loron 14 fulan-setembru, ne'ebé aprova Rejime Jurídiku hosi Instituisaun Ensinu Superiór sira, instituisaun ensinu superiór públiku sira adota modelu organizasionál.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
alryc12vklslsfwa56d2ead0x7vhhv2
71204
71203
2026-06-28T05:56:26Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71204
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Tuir alínea 1 hosi artigu 46 hosi Dekretu-Lei Nú. 68/2022, hosi loron 14 fulan-setembru, ne'ebé aprova Rejime Jurídiku hosi Instituisaun Ensinu Superiór sira, instituisaun ensinu superiór públiku sira adota modelu organizasionál. Estrutura institusionál no jestaun sira-ne’ebé sira konsidera apropriadu liu atu hala’o sira-nia misaun, no mós kontestu espesífiku ne’ebé sira hala’o sira-nia knaar, goza autonomia estatutária ba objetivu ida-ne’e, tuir dispozisaun sira dekretu ida-ne’e nian.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
8h5056x01m9hhaw8a0u77xl6y7dyas5
71205
71204
2026-06-28T06:01:47Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71205
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Dekretu-Lei Nú. 13/2022, loron 4 fulan-Junu, ne'ebé aprova Estatutu Universidade Nasional Timor Lorosa'e.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
8difk4j8cxjg6y95jnkk7a90s9s4dj9
71206
71205
2026-06-28T06:03:38Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71206
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun
hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Dekretu-Lei Nú. 13/2022, loron 4 fulan-Junu, ne'ebé aprova Estatutu Universidade Nasional Timor Lorosa'e.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
7m28om26r1bg960wpd1gb9kn2gijoih
71207
71206
2026-06-28T06:04:17Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71207
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun públiku ida ba ensinu superior
hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Dekretu-Lei Nú. 13/2022, loron 4 fulan-Junu, ne'ebé aprova Estatutu Universidade Nasional Timor Lorosa'e.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
pl0fjsomc6m4g2o3oaa7qgruu2o4whx
71208
71207
2026-06-28T06:04:54Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71208
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun públiku ida ba ensinu superior ne’ebé lokaliza iha ''Rua Formosa,''
hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Dekretu-Lei Nú. 13/2022, loron 4 fulan-Junu, ne'ebé aprova Estatutu Universidade Nasional Timor Lorosa'e.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
k0ny3idaijfyu5020n41h9kwjvl0h72
71209
71208
2026-06-28T06:05:15Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71209
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun públiku ida ba ensinu superior ne’ebé lokaliza iha ''Rua Formosa, 10,''
hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Dekretu-Lei Nú. 13/2022, loron 4 fulan-Junu, ne'ebé aprova Estatutu Universidade Nasional Timor Lorosa'e.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
o8a2xjjbx976jj4lspcljmc4zkfmr1l
71210
71209
2026-06-28T06:05:43Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71210
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun públiku ida ba ensinu superior ne’ebé lokaliza iha ''Rua Formosa, 10, Díli, Timor-Leste,''
hanesan instituisaun ensinu superiór ne’ebé mak iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]].<ref>[http://www.untl.edu.tl/ Portal UNTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816185748/http://www.untl.edu.tl/ |date=2016-08-16 }}</ref> Universidade Nasionál Timor-Leste (UNTL) harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) ) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Dekretu-Lei Nú. 13/2022, loron 4 fulan-Junu, ne'ebé aprova Estatutu Universidade Nasional Timor Lorosa'e.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
1ppzb7zjt1f33fzkiwl0n5jc20r1c8q
71211
71210
2026-06-28T06:06:43Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71211
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun públiku ida ba ensinu superior ne’ebé lokaliza iha ''Rua Formosa, 10, Díli, Timor-Leste.'' Harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Dekretu-Lei Nú. 13/2022, loron 4 fulan-Junu, ne'ebé aprova Estatutu Universidade Nasional Timor Lorosa'e.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
5feowpos0a2enbeakjojdoc0b835rke
71212
71211
2026-06-28T06:13:10Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71212
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e'''<ref>[http://untl-timorleste.blogspot.com.br/ Origem da UNTL] - Blog da UNTL</ref> hanesan instituisaun públiku ida ba ensinu superior ne’ebé lokaliza iha ''Rua Formosa, 10, Díli, Timor-Leste.'' Harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Guvernu Timor-Leste Aprova Estatutu foun Universidade Nasional Timor Lorosa'e nian ho Dekretu-Lei Nú. 13/2022, loron 4 fulan-Junu, ne'ebe aprezenta husi Ministeriu Ensinu Superior, Siensia no Kultura.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
7978qrbwy01orsvvf71a3cb0g811pkn
71213
71212
2026-06-28T06:14:27Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71213
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e''' hanesan instituisaun públiku ida ba ensinu superior ne’ebé lokaliza iha ''Rua Formosa, 10, Díli, Timor-Leste.'' Harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Guvernu Timor-Leste Aprova Estatutu foun Universidade Nasional Timor Lorosa'e nian ho Dekretu-Lei Nú. 13/2022, loron 4 fulan-Junu, ne'ebe aprezenta husi Ministeriu Ensinu Superior, Siensia no Kultura.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
idksy7cosibk0ojs0bnkhc8oq3q6hla
71214
71213
2026-06-28T06:15:10Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
/* Ligasaun ba li'ur */
71214
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e''' hanesan instituisaun públiku ida ba ensinu superior ne’ebé lokaliza iha ''Rua Formosa, 10, Díli, Timor-Leste.'' Harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi UNTAET, hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Guvernu Timor-Leste Aprova Estatutu foun Universidade Nasional Timor Lorosa'e nian ho Dekretu-Lei Nú. 13/2022, loron 4 fulan-Junu, ne'ebe aprezenta husi Ministeriu Ensinu Superior, Siensia no Kultura.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
* https://tatoli.tl/2025/05/07/governu-aprova-estatutu-foun-untl/
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
sb2z7h2dqff90o47x1v1002v3kco4ro
71215
71214
2026-06-28T06:16:50Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
71215
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:DiliUniversidadeNacional.jpg|miniaturadaimagem|Universidade Nasionál Timór Lorosa'e]]
'''Universidade Nasionál Timór Lorosa'e''' hanesan instituisaun públiku ida ba ensinu superior ne’ebé lokaliza iha ''Rua Formosa, 10, Díli, Timor-Leste.'' Harii iha tinan 2000 ho inisiativa hosi eis-profesór sira hosi instituisaun rua, ho apoiu hosi [[UNTAET]], hosi fuzaun husi Universidade Timor Timur (1986 to’o 1999) no Institutu Politékniku Díli (1990 to’o 1999), ho objetivu atu hatán ba ezijénsia no dezafiu oioin hosi ensinu superiór sira iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] hafoin referendu 1999 nian.
Guvernu Timor-Leste Aprova Estatutu foun Universidade Nasional Timor Lorosa'e nian ho Dekretu-Lei Nú. 13/2022, loron 4 fulan-Junu, ne'ebe aprezenta husi Ministeriu Ensinu Superior, Siensia no Kultura.
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ Universidade Nacional Timór Lorosa'e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119191225/http://www.asianlang.mq.edu.au/INL/ |date=2008-01-19 }}
* https://tatoli.tl/2025/05/07/governu-aprova-estatutu-foun-untl/
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Edukasaun]]
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
ivwfen8usc6sqxk9n5webtttfyq9cuf
Vikeke
0
2627
71074
71035
2026-06-28T01:22:05Z
Aycha Francisca Tavares Soares
11494
71074
wikitext
text/x-wiki
{{Sidade
| sidade = Vikeke
| imagem_brasaun =
| imagem_bandeira =
| rai = Timór Lorosa'e
| subdivizaun1 = Munisípiu
| subdivizaun_naran1 = [[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]]
| subdivizaun2 = Postu administrativu
| subdivizaun_naran2 = [[Vikeke (postu administrativu)|Vikeke]]
| subdivizaun3 = Suku sanulu
| subdivizaun_naran3 = Karau Balu,Uma Kiik(Beobe),Uma Wain leten (Lugasa),Uma Wain kraik (Naeboruk),Bahalarawain(Buikaren)Luka,Waimori,Beaco(Maluru), Watudere Adarai (Becorak),bibileo,
| image_localizasaun = Viqueque cities rivers.png
| área =
| populasaun = 6.078
| tinan = 2023
| densidade =
| sítiu_ofisiál =
| category = Sidade iha Ázia
| imajen = Blick auf Viqueque.jpg
| text = Vikeke
}}
[[Imajen:Viqueque River Landscape.jpg|miniaturadaimagem|Mota ida iha Vikeke. Foto By: Estudante FECT]]
'''Vikeke''' (port.: ''Viqueque'') mak sai sidade [[Timór Lorosa'e]].
Vikeke iha nia populasaun 6.078 no sai nu'udar kapital ba [[Vikeke (postu administrativu)|postu administrativu Vikeke]] ho ba [[Vikeke (munisípiu)|munisípiu Vikeke]].
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Viqueque|Postu administrativu Vikeke}}
Vikeke munisípiu bo'ot liu iha Timor laran.
Vikeke iha welulimanas, mina-rai iha ailinbata.
{{Kapitál Munisípiu Timór Lorosa'e nian}}
Vikeke iha riku soin nuu barak no natar
Vikeke iha karau barak
[[Kategoria:Vikeke (munisípiu)]]
[[Kategoria:Sidade, vila no bairo Timór Lorosa'e nian]]
598lkcy8bnvhwc80qu5m79t3nrn6djv
71158
71074
2026-06-28T05:22:59Z
Swarabakti
6755
71158
wikitext
text/x-wiki
{{Sidade
| sidade = Vikeke
| imagem_brasaun =
| imagem_bandeira =
| rai = Timór Lorosa'e
| subdivizaun1 = Munisípiu
| subdivizaun_naran1 = [[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]]
| subdivizaun2 = Postu administrativu
| subdivizaun_naran2 = [[Vikeke (postu administrativu)|Vikeke]]
| subdivizaun3 = Suku sanulu
| subdivizaun_naran3 = Karau Balu,Uma Kiik(Beobe),Uma Wain leten (Lugasa),Uma Wain kraik (Naeboruk),Bahalarawain(Buikaren)Luka,Waimori,Beaco(Maluru), Watudere Adarai (Becorak),bibileo,
| image_localizasaun = Viqueque cities rivers.png
| área =
| populasaun = 6.078
| tinan = 2023
| densidade =
| sítiu_ofisiál =
| category = Sidade iha Ázia
| imajen = Blick auf Viqueque.jpg
| text = Vikeke
}}
[[Imajen:Viqueque River Landscape.jpg|miniaturadaimagem|Mota ida iha Vikeke]]
[[Imajen:Marktstraße in Viqueque.jpg|miniaturadaimagem|Merkadu Vikeke]]
[[Imajen:Viqueque pa.png|miniaturadaimagem|Mapa Vikeke]]
'''Vikeke''' (port.: ''Viqueque'') maka sidade ida iha parte sudeste [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] nian, dook km 183 hosi [[Díli|Dili]], kapitál nasionál. Vikeke iha nia populasaun 6.078 no sai nu'udar kapital ba [[Vikeke (postu administrativu)|postu administrativu Vikeke]] ho ba [[Vikeke (munisípiu)|munisípiu Vikeke]]. Viqueque nu’udar kapitál Munisipiu Viqueque no Postu Administrativu Viqueque, no iha suco lima iha nia kontrolu. Sira mak: [[Uatu-Lari]], [[Uatu-Carbau,]] [[Vikeke|Viqueque]], [[Lakluta|Lacluta]] no [[Ossu]].<ref>https://viqueque.gov.tl/</ref>
Liafuan "''Vikeke/Viqueque''" mai hosi Wekeke. Ida-ne'e kombinasaun hosi liafuan rua: We (bee) no Keke (Kelu). Naran ne'e mai hosi lejenda lokál ida kona-ba keke ida ne'ebé hetan iha bee okos. Vikeke hanesan munisípiu ida hosi munisípiu 12 iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]], ne'ebé lokaliza iha kosta súl (tasi-mane).<ref>https://viquequeuatocarbau.blogspot.com/2017/08/istoria-badak-kona-ba-viqueque.html</ref>
== Referensia ==
<references />
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Viqueque|Postu administrativu Vikeke}}
Vikeke munisípiu bo'ot liu iha Timor laran.
Vikeke iha welulimanas, mina-rai iha ailinbata.
{{Kapitál Munisípiu Timór Lorosa'e nian}}
Vikeke iha riku soin nuu barak no natar
Vikeke iha karau barak
[[Kategoria:Vikeke (munisípiu)]]
[[Kategoria:Sidade, vila no bairo Timór Lorosa'e nian]]
7mooow3g7ijw3nxfqdzg6n2uohm8sol
Lospalos
0
2638
71073
69649
2026-06-28T01:20:21Z
~2026-37298-05
11608
71073
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Lospalos posto administrativo.png|250px|direita]]
'''Lospalos''' (dala ruma ema hakerek sala ''Los Palos'') ne'e sidade ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Entre 248 km ba loro sa'e [[Dili]], kapitál nasaun ne'e. Lospalos iha nia populasaun 12.743 no sai nu'udar kapitál ba postu administrativu [[Lospalos (postu administrativu)|Lospalos]] ho ba munisípiu [[Lautein (munisípiu)|Lautein]].<ref name=cen2010>[http://dne.mof.gov.tl/published/Census%20Preliminary%20Results%202010/English%20Census%20Preliminary%20Results%202010.pdf Direcção Nacional de Estatística: Preliminary Result of Census 2010 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906075226/http://dne.mof.gov.tl/published/Census%20Preliminary%20Results%202010/English%20Census%20Preliminary%20Results%202010.pdf |date=2014-09-06 }} (PDF; 3,2 MB)</ref>
Lospalos nu'udar sidade moris fatin guerileru ba independénsia Timór Lorosa'e, [[Nino Konis Santana]] (1957-1998).
Iha mundo internasionál, ema barak mak bolu sala sidade ne'e ''Los Palos'', ne'ebé ema hanoin naran ne'e mai husi [[lia-españól]]. Ida tebes nian naran ne'e mai husi ''Lohoasupala'', mak lian ida [[Fataluku]], lian ne'ebé atu hanesan ho [[lian Papua]]. Naran ne'ebé loos [[lia-inglés]], [[lia-portugés]] no [[Tetun]], mak ''Lospalos''.
Lospalos rai ida ne'ebé historico teb-tebes ba ita timor oan tomak liu-liu ba municipio lautem sira.
Lospalos ne'e hanesan rai tetuk luan ida ne'ebe uluk bei-ala sira uja hodi halo to'os, tan ne'e mak lospalos ne'e nia signifika lospala, katak fatin to'os nian. iha tempu portugues malai sira temi lospala sai fali lospalos nee mak ohin loron ita uja hela naran ne'e.
Lospalos iha riku soin barak hanesan kami'i, nu'u no [[ai-kameli]] no seluk-seluk.
Lospalos nu'udar kapital ba Municipio Lautem nian, antigamente kapital municipio iha Lautem, posto adminisstrativu Lautem nian.
<gallery class="center">
Hauptstraße von Lospalos klein.jpg
Lospalos Kirche Immanuel klein.jpg
Lospalos Ortsschild klein.jpg
Lospalos_Katholische_Kirche_klein.jpg
Lospalos klein.jpg
</gallery>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Lospalos (city)|Lospalos}}
== Referensia ==
<references />
{{Kapitál Munisípiu Timór Lorosa'e nian}}
[[Kategoria:Lautein (munisípiu)]]
[[Kategoria:Sidade, vila no bairo Timór Lorosa'e nian]]
r0qzcmxz23cnxehophjjam78igsg9rz
Aileu
0
4116
71055
70911
2026-06-27T17:31:41Z
J. Patrick Fischer
73
wikilink
71055
wikitext
text/x-wiki
{{Artigu seluk}}
[[Imajen:Aileu administrative posts.png|thumb|Mapa sidade Aileu]]
'''Aileu''' sidade ida iha [[Timór Lorosa'e|Timor Lorosa'e]]. Ho populasaun 2.788 (2015). Aileu mak sai sidade kapitál ba postu administrativu [[Aileu (postu administrativu)|Aileu]] ho ba munisípiu [[Aileu (munisípiu)|Aileu]]
Aileu mak sai modelu historia ba independensia Nasaun Timor Leste ( Aissirimou).
Aileu iha mos fatin turismu nebe furak hanesan iha lagoa Seloi iha Aileu Vila no bee manas iha faturilau (Lequidoe).
Aileu sai hanesan rai husar ba minisípio hotu-hotu iha Timor Lorosae aileu mai husi lia rua Tetun ho mambae ai mai husi tetun e leu mai husi lia fuan mambae katak haleu.
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Aileu Vila|Aileu}}
{{Kapitál Munisípiu Timór Lorosa'e nian}}
[[Kategoria:Sidade, vila no bairo Timór Lorosa'e nian]]
[[Kategoria:Aileu (munisípiu)]]
rvkt3545qutddv1dfdqok1af8xip70v
71056
71055
2026-06-27T17:32:49Z
J. Patrick Fischer
73
71056
wikitext
text/x-wiki
{{Artigu seluk}}
[[Imajen:Seloi Malere suco.png|thumb|Mapa suku Seloi Malere no sidade Aileu]]
'''Aileu''' sidade ida iha [[Timór Lorosa'e|Timor Lorosa'e]]. Ho populasaun 2.788 (2015). Aileu mak sai sidade kapitál ba postu administrativu [[Aileu (postu administrativu)|Aileu]] ho ba munisípiu [[Aileu (munisípiu)|Aileu]]
Aileu mak sai modelu historia ba independensia Nasaun Timor Leste ( Aissirimou).
Aileu iha mos fatin turismu nebe furak hanesan iha lagoa Seloi iha Aileu Vila no bee manas iha faturilau (Lequidoe).
Aileu sai hanesan rai husar ba minisípio hotu-hotu iha Timor Lorosae aileu mai husi lia rua Tetun ho mambae ai mai husi tetun e leu mai husi lia fuan mambae katak haleu.
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Aileu Vila|Aileu}}
{{Kapitál Munisípiu Timór Lorosa'e nian}}
[[Kategoria:Sidade, vila no bairo Timór Lorosa'e nian]]
[[Kategoria:Aileu (munisípiu)]]
kf0fdnjz5l1f0g0h9p5xa4gc5wx5mg8
Kelikai (postu administrativu)
0
4246
71198
69314
2026-06-28T05:45:00Z
Swarabakti
6755
71198
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Kelikai'''
|-
|colspan="2" |[[Imajen:Look to Matebian from p.a. Quelicai.jpg|300px]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''[[Kelikai]] ([[Lacoliu]])'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |206,46 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |16.747 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Abafala]]||align="center" |632
|-
|[[Abo]]||align="center" |774
|-
|[[Afasa]] (Afaça)||align="center" |1.510
|-
|[[Bagia (Kelikai)|Bagia]] (Baguia)||align="center" |1.057
|-
|[[Bualale]]||align="center" |711
|-
|[[Gurusa]] (Guruça)||align="center" |1.416
|-
|[[Lacoliu]]||align="center" |1.266
|-
|[[Laisorolai Craic]] (Laisorolai de Baixo)||align="center" |671
|-
|[[Laisorolai Leten]] (Laisorolai de Cima)||align="center" |1.695
|-
|[[Lelalai]] ||align="center" |1.333
|-
|[[Letemumo]]||align="center" |1.485
|-
|[[Makalaku]] (Macalaco)||align="center" |950
|-
|[[Maluro]]||align="center" |341
|-
|[[Namanei]]||align="center" |836
|-
|[[Waitame (Kelikai)|Waitame]] (Uaitame)||align="center" |2.070
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 Baucau beschriftet.png|300px|Baukau munisípiu]]
|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 East Timor Baucau locator map.png|300px|Baukau munisípiu]]
|}
[[Imajen:Teilung des Verwaltungsamtes Quelicai 2024.png|Mapa]]
'''Kelikai''' (''Quelicai'') postu administrativu ida iha munisípiu [[Baukau (munisípiu)|Baukau]], Timór Lorosa'e nian. Ho populasaun 16.747 (2010). Área 206,46 km².<ref name="Wall"/><ref>https://www.timorleste.tl/destinations/municipalities/baucau/</ref><ref>https://baucau.gov.tl/en/municipality-post-administrative/quelikai/</ref>
<center><gallery caption="Tempu">
Rain 2000 QUELICAI.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 QUELICAI.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Referensia ==
<references />
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Quelicai|Kelikai}}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu Baukau munisípiu}}
[[Kategoria:Baukau (munisípiu)]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
sapqttcrc2ublr457jc0wt5vr0k1ym1
71199
71198
2026-06-28T05:45:19Z
Swarabakti
6755
71199
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Kelikai'''
|-
|colspan="2" |[[Imajen:Look to Matebian from p.a. Quelicai.jpg|300px]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''[[Kelikai]] ([[Lacoliu]])'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |206,46 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |16.747 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Abafala]]||align="center" |632
|-
|[[Abo]]||align="center" |774
|-
|[[Afasa]] (Afaça)||align="center" |1.510
|-
|[[Bagia (Kelikai)|Bagia]] (Baguia)||align="center" |1.057
|-
|[[Bualale]]||align="center" |711
|-
|[[Gurusa]] (Guruça)||align="center" |1.416
|-
|[[Lacoliu]]||align="center" |1.266
|-
|[[Laisorolai Craic]] (Laisorolai de Baixo)||align="center" |671
|-
|[[Laisorolai Leten]] (Laisorolai de Cima)||align="center" |1.695
|-
|[[Lelalai]] ||align="center" |1.333
|-
|[[Letemumo]]||align="center" |1.485
|-
|[[Makalaku]] (Macalaco)||align="center" |950
|-
|[[Maluro]]||align="center" |341
|-
|[[Namanei]]||align="center" |836
|-
|[[Waitame (Kelikai)|Waitame]] (Uaitame)||align="center" |2.070
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 Baucau beschriftet.png|300px|Baukau munisípiu]]
|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 East Timor Baucau locator map.png|300px|Baukau munisípiu]]
|}
[[Imajen:Teilung des Verwaltungsamtes Quelicai 2024.png|thumb|Mapa]]
'''Kelikai''' (''Quelicai'') postu administrativu ida iha munisípiu [[Baukau (munisípiu)|Baukau]], Timór Lorosa'e nian. Ho populasaun 16.747 (2010). Área 206,46 km².<ref name="Wall"/><ref>https://www.timorleste.tl/destinations/municipalities/baucau/</ref><ref>https://baucau.gov.tl/en/municipality-post-administrative/quelikai/</ref>
<center><gallery caption="Tempu">
Rain 2000 QUELICAI.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 QUELICAI.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Referensia ==
<references />
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Quelicai|Kelikai}}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu Baukau munisípiu}}
[[Kategoria:Baukau (munisípiu)]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
6orrfwf9j0i0b6zuaxoh0tysebi5c8x
Jibraltár
0
4313
71076
70702
2026-06-28T01:24:13Z
Teresinha023
11598
71076
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Reinu Naklibur]]
Gibraltar (pronúnsia portugés europeu: [ʒibɾaɫˈtaɾ]; pronúnsia portugés brazileiru: [ʒibɾawˈtaʁ][nota 1]; pronúnsia [[Lia-inglés|inglés]]: [dʒɨˈbrɔːltər]; pronúnsia llanito: [hi. hi'βɾaɾ.ta(:)]) maka Teritóriu Ultramarinu britániku ida ne'ebé lokaliza iha ponta súl Península Ibérika nian. Ida-ne'e koresponde ba península ki'ik ida, ho fronteira rai-maran ne'ebé kloot iha norte, no iha fronteira seluk ho Tasi Mediteráneu, Estreitu Gibraltar, no Baía Gibraltar iha Atlántiku. España mantein reklamasaun ida ba Fatuk, ne'ebé maka hetan rejeita totál hosi populasaun Gibraltarian.[2][3]<ref>Vobraltar</ref>
<references />
bri957ml7zpa2z5v4j9sxx5k8g7nnhc
Lautein
0
4464
71083
69645
2026-06-28T01:55:11Z
Almerino Lavan Santos
11516
71083
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Lautém posto administrativo.png|thumb|Mapa sidade Lautein ho postu administrativu Lautein]]
'''Lautein''' sidade ida iha suku [[Pairara]] (postu administrativu [[Lautein (postu administrativu)|Lautein]], munisípiu [[Lautein (munisípiu)|Lautein]]), [[Timór Lorosa'e]] nian. Populasaun 3.157 (2006).
[[Kategoria:Sidade, vila no bairo Timór Lorosa'e nian]]
[[Kategoria:Lautein (munisípiu)]]
4difx98vl9hapzi84v5een76ax5hutr
Baukau (postu administrativu)
0
4485
71064
70925
2026-06-27T17:51:09Z
J. Patrick Fischer
73
71064
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Baukau'''
|-
|colspan="2" |[[IMajen:View over ricefields towards Seical, with Mt Matebian in background 13 Apr 2013.jpg|300px]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''[[Baukau]] ([[Bahu]])'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |369,53 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |46.500 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Bahu]]||align="center" |5.188
|-
|[[Bukoli]] (Bucoli)||align="center" |2.179
|-
|[[Buibau]] ||align="center" |3.708
|-
|[[Buruma]]||align="center" |15.664
|-
|[[Kaibada]] (Caibada)||align="center" |3.057
|-
|[[Gariuai]]||align="center" |4.518
|-
|[[Samalari (Baukau)|Samalari]] ||align="center" |1.534
|-
|[[Seisal]] (Seiçal)||align="center" |1.876
|-
|[[Tirilolo (Baukau)|Tirilolo]]||align="center" |2.815
|-
|[[Triloca]]||align="center" |2.442
|-
|[[Wailili]] (Uailili)||align="center" |3.519
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 Baucau beschriftet.png|300px|Baukau munisípiu]]
|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:Baucau municipio.png|300px|Baukau munisípiu]]
|}
'''Baukau''' (port.: ''Baucau'') postu administrativu ida iha munisípiu [[Baukau (munisípiu)|Baukau]], Timor Lorosa'e nian. Ho populasaun 46.500 (2010). Área 369,53 km².<ref name="Wall"/> [[Baukau]] mak sai sidade kapitál ba postu administrativu Baukau.
<center><gallery caption="Tempu">
Rain 2000 BAUCAU.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 BAUCAU.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Baucau|Baucau}}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu Baukau munisípiu}}
[[Kategoria:Baukau (munisípiu)]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
4miwijg7yvi82oi9lw8ohqgslyxnq87
71065
71064
2026-06-27T17:52:10Z
J. Patrick Fischer
73
mapa
71065
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Baukau'''
|-
|colspan="2" |[[IMajen:View over ricefields towards Seical, with Mt Matebian in background 13 Apr 2013.jpg|300px]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''[[Baukau]] ([[Bahu]])'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |369,53 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |46.500 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Bahu]]||align="center" |5.188
|-
|[[Bukoli]] (Bucoli)||align="center" |2.179
|-
|[[Buibau]] ||align="center" |3.708
|-
|[[Buruma]]||align="center" |15.664
|-
|[[Kaibada]] (Caibada)||align="center" |3.057
|-
|[[Gariuai]]||align="center" |4.518
|-
|[[Samalari (Baukau)|Samalari]] ||align="center" |1.534
|-
|[[Seisal]] (Seiçal)||align="center" |1.876
|-
|[[Tirilolo (Baukau)|Tirilolo]]||align="center" |2.815
|-
|[[Triloca]]||align="center" |2.442
|-
|[[Wailili]] (Uailili)||align="center" |3.519
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" |[[Imajen:Baucau municipio.png|300px|Baukau munisípiu]]
|}
'''Baukau''' (port.: ''Baucau'') postu administrativu ida iha munisípiu [[Baukau (munisípiu)|Baukau]], Timor Lorosa'e nian. Ho populasaun 46.500 (2010). Área 369,53 km².<ref name="Wall"/> [[Baukau]] mak sai sidade kapitál ba postu administrativu Baukau.
<center><gallery caption="Tempu">
Rain 2000 BAUCAU.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 BAUCAU.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Baucau|Baucau}}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu Baukau munisípiu}}
[[Kategoria:Baukau (munisípiu)]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
87b4z5b4uzhvffjxvrufw1bd17dj6ou
Venilale (postu administrativu)
0
4488
71060
70935
2026-06-27T17:43:59Z
J. Patrick Fischer
73
J. Patrick Fischer moveu [[Vinilale (postu administrativu)]] para [[Venilale (postu administrativu)]]
70935
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Vinilale'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:Hahnenkampf in Venilale.jpg|300px]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''Venilale'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |151,37 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |15.542 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Bodohoo]] (Bado-Ho’o)||align="center" |1.549
|-
|[[Baha Mori]]||align="center" |2.174
|-
|[[Fatulia]]||align="center" |2.505
|-
|[[Uma Ana Iku]] (Uma Ana Ico)||align="center" |1.029
|-
|[[Uma Ana Ulu]] (Uma Ana Ulo)||align="center" |2.609
|-
|[[Wailaha]] (Uailaha)||align="center" |2.098
|-
|[[Waioli]] (Uai Oli) ||align="center" |1.076
|-
|[[Wataco]] (Uatu Haco)||align="center" |2.502
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 Baucau beschriftet.png|300px|Baukau munisípiu]]
|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 East Timor Baucau locator map.png|300px|Baukau munisípiu]]
|}
'''Venilale''' (port.: ''Venilale'') postu administrativu ida iha munisípiu [[Baukau (munisípiu)|Baukau]], Timór Lorosa'e nian. Ho populasaun 15.542 (2010). Área 151,37 km².<ref name="Wall"/> [[Vinilale|Venilale]] mak sai sidade kapitál ba postu administrativu Venilale.
<center><gallery caption="Tempu">
Rain 2000 VENILALE.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 VENILALE.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Venilale|Vinilale}}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu Baukau munisípiu}}
[[Kategoria:Baukau (munisípiu)]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
0z1b3n6un427tn81ym09znv9f90mng1
71062
71060
2026-06-27T17:47:22Z
J. Patrick Fischer
73
mapa
71062
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Vinilale'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:Hahnenkampf in Venilale.jpg|300px]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''Venilale'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |151,37 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |15.542 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (Inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Bodohoo]] (Bado-Ho’o)||align="center" |1.549
|-
|[[Baha Mori]]||align="center" |2.174
|-
|[[Fatulia]]||align="center" |2.505
|-
|[[Uma Ana Iku]] (Uma Ana Ico)||align="center" |1.029
|-
|[[Uma Ana Ulu]] (Uma Ana Ulo)||align="center" |2.609
|-
|[[Wailaha]] (Uailaha)||align="center" |2.098
|-
|[[Waioli]] (Uai Oli) ||align="center" |1.076
|-
|[[Wataco]] (Uatu Haco)||align="center" |2.502
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" align="center" |[[Imajen:Venilale pa.png|300px|Venilale postu administrativu]]
|}
'''Venilale''' (port.: ''Venilale'') postu administrativu ida iha munisípiu [[Baukau (munisípiu)|Baukau]], Timór Lorosa'e nian. Ho populasaun 15.542 (2010). Área 151,37 km².<ref name="Wall"/> [[Vinilale|Venilale]] mak sai sidade kapitál ba postu administrativu Venilale.
<center><gallery caption="Tempu">
Rain 2000 VENILALE.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 VENILALE.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Venilale|Vinilale}}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu Baukau munisípiu}}
[[Kategoria:Baukau (munisípiu)]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
hqj7uusimailt8uu0m9xlhwpw9irb6q
Tilomár (postu administrativu)
0
4530
71071
69351
2026-06-28T01:15:35Z
Rahma (WMID)
11452
71071
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Tilomár'''
<!--|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|{{Positionskarte
|Osttimor
|width=300
|region=TL-CO
|lat=9/20/26/S
|long=125/6/48
|float=center}}-->
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Asan Foun freshwater lagoon, Tilomar, Covalima, Timor-Leste May 2005, (the palm is Sago Palm Metroxylon sagu, reedbeds, and probably an undescribed Casuarina sp in background).jpg|300px|Asan Foun, suku Maudemu]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''[[Kasabauk]]'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |194,64 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |7.043 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (englisch)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Beiseuk]] (Beiseuc)||align="center" |1.257
|-
|[[Kasabauk]] (Casabauc)||align="center" |808
|-
|[[Lalawa]]||align="center" |2.065
|-
|[[Maudemu]] (Maudemo)||align="center" |2.913
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:Sucos Cova Lima.png|300px|Kovalima munisípiu]]
|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 East Timor Cova Lima locator map.png|300px|Kovalima munisípiu]]
|}
'''Tilomár''' (port.: ''Tilomar'') postu administrativu ida iha munisípiu [[Kovalima]], [[Timór Lorosa'e]]. Populasaun 7.043 (2010). Área 194,64 km².<ref name="Wall"/>
<center><gallery caption="Mapa/Tempu">
Tilomar pa.png
Rain 2000 TILOMAR.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 TILOMAR.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Tilomar|Tilomár}}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu Kovalima munisípiu}}
[[Kategoria:Kovalima]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
kf4e3zr1w72zkclvs3tzox9dydkat9t
Remesiu
0
4538
71084
69656
2026-06-28T02:05:57Z
Angela Soares de Oliveira
11582
71084
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Aileu administrative posts.png|thumb|Mapa munisípiu Aileu]]
'''Remexio''' (port. ''Remexio'') ne'e sidade ida iha suku [[Asumau]], [[Timór Lorosa'e]]. Remexio mak sai sidade kapitál ba postu administrativu [[Remesiu (postu administrativu)|Remexio]] ([[Aileu (munisípiu)|Munisípiu Aileu]]).
<center><gallery>
Remexio Klimadiagramm.png|Tempu<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
</gallery></center>
== Referensia ==
<references />
[[Kategoria:Aileu (munisípiu)]]
[[Kategoria:Sidade, vila no bairo Timór Lorosa'e nian]]
7sajac85p00z0wnylig9jphpwxjl0hv
Maubara (postu administrativu)
0
4548
71078
69333
2026-06-28T01:25:18Z
Cacilda Gama
11478
71078
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Maubara'''
<!--|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|{{Positionskarte
|Osttimor
|caption=
|label=
|width=300
|region=TL-LI
|lat=8/37/29/S
|long=125/22/59/E
|float=center}}-->
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Maubara, East Timor (312832628).jpg|300px]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''[[Maubara]]'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |264,84 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |18.510 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (englisch)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Fatuboro]] (Vatuboro)||align="center" |2.390
|-
|[[Gugleur]]||align="center" |3.362
|-
|[[Guiso]] (Guiço)||align="center" |1.582
|-
|[[Lisadila]] (Lissadila)||align="center" |2.959
|-
|[[Maubaralisa]] (Maubaralissa)||align="center" |1.078
|-
|[[Watuwou]] (Vatuvou)||align="center" |3.828
|-
|[[Wawikinia]] (Vaviquinia)||align="center" |3.311
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:Sucos Liquica.png|300px|Likisá munisípiu]]
|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|[[Imajen:2015 East Timor Liquica locator map.png|300px|Likisá munisípiu]]
|}
'''Maubara''' postu administrativu ida iha munisípiu [[Likisá (munisípiu)|Likisá]] ([[Timór Lorosa'e]]). Populasaun 18.510 (2010). Área 264,84 km².<ref name="Wall"/> Vila [[Maubaralisa|Maubara]] maka kapitál postu administrativu nian.
<center><gallery caption="Tempu">
Rain 2000 MAUBARA.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 MAUBARA.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Maubara|Maubara}}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu iha munisípiu Likisá}}
[[Kategoria:Likisá (munisípiu)]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
sje6oijbcmaljjcqd2v11q84ayx9769
Ossu
0
4582
71049
70976
2026-06-27T16:54:16Z
J. Patrick Fischer
73
71049
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Igreja Ossu 1.jpg|miniaturadaimagem|esquerda|Sta. Teresinha do Menino Jesus]]
[[Imajen:Ossu de Cima suco.png|miniaturadaimagem|Mapa suco Ossu de Cima]]
'''Ossu''' parte ida husi munsipio viqueque no iha suku hamutuk [[Ossu Leten|Ossu de cima, loihuno,osso-rua,builo,uaguia,uabubo,naha-reka, wai-bobo,liaruka,builale Leten]] [[Ossu (postu administrativu)|administrativu Ossu]]), [[Timór Lorosa'e]] nian. Vila Ossu maka kapitál postu administrativu nian.
[[Kategoria:Sidade, vila no bairo Timór Lorosa'e nian]]
[[Kategoria:Vikeke (munisípiu)]]
edl7yhy8utwvcgoymxmfefv805fyvbv
71050
71049
2026-06-27T17:05:40Z
J. Patrick Fischer
73
71050
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Igreja Ossu 1.jpg|miniaturadaimagem|esquerda|Sta. Teresinha do Menino Jesus]]
[[Imajen:Ossu de Cima suco.png|miniaturadaimagem|Mapa suco Ossu de Cima]]
'''Ossu''' parte ida husi munsipio viqueque no iha suku hamutuk [[Ossu Leten|Ossu de cima, loihuno,osso-rua,builo,uaguia,uabubo,naha-reka, wai-bobo,liaruka,builale Leten]] [[Ossu (postu administrativu)|administrativu Ossu]]), [[Timór Lorosa'e]] nian. Vila Ossu maka kapitál postu administrativu nian.
== Istória ==
Ossu uluk hanesan reinu independente ida ne'ebé ukun hosi Liurai ida.
Iha tinan 1939, loke misaun ida ho eskola ki’ik ida iha Ossu. Iha tinan 1942, australianu sira okupa Ossu ba tempu badak durante funu Timor hasoru Japones sira.<ref>Australian War Memorial: [https://www.awm.gov.au/collection/C221078 ''OSSU, PORTUGUESE TIMOR. 1946-01-07.''].</ref>
Iha tinan 1979 nia rohan, iha kampu indonéziu ida iha Ossu ba ema Timor Lorosa’e sira ne’ebé okupante sira sei re-haloka hodi hetan kontrolu di’ak liu.<ref name="CAVR7.3">„Chega!“, CAVR:[url=http://www.cavr-timorleste.org/chegaFiles/finalReportEng/07.3-Forced-Displacement-and-Famine.pdf „Chapter 7.3 Forced Displacement and Famine“] (English)</ref> Sala sira iha Colegio uza ba interogatóriu sira.<ref>[https://www.abc.net.au/local/photos/2013/05/16/3760979.htm ''The Shades of November'', 17 mayo 2013]</ref>
<gallery mode="packed" caption="Ossu 1946">
Ossu 1946-01-07.JPG|Eis-kuartél-jerál Aliadu nian iha Osu
1946-01-07. THE ENTRANCE ARCH IN THE WALL OF THE OLD POSTO OSSU.JPG|Entrada ba postu militár portugés nian
OSSU, 1946-01-07. THE RUINS OF THE OLD POSTO.JPG|Iha postu militár nia ruin sira
</gallery>
<gallery mode="packed" caption="Ossu 1964/67">
Missão de Ossu, grupo de alunos com o professor de português Fernando Lopes.jpg|Profesór portugés Fernando Lopes ho nia estudante sira
Mercado em Ossu.jpg|Merkadu iha Ossu
</gallery>
== Referensia ==
<references />
[[Kategoria:Sidade, vila no bairo Timór Lorosa'e nian]]
[[Kategoria:Vikeke (munisípiu)]]
mm0hhwy6ishyoj7kcuxsun51w4px03h
71051
71050
2026-06-27T17:06:05Z
J. Patrick Fischer
73
/* Istória */
71051
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Igreja Ossu 1.jpg|miniaturadaimagem|esquerda|Sta. Teresinha do Menino Jesus]]
[[Imajen:Ossu de Cima suco.png|miniaturadaimagem|Mapa suco Ossu de Cima]]
'''Ossu''' parte ida husi munsipio viqueque no iha suku hamutuk [[Ossu Leten|Ossu de cima, loihuno,osso-rua,builo,uaguia,uabubo,naha-reka, wai-bobo,liaruka,builale Leten]] [[Ossu (postu administrativu)|administrativu Ossu]]), [[Timór Lorosa'e]] nian. Vila Ossu maka kapitál postu administrativu nian.
== Istória ==
Ossu uluk hanesan reinu independente ida ne'ebé ukun hosi Liurai ida.
Iha tinan 1939, loke misaun ida ho eskola ki’ik ida iha Ossu. Iha tinan 1942, australianu sira okupa Ossu ba tempu badak durante funu Timor hasoru Japones sira.<ref>Australian War Memorial: [https://www.awm.gov.au/collection/C221078 ''OSSU, PORTUGUESE TIMOR. 1946-01-07.''].</ref>
Iha tinan 1979 nia rohan, iha kampu indonéziu ida iha Ossu ba ema Timor Lorosa’e sira ne’ebé okupante sira sei re-haloka hodi hetan kontrolu di’ak liu.<ref name="CAVR7.3">„Chega!“, CAVR:[http://www.cavr-timorleste.org/chegaFiles/finalReportEng/07.3-Forced-Displacement-and-Famine.pdf „Chapter 7.3 Forced Displacement and Famine“] (English)</ref> Sala sira iha Colegio uza ba interogatóriu sira.<ref>[https://www.abc.net.au/local/photos/2013/05/16/3760979.htm ''The Shades of November'', 17 mayo 2013]</ref>
<gallery mode="packed" caption="Ossu 1946">
Ossu 1946-01-07.JPG|Eis-kuartél-jerál Aliadu nian iha Osu
1946-01-07. THE ENTRANCE ARCH IN THE WALL OF THE OLD POSTO OSSU.JPG|Entrada ba postu militár portugés nian
OSSU, 1946-01-07. THE RUINS OF THE OLD POSTO.JPG|Iha postu militár nia ruin sira
</gallery>
<gallery mode="packed" caption="Ossu 1964/67">
Missão de Ossu, grupo de alunos com o professor de português Fernando Lopes.jpg|Profesór portugés Fernando Lopes ho nia estudante sira
Mercado em Ossu.jpg|Merkadu iha Ossu
</gallery>
== Referensia ==
<references />
[[Kategoria:Sidade, vila no bairo Timór Lorosa'e nian]]
[[Kategoria:Vikeke (munisípiu)]]
g2iqp4ucbb2rnd14z081z5u6b9vr380
Vikeke (postu administrativu)
0
4592
71067
70934
2026-06-27T17:56:44Z
J. Patrick Fischer
73
mapa
71067
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
|border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Postu administrativu Vikeke'''
<!--|-
|colspan="2" bgcolor="#FF3030"|{{Positionskarte
|Osttimor
|region=TL-VI
|width=300
|lat=8/44/16/S
|long=126/22/23
|float=center}}-->
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Landschaft bei Viqueque.jpg|300px|]]
|-
|'''Sidade kapitál'''
| align="center" |'''[[Vikeke]]'''
|-
|'''Área'''
| align="center" |610,90 km²<small><ref name="Wall">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409091258/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Wall%20Chart%20English/Wall%20Chart%20English%209%20June%202011.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 2,5 MB)</ref></small>
|-
|'''Populasaun'''
| align="center" |24.387 <small>(2010)<ref name="Wall"/></small>
|-
|align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Sukus'''||align="center" bgcolor="#FFD700" |'''Populasaun''' <small>(2010)<ref name="SR2010">[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Suco Report Volume 4 (englisch)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409090226/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%204%20Eng%20web/Publication%204%20ENGLISH%20Final_website.pdf |date=2015-04-09 }} (PDF; 9,4 MB)</ref></small>
|-
|[[Bahalarauain]]||align="center" |2.721
|-
|[[Bibileo]]||align="center" |4.085
|-
|[[Fatudere]]||align="center" |1.455
|-
|[[Karaubalu]] (Caraubalo)||align="center" |6.272
|-
|[[Luka]] (Luca)||align="center" |2.272
|-
|[[Maluru]]||align="center" |678
|-
|[[Uma Kik]] (Uma Quic)||align="center" |1.678
|-
|[[Uma Uain Kraik]] (Uma Uain Craic)||align="center" |2.787
|-
|[[Uma Uain Leten]]||align="center" |1.542
|-
|[[Waimori]] (Uai-Mori)
||align="center" |897
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor="#FF3030" | '''Mapa'''
|-
|colspan="2" align="center" |[[Imajen:Viqueque pa.png|300px|Vikeke munisípiu]]
|}
'''Vikeke''' hanesan Postu administrativu ida husi [[Vikeke (munisípiu)|Munisípiu Vikeke]] ([[Timór Lorosa'e]]), iha suku sanulu mak hanesan: [[Bahalarauain]], [[Bibileo]], [[Fatudere]], [[Karaubalu]] (Caraubalo), [[Luka]] (Luca), [[Maluru]], [[Uma Kik]] (Uma Quic), [[Uma Uain Kraik]] (Uma Uain Craic), [[Uma Uain Leten]] ho [[Waimori]] (Uai-Mori). Populasaun total 24.387 (2010). Área 610,90 km².<ref name="Wall"/> Vila [[Vikeke]] mak kapitál postu administrativu Salvador Soares Beaco putra..
<center><gallery caption="Tempu">
Rain 2000 VIQUEQUE.jpg|Udan (2000)<ref name="SoL">[http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ Seeds of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009184114/http://seedsoflifetimor.org/climatechange/maps-of-timor-leste/ |date=2014-10-09 }}</ref>
Temperature 2000 VIQUEQUE.jpg|Rai manas (2000)<ref name="SoL"/>
Viqueque Klimadiagramm.png|[[Vikeke|Sidade Vikeke]]<ref name="SoL"/>
</gallery></center>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Viqueque|Vikeke}}
== Referensia ==
<references />
{{Postu administrativu Vikeke munisípiu}}
[[Kategoria:Vikeke (munisípiu)]]
[[Kategoria:Postu administrativu Timor-Leste nian]]
cytvxo68zgdr6jvvspr24xhxkacp4hd
Bagia (signifikadu sira)
0
4714
71081
57574
2026-06-28T01:28:00Z
Angela Soares de Oliveira
11582
71081
wikitext
text/x-wiki
'''Bagia''' (''Baguia'')
* [[Bagia]], vila iha postu administrativu Bagia, [[Timór Lorosa'e]]
* [[Bagia (postu administrativu)]], postu administrativu iha Timór Lorosa'e
* [[Bagia (Kelikai)]], vila ho suku iha postu administrativu Kelikai, Timór Lorosa'e
{{Disambig}}
4qrdncozt9tbh19z0pz0pmyrmj55k1u
Lupal
0
5027
71080
66555
2026-06-28T01:27:58Z
Esmeralda Maria Fatima Marsa Eko
11588
71080
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Lupal'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Lolotoe posto administrativo.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |24,63 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |1058 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Martinho de Jesus<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|}
'''Lupal''' (iha [[lia-portugés]]: ''Lupal'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Lolo-Toe (postu administrativu)|Lolo-Toe]] (munisípiu [[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 1058.<ref name="SR2015" /> Área 24,63 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Lupal iha aldeia [[Tolu|rua]] mak hanesan: Dilai, Lupaltaz, Silagolo.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/bobonaro-lupal-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [https://drive.google.com/folderview?id=0B13RUdSV85KfNVVyOExWUnpVaWs&usp=sharing&tid=0B13RUdSV85KfU0tDQ2ctV09Eb1U Suco information sheets Lolotoe] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Lolo-Toe postu administrativu}}
[[Kategoria:Bobonaru (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
16tj73asp8e5p0b641v3ottjzr8f954
Bemori
0
5055
71088
66478
2026-06-28T02:16:06Z
Celitaa
11603
71088
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Bemori'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Nain Feto posto administrativo.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |0,59 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |4086 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Afonso da Cruz<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Santa Cruz Cemetery2.jpg|Semetériu Santa Cruz|300px]]
|}
'''Bemori''' (iha [[lia-portugés]]: ''Bemori'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Nain Feto|Nain-Feto]] (munisípiu [[Dili (munisípiu)|Dili]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 4086.<ref name="SR2015" /> Área 0,59 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku [[Bemori]] iha aldeia hitu (7) mak hanesan: Aldeia 1 : Baba Liu Rai Leste, Aldeia 2: Baba Liu Rai Oeste, Ailele Hun (Ailelehun), Bemori Central, Centro, Has Laran no My Friend.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/dili-bemori-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB) ==
== Referensia ==
<references />
{{Suku Nain Feto postu administrativu}}
[[Kategoria:Dili (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
bcalumed3s5y8vlqh575va1tai52q9h
Iliomar II
0
5150
71082
65967
2026-06-28T01:28:17Z
Noemia Rangel Guterres
11590
71082
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Iliomar II'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Iliomar posto administrativo.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |18,59 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |1253 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Adolfo Pinto Ximenes<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:View towards Lore area from Iliomar-Uatu kerbau Road, Lautem, Timor-Leste (8 Apr 2003).jpg|300px]]
|}
'''Iliomar II''' (iha [[lia-portugés]]: ''Iliomar 2'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Iliomar (postu administrativu)|Iliomar]] (munisípiu [[Lautein (munisípiu)|Lautein]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk [[1953|1253.]]<ref name="SR2015" /> Área 18,59 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Iliomar II iha aldeia rua mak hanesan: Acara, Boquila, Caidabu, Lihina, Madarira.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/lautem-iliomar-2-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [https://drive.google.com/folderview?id=0B13RUdSV85KfT1pySVJNaWoxcTQ&usp=sharing&tid=0B13RUdSV85KfU0tDQ2ctV09Eb1U Suco information sheets Iliomar] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Iliomar postu administrativu}}
[[Kategoria:Lautein (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
1tgh1amj5rn3bib57iixrrvb32tbcyl
Mehara
0
5178
71057
70948
2026-06-27T17:34:29Z
J. Patrick Fischer
73
71057
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Mehara'''
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Mehara suco.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |190,67 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |2262 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Zé Meigo Neto<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:ETimor2006-0014.JPG|300px]]
|}
'''Mehara''' (iha [[lia-portugés]]: ''Mehara'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Tutuala (postu administrativu)|Tutuala]] (munisípiu [[Lautem(munisípiu)|Lautein]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 2262.<ref name="SR2015" /> Área 190,67 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Mehara iha aldeia tolu mak hanesan: Loiquero, Porlamano, Poros.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Mehara|Mehara}}
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/lautem-mehara-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [https://drive.google.com/folderview?id=0B13RUdSV85KfUWtpVVY0MWxiZEk&usp=sharing&tid=0B13RUdSV85KfU0tDQ2ctV09Eb1U Suco information sheets Tutuala] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Tutuala postu administrativu}}
[[Kategoria:Lautein (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
e16aaanw58ja4is8rtb43qryh3g0y2d
71058
71057
2026-06-27T17:34:54Z
J. Patrick Fischer
73
71058
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Mehara'''
|-
| colspan="2" |[[Imajen:Mehara suco.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |190,67 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |2262 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Zé Meigo Neto<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:ETimor2006-0014.JPG|300px]]
|}
'''Mehara''' (iha [[lia-portugés]]: ''Mehara'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Tutuala (postu administrativu)|Tutuala]] (munisípiu [[Lautem(munisípiu)|Lautein]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 2262.<ref name="SR2015" /> Área 190,67 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Mehara iha aldeia tolu mak hanesan: Loiquero, Porlamano, Poros.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Mehara|Mehara}}
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/lautem-mehara-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [https://drive.google.com/folderview?id=0B13RUdSV85KfUWtpVVY0MWxiZEk&usp=sharing&tid=0B13RUdSV85KfU0tDQ2ctV09Eb1U Suco information sheets Tutuala] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Tutuala postu administrativu}}
[[Kategoria:Lautein (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
lkvuqhtwi97hd8ktv6erve3cmx4dz6j
71059
71058
2026-06-27T17:39:38Z
J. Patrick Fischer
73
update
71059
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Mehara'''
|-
| colspan="2" |[[Imajen:Mehara suco.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |107,82 km²<ref name="Cen2015">[[Institutu Nasionál Estatístika Timor-Leste|Direcção-Geral de Estatística]]: {{Webarchiv|url=http://www.statistics.gov.tl/category/publications/census-publications/2015-census-publications/ |wayback=20190923100642 |text=''Census 2015''}}.</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |2330<ref name="Cen2022">[[Institutu Nasionál Estatístika Timor-Leste]]: [https://inetl-ip.gov.tl/2023/05/18/main-report-timor-leste-population-and-housing-census-2022/ ''Final Main Report Census 2022''].</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Marcos Lopes<br/><small>(Eleisaun 2023)</small><ref>Portal Municipal Lautém: [https://lautem.gov.tl/membru-konselhu/ ''Membru Konselho Konsultivu''].</ref>
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:ETimor2006-0014.JPG|300px]]
|}
'''Mehara''' (iha [[lia-portugés]]: ''Mehara'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Tutuala (postu administrativu)|Tutuala]] (munisípiu [[Lautein (munisípiu)|Lautein]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 2330.<ref name="Cen2022" /> Área 107,82 km²<ref name="Cen2015" />
Suku Mehara iha aldeia tolu mak hanesan: Loiquero, Porlamano, Poros.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Mehara|Mehara}}
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/lautem-mehara-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [https://drive.google.com/folderview?id=0B13RUdSV85KfUWtpVVY0MWxiZEk&usp=sharing&tid=0B13RUdSV85KfU0tDQ2ctV09Eb1U Suco information sheets Tutuala] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Tutuala postu administrativu}}
[[Kategoria:Lautein (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
p5vpzrtvpnxr8dypspnid2c58w8d9u7
Ossu Leten
0
5285
71066
66629
2026-06-27T17:54:40Z
J. Patrick Fischer
73
71066
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Ossu Leten'''
|-
| colspan="2" |[[Imajen:Ossu de Cima suco.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |142,21 km²<ref name=Census2010-2>[http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf Direcção Nacional de Estatística: Population Distribution by Administrative Areas Volume 2 English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105061852/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Pub%202%20English%20web/Publication%202%20FINAL%20%20English%20Fina_Website.pdf |date=2017-01-05 }} (Census 2010; PDF; 22,6 MB)</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |4263 <small>(tinan 2015)</small><ref name="SR2015">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161231161557/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/1_2015-V4-Households-Population-by-5-year-age-group.xls |date=2016-12-31 | title=Timor-Leste Population And Housing Census 2015}}</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |João Guterres<br/><small>(Eleisaun 2009)</small><ref>[http://www.stae.tl/elections/2009/community/results/ Secretariado Técnico de Administração Eleitoral STAE: Eleições para Liderança Comunitária 2009 – Resultados]</ref>
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|[[Imajen:Mundo Perdido 2.jpg|Fatu Monde Perdido|300px]]
|}
'''Ossu Leten''' (iha [[lia-portugés]]: ''Ossu de Cima'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Ossu (postu administrativu)|Ossu]] (munisípiu [[Vikeke (munisípiu)|Vikeke]]). Iha tinan 2015 total populasaun hamutuk 4263.<ref name="SR2015" /> Área 142,21 km².<ref name=Census2010-2 />
Suku Ossu Leten iha aldeia rua mak hanesan: Baca-Isi, Belas, Borala, Cai Uai Ho O, Liamida, Lugabuti, Uairio, Uma Ana Ico.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Ossu de Cima|Ossu Leten}}
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/viqueque-ossu-de-cima-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Ossu postu administrativu}}
[[Kategoria:Vikeke (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
doy5dzs8hp87edsmnsl8fbs0myzajuj
Internet
0
5589
71125
69279
2026-06-28T04:39:14Z
Mariz San
11502
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1359059959|Internet]]"
71125
wikitext
text/x-wiki
'''Internet''' (ka '''internet''' ) maka sistema rede komputador global ne'ebe liga ba malu utiliza Internet protokolu (TCP/IP) [ b ] hodi halo komunikasaun entre rede no dispozitivu sira. Ida-ne'e maka rede ne'ebé kompostu hosi rede, públiku, privadu instituisaun no negósiu nian ho ámbitu lokál to'o globál, ne'ebé liga hosi teknolojia rede ho fiu no sem fiu .
ag7jmxctmz81edc82o4cnkztxvn1gvl
Futbol Club Barcelona
0
5655
71134
68172
2026-06-28T04:46:41Z
Deonisio Bana
11592
Secção criada por tradução da secção "History" da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1360193303|FC Barcelona]]"
71134
wikitext
text/x-wiki
'''Futbol Club Barcelona''' mak sai lubu Futebol husi [[España]]. Hala'o jogo ba Liga BBVA.<ref>[http://www.laliga.es/liga-bbva#clasificacion_equipo Liga BBVA 2015/16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101121534/http://www.laliga.es/liga-bbva#clasificacion_equipo |date=2016-01-01 }}</ref>
== History ==
=== 1899–1922: Inísiu sira ===
[[Imajen:Walter_Wild.jpg|miniaturadaimagem|Walter Wild, prezidente dahuluk klube nian, (1899–1901). Ninia realizasaun prinsipál maka, fornese Barça ho nia kampu dahuluk. ]]
[[Imajen:Futbol_club_barcelona_-_notas_de_sport.jpg|alt="SPORT NOTES Our friend and partner, Mr. Kans Kamper, from the Foot-Vall Section of the <<Sociedad Los Deportes>> and former Swiss champion, wishing to organize some matches in Barcelona, requests that everyone who likes this sport contact him, come to this office Tuesday and Friday nights from 9 to 11."|miniaturadaimagem|250x250px|Anúnsiu Gamper nian iha ''Los Deportes'' <nowiki>—</nowiki> ''Tradusaun Inglés:'' NOTA DESPORTU. Ami nia belun no parseiru, Sr. Kans Kamper, hosi Seksaun Foot-Vall hosi Sociedad Los Deportes no eis-kampeaun Suisa nian, ne'ebé hakarak organiza jogu balun iha Barcelona, husu atu ema hotu ne'ebé gosta desportu ida-ne'e, mai kontaktu nia iha eskritóriu ida-ne'e hosi loron-tersa to'o loron-sesta kalan 11.]]
Iha loron 22 fulan-Outubru tinan 1899 Suisa Hans Gamper tau anúnsiu ida iha Los Deportes hodi deklara nia hakarak atu hari'i klube futeból ida, resposta pozitivu ida rezulta iha enkontru ida iha Ginasio Solé iha loron 29 fulan Novembru. Jogadór sanulu-resin-ida maka tuir – <nowiki><b>Walter Wild</b></nowiki> (prezidente dahuluk klube nian) <nowiki><b>Luis de Ossó,</b></nowiki> Bartomeu Terradas, Otto Kunzle, Otto Maier, Enric Ducal, <nowiki><b>Pere Cabo</b></nowiki>t, Carles Pujol, Josep Llobet, John Parsons, no <nowiki><b>William Parsons</b></nowiki> no forma Football Club Barcelona.
== Referensia ==
<references></references>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.rfef.es/ Real Federación Española de Fútbol] (ho-lia españól)
[[Kategoria:Lubu futeból iha España]]
026lhr6twag8ep08h00ttqs6i5ogiyx
71164
71134
2026-06-28T05:27:04Z
Swarabakti
6755
/* 1899–1922: Inísiu sira */
71164
wikitext
text/x-wiki
'''Futbol Club Barcelona''' mak sai lubu Futebol husi [[España]]. Hala'o jogo ba Liga BBVA.<ref>[http://www.laliga.es/liga-bbva#clasificacion_equipo Liga BBVA 2015/16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101121534/http://www.laliga.es/liga-bbva#clasificacion_equipo |date=2016-01-01 }}</ref>
== History ==
=== 1899–1922: Inísiu sira ===
[[Imajen:Walter_Wild.jpg|miniaturadaimagem|Walter Wild, prezidente dahuluk klube nian, (1899–1901). Ninia realizasaun prinsipál maka, fornese Barça ho nia kampu dahuluk. ]]
[[Imajen:Futbol_club_barcelona_-_notas_de_sport.jpg|alt="SPORT NOTES Our friend and partner, Mr. Kans Kamper, from the Foot-Vall Section of the <<Sociedad Los Deportes>> and former Swiss champion, wishing to organize some matches in Barcelona, requests that everyone who likes this sport contact him, come to this office Tuesday and Friday nights from 9 to 11."|miniaturadaimagem|250x250px|Anúnsiu Gamper nian iha ''Los Deportes'' — ''Tradusaun Inglés:'' NOTA DESPORTU. Ami nia belun no parseiru, Sr. Kans Kamper, hosi Seksaun Foot-Vall hosi Sociedad Los Deportes no eis-kampeaun Suisa nian, ne'ebé hakarak organiza jogu balun iha Barcelona, husu atu ema hotu ne'ebé gosta desportu ida-ne'e, mai kontaktu nia iha eskritóriu ida-ne'e hosi loron-tersa to'o loron-sesta kalan 11.]]
Iha loron 22 fulan-Outubru tinan 1899 Suisa Hans Gamper tau anúnsiu ida iha Los Deportes hodi deklara nia hakarak atu hari'i klube futeból ida, resposta pozitivu ida rezulta iha enkontru ida iha Ginasio Solé iha loron 29 fulan Novembru. Jogadór sanulu-resin-ida maka tuir – Walter Wild (prezidente dahuluk klube nian) Luis de Ossó, Bartomeu Terradas, Otto Kunzle, Otto Maier, Enric Ducal, Pere Cabot, Carles Pujol, Josep Llobet, John Parsons, no William Parsons no forma Football Club Barcelona.
== Referensia ==
<references></references>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.rfef.es/ Real Federación Española de Fútbol] (ho-lia españól)
[[Kategoria:Lubu futeból iha España]]
aixqljqgfo70kjdoc1puo1vbtvvvvdm
Enjeñaria
0
5813
71048
70957
2026-06-27T13:30:23Z
~2026-37082-49
11585
aprendijazen,servisu
71048
wikitext
text/x-wiki
'''Enjeñaria''' hanesan [[siensia|siénsia]] no [[teknolojia]] ida atu rezolve dezafiu sira ne'ebe ema hasoru liu husi edukasaun enjeñaria nian hanesan: [[siensia|siénsia]], [[matematika]] no [[esperiensia|esperiénsia]]. Rezolve mós ho prátika ne'ebé barak ho [[objetu filojofia (filojofia)|objetivu]] ka [[prosesu]] ne'ebe mak iha benifisiu. Ema ne'ebe implementa Enjeñaria iha nia profissionalidade hanaran [[enjineiru|enjiñeiru]] (Lisensiatura iha Enjeñaria).
Tuir istoria, ema sientista barak mak deskobre katak ema ida-idak iha nia Enjeñaria rasik ne'ebe mai naturalmente. Ne'ebe mak iha tempu uluk ema uza nia tékniku hodi halo fatuk sai hanesan material uza lorloron nian. Ho liafuan seluk katak Enjeñaria hanesan serbisu ne'ebe mak halo hahu'u husi koko no to'o hetan nia rezultadu. No iha mundu ohin loron, [[Siensia aprendijajen|Siensia aprendijazen]] komesa la'o ho modernu, no muda ema nia hanoin kona-ba maneira serbisu natureza nian. Ho mudansa siensia no hanoin ida ne'e mak muda ema nia matenek hodi halo Enjeñaria sai ona hanesan siénsia ida. Ho dezenvolve siensia Enjeñaria mak bele ona prodúz ema atu servisu hodi sai hanesan ema tékniku ida iha mundu ohin loron nian.
== Sanak sira husi siensia Enjeñaria nian ==
* [[Enjeñaria fizika|Enjeñaria Fizika]]
* [[Enjeñaria kimika|Enjeñaria Kimika]]
* [[Enjeñaria jeolojia|Enjeñaria Jeolojia]]
* [[Enjeñaria jeofizika]]
* Enjeñaria [[Jeodesia]] no [[Jeomatika]]
* [[Enjeñaria mineral|Enjeñaria mineral]]
* [[Enjeñaria petroliu|Enjeñaria petroliu]]
* Enjeñaria [[metalurgia]] no [[materiais]]
* [[Enjeñaria mekanika|Enjeñaria Mekanika]]
* Enjeñaria [[Astronauta|Astronautika]] no [[Aeronautikas]]
* [[Enjeñaria otomotivu]]
* [[Enjeñaria biomedika]]
* [[Enjeñaria elektro]]
* [[Informatika|Enjeñaria Informatika]]
* [[Enjeñaria Komputador]]
* [[Enjeñaria Nuklear]]
* [[Enjeñaria Telekomunikasaun]]
* [[Enjeñaria Otomasi Industria]]
* [[Enjeñaria Mekatronika]]
* [[Enjeñaria marina]]
* [[Enjeñaria ro]]
* [[Enjeñaria sistema roo]]
* [[Enjeñaria Industria]]
* [[Enjeñaria dezenvolvimentu sidade]]
* [[Enjeñaria Sivil]]
* [[Enjeñaria ambiente]]
* [[Enjeñaria no dezenvolve rekursu bee]]
* [[Enjeñaria bee no rai]]
* [[Enjeñaria freskedu no dezenvolve ar]]
* [[Enjeñaria Molekular]]
* [[Enjeñaria Bioenerjia]]
* [[Enjeñaria Bioprosesa]]
* [[Enjeñaria Biosistema]]
* [[Enjeñaria veternaria]]
* [[Enjeñaria agrikultura]]
* [[Enjeñaria konsumu]]
== Website li'ur ==
1jp736unc30s4em3r26d9tl6f8oo47t
Biolojia
0
5816
71104
69421
2026-06-28T03:59:36Z
Angelo Fernandes05
9666
/* Evolusaun */
71104
wikitext
text/x-wiki
'''Biolojia''' hanesan siensia ne'ebe mak esuda konaba [[moris]], no [[organismu|organismu moris]], inklui moos estrutura, funsaun, viveiru, [[evolusaun]], mudansa, no [[taksonomia]]. siensia biologia modernu kompleksu tebes, no [[eklektivu]], no hamriik husi ramu barak, no subdisiplina. Maibe, nia area ne'e luan maibe, iha konseitu balun ne'ebe mak forma peskizasaun hotu, nune'e hamosu ba parte ida. Biologia jeralmente kalia kona-ba [[selula moris]] hanesan unidade husi moris nian, [[gen]] hanesan unidade ida [[rasa nian]], no [[evolusaun]] hanesan mekanizmu da ne'ebe mka ko'alia kona-ba [[espesie]] foun. alende ne'e organijme fo hatene kona-ba moris no hafoun [[enerjia]] nomoos [[homeostasistika|regulasaun]] kondisaun atu nune'e estave nafatin.
Subdisiplina biologia fo definisaun liu husi eskala organisme ne'ebe estuda ba, modelu ore=ganijme ne'ebe mak estuda, no metode ne'ebe mka uza hodi estuda mak hanesan
* [[Biokimika]] estuda [[kimika]] moris nian.
* [[Biolojia molekular]] ko'alia kona-ba interaksaun molekular nian [[molekulu]] biologis.
* [[Botania]] estuda biologia [[viverus]]
* [[Biologia seluler]] ko'alia kona-ba unidade [[selula]]
* [[Fisiolojia]] ko'alia kona-ba funsaun fiziku, no kimika [[ligasaun (biolojia)]] [[Orgaun (anatomia)|orgaun]], no [[sistema orgaun]] iha [[organismu]] ida
* [[Biolojia evolusionariu]] detekta [[evolusaun|prosesu]] ne'ebe mak fo sai modelu ida idak nian; no [[ekolojia]] ne'ebe estuda kona-ba interaksaun entre organsimu ida ho sira seluk.
== Base husi biolojia modernu ==
=== Teoria selula ===
Tuir teoria selula, [[selula (biolojia)|selula]] hanesan unidade bajiku [[moris nian]], . SElula hotu [[separasaun selula]] husi selula seluk. no ikus mai, selula iha isin komesa amenta [[organismu multiselulariu]] mai husi selula ida husi seluk [[selula tolun]] ne'ebe mak halo ferteizasaun. Selula moos unidade bmoos hanesan baziku hosi patolojia, no fenomena [[transfere enerjia|kanal enerjia]] akontese iha prosesu metabolizme [[metabolisme]]. selula moos eziste gen (ADN) ne'ebe mak passa husi selula ida ba iha selula seluk bainhira iha prosesu hafahe selula.
=== Evolusaun ===
Iha konseitu biolojia ida ne'ebe mak hatete katak mudansa buat moris ida mosu mai husi mekanisme evolusau. Liu husi toria evolusan, katak eorganismu hotu ne'ebe mak iha [[rai]], ne'ebe se moris ka mate ona, mai husi gen ne'ebe mak ida de'it ka [[jerasaun]] hamutuk. Jerasaun ne'ebe mak hamutuk akontese iha tinan 3,5 miliar liu ba. Sientista biolojia sira haree liu ba [[kode genetiku]]ne'ebe hanesan.
Maske fo konese husi sientista [[Jean-Baptiste de Lamarck]] iha tinan 1809, toria evolusaun haforsa tan husi [[Charles Darwin]] iha tinan 50 tuir maine'ebe mak fo konese mekanisme baze: [[seleksaun natural]]. ([[Alfred Russel Wallace]] moos hanesan deskobredor ida husi evolusaun tamba nian mak ajuda moos fo sai teoira ne'e. Darwin fo konese iha teoria ne'e konaba, katak prosesu ne'e fo konese husi [[seleksaun natural]], no [[selesaun ausiliar]] . Evolusaun mak oraas ne'e ko'alia kona-ba mekanisme modernu nian.
=== Jenetika ===
[[Jen]] adalah satuan pewarisan utama semua organisme. Gen merupakan bagian dari [[ADN]] yang memengaruhi bentuk atau fungsi organisme. Semua organisme, dari bakteri hingga hewan, memiliki mekanisme yang men[[translasi (genetik)|translasi]] ADN menjadi [[protein]]. Sel men[[transkripsi (genetik)|transkripsi]] ADN menjadi [[asam ribonukleat]] (ARN), dan [[ribosom]] kemudian mentranslasi ARN menjadi protein, sebuah rangkaian [[asam amino]]. [[Kode genetik|Kode translasi]] semua organisme pada dasarnya sama. Misalnya, rangkaian ADN yang menyandikan [[insulin]] dalam tubuh manusia juga menyandikan insulin ketika dimasukkan ke organisme lain seperti tumbuhan.<ref>[http://www.businessweek.com/magazine/content/07_33/b4046083.htm From SemBiosys, A New Kind Of Insulin] INSIDE WALL STREET By Gene G. Marcial(13 Agustus 2007)</ref>
ADN biasanya berbentuk [[kromosom]] linear dalam [[eukariota]], dan kromosom lingkaran dalam [[prokariota]]. Kromosom adalah struktur yang terdiri dari ADN, dan [[histon]]. Rangkaian kromosom dalam sel, dan satuan pewarisan lain yang dapat ditemui dalam [[mitokondria]], [[kloroplas]], dan tempat lain secara kolektif disebut [[genom]]. Dalam eukariota, ADN genomik terletak di [[nukleus sel]], bersama dengan sejumlah [[mitokondria]], dan [[kloroplas]]. Dalam prokariota, ADN ada di dalam [[sitoplasma]] yang disebut [[nukleoid]].<ref>{{cite journal |author=Thanbichler M, Wang S, Shapiro L |title=The bacterial nucleoid: a highly organized and dynamic structure | journal=J Cell Biochem |volume=96 |issue=3 | pages=506–21 |year=2005 |pmid=15988757 | doi = 10.1002/jcb.20519 |ref=harv}}</ref> Informasi genetik dalam sebuah genom disimpan dalam gen, dan himpunan informasi tersebut dalam suatu organisme disebut [[genotip]].<ref>[http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=8472 Genotype definition – Medical Dictionary definitions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054803/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=8472 |date=2013-09-21 }}</ref>
=== Homeostasis ===
{{Main|Homeostasis}}
[[File:ACTH Negative Feedback.svg|right|thumb|250pc|[[Hipotalamus]] mengeluarkan [[Hormon pelepas kortikotropin|CRH]], yang membuat [[hipofisis|kelenjar pituitari]] mengeluarkan [[ACTH]]. Kemudian, ACTH membuat korteks adrenal mengeluarkan [[glukokortikoid]], seperti [[kortisol]]. Glukokortikoid kemudian mengurangi laju sekresi hipotalamus dan kelenjar pituitari bila jumlah glukokortikoid yang dikeluarkan sudah cukup.<ref>Raven, PH; Johnson, GB. ''Biology'', Fifth Edition, Boston: Hill Companies, Inc. 1999. page 1058.</ref>]]
Homeostasis adalah kemampuan suatu [[sistem terbuka]] dalam meregulasi stabilitas lingkungan dengan melakukan penyesuaian [[keseimbangan dinamika]] yang diatur oleh mekanisme regulasi yang terkait. Semua [[organisme]] hidup, baik [[uniseluler]] maupun [[multiseluler]], mengalami homeostasis.<ref>Kelvin Rodolfo, [http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-homeostasis Explanation of Homeostasis on scientificamerican.com]. Diakses 16 Oktober 2009.</ref>
Untuk menjaga keseimbangan dinamika, dan melakukan fungsi tertentu secara efektif, suatu sistem harus melacak, dan menanggapi gangguan. Setelah melacak gangguan, sistem biologis biasanya menanggapi melalui proses [[umpan balik negatif]]. Artinya, sistem tersebut menstabilkan keadaan dengan mengurangi atau meningkatkan aktivitas suatu organ atau sistem. Contohnya adalah pelepasan [[glukagon]] ketika kadar gula dalam tubuh terlalu rendah.
=== Enerjia ===
[[File:Energy and life.svg|thumb|240px|left|Skema yang menggambarkan pemrosesan energi dalam tubuh manusia.]]
Keberlangsungan suatu organisme bergantung pada masukan [[energi]] secara terus menerus. Reaksi kimia yang membentuk struktur, dan fungsi tertentu dapat mengambil energi dari suatu substansi yang menjadi makanannya untuk membantu membentuk, dan mempertahankan sel baru. Dalam proses ini, [[molekul]] bahan kimia yang menjadi makanan memainkan dua peran; pertama, makanan tersebut mengandung energi yang dapat diubah untuk mendukung reaksi kimia biologis; kedua, makanan tersebut mengembangkan struktur molekuler baru.
Organisme yang berperan dalam menghantarkan energi ke suatu ekosistem disebut [[autotrof]]. Hampir semua organisme autotrof memperoleh energi dari matahari.<ref name=bryantfrigaard>{{cite journal | author = D.A. Bryant & N.-U. Frigaard |month=November | year = 2006 | title = Prokaryotic photosynthesis and phototrophy illuminated | journal = Trends Microbiol | volume = 14 | issue = 11 | pages=488–96 | doi = 10.1016/j.tim.2006.09.001 | pmid = 16997562 | ref = harv }}</ref> Tumbuhan, dan [[fototrof]] lainnya menggunakan energi matahari melalui proses [[fotosintesis]] yang mengubah bahan baku menjadi molekul organik, seperti [[Adenosina trifosfat|ATP]], yang dapat dipecahkan ikatannya untuk menghasilkan energi.<ref>{{cite book|author=Smith, A. L.|title=Oxford dictionary of biochemistry and molecular biology|publisher=Oxford University Press|location=Oxford [Oxfordshire]|year=1997|page=508|isbn=0-19-854768-4|quote=Photosynthesis – the synthesis by organisms of organic chemical compounds, esp. carbohydrates, from carbon dioxide using energy obtained from light rather than the oxidation of chemical compounds.}}</ref> Namun, beberapa [[ekosistem]] hanya bergantung pada [[kemotrof]] yang mendapatkan energi dari [[metana]], [[sulfida]], atau sumber energi non-matahari lainnya.<ref>Katrina Edwards. ''Microbiology of a Sediment Pond and the Underlying Young, Cold,
Hydrologically Active Ridge Flank''. Woods Hole Oceanographic Institution.</ref>
Beberapa energi yang diperoleh digunakan untuk menghasilkan [[biomassa]] yang dapat mempertahankan [[kehidupan]], dan mendukung pertumbuhan, dan perkembangan. Kebanyakan sisa energi hanya menjadi panas, dan molekul buangan. Proses penting yang mengubah energi yang terperangkap dalam substansi kimia menjadi energi yang berguna untuk kehidupan disebut [[metabolisme]],<ref>{{cite book|author=Campbell, Neil A. and Reece Jane B|title=Biology|publisher=Benjamin Cummings|year=2001|chapter=6|isbn=978-0-8053-6624-2|oclc=47521441 48195194 53439122 55707478 64759228 79136407}}</ref> dan [[respirasi sel]].<ref name="Colvard, 2009">Bartsch/Colvard, ''The Living Environment''. (2009) New York State Prentice Hall Regents Review. Diakses 16 Oktober 2009.</ref>
== Penelitian ==
=== Struktural ===
{{Main|Biologi molekular|Biologi sel|Genetika|Biologi perkembangan}}
[[File:biological cell.svg|thumb|300px|Skema [[sel (biologi)|sel]] hewan yang menggambarkan berbagai [[organel]] dan struktur.]]
[[Biologi molekuler]] mempelajari biologi dalam tingkatan [[molekul]].<ref>[http://www.biology-online.org/dictionary/Molecular_biology Molecular Biology – Definisi dari biology-online.org]</ref> Bidang ini bersentuhan dengan bidang biologi lainnya, terutama [[genetika]], dan [[biokimia]]. Biologi molekuler mencoba memahami interaksi antara berbagai sistem sel, termasuk hubungan antar ADN, ARN, dan sintesis protein. Selain itu, bidang ini juga membelajari bagaimana interaksi tersebut diatur.
[[Biologi sel]] adalah ilmu yang terkait dengan properti struktural, dan [[fisiologi]]s sel, termasuk perilaku, interaksi, dan lingkungan. Hal ini dilakukan dalam tingkatan mikroskopik, dan molekuler untuk mempelajari organisme bersel satu seperti [[bakteri]] serta sel dalam organisme multiseluler seperti [[manusia]]. Pemahaman akan fungsi, dan struktur sel berperan penting dalam ilmu biologi. Kemiripan, dan pebedaan antara berbagai jenis sel juga sangat terkait dengan bidang biologi molekuler.
[[Anatomi]] mempelajari struktur makroskopik seperti organ, dan sistem organ,<ref>[http://www.bartleby.com/107/1.html "Anatomy of the Human Body".] Edisi ke-20. 1918. Henry Gray.</ref> sementara [[genetika]] merupakan ilmu [[gen]], [[pewarisan]], dan variasi dalam [[organisme]].<ref name=griffiths2000sect60>{{cite book|editor-first=Anthony J. F.|editor1-last=Griffiths|editor2-first=Jeffrey H.|editor2-last=Miller|editor3-first=David T.|editor3-last=Suzuki|editor4-first=Richard C.|editor4-last=Lewontin|editor5-last=Gelbart|title=An Introduction to Genetic Analysis|year=2000|isbn=0-7167-3520-2|edition=7th|publisher=W. H. Freeman|location=New York|chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.60|chapter=Genetics and the Organism: Introduction|author=Anthony J. F. Griffiths ...|editor-first=William M.}}</ref><ref name=Hartl_and_Jones>Hartl D, Jones E (2005)
</ref> Gen menyandikan informasi yang penting untuk mensintesiskan protein, yang kemudian membentuk [[fenotip]] organisme. Dalam penelitian modern, genetika juga menyelidiki fungsi gen tertentu, dan menganalisis [[interaksi genetik]]. Di dalam tubuh organisme, informasi genetik biasanya ada di dalam [[kromosom]], di dalam struktur kimia molekul ADN tertentu.
[[Biologi perkembangan]] mempelajari proses pertumbuhan, dan perkembangan organisme. Bidang ini berasal dari [[embriologi]], dan menyelidiki kuasa genetik atas [[pertumbuhan sel]], [[diferensiasi sel]], dan [[morfogenesis]], yang merupakan proses yang menghasilkan jaringan, organ, dan anatomi. Organisme yang biasanya menjadi [[organisme model|model]] dalam bidang ini meliputi cacing ''[[Caenorhabditis elegans]],''<ref>{{cite journal |author=Brenner, S. |year=1974 |month=May |url=http://dev.wormbase.org/papers/31_Brenner74.pdf |title=The Genetics of CAENORHABDITIS ELEGANS |journal=[[Genetics (journal)|Genetics]] |volume=77 |pages=71–94|format=PDF |ref=harv |pmid=4366476 |issue=1 |pmc=1213120}}</ref> lalat buah ''[[Drosophila melanogaster]],''<ref name="Encyclopedia of genetics">{{cite encyclopedia |last= |first= |author=James H. Sang |authorlink= |coauthors= |editor=Eric C. R. Reeve |encyclopedia=Encyclopedia of genetics |title=Drosophila melanogaster: The Fruit Fly |url=http://books.google.com/?id=JjLWYKqehRsC&pg=PA157&lpg=PA157&dq=drosophila+eggs+day+lifetime |accessdate=2009-07-01 |edition= |date=2001-06-23 |year= |publisher=Fitzroy Dearborn Publishers, I |volume= |location=USA |id= |doi= |pages=157 |quote= |isbn= 978-1-884964-34-3 }}</ref> ikan zebra ''[[Danio rerio]],''<ref>{{cite journal |title=Large scale genetics in a small vertebrate, the zebrafish |journal=Int. J. Dev. Biol. |volume=40 |pages=221–7 |year=1996 |pmid=8735932 |url=http://www.intjdevbiol.com/paper.php?doi=8735932 |author1=Haffter P |author2=Nüsslein-Volhard C |author-separator=, |issue=1 |ref=harv}}</ref> tikus ''[[Mus musculus]]'',<ref>{{cite journal |author=Keller G |title=Embryonic stem cell differentiation: emergence of a new era in biology and medicine |journal=Genes Dev. |volume=19 |issue=10 |pages=1129–55 |year=2005 |pmid=15905405 |url=http://genesdev.cshlp.org/content/19/10/1129.long |doi=10.1101/gad.1303605 |ref=harv}}</ref>, dan tumbuhan ''[[Arabidopsis thaliana]]''.<ref>{{cite journal |author=Rensink WA, Buell CR |title=Arabidopsis to Rice. Applying Knowledge from a Weed to Enhance Our Understanding of a Crop Species |journal=Plant Physiol. |volume=135 |issue=2 |pages=622–9 |year=2004 |pmid=15208410 |doi=10.1104/pp.104.040170 |pmc=514098 |ref=harv}}</ref><ref>{{cite journal |author=Coelho SM, Peters AF, Charrier B, ''et al'' |title=Complex life cycles of multicellular eukaryotes: new approaches based on the use of model organisms |journal=Gene |volume=406 |issue=1–2 |pages=152–70 |year=2007 |pmid=17870254 |doi=10.1016/j.gene.2007.07.025 |ref=harv}}</ref> Organisme-organisme tersebut dipelajari untuk memahami fenomena biologi tertentu, dengan harapan penemuan pada organisme tersebut dapat menambah pengetahuan tentang cara kerja organisme lain.<ref>{{cite journal |author=Fields S, Johnston M |title=Cell biology. Whither model organism research? |journal=Science |volume=307 |issue=5717 |pages=1885–6 |year=2005 |month=Mar |pmid=15790833 |doi=10.1126/science.1108872 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/307/5717/1885 |ref=harv}}</ref>
=== Fisiologis ===
{{Main|Fisiologi}}
Fisiologi menyelidiki proses mekanik, fisik, dan biokimia organisme hidup dengan mencoba memahami bagaimana semua struktur bekerja secara keseluruhan. Gagasan “dari struktur ke fungsi” merupakan gagasan yang penting dalam bidang biologi. Penelitian fisiologis secara tradisional terbagi menjadi [[fisiologi tumbuhan]], dan [[fisiologi hewan|hewan]], namun beberapa prinsip fisiologi berlaku untuk semua [[organisme]]. Misalnya, fisiologi sel [[ragi]] mungkin juga berlaku untuk sel manusia. Bidang fisiologi hewan menggunakan alat, dan metode dalam [[fisiologi manusia]] untuk spesies non-manusia. Fisiologi tumbuhan meminjam teknik dari kedua bidang tersebut.
Fisiologi juga mempelajari bagaimana [[sistem saraf]], [[sistem kekebalan|kekebalan]], [[sistem endokrin|endokrin]], [[sisten pernapasan|pernapasan]], dan [[sistem peredaran darah|peredaran darah]] bekerja, dan berinteraksi. Penelitian sistem tersebut juga dilakukan oleh bidang yang berorientasi pada [[kedokteran]] seperti [[neurologi]], dan [[imunologi]].
=== Evolusioner ===
Penelitian evolusioner terkait dengan asal usul dan nenek moyang [[spesies]], dan juga perubahannya seiring berjalannya waktu. Bidang ini juga meliputi ilmuwan dari berbagai bidang yang terkait dengan taksonomi. Contohnya adalah ilmuwan yang berspesialisasi dalam organisme tertentu seperti [[mamalogi]], [[ornitologi]], [[botani]] dan [[herpetologi]]. Organisme-organisme tersebut digunakan untuk menjawab pertanyaan-pertanyaan evolusi yang umum.
Biologi evolusioner sebagian didasarkan dari [[paleontologi]] (yang menggunakan catatan [[fosil]] untuk menjawab pertanyaan tentang cara dan tempo evolusi)<ref name=Jablonski>{{cite journal |author=Jablonski D |title=The future of the fossil record |journal=Science |volume=284 |issue=5423 |pages=2114–16 |year=1999 |pmid=10381868 |doi=10.1126/science.284.5423.2114 |ref=harv }}</ref>, dan sebagian lagi dari [[genetika populasi]]<ref>[[John H. Gillespie]] Population Genetics: A Concise Guide, Johns Hopkins Press, 1998. ISBN 0-8018-5755-4.</ref> , dan teori evolusioner. Pada tahun 1980-an, [[biologi perkembangan]] memasuki kembali bidang biologi evolusioner setelah sebelumnya dikeluarkan dari [[sintesis modern]] akibat penelitian [[biologi perkembangan evolusioner]].<ref>Vassiliki Betta Smocovitis Unifiying Biology: the evolutionary synthesis and evolutionary biology ISBN 0-691-03343-9.</ref> Bidang lain yang terkait, dan sering dianggap sebagai bagian dari biologi evolusioner adalah [[filogenetika]], [[sistematika]] dan [[taksonomi alfa|taksonomi]].
=== Sistematika ===
{{PhylomapB|caption= [[Pohon filogenetik]] semua kehidupan berdasarkan data [[gen]] [[rRNA]], yang menunjukkan perpisahan antara tiga domain [[bakteri]], [[arkea]], dan [[eukariota]] seperti yang dideskripsikan oleh [[Carl Woese]]. Pohon yang dibentuk berdasarkan gen lain juga sangat mirip, meskipun mungkin penempatan percabangan berbeda-beda akibat evolusi rRNA yang cepat. Hubungan pasti antara ketiga domain tersebut masih diperdebatkan.}}
[[File:Biological classification L Pengo id.svg|thumb|left|Hierarki delapan tingkatan taksonomi dalam [[klasifikasi biologi]]. Diagram ini menggunakan format 3 [[domain (biologi)|domain]] / 6 [[kingdom (biologi)|kingdom]].]]
{{main|Sistematika}}
Peristiwa [[spesiasi]] menghasilkan hubungan antar spesies yang dapat distrukturisasi seperti pohon. [[Sistematika]] mempelajari hubungan tersebut, dan perbedaan, dan kemiripan antara spesies, dan sekelompok spesies.<ref>{{cite book
|last = Neill
|first = Campbell
|authorlink =
|title = Biology; Fourth edition
|publisher = [[The Benjamin/Cummings Publishing Company]]
|series =
|year = 1996
|doi =
|isbn = 0-8053-1940-9
|page = G-21 (Glossary)}}</ref>
Namun, sistematika sudah menjadi bidang penelitian yang aktif jauh sebelum pemikiran evolusi menyebar luas.<ref>{{cite book
|last = Douglas
|first = Futuyma
|authorlink =
|title = Evolutionary Biology; Third edition
|publisher = [[Sinauer Associates]]
|series =
|year = 1998
|doi =
|isbn = 0-87893-189-9
|page = 88}}</ref>
Secara tradisional, kehidupan dibagi menjadi lima kingdom: [[Monera]]; [[Protist]]a; [[Fungus|Fungi]]; [[Plant]]ae; [[Animal]]ia.<ref>{{cite book|last=Margulis|first=L|coauthors=Schwartz, KV|authorlink=Lynn Margulis|title=Five Kingdoms: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth|edition=3rd|publisher= WH Freeman & Co|location=|year=1997|isbn=978-0-7167-3183-2|series=|oclc=223623098 237138975}}</ref> Namun, banyak ilmuwan yang menganggap sistem lima kingdom ini sudah ketinggalan zaman. Sistem klasifikasi modern biasanya dimulai dengan [[sistem tiga domain]]: [[Archaea]] (awalnya Archaebacteria); [[Bacterium|Bacteria]] (awalnya Eubacteria), dan [[eukariota|Eukaryota]] (termasuk [[protista]], [[fungi]], [[tumbuhan]], dan [[hewan]])<ref name="domain">{{cite journal | author = Woese C, Kandler O, Wheelis M | title = Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya | url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/87/12/4576 | journal = Proc Natl Acad Sci USA | volume = 87 | issue = 12 | pages = 4576–9 | year = 1990 | pmid = 2112744 | doi = 10.1073/pnas.87.12.4576 | pmc = 54159 | ref = harv | bibcode=1990PNAS...87.4576W}}</ref> Domain tersebut didasarkan pada keberadaan nuklei pada sel, dan perbedaan komposisi kimia bagian luar sel.<ref name="domain"/>
Selain itu, setiap kingdom dibagi hingga pada tingkatan spesies. Urutannya adalah:
[[Domain (biologi)|Domain]]; [[Kingdom (biologi)|Kingdom]]; [[Filum]]; [[Kelas (biologi)|Kelas]]; [[Ordo (biologi)|Ordo]]; [[Famili (biologi)|Famili]]; [[Genus]]; [[Spesies]].
Di luar kategori ini terdapat sejumlah [[parasit]] intraseluler yang ada “di tepi kehidupan",<ref>{{cite journal | author = Rybicki EP | year = 1990 | title = The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics | url = | journal = S Aft J Sci | volume = 86 | issue = | pages = 182–186 }}</ref> yang berarti banyak ilmuwan yang tidak mengklasifikasikan struktur tersebut sebagai kehidupan karena ketiadaan satu atau lebih fungsi atau ciri kehidupan (contohnya ketiadaan aktivitas [[metabolisme]]). Struktur tersebut diklasifikasikan sebagai [[virus]], [[viroid]], [[prion]], atau [[satelit (biologi)|satelit]].
Nama ilmiah organisme berasal dari genus, dan spesiesnya. Misalnya, nama ilmiah spesies manusia adalah ''[[Homo sapiens]]''. ''Homo'' adalah genusnya, dan ''sapiens'' adalah spesiesnya. Ketika menulis nama ilmiah suatu organisme, huruf pertama harus ditulis dengan menggunakan huruf besar, dan selebihnya dalam huruf kecil. Selain itu, nama ilmiah dapat dimiringkan atau digarisbawahi.<ref>{{cite book|url = http://books.google.com/?id=hVUU7Gq8QskC&lpg=PA198&dq=species%20epithet%20capitalize&pg=PA198#v=onepage&q=species%20epithet%20capitalize|page = 198|title = Writing for Science and Engineering: Papers, Presentation|author = Heather Silyn-Roberts|year = 2000|isbn = 0-7506-4636-5|publisher = Butterworth-Heinemann|location = Oxford}}</ref><ref>{{cite web | url = http://ibot.sav.sk/icbn/frameset/0065Ch7OaGoNSec1a60.htm#recF | title = Recommendation 60F | work = [[International Code of Botanical Nomenclature]], Vienna Code | year = 2006 | pages = 60F.1}}</ref>
Sistem klasifikasi yang banyak digunakan saat ini adalah [[taksonomi Linnaeus]]. Sistem ini meliputi tingkatan, dan [[tatanama binomial]]. Cara penamaan organisme diatur oleh persetujuan internasional seperti [[International Code of Botanical Nomenclature]] (ICBN), [[International Code of Zoological Nomenclature]] (ICZN), dan [[International Code of Nomenclature of Bacteria]] (ICNB). Klasifikasi [[virus]], [[viroid]], [[prion]], dan agen sub-viral ditentukan oleh [[International Committee on Taxonomy of Viruses]] (ICTV), dan sistemnya disebut International Code of Viral Classification and Nomenclature (ICVCN).<ref>[http://www.ictvonline.org/virusTaxonomy.asp ICTV Virus Taxonomy 2009]</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_pospi.htm "80.001 Popsiviroidae – ICTVdB Index of Viruses."] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_prion.htm "90. Prions – ICTVdB Index of Viruses."] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_satel.htm "81. Satellites – ICTVdB Index of Viruses."] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.</ref>
Sebuah usulan yang disebut [[BioCode]] diterbitkan pada tahun 1997 dengan maksud untuk menstandardisasi tata nama di tiga bidang tersebut, namun usulan ini masih belum diterapkan.<ref>{{cite conference | title=The BioCode: Integrated biological nomenclature for the 21st century? | booktitle=Proceedings of a Mini-Symposium on Biological Nomenclature in the 21st Century | author=John McNeill | date=1996-11-04}}</ref> BioCode tidak banyak diperhatikan semenjak tahun 1997; rencana penerapannya pada tahun 1 Januari 2000 tidak banyak disadari. Revisi BioCode yang tidak mengganti kode yang ada, dan hanya menyediakan konteks pemersatu diusulkan pada tahun 2011.<ref>{{cite web|url=http://www.bionomenclature.net/index.html|title=The Draft BioCode (2011)|publisher=International Committee on Bionomenclature (ICB)}}</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2011/00000060/00000001/art00019] Greuter, W.; Garrity, G.; Hawksworth, D.L.; Jahn, R.; Kirk, P.M.; Knapp, S.; McNeill, J.; Michel, E.; Patterson, D.J.; Pyle, R.; Tindall, B.J. (2011). Draft BioCode (2011): Principles and rules regulating the naming of organisms. ''Taxon''. 60: 201-212.</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2011/00000060/00000001/art00018] and [http://iczn.org/content/introducing-draft-biocode-2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713124948/http://iczn.org/content/introducing-draft-biocode-2011|date=2017-07-13}} Hawksworth, D.L. (2011). Introducing the Draft BioCode (2011). ''Taxon''. 60(1): 199–200.</ref> Namun, [[International Botanical Congress]] pada tahun 2011 menolak mempertimbangkan usulan BioCode. [[International Committee on Taxonomy of Viruses|ICVCN]] berada di luar ranah BioCode karena BioCode tidak meliputi klasifikasi virus.
=== Galeri ===
<gallery>
File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
</gallery>
=== Ekologi dan lingkungan ===
[[File:Common clownfish.jpg|thumb|250px|right|[[Simbiosis]] [[mutualisme (simbiosis)|mutualisme]] antara [[ikan badut]] dari genus [[Amphiprion]] dengan [[anemon laut]]. Ikan badut melindungi anemon dari ikan pemakan anemon, dan sebagai gantinya tentakel anemon melindungi ikan badut dari predatornya.]]
{{Main|Ekologi|Etologi|Perilaku|Biogeografi}}
[[Ekologi]] mempelajari persebaran, dan berlimpahnya kehidupan, serta interaksi antara organisme dengan lingkungannya.<ref>{{cite book|last=Begon|first=M.|coauthors= Townsend, C. R., Harper, J. L.|title=Ecology: From individuals to ecosystems. (4th ed.)|year=2006|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-1117-8 }}</ref> [[Habitat]] suatu organisme dapat dideskripsikan sebagai [[faktor abiotik]] lokal seperti [[iklim]], di samping keberadaan organisme, dan [[faktor biotik]] lainnya.<ref name="habitats_of_the_world">{{Cite book|title = Habitats of the world|year = 2004|url = http://books.google.com/?id=U-_mlcy8rGgC&pg=PA238|publisher = Marshall Cavendish|location = New York|isbn = 978-0-7614-7523-1|page = 238 }}</ref> Sistem biologis cukup sulit dipelajari karena ada sangat banyak interaksi yang mungkin terjadi antara organisme dengan lingkungan, bahkan dalam skala kecil. [[Bakteri]] di dalam gradien gula memberikan tanggapan terhadap lingkungan sama seperti seekor singa yang sedang mencari makanan di [[sabana]] [[Afrika]]. Spesies apapun juga dapat menunjukkan berbagai macam [[perilaku]], seperti [[kerjasama]], [[agresi]], [[parasitisme]], atau [[mutualisme (simbiosis)|mutualisme]]. Masalah menjadi semakin rumit ketika dua atau lebih spesies berinteraksi dalam suatu [[ekosistem]].
Sistem ekologi dipelajari dalam beberapa tingkatan yang berbeda, dari individu hingga [[populasi]], [[ekosistem]], dan [[biosfer]]. Istilah [[biologi populasi]] sering digunakan bergantian dengan [[ekologi populasi]], meskipun istilah ''biologi populasi'' lebih sering digunakan ketika mempelajari [[penyakit]], [[virus]], dan [[mikroba]], sementara ekologi populasi lebih sering dipakai ketika mempelajari tumbuhan, dan hewan. Ekologi juga mengacu pada berbagai subdisiplin yang ada.
[[Etologi]] menyelidiki [[perilaku]] hewan (terutama hewan sosial seperti [[primata]], dan [[canidae|canid]]), dan kadang-kadang dianggap sebagai cabang [[zoologi]]. Etolog juga mempelajari [[evolusi]] perilaku, dan mencoba memahami perilaku dalam konteks [[seleksi alam]]. Salah satu etolog modern pertama adalah [[Charles Darwin]], karena bukunya yang berjudul ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]'' memengaruhi etolog-etolog penerusnya.<ref name="black">{{Cite journal | pmc = 1279921 | pmid = 12042386 | year = 2002 | month = Jun | author = Black, J | title = Darwin in the world of emotions | volume = 95 | issue = 6 | pages = 311–3 | issn = 0141-0768 | journal = Journal of the Royal Society of Medicine | url = http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386 | format = Free full text | doi = 10.1258/jrsm.95.6.311 | ref = harv }}</ref>
[[Biogeografi]] terkait dengan persebaran organisme di [[Bumi]],<ref>Wiley, 1981</ref>, dan memusatkan perhatian pada topik seperti [[tektonika lempeng]], [[perubahan iklim]], [[persebaran biologis|persebaran]], [[migrasi hewan|migrasi]], dan [[kladistika]].
== Cabang-cabang ==
{{main|Daftar ilmu-ilmu hayati}}
{{sains}}
Pada masa kini, biologi mencakup bidang akademik yang sangat luas, bersentuhan dengan bidang-bidang [[sains]] yang lain, dan sering kali dipandang sebagai ilmu yang mandiri. Berikut adalah cabang-cabang utama biologi:<ref>[http://www.biology-online.org/dictionary/Branches_of_biology Branches of Biology di biology-online.org]</ref><ref>[http://www.bellaonline.com/articles/art28786.asp Biology di bellaonline.com]</ref>
* [[Aerobiologi]] – mempelajari partikel organik di udara
* [[Agrikultur]] – mempelajari proses produksi hasil panen, dan lebih menekankan pada penerapannya
* [[Anatomi]] – mempelajari bentuk, dan fungsi tumbuhan, hewan, dan organisme lain (terutama manusia)
* [[Arachnologi]] – mempelajari [[arachnida]]
* [[Astrobiologi]] – mempelajari evolusi, distribusi, dan masa depan kehidupan di alam semesta—juga disebut [[eksobiologi]], [[eksopaleontologi]], dan [[bioastronomi]]
* [[Biofisika]] – mempelajari proses biologis dalam kerangka fisika, dengan menerapkan teori, dan metode yang secara tradisional digunakan dalam ilmu fisika
* [[Biogeografi]] – mempelajari persebaran spesies dalam konteks keruangan, dan waktu
* [[Bioinformatika]] – penggunaan teknologi informasi untuk meneliti, mengumpulkan, dan menyimpan data genomik atau data biologis lainnya
* [[Biokimia]] – mempelajari reaksi kimia yang diperlukan kehidupan agar tetap berfungsi, biasanya pada tingkatan seluler
* [[Biologi bangunan]] – meneliti lingkungan hidup di dalam ruangan
* [[Biologi evolusioner]] – mempelajari asal usul, dan nenek moyang spesies
* [[Biologi integratif]] – mempelajari semua organisme
* [[Biologi kelautan]] (atau oseanografi biologis) – mempelajari ekosistem , tumbuhan, hewan, dan kehidupan samudra lainnya
* [[Biologi konservasi]] – mempelajari pelestarian, perlindungan, dan pemulihan lingkungan alam, ekosistem alam, vegetasi, dan margasatwa
* [[Biologi lingkungan]] – mempelajari dunia alam secara keseluruhan atau dalam wilayah tertentu, terutama dampak manusia terhadapnya
* [[Biologi molekuler]] – mempelajari biologi, dan fungsi biologi dalam tingkatan molekuler, bertumpang tindih dengan biokimia
* [[Biologi populasi]] – mempelajari sekelompok organisme, termasuk
** [[Ekologi populasi]] – mempelajari dinamika, dan kepunahan populasi
** [[Genetika populasi]] – mempelajari perubahan frekuensi gen dalam populasi suatu organisme
* [[Biologi perkembangan]] – mempelajari proses pembentukan organisme dari [[zigot]]
* [[Biologi sel]] – meneliti sel sebagai satuan yang utuh, dan interaksi molekuler, dan kimia yang terjadi di dalam sel
* [[Biologi struktural]] – cabang [[biologi molekuler]], [[biokimia]], dan [[biofisika]] yang terkait dengan struktur molekuler makromolekul biologis
* [[Biologi sintetis]] – mengintegrasi biologi dengan teknik; membuat fungsi biologis yang tidak ada di alam
* [[Biomatematika]] (atau biologi matematis) – penelitian proses biologis secara kuantitatif atau matematis, dan lebih menekankan pada permodelan
* [[Biomekanika]] – penelitian mekanika kehidupan yang lebih menekankan pada penerapan melalui [[prostetik]] atau [[ortotik]]. Bidang ini sering dianggap sebagai cabang kedokteran
* [[Biomusikologi]] – mempelajari musik dari sudut pandang biologis
* [[Bioteknologi]] – cabang biologi yang baru, dan kadang-kadang kontroversial yang mempelajari manipulasi materi hidup, termasuk modifikasi genetik, dan [[biologi sintetik]]
* [[Botani]] – mempelajari tumbuhan
* [[Ekologi]] – mempelajari interaksi antara organisme dengan lingkungannya
* [[Embriologi]] – mempelajari perkembangan embrio (dari pembuahan hingga kelahiran)
* [[Entomologi]] – mempelajari serangga
* [[Epidemiologi]] – komponen penting dalam penelitian kesehatan, mempelajari faktor yang memengaruhi kesehatan suatu populasi
* [[Epigenetik]] – mempelajari perubahan ekspresi gen atau fenotip seluler yang diakibatkan oleh mekanisme selain perubahan rangkaian ADN
* [[Etologi]] – mempelajari perilaku hewan
* [[Farmakologi]] – mempelajari persiapan, penggunaan, dan pengaruh obat-obatan
* [[Fisiologi]] – mempelajari cara kerja organisme hidup serta organ-organnya
* [[Fitopatologi]] – mempelajari penyakit pada tumbuhan (juga disebut patologi tumbuhan)
* [[Genetika]] – mempelajari gen, dan pewarisan
* [[Hematologi]] – mempelajari darah, dan organ pembentuk darah
* [[Herpetologi]] – mempelajari reptil, dan amfibi
* [[Histologi]] – mempelajari sel, dan jaringan, cabang mikroskopik anatomi
* [[Iktiologi]] – mempelajari ikan
* [[Kriobiologi]] – mempelajari pengaruh suhu yang rendah terhadap kehidupan
* [[Limnologi]] – mempelajari perairan di daratan
* [[Mamalogi]] – mempelajari mamalia
* [[Mikrologi]] – meneliti organisme mikroskopik (mikroorganisme), dan interaksinya dengan kehidupan lainnya
* [[Mikologi]] – mempelajari fungi
* [[Neurosains|Neurobiologi]] – mempelajari sistem saraf, termasuk anatomi, fisiologi, dan patologinya
* [[Onkologi]] – mempelajari proses [[kanker]]
* [[Ornitologi]] – mempelajari burung
* [[Paleontologi]] – mempelajari fosil, dan bukti geografis kehidupan prasejarah
* [[Patologi|Patobiologi atau patologi]] – meneliti penyakit, seperti penyebab, proses, ciri, dan perkembangannya
* [[Parasitologi]] – mempelajari parasit, dan parasitisme
* [[Penelitian biomedis]] – meneliti tubuh manusia yang sehat, dan sakit
* [[Psikobiologi]] – mempelajari dasar [[psikologi]] secara biologis
* [[Sosiobiologi]] – mempelajari dasar [[sosiologi]] secara biologis
* [[Teknik biologis]] – mempelajari biologi dari sudut pandang teknik, dan lebih menekankan pada pengetahuan terapan. Bidang ini terkait dengan bioteknologi
* [[Virologi]] – mempelajari virus, dan agen yang seperti virus
* [[Zoologi]] – mempelajari hewan, termasuk klasifikasi, fisiologi, perkembangan, dan perilaku (cabang meliputi [[entomologi]], [[etologi]], [[herpetologi]], [[iktiologi]], [[mamalogi]], dan [[ornitologi]])
<!--
Percabangan biologi sendiri mengikuti tiga dimensi yang saling tegak lurus: ''keanekaragaman'' (berdasarkan kelompok organisme), ''organisasi kehidupan'' (taraf kajian dari sistem kehidupan), dan ''interaksi'' (hubungan antarsatuan kehidupan serta antara satuan kehidupan dengan lingkungannya).
=== Pembagian Berdasarkan Kelompok Organisme ===
Makhluk hidup atau organisme sangat beraneka ragam. [[Taksonomi]] mempelajari bagaimana organisme dapat dikelompokkan berdasarkan kemiripan dan perbedaan yang dimiliki. Selanjutnya, berbagai kelompok itu dipelajari semua gatra kehidupannya, sehingga dikenallah ilmu biologi tumbuhan ([[botani]]), biologi hewan ([[zoologi]]), biologi serangga ([[entomologi]]), dan seterusnya.
=== Pembagian berdasarkan organisasi kehidupan ===
Kehidupan berlangsung dalam hirarki yang terorganisasi. Hirarki organisme, dari yang terkecil hingga yang terbesar yang dipelajari dalam biologi, adalah sebagai berikut:<ref name="y">Campbell NA, Reece JB. 2009. Biology. USA: Pearson Benjamin Cummings</ref>
* [[sel]];
* [[jaringan]];
* [[organ]];
* [[sistem organ]];
* [[individu]];
* [[populasi]];
* [[komunitas]] atau masyarakat;
* [[ekosistem]]; dan
* [[bioma]].
Kajian-kajian subindividu mencakup [[biologi sel]], [[anatomi]] dan cabang-cabangnya ([[sitologi]], [[histologi]] dan [[organologi]]), dan [[fisiologi]]. Pembagian lebih rinci juga mungkin terjadi. Misalnya, anatomi dapat dikhususkan pada setiap organ atau sistem (biasa terjadi dalam ilmu [[kedokteran]]): [[pulmonologi]], [[kardiologi]], [[neurologi]], dan sebagainya).
Tingkat supraindividu dipelajari dalam [[ekologi]], yang juga memiliki pengkhususan tersendiri, seperti [[ekofisiologi]] atau "fisiologi lingkungan", [[fenologi]], serta [[ilmu perilaku]].
=== Pembagian berdasarkan interaksi ===
Hubungan antarunit kehidupan maupun antara unit kehidupan dan lingkungannya terjadi pada semua tingkat organisasi.
Selain mempelajari kehidupan melalui berbagai tingkatan di atas, biologi juga mempelajari hal-hal berikut, melalui cabang ilmunya masing-masing:
* [[Astrobiologi]] : ilmu pengetahuan spekulatif tentang adanya makhluk hidup selain di bumi.
* [[biologi perkembangan]] (''developmental biology''): ilmu yang mempelajari tahap perkembangan makhluk hidup ([[ontogeni]]) dari telur yang dibuahi menjadi individu;
* [[genetika]]: ilmu yang mempelajari pewarisan keturunan;
* [[etologi]]: ilmu yang mempelajari perilaku makhluk hidup;
* [[sistematika]]: ilmu yang mempelajari keanekaragaman organisme dan hubungannya dengan relasi tertentu;
* [[ekologi]]: ilmu yang mempelajari [[habitat]] dan interaksi makhluk hidup dengan lingkungannya;
* [[evolusi]]: ilmu yang mempelajari perubahan yang terjadi pada makhluk hidup; dan
* [[mikologi]] : ilmu yang mempelajari mengenai cendawan/ jamur
* [[mikrobiologi]] : ilmu yang mempelajari makhluk-makhluk mikroskopis
bahkan terdapat sub ilmu biologi yang berkaitan dengan ilmu lain seperti biokimia dan biofisik, dimana ilmu biologi dilihat dari sudut pandang kimia dan fisika.-->
== Lihat pula ==
{{wikiportal}}
* [[Ilmuwan|Daftar Ilmuwan Biologi]]
* [[Asam deoksiribonukleat]] (ADN)
* [[Hewan]]
* [[Sel]]
* [[Fotosintesis]]
* [[Tumbuhan]]
* [[Hidup dan kehidupan]]
== Galeri ==
<gallery>
File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Mikrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
</gallery>
== Catatan kaki ==
{{reflist|3}}
== Bacaan lanjut ==
* {{cite book|last =Alberts|first=Bruce|coauthors=Johnson, A, Lewis, J, Raff, M, Roberts, K & Walter, P|title=Molecular Biology of the Cell|edition=4th|publisher=Garland|location=|year=2002|isbn=978-0-8153-3218-3|series=|oclc =145080076 48122761 57023651 69932405}}
* {{cite book|last=Begon|first=Michael|coauthors= Townsend, CR & Harper, JL|title=[[Ecology: From Individuals to Ecosystems]]|edition=4th|publisher=Blackwell Publishing Limited|year=2005|isbn=978-1-4051-1117-1|oclc=57639896 57675855 62131207}}
* {{cite book|last=Campbell|first=Neil|authorlink=Neil Campbell (scientist)|title=Biology|edition=7th|publisher=Benjamin-Cummings Publishing Company|location=|year=2004|isbn=0-8053-7146-X|series=|oclc=71890442}}
* {{cite book|last=Colinvaux|first=Paul|authorlink=Paul Colinvaux|title=Why Big Fierce Animals are Rare: An Ecologist's Perspective|edition=reissue|publisher=Princeton University Press|year=1979|isbn=0-691-02364-6|oclc=10081738 24132192}}
* {{cite book|last=Hoagland|first=Mahlon|authorlink=|title=The Way Life Works|edition=reprint|publisher=Jones and Bartlett Publishers inc|location=|year=2001|isbn=0-7637-1688-X|series=|oclc=223090105 45487537}}
* {{cite book|last=Janovy|first=John Jr.|title=On Becoming a Biologist|edition=2nd|publisher=Bison Books|location=|year=2004|isbn=0-8032-7620-6|series=|oclc=55138571 56964280}}
* {{cite book|last=Johnson|first=George B.|authorlink=Johnson George B.|title=Biology, Visualizing Life|publisher=Holt, Rinehart, and Winston|location=|year=2005|isbn=0-03-016723-X|series=|oclc=36306648}}
* {{cite book|last =Tobin|first=Allan|coauthors=Dusheck, Jennie|title=Asking About Life|edition=3rd|publisher=Wadsworth|location=Belmont, CA|year=2005|isbn=0-534-40653-X}}
== Pranala luar ==
{{Wikibooks}}
{{Wiktionary}}
{{wikiversity|Biology|at-link=School:Biology|at=The School of Biology}}
* {{dmoz|Science/Biology}}
* [http://www.ohiou.edu/phylocode/index.html Filokode OSU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114093618/http://www.ohiou.edu/phylocode/index.html |date=2007-11-14 }}
* [http://www.biology-online.org/dictionary/Main_Page Biologi Daring – Wiki Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917162850/http://biology-online.org/dictionary/Main_Page |date=2008-09-17 }}
* [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Biology/7-012Fall-2004/VideoLectures/ Video kuliah biologi dari MIT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529032504/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Biology/7-012Fall-2004/VideoLectures/ |date=2010-05-29 }}
* [http://www.bioeticaunbosque.edu.co/english/ Biologi dan Bioetika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626143439/http://www.bioeticaunbosque.edu.co/english/ |date=2007-06-26 }}.
* [https://inlportal.inl.gov/portal/server.pt?open=514&objID=2622&parentname=CommunityPage&parentid=7&mode=2&in_hi_userid=200&cached=true Sistem Biologis] – Idaho National Laboratory
* [http://tolweb.org/tree/phylogeny.html ''The Tree of Life'']: proyek yang memuat informasi tentang filogeni, dan biodiversitas.
* [http://www.library.illinois.edu/bix/biologicalliterature/ Using the Biological Literature Web Resources]
;Pranala jurnal
* [http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=index-html&issn=1545-7885 PLos Biology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426191401/http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=index-html&issn=1545-7885 |date=2006-04-26 }} Jurnal terbuka yang diterbitkan oleh [[Public Library of Science]]
* [http://www.cell.com/current-biology/ Current Biology] Jurnal yang menerbitkan [[riset asli]] dari berbagai bidang biologi
* [http://rsbl.royalsocietypublishing.org/ Biology Letters] Jurnal [[Royal Society]] yang menerbitkan tulisan-tulisan tentang biologi
* [http://www.sciencemag.org/collections/subject/ Science Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110150710/http://www.sciencemag.org/collections/subject/ |date=2010-11-10 }} Publikasi Sains [[American Association for the Advancement of Science|AAAS]] yang terkenal – Lihat Bagian Ilmu Kehidupan
* [http://www.biolsci.org International Journal of Biological Sciences] Jurnal biologi yang menerbitkan beberapa karya ilmiah
* [http://www.press.jhu.edu/journals/perspectives_in_biology_and_medicine/index.html Perspectives in Biology and Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031110160426/http://www.press.jhu.edu/journals/perspectives_in_biology_and_medicine/index.html |date=2003-11-10 }} Jurnal interdisipliner yang menerbitkan esai-esai
* [http://www.lifesciencelog.com/ Life Science Log]
{{cabang ilmu alam}}
[[Kategori:Biologi|Biologi]]
7gc6nkpgx3zf6ustecaecw0yetwvlgf
71105
71104
2026-06-28T04:00:29Z
Angelo Fernandes05
9666
/* Evolusaun */
71105
wikitext
text/x-wiki
'''Biolojia''' hanesan siensia ne'ebe mak esuda konaba [[moris]], no [[organismu|organismu moris]], inklui moos estrutura, funsaun, viveiru, [[evolusaun]], mudansa, no [[taksonomia]]. siensia biologia modernu kompleksu tebes, no [[eklektivu]], no hamriik husi ramu barak, no subdisiplina. Maibe, nia area ne'e luan maibe, iha konseitu balun ne'ebe mak forma peskizasaun hotu, nune'e hamosu ba parte ida. Biologia jeralmente kalia kona-ba [[selula moris]] hanesan unidade husi moris nian, [[gen]] hanesan unidade ida [[rasa nian]], no [[evolusaun]] hanesan mekanizmu da ne'ebe mka ko'alia kona-ba [[espesie]] foun. alende ne'e organijme fo hatene kona-ba moris no hafoun [[enerjia]] nomoos [[homeostasistika|regulasaun]] kondisaun atu nune'e estave nafatin.
Subdisiplina biologia fo definisaun liu husi eskala organisme ne'ebe estuda ba, modelu ore=ganijme ne'ebe mak estuda, no metode ne'ebe mka uza hodi estuda mak hanesan
* [[Biokimika]] estuda [[kimika]] moris nian.
* [[Biolojia molekular]] ko'alia kona-ba interaksaun molekular nian [[molekulu]] biologis.
* [[Botania]] estuda biologia [[viverus]]
* [[Biologia seluler]] ko'alia kona-ba unidade [[selula]]
* [[Fisiolojia]] ko'alia kona-ba funsaun fiziku, no kimika [[ligasaun (biolojia)]] [[Orgaun (anatomia)|orgaun]], no [[sistema orgaun]] iha [[organismu]] ida
* [[Biolojia evolusionariu]] detekta [[evolusaun|prosesu]] ne'ebe mak fo sai modelu ida idak nian; no [[ekolojia]] ne'ebe estuda kona-ba interaksaun entre organsimu ida ho sira seluk.
== Base husi biolojia modernu ==
=== Teoria selula ===
Tuir teoria selula, [[selula (biolojia)|selula]] hanesan unidade bajiku [[moris nian]]. Selula hotu [[separasaun selula]] husi selula sira seluk. no ikus mai, selula iha isin komesa amenta [[organismu multiselulariu]] mai husi selula ida husi seluk [[selula tolun]] ne'ebe mak halo ferteizasaun. Selula moos unidade bmoos hanesan baziku hosi patolojia, no fenomena [[transfere enerjia|kanal enerjia]] akontese iha prosesu metabolizme [[metabolisme]]. selula moos eziste gen (ADN) ne'ebe mak passa husi selula ida ba iha selula seluk bainhira iha prosesu hafahe selula.
=== Evolusaun ===
Iha konseitu biolojia ida ne'ebe mak hatete katak mudansa buat moris ida mosu mai husi mekanisme evolusau. Liu husi toria evolusan, katak eorganismu hotu ne'ebe mak iha [[rai]], ne'ebe se moris ka mate ona, mai husi gen ne'ebe mak ida de'it ka [[jerasaun]] hamutuk. Jerasaun ne'ebe mak hamutuk akontese iha tinan 3,5 miliar liu ba. Sientista biolojia sira haree liu ba [[kode genetiku]]ne'ebe hanesan.
Maske fo konese husi sientista [[Jean-Baptiste de Lamarck]] iha tinan 1809, toria evolusaun haforsa tan husi [[Charles Darwin]] iha tinan 50 tuir maine'ebe mak fo konese mekanisme baze: [[seleksaun natural]]. ([[Alfred Russel Wallace]] moos hanesan deskobredor ida husi evolusaun tamba nian mak ajuda moos fo sai teoira ne'e. Darwin fo konese iha teoria ne'e konaba, katak prosesu ne'e fo konese husi [[seleksaun natural]], no [[selesaun ausiliar]] . Evolusaun mak oraas ne'e ko'alia kona-ba mekanisme modernu nian.
=== Jenetika ===
[[Jen]] adalah satuan pewarisan utama semua organisme. Gen merupakan bagian dari [[ADN]] yang memengaruhi bentuk atau fungsi organisme. Semua organisme, dari bakteri hingga hewan, memiliki mekanisme yang men[[translasi (genetik)|translasi]] ADN menjadi [[protein]]. Sel men[[transkripsi (genetik)|transkripsi]] ADN menjadi [[asam ribonukleat]] (ARN), dan [[ribosom]] kemudian mentranslasi ARN menjadi protein, sebuah rangkaian [[asam amino]]. [[Kode genetik|Kode translasi]] semua organisme pada dasarnya sama. Misalnya, rangkaian ADN yang menyandikan [[insulin]] dalam tubuh manusia juga menyandikan insulin ketika dimasukkan ke organisme lain seperti tumbuhan.<ref>[http://www.businessweek.com/magazine/content/07_33/b4046083.htm From SemBiosys, A New Kind Of Insulin] INSIDE WALL STREET By Gene G. Marcial(13 Agustus 2007)</ref>
ADN biasanya berbentuk [[kromosom]] linear dalam [[eukariota]], dan kromosom lingkaran dalam [[prokariota]]. Kromosom adalah struktur yang terdiri dari ADN, dan [[histon]]. Rangkaian kromosom dalam sel, dan satuan pewarisan lain yang dapat ditemui dalam [[mitokondria]], [[kloroplas]], dan tempat lain secara kolektif disebut [[genom]]. Dalam eukariota, ADN genomik terletak di [[nukleus sel]], bersama dengan sejumlah [[mitokondria]], dan [[kloroplas]]. Dalam prokariota, ADN ada di dalam [[sitoplasma]] yang disebut [[nukleoid]].<ref>{{cite journal |author=Thanbichler M, Wang S, Shapiro L |title=The bacterial nucleoid: a highly organized and dynamic structure | journal=J Cell Biochem |volume=96 |issue=3 | pages=506–21 |year=2005 |pmid=15988757 | doi = 10.1002/jcb.20519 |ref=harv}}</ref> Informasi genetik dalam sebuah genom disimpan dalam gen, dan himpunan informasi tersebut dalam suatu organisme disebut [[genotip]].<ref>[http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=8472 Genotype definition – Medical Dictionary definitions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054803/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=8472 |date=2013-09-21 }}</ref>
=== Homeostasis ===
{{Main|Homeostasis}}
[[File:ACTH Negative Feedback.svg|right|thumb|250pc|[[Hipotalamus]] mengeluarkan [[Hormon pelepas kortikotropin|CRH]], yang membuat [[hipofisis|kelenjar pituitari]] mengeluarkan [[ACTH]]. Kemudian, ACTH membuat korteks adrenal mengeluarkan [[glukokortikoid]], seperti [[kortisol]]. Glukokortikoid kemudian mengurangi laju sekresi hipotalamus dan kelenjar pituitari bila jumlah glukokortikoid yang dikeluarkan sudah cukup.<ref>Raven, PH; Johnson, GB. ''Biology'', Fifth Edition, Boston: Hill Companies, Inc. 1999. page 1058.</ref>]]
Homeostasis adalah kemampuan suatu [[sistem terbuka]] dalam meregulasi stabilitas lingkungan dengan melakukan penyesuaian [[keseimbangan dinamika]] yang diatur oleh mekanisme regulasi yang terkait. Semua [[organisme]] hidup, baik [[uniseluler]] maupun [[multiseluler]], mengalami homeostasis.<ref>Kelvin Rodolfo, [http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-homeostasis Explanation of Homeostasis on scientificamerican.com]. Diakses 16 Oktober 2009.</ref>
Untuk menjaga keseimbangan dinamika, dan melakukan fungsi tertentu secara efektif, suatu sistem harus melacak, dan menanggapi gangguan. Setelah melacak gangguan, sistem biologis biasanya menanggapi melalui proses [[umpan balik negatif]]. Artinya, sistem tersebut menstabilkan keadaan dengan mengurangi atau meningkatkan aktivitas suatu organ atau sistem. Contohnya adalah pelepasan [[glukagon]] ketika kadar gula dalam tubuh terlalu rendah.
=== Enerjia ===
[[File:Energy and life.svg|thumb|240px|left|Skema yang menggambarkan pemrosesan energi dalam tubuh manusia.]]
Keberlangsungan suatu organisme bergantung pada masukan [[energi]] secara terus menerus. Reaksi kimia yang membentuk struktur, dan fungsi tertentu dapat mengambil energi dari suatu substansi yang menjadi makanannya untuk membantu membentuk, dan mempertahankan sel baru. Dalam proses ini, [[molekul]] bahan kimia yang menjadi makanan memainkan dua peran; pertama, makanan tersebut mengandung energi yang dapat diubah untuk mendukung reaksi kimia biologis; kedua, makanan tersebut mengembangkan struktur molekuler baru.
Organisme yang berperan dalam menghantarkan energi ke suatu ekosistem disebut [[autotrof]]. Hampir semua organisme autotrof memperoleh energi dari matahari.<ref name=bryantfrigaard>{{cite journal | author = D.A. Bryant & N.-U. Frigaard |month=November | year = 2006 | title = Prokaryotic photosynthesis and phototrophy illuminated | journal = Trends Microbiol | volume = 14 | issue = 11 | pages=488–96 | doi = 10.1016/j.tim.2006.09.001 | pmid = 16997562 | ref = harv }}</ref> Tumbuhan, dan [[fototrof]] lainnya menggunakan energi matahari melalui proses [[fotosintesis]] yang mengubah bahan baku menjadi molekul organik, seperti [[Adenosina trifosfat|ATP]], yang dapat dipecahkan ikatannya untuk menghasilkan energi.<ref>{{cite book|author=Smith, A. L.|title=Oxford dictionary of biochemistry and molecular biology|publisher=Oxford University Press|location=Oxford [Oxfordshire]|year=1997|page=508|isbn=0-19-854768-4|quote=Photosynthesis – the synthesis by organisms of organic chemical compounds, esp. carbohydrates, from carbon dioxide using energy obtained from light rather than the oxidation of chemical compounds.}}</ref> Namun, beberapa [[ekosistem]] hanya bergantung pada [[kemotrof]] yang mendapatkan energi dari [[metana]], [[sulfida]], atau sumber energi non-matahari lainnya.<ref>Katrina Edwards. ''Microbiology of a Sediment Pond and the Underlying Young, Cold,
Hydrologically Active Ridge Flank''. Woods Hole Oceanographic Institution.</ref>
Beberapa energi yang diperoleh digunakan untuk menghasilkan [[biomassa]] yang dapat mempertahankan [[kehidupan]], dan mendukung pertumbuhan, dan perkembangan. Kebanyakan sisa energi hanya menjadi panas, dan molekul buangan. Proses penting yang mengubah energi yang terperangkap dalam substansi kimia menjadi energi yang berguna untuk kehidupan disebut [[metabolisme]],<ref>{{cite book|author=Campbell, Neil A. and Reece Jane B|title=Biology|publisher=Benjamin Cummings|year=2001|chapter=6|isbn=978-0-8053-6624-2|oclc=47521441 48195194 53439122 55707478 64759228 79136407}}</ref> dan [[respirasi sel]].<ref name="Colvard, 2009">Bartsch/Colvard, ''The Living Environment''. (2009) New York State Prentice Hall Regents Review. Diakses 16 Oktober 2009.</ref>
== Penelitian ==
=== Struktural ===
{{Main|Biologi molekular|Biologi sel|Genetika|Biologi perkembangan}}
[[File:biological cell.svg|thumb|300px|Skema [[sel (biologi)|sel]] hewan yang menggambarkan berbagai [[organel]] dan struktur.]]
[[Biologi molekuler]] mempelajari biologi dalam tingkatan [[molekul]].<ref>[http://www.biology-online.org/dictionary/Molecular_biology Molecular Biology – Definisi dari biology-online.org]</ref> Bidang ini bersentuhan dengan bidang biologi lainnya, terutama [[genetika]], dan [[biokimia]]. Biologi molekuler mencoba memahami interaksi antara berbagai sistem sel, termasuk hubungan antar ADN, ARN, dan sintesis protein. Selain itu, bidang ini juga membelajari bagaimana interaksi tersebut diatur.
[[Biologi sel]] adalah ilmu yang terkait dengan properti struktural, dan [[fisiologi]]s sel, termasuk perilaku, interaksi, dan lingkungan. Hal ini dilakukan dalam tingkatan mikroskopik, dan molekuler untuk mempelajari organisme bersel satu seperti [[bakteri]] serta sel dalam organisme multiseluler seperti [[manusia]]. Pemahaman akan fungsi, dan struktur sel berperan penting dalam ilmu biologi. Kemiripan, dan pebedaan antara berbagai jenis sel juga sangat terkait dengan bidang biologi molekuler.
[[Anatomi]] mempelajari struktur makroskopik seperti organ, dan sistem organ,<ref>[http://www.bartleby.com/107/1.html "Anatomy of the Human Body".] Edisi ke-20. 1918. Henry Gray.</ref> sementara [[genetika]] merupakan ilmu [[gen]], [[pewarisan]], dan variasi dalam [[organisme]].<ref name=griffiths2000sect60>{{cite book|editor-first=Anthony J. F.|editor1-last=Griffiths|editor2-first=Jeffrey H.|editor2-last=Miller|editor3-first=David T.|editor3-last=Suzuki|editor4-first=Richard C.|editor4-last=Lewontin|editor5-last=Gelbart|title=An Introduction to Genetic Analysis|year=2000|isbn=0-7167-3520-2|edition=7th|publisher=W. H. Freeman|location=New York|chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.60|chapter=Genetics and the Organism: Introduction|author=Anthony J. F. Griffiths ...|editor-first=William M.}}</ref><ref name=Hartl_and_Jones>Hartl D, Jones E (2005)
</ref> Gen menyandikan informasi yang penting untuk mensintesiskan protein, yang kemudian membentuk [[fenotip]] organisme. Dalam penelitian modern, genetika juga menyelidiki fungsi gen tertentu, dan menganalisis [[interaksi genetik]]. Di dalam tubuh organisme, informasi genetik biasanya ada di dalam [[kromosom]], di dalam struktur kimia molekul ADN tertentu.
[[Biologi perkembangan]] mempelajari proses pertumbuhan, dan perkembangan organisme. Bidang ini berasal dari [[embriologi]], dan menyelidiki kuasa genetik atas [[pertumbuhan sel]], [[diferensiasi sel]], dan [[morfogenesis]], yang merupakan proses yang menghasilkan jaringan, organ, dan anatomi. Organisme yang biasanya menjadi [[organisme model|model]] dalam bidang ini meliputi cacing ''[[Caenorhabditis elegans]],''<ref>{{cite journal |author=Brenner, S. |year=1974 |month=May |url=http://dev.wormbase.org/papers/31_Brenner74.pdf |title=The Genetics of CAENORHABDITIS ELEGANS |journal=[[Genetics (journal)|Genetics]] |volume=77 |pages=71–94|format=PDF |ref=harv |pmid=4366476 |issue=1 |pmc=1213120}}</ref> lalat buah ''[[Drosophila melanogaster]],''<ref name="Encyclopedia of genetics">{{cite encyclopedia |last= |first= |author=James H. Sang |authorlink= |coauthors= |editor=Eric C. R. Reeve |encyclopedia=Encyclopedia of genetics |title=Drosophila melanogaster: The Fruit Fly |url=http://books.google.com/?id=JjLWYKqehRsC&pg=PA157&lpg=PA157&dq=drosophila+eggs+day+lifetime |accessdate=2009-07-01 |edition= |date=2001-06-23 |year= |publisher=Fitzroy Dearborn Publishers, I |volume= |location=USA |id= |doi= |pages=157 |quote= |isbn= 978-1-884964-34-3 }}</ref> ikan zebra ''[[Danio rerio]],''<ref>{{cite journal |title=Large scale genetics in a small vertebrate, the zebrafish |journal=Int. J. Dev. Biol. |volume=40 |pages=221–7 |year=1996 |pmid=8735932 |url=http://www.intjdevbiol.com/paper.php?doi=8735932 |author1=Haffter P |author2=Nüsslein-Volhard C |author-separator=, |issue=1 |ref=harv}}</ref> tikus ''[[Mus musculus]]'',<ref>{{cite journal |author=Keller G |title=Embryonic stem cell differentiation: emergence of a new era in biology and medicine |journal=Genes Dev. |volume=19 |issue=10 |pages=1129–55 |year=2005 |pmid=15905405 |url=http://genesdev.cshlp.org/content/19/10/1129.long |doi=10.1101/gad.1303605 |ref=harv}}</ref>, dan tumbuhan ''[[Arabidopsis thaliana]]''.<ref>{{cite journal |author=Rensink WA, Buell CR |title=Arabidopsis to Rice. Applying Knowledge from a Weed to Enhance Our Understanding of a Crop Species |journal=Plant Physiol. |volume=135 |issue=2 |pages=622–9 |year=2004 |pmid=15208410 |doi=10.1104/pp.104.040170 |pmc=514098 |ref=harv}}</ref><ref>{{cite journal |author=Coelho SM, Peters AF, Charrier B, ''et al'' |title=Complex life cycles of multicellular eukaryotes: new approaches based on the use of model organisms |journal=Gene |volume=406 |issue=1–2 |pages=152–70 |year=2007 |pmid=17870254 |doi=10.1016/j.gene.2007.07.025 |ref=harv}}</ref> Organisme-organisme tersebut dipelajari untuk memahami fenomena biologi tertentu, dengan harapan penemuan pada organisme tersebut dapat menambah pengetahuan tentang cara kerja organisme lain.<ref>{{cite journal |author=Fields S, Johnston M |title=Cell biology. Whither model organism research? |journal=Science |volume=307 |issue=5717 |pages=1885–6 |year=2005 |month=Mar |pmid=15790833 |doi=10.1126/science.1108872 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/307/5717/1885 |ref=harv}}</ref>
=== Fisiologis ===
{{Main|Fisiologi}}
Fisiologi menyelidiki proses mekanik, fisik, dan biokimia organisme hidup dengan mencoba memahami bagaimana semua struktur bekerja secara keseluruhan. Gagasan “dari struktur ke fungsi” merupakan gagasan yang penting dalam bidang biologi. Penelitian fisiologis secara tradisional terbagi menjadi [[fisiologi tumbuhan]], dan [[fisiologi hewan|hewan]], namun beberapa prinsip fisiologi berlaku untuk semua [[organisme]]. Misalnya, fisiologi sel [[ragi]] mungkin juga berlaku untuk sel manusia. Bidang fisiologi hewan menggunakan alat, dan metode dalam [[fisiologi manusia]] untuk spesies non-manusia. Fisiologi tumbuhan meminjam teknik dari kedua bidang tersebut.
Fisiologi juga mempelajari bagaimana [[sistem saraf]], [[sistem kekebalan|kekebalan]], [[sistem endokrin|endokrin]], [[sisten pernapasan|pernapasan]], dan [[sistem peredaran darah|peredaran darah]] bekerja, dan berinteraksi. Penelitian sistem tersebut juga dilakukan oleh bidang yang berorientasi pada [[kedokteran]] seperti [[neurologi]], dan [[imunologi]].
=== Evolusioner ===
Penelitian evolusioner terkait dengan asal usul dan nenek moyang [[spesies]], dan juga perubahannya seiring berjalannya waktu. Bidang ini juga meliputi ilmuwan dari berbagai bidang yang terkait dengan taksonomi. Contohnya adalah ilmuwan yang berspesialisasi dalam organisme tertentu seperti [[mamalogi]], [[ornitologi]], [[botani]] dan [[herpetologi]]. Organisme-organisme tersebut digunakan untuk menjawab pertanyaan-pertanyaan evolusi yang umum.
Biologi evolusioner sebagian didasarkan dari [[paleontologi]] (yang menggunakan catatan [[fosil]] untuk menjawab pertanyaan tentang cara dan tempo evolusi)<ref name=Jablonski>{{cite journal |author=Jablonski D |title=The future of the fossil record |journal=Science |volume=284 |issue=5423 |pages=2114–16 |year=1999 |pmid=10381868 |doi=10.1126/science.284.5423.2114 |ref=harv }}</ref>, dan sebagian lagi dari [[genetika populasi]]<ref>[[John H. Gillespie]] Population Genetics: A Concise Guide, Johns Hopkins Press, 1998. ISBN 0-8018-5755-4.</ref> , dan teori evolusioner. Pada tahun 1980-an, [[biologi perkembangan]] memasuki kembali bidang biologi evolusioner setelah sebelumnya dikeluarkan dari [[sintesis modern]] akibat penelitian [[biologi perkembangan evolusioner]].<ref>Vassiliki Betta Smocovitis Unifiying Biology: the evolutionary synthesis and evolutionary biology ISBN 0-691-03343-9.</ref> Bidang lain yang terkait, dan sering dianggap sebagai bagian dari biologi evolusioner adalah [[filogenetika]], [[sistematika]] dan [[taksonomi alfa|taksonomi]].
=== Sistematika ===
{{PhylomapB|caption= [[Pohon filogenetik]] semua kehidupan berdasarkan data [[gen]] [[rRNA]], yang menunjukkan perpisahan antara tiga domain [[bakteri]], [[arkea]], dan [[eukariota]] seperti yang dideskripsikan oleh [[Carl Woese]]. Pohon yang dibentuk berdasarkan gen lain juga sangat mirip, meskipun mungkin penempatan percabangan berbeda-beda akibat evolusi rRNA yang cepat. Hubungan pasti antara ketiga domain tersebut masih diperdebatkan.}}
[[File:Biological classification L Pengo id.svg|thumb|left|Hierarki delapan tingkatan taksonomi dalam [[klasifikasi biologi]]. Diagram ini menggunakan format 3 [[domain (biologi)|domain]] / 6 [[kingdom (biologi)|kingdom]].]]
{{main|Sistematika}}
Peristiwa [[spesiasi]] menghasilkan hubungan antar spesies yang dapat distrukturisasi seperti pohon. [[Sistematika]] mempelajari hubungan tersebut, dan perbedaan, dan kemiripan antara spesies, dan sekelompok spesies.<ref>{{cite book
|last = Neill
|first = Campbell
|authorlink =
|title = Biology; Fourth edition
|publisher = [[The Benjamin/Cummings Publishing Company]]
|series =
|year = 1996
|doi =
|isbn = 0-8053-1940-9
|page = G-21 (Glossary)}}</ref>
Namun, sistematika sudah menjadi bidang penelitian yang aktif jauh sebelum pemikiran evolusi menyebar luas.<ref>{{cite book
|last = Douglas
|first = Futuyma
|authorlink =
|title = Evolutionary Biology; Third edition
|publisher = [[Sinauer Associates]]
|series =
|year = 1998
|doi =
|isbn = 0-87893-189-9
|page = 88}}</ref>
Secara tradisional, kehidupan dibagi menjadi lima kingdom: [[Monera]]; [[Protist]]a; [[Fungus|Fungi]]; [[Plant]]ae; [[Animal]]ia.<ref>{{cite book|last=Margulis|first=L|coauthors=Schwartz, KV|authorlink=Lynn Margulis|title=Five Kingdoms: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth|edition=3rd|publisher= WH Freeman & Co|location=|year=1997|isbn=978-0-7167-3183-2|series=|oclc=223623098 237138975}}</ref> Namun, banyak ilmuwan yang menganggap sistem lima kingdom ini sudah ketinggalan zaman. Sistem klasifikasi modern biasanya dimulai dengan [[sistem tiga domain]]: [[Archaea]] (awalnya Archaebacteria); [[Bacterium|Bacteria]] (awalnya Eubacteria), dan [[eukariota|Eukaryota]] (termasuk [[protista]], [[fungi]], [[tumbuhan]], dan [[hewan]])<ref name="domain">{{cite journal | author = Woese C, Kandler O, Wheelis M | title = Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya | url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/87/12/4576 | journal = Proc Natl Acad Sci USA | volume = 87 | issue = 12 | pages = 4576–9 | year = 1990 | pmid = 2112744 | doi = 10.1073/pnas.87.12.4576 | pmc = 54159 | ref = harv | bibcode=1990PNAS...87.4576W}}</ref> Domain tersebut didasarkan pada keberadaan nuklei pada sel, dan perbedaan komposisi kimia bagian luar sel.<ref name="domain"/>
Selain itu, setiap kingdom dibagi hingga pada tingkatan spesies. Urutannya adalah:
[[Domain (biologi)|Domain]]; [[Kingdom (biologi)|Kingdom]]; [[Filum]]; [[Kelas (biologi)|Kelas]]; [[Ordo (biologi)|Ordo]]; [[Famili (biologi)|Famili]]; [[Genus]]; [[Spesies]].
Di luar kategori ini terdapat sejumlah [[parasit]] intraseluler yang ada “di tepi kehidupan",<ref>{{cite journal | author = Rybicki EP | year = 1990 | title = The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics | url = | journal = S Aft J Sci | volume = 86 | issue = | pages = 182–186 }}</ref> yang berarti banyak ilmuwan yang tidak mengklasifikasikan struktur tersebut sebagai kehidupan karena ketiadaan satu atau lebih fungsi atau ciri kehidupan (contohnya ketiadaan aktivitas [[metabolisme]]). Struktur tersebut diklasifikasikan sebagai [[virus]], [[viroid]], [[prion]], atau [[satelit (biologi)|satelit]].
Nama ilmiah organisme berasal dari genus, dan spesiesnya. Misalnya, nama ilmiah spesies manusia adalah ''[[Homo sapiens]]''. ''Homo'' adalah genusnya, dan ''sapiens'' adalah spesiesnya. Ketika menulis nama ilmiah suatu organisme, huruf pertama harus ditulis dengan menggunakan huruf besar, dan selebihnya dalam huruf kecil. Selain itu, nama ilmiah dapat dimiringkan atau digarisbawahi.<ref>{{cite book|url = http://books.google.com/?id=hVUU7Gq8QskC&lpg=PA198&dq=species%20epithet%20capitalize&pg=PA198#v=onepage&q=species%20epithet%20capitalize|page = 198|title = Writing for Science and Engineering: Papers, Presentation|author = Heather Silyn-Roberts|year = 2000|isbn = 0-7506-4636-5|publisher = Butterworth-Heinemann|location = Oxford}}</ref><ref>{{cite web | url = http://ibot.sav.sk/icbn/frameset/0065Ch7OaGoNSec1a60.htm#recF | title = Recommendation 60F | work = [[International Code of Botanical Nomenclature]], Vienna Code | year = 2006 | pages = 60F.1}}</ref>
Sistem klasifikasi yang banyak digunakan saat ini adalah [[taksonomi Linnaeus]]. Sistem ini meliputi tingkatan, dan [[tatanama binomial]]. Cara penamaan organisme diatur oleh persetujuan internasional seperti [[International Code of Botanical Nomenclature]] (ICBN), [[International Code of Zoological Nomenclature]] (ICZN), dan [[International Code of Nomenclature of Bacteria]] (ICNB). Klasifikasi [[virus]], [[viroid]], [[prion]], dan agen sub-viral ditentukan oleh [[International Committee on Taxonomy of Viruses]] (ICTV), dan sistemnya disebut International Code of Viral Classification and Nomenclature (ICVCN).<ref>[http://www.ictvonline.org/virusTaxonomy.asp ICTV Virus Taxonomy 2009]</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_pospi.htm "80.001 Popsiviroidae – ICTVdB Index of Viruses."] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_prion.htm "90. Prions – ICTVdB Index of Viruses."] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_satel.htm "81. Satellites – ICTVdB Index of Viruses."] (Website.) U.S. National Institutes of Health website. Retrieved on 2009-10-28.</ref>
Sebuah usulan yang disebut [[BioCode]] diterbitkan pada tahun 1997 dengan maksud untuk menstandardisasi tata nama di tiga bidang tersebut, namun usulan ini masih belum diterapkan.<ref>{{cite conference | title=The BioCode: Integrated biological nomenclature for the 21st century? | booktitle=Proceedings of a Mini-Symposium on Biological Nomenclature in the 21st Century | author=John McNeill | date=1996-11-04}}</ref> BioCode tidak banyak diperhatikan semenjak tahun 1997; rencana penerapannya pada tahun 1 Januari 2000 tidak banyak disadari. Revisi BioCode yang tidak mengganti kode yang ada, dan hanya menyediakan konteks pemersatu diusulkan pada tahun 2011.<ref>{{cite web|url=http://www.bionomenclature.net/index.html|title=The Draft BioCode (2011)|publisher=International Committee on Bionomenclature (ICB)}}</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2011/00000060/00000001/art00019] Greuter, W.; Garrity, G.; Hawksworth, D.L.; Jahn, R.; Kirk, P.M.; Knapp, S.; McNeill, J.; Michel, E.; Patterson, D.J.; Pyle, R.; Tindall, B.J. (2011). Draft BioCode (2011): Principles and rules regulating the naming of organisms. ''Taxon''. 60: 201-212.</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2011/00000060/00000001/art00018] and [http://iczn.org/content/introducing-draft-biocode-2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713124948/http://iczn.org/content/introducing-draft-biocode-2011|date=2017-07-13}} Hawksworth, D.L. (2011). Introducing the Draft BioCode (2011). ''Taxon''. 60(1): 199–200.</ref> Namun, [[International Botanical Congress]] pada tahun 2011 menolak mempertimbangkan usulan BioCode. [[International Committee on Taxonomy of Viruses|ICVCN]] berada di luar ranah BioCode karena BioCode tidak meliputi klasifikasi virus.
=== Galeri ===
<gallery>
File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
</gallery>
=== Ekologi dan lingkungan ===
[[File:Common clownfish.jpg|thumb|250px|right|[[Simbiosis]] [[mutualisme (simbiosis)|mutualisme]] antara [[ikan badut]] dari genus [[Amphiprion]] dengan [[anemon laut]]. Ikan badut melindungi anemon dari ikan pemakan anemon, dan sebagai gantinya tentakel anemon melindungi ikan badut dari predatornya.]]
{{Main|Ekologi|Etologi|Perilaku|Biogeografi}}
[[Ekologi]] mempelajari persebaran, dan berlimpahnya kehidupan, serta interaksi antara organisme dengan lingkungannya.<ref>{{cite book|last=Begon|first=M.|coauthors= Townsend, C. R., Harper, J. L.|title=Ecology: From individuals to ecosystems. (4th ed.)|year=2006|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-1117-8 }}</ref> [[Habitat]] suatu organisme dapat dideskripsikan sebagai [[faktor abiotik]] lokal seperti [[iklim]], di samping keberadaan organisme, dan [[faktor biotik]] lainnya.<ref name="habitats_of_the_world">{{Cite book|title = Habitats of the world|year = 2004|url = http://books.google.com/?id=U-_mlcy8rGgC&pg=PA238|publisher = Marshall Cavendish|location = New York|isbn = 978-0-7614-7523-1|page = 238 }}</ref> Sistem biologis cukup sulit dipelajari karena ada sangat banyak interaksi yang mungkin terjadi antara organisme dengan lingkungan, bahkan dalam skala kecil. [[Bakteri]] di dalam gradien gula memberikan tanggapan terhadap lingkungan sama seperti seekor singa yang sedang mencari makanan di [[sabana]] [[Afrika]]. Spesies apapun juga dapat menunjukkan berbagai macam [[perilaku]], seperti [[kerjasama]], [[agresi]], [[parasitisme]], atau [[mutualisme (simbiosis)|mutualisme]]. Masalah menjadi semakin rumit ketika dua atau lebih spesies berinteraksi dalam suatu [[ekosistem]].
Sistem ekologi dipelajari dalam beberapa tingkatan yang berbeda, dari individu hingga [[populasi]], [[ekosistem]], dan [[biosfer]]. Istilah [[biologi populasi]] sering digunakan bergantian dengan [[ekologi populasi]], meskipun istilah ''biologi populasi'' lebih sering digunakan ketika mempelajari [[penyakit]], [[virus]], dan [[mikroba]], sementara ekologi populasi lebih sering dipakai ketika mempelajari tumbuhan, dan hewan. Ekologi juga mengacu pada berbagai subdisiplin yang ada.
[[Etologi]] menyelidiki [[perilaku]] hewan (terutama hewan sosial seperti [[primata]], dan [[canidae|canid]]), dan kadang-kadang dianggap sebagai cabang [[zoologi]]. Etolog juga mempelajari [[evolusi]] perilaku, dan mencoba memahami perilaku dalam konteks [[seleksi alam]]. Salah satu etolog modern pertama adalah [[Charles Darwin]], karena bukunya yang berjudul ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]'' memengaruhi etolog-etolog penerusnya.<ref name="black">{{Cite journal | pmc = 1279921 | pmid = 12042386 | year = 2002 | month = Jun | author = Black, J | title = Darwin in the world of emotions | volume = 95 | issue = 6 | pages = 311–3 | issn = 0141-0768 | journal = Journal of the Royal Society of Medicine | url = http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386 | format = Free full text | doi = 10.1258/jrsm.95.6.311 | ref = harv }}</ref>
[[Biogeografi]] terkait dengan persebaran organisme di [[Bumi]],<ref>Wiley, 1981</ref>, dan memusatkan perhatian pada topik seperti [[tektonika lempeng]], [[perubahan iklim]], [[persebaran biologis|persebaran]], [[migrasi hewan|migrasi]], dan [[kladistika]].
== Cabang-cabang ==
{{main|Daftar ilmu-ilmu hayati}}
{{sains}}
Pada masa kini, biologi mencakup bidang akademik yang sangat luas, bersentuhan dengan bidang-bidang [[sains]] yang lain, dan sering kali dipandang sebagai ilmu yang mandiri. Berikut adalah cabang-cabang utama biologi:<ref>[http://www.biology-online.org/dictionary/Branches_of_biology Branches of Biology di biology-online.org]</ref><ref>[http://www.bellaonline.com/articles/art28786.asp Biology di bellaonline.com]</ref>
* [[Aerobiologi]] – mempelajari partikel organik di udara
* [[Agrikultur]] – mempelajari proses produksi hasil panen, dan lebih menekankan pada penerapannya
* [[Anatomi]] – mempelajari bentuk, dan fungsi tumbuhan, hewan, dan organisme lain (terutama manusia)
* [[Arachnologi]] – mempelajari [[arachnida]]
* [[Astrobiologi]] – mempelajari evolusi, distribusi, dan masa depan kehidupan di alam semesta—juga disebut [[eksobiologi]], [[eksopaleontologi]], dan [[bioastronomi]]
* [[Biofisika]] – mempelajari proses biologis dalam kerangka fisika, dengan menerapkan teori, dan metode yang secara tradisional digunakan dalam ilmu fisika
* [[Biogeografi]] – mempelajari persebaran spesies dalam konteks keruangan, dan waktu
* [[Bioinformatika]] – penggunaan teknologi informasi untuk meneliti, mengumpulkan, dan menyimpan data genomik atau data biologis lainnya
* [[Biokimia]] – mempelajari reaksi kimia yang diperlukan kehidupan agar tetap berfungsi, biasanya pada tingkatan seluler
* [[Biologi bangunan]] – meneliti lingkungan hidup di dalam ruangan
* [[Biologi evolusioner]] – mempelajari asal usul, dan nenek moyang spesies
* [[Biologi integratif]] – mempelajari semua organisme
* [[Biologi kelautan]] (atau oseanografi biologis) – mempelajari ekosistem , tumbuhan, hewan, dan kehidupan samudra lainnya
* [[Biologi konservasi]] – mempelajari pelestarian, perlindungan, dan pemulihan lingkungan alam, ekosistem alam, vegetasi, dan margasatwa
* [[Biologi lingkungan]] – mempelajari dunia alam secara keseluruhan atau dalam wilayah tertentu, terutama dampak manusia terhadapnya
* [[Biologi molekuler]] – mempelajari biologi, dan fungsi biologi dalam tingkatan molekuler, bertumpang tindih dengan biokimia
* [[Biologi populasi]] – mempelajari sekelompok organisme, termasuk
** [[Ekologi populasi]] – mempelajari dinamika, dan kepunahan populasi
** [[Genetika populasi]] – mempelajari perubahan frekuensi gen dalam populasi suatu organisme
* [[Biologi perkembangan]] – mempelajari proses pembentukan organisme dari [[zigot]]
* [[Biologi sel]] – meneliti sel sebagai satuan yang utuh, dan interaksi molekuler, dan kimia yang terjadi di dalam sel
* [[Biologi struktural]] – cabang [[biologi molekuler]], [[biokimia]], dan [[biofisika]] yang terkait dengan struktur molekuler makromolekul biologis
* [[Biologi sintetis]] – mengintegrasi biologi dengan teknik; membuat fungsi biologis yang tidak ada di alam
* [[Biomatematika]] (atau biologi matematis) – penelitian proses biologis secara kuantitatif atau matematis, dan lebih menekankan pada permodelan
* [[Biomekanika]] – penelitian mekanika kehidupan yang lebih menekankan pada penerapan melalui [[prostetik]] atau [[ortotik]]. Bidang ini sering dianggap sebagai cabang kedokteran
* [[Biomusikologi]] – mempelajari musik dari sudut pandang biologis
* [[Bioteknologi]] – cabang biologi yang baru, dan kadang-kadang kontroversial yang mempelajari manipulasi materi hidup, termasuk modifikasi genetik, dan [[biologi sintetik]]
* [[Botani]] – mempelajari tumbuhan
* [[Ekologi]] – mempelajari interaksi antara organisme dengan lingkungannya
* [[Embriologi]] – mempelajari perkembangan embrio (dari pembuahan hingga kelahiran)
* [[Entomologi]] – mempelajari serangga
* [[Epidemiologi]] – komponen penting dalam penelitian kesehatan, mempelajari faktor yang memengaruhi kesehatan suatu populasi
* [[Epigenetik]] – mempelajari perubahan ekspresi gen atau fenotip seluler yang diakibatkan oleh mekanisme selain perubahan rangkaian ADN
* [[Etologi]] – mempelajari perilaku hewan
* [[Farmakologi]] – mempelajari persiapan, penggunaan, dan pengaruh obat-obatan
* [[Fisiologi]] – mempelajari cara kerja organisme hidup serta organ-organnya
* [[Fitopatologi]] – mempelajari penyakit pada tumbuhan (juga disebut patologi tumbuhan)
* [[Genetika]] – mempelajari gen, dan pewarisan
* [[Hematologi]] – mempelajari darah, dan organ pembentuk darah
* [[Herpetologi]] – mempelajari reptil, dan amfibi
* [[Histologi]] – mempelajari sel, dan jaringan, cabang mikroskopik anatomi
* [[Iktiologi]] – mempelajari ikan
* [[Kriobiologi]] – mempelajari pengaruh suhu yang rendah terhadap kehidupan
* [[Limnologi]] – mempelajari perairan di daratan
* [[Mamalogi]] – mempelajari mamalia
* [[Mikrologi]] – meneliti organisme mikroskopik (mikroorganisme), dan interaksinya dengan kehidupan lainnya
* [[Mikologi]] – mempelajari fungi
* [[Neurosains|Neurobiologi]] – mempelajari sistem saraf, termasuk anatomi, fisiologi, dan patologinya
* [[Onkologi]] – mempelajari proses [[kanker]]
* [[Ornitologi]] – mempelajari burung
* [[Paleontologi]] – mempelajari fosil, dan bukti geografis kehidupan prasejarah
* [[Patologi|Patobiologi atau patologi]] – meneliti penyakit, seperti penyebab, proses, ciri, dan perkembangannya
* [[Parasitologi]] – mempelajari parasit, dan parasitisme
* [[Penelitian biomedis]] – meneliti tubuh manusia yang sehat, dan sakit
* [[Psikobiologi]] – mempelajari dasar [[psikologi]] secara biologis
* [[Sosiobiologi]] – mempelajari dasar [[sosiologi]] secara biologis
* [[Teknik biologis]] – mempelajari biologi dari sudut pandang teknik, dan lebih menekankan pada pengetahuan terapan. Bidang ini terkait dengan bioteknologi
* [[Virologi]] – mempelajari virus, dan agen yang seperti virus
* [[Zoologi]] – mempelajari hewan, termasuk klasifikasi, fisiologi, perkembangan, dan perilaku (cabang meliputi [[entomologi]], [[etologi]], [[herpetologi]], [[iktiologi]], [[mamalogi]], dan [[ornitologi]])
<!--
Percabangan biologi sendiri mengikuti tiga dimensi yang saling tegak lurus: ''keanekaragaman'' (berdasarkan kelompok organisme), ''organisasi kehidupan'' (taraf kajian dari sistem kehidupan), dan ''interaksi'' (hubungan antarsatuan kehidupan serta antara satuan kehidupan dengan lingkungannya).
=== Pembagian Berdasarkan Kelompok Organisme ===
Makhluk hidup atau organisme sangat beraneka ragam. [[Taksonomi]] mempelajari bagaimana organisme dapat dikelompokkan berdasarkan kemiripan dan perbedaan yang dimiliki. Selanjutnya, berbagai kelompok itu dipelajari semua gatra kehidupannya, sehingga dikenallah ilmu biologi tumbuhan ([[botani]]), biologi hewan ([[zoologi]]), biologi serangga ([[entomologi]]), dan seterusnya.
=== Pembagian berdasarkan organisasi kehidupan ===
Kehidupan berlangsung dalam hirarki yang terorganisasi. Hirarki organisme, dari yang terkecil hingga yang terbesar yang dipelajari dalam biologi, adalah sebagai berikut:<ref name="y">Campbell NA, Reece JB. 2009. Biology. USA: Pearson Benjamin Cummings</ref>
* [[sel]];
* [[jaringan]];
* [[organ]];
* [[sistem organ]];
* [[individu]];
* [[populasi]];
* [[komunitas]] atau masyarakat;
* [[ekosistem]]; dan
* [[bioma]].
Kajian-kajian subindividu mencakup [[biologi sel]], [[anatomi]] dan cabang-cabangnya ([[sitologi]], [[histologi]] dan [[organologi]]), dan [[fisiologi]]. Pembagian lebih rinci juga mungkin terjadi. Misalnya, anatomi dapat dikhususkan pada setiap organ atau sistem (biasa terjadi dalam ilmu [[kedokteran]]): [[pulmonologi]], [[kardiologi]], [[neurologi]], dan sebagainya).
Tingkat supraindividu dipelajari dalam [[ekologi]], yang juga memiliki pengkhususan tersendiri, seperti [[ekofisiologi]] atau "fisiologi lingkungan", [[fenologi]], serta [[ilmu perilaku]].
=== Pembagian berdasarkan interaksi ===
Hubungan antarunit kehidupan maupun antara unit kehidupan dan lingkungannya terjadi pada semua tingkat organisasi.
Selain mempelajari kehidupan melalui berbagai tingkatan di atas, biologi juga mempelajari hal-hal berikut, melalui cabang ilmunya masing-masing:
* [[Astrobiologi]] : ilmu pengetahuan spekulatif tentang adanya makhluk hidup selain di bumi.
* [[biologi perkembangan]] (''developmental biology''): ilmu yang mempelajari tahap perkembangan makhluk hidup ([[ontogeni]]) dari telur yang dibuahi menjadi individu;
* [[genetika]]: ilmu yang mempelajari pewarisan keturunan;
* [[etologi]]: ilmu yang mempelajari perilaku makhluk hidup;
* [[sistematika]]: ilmu yang mempelajari keanekaragaman organisme dan hubungannya dengan relasi tertentu;
* [[ekologi]]: ilmu yang mempelajari [[habitat]] dan interaksi makhluk hidup dengan lingkungannya;
* [[evolusi]]: ilmu yang mempelajari perubahan yang terjadi pada makhluk hidup; dan
* [[mikologi]] : ilmu yang mempelajari mengenai cendawan/ jamur
* [[mikrobiologi]] : ilmu yang mempelajari makhluk-makhluk mikroskopis
bahkan terdapat sub ilmu biologi yang berkaitan dengan ilmu lain seperti biokimia dan biofisik, dimana ilmu biologi dilihat dari sudut pandang kimia dan fisika.-->
== Lihat pula ==
{{wikiportal}}
* [[Ilmuwan|Daftar Ilmuwan Biologi]]
* [[Asam deoksiribonukleat]] (ADN)
* [[Hewan]]
* [[Sel]]
* [[Fotosintesis]]
* [[Tumbuhan]]
* [[Hidup dan kehidupan]]
== Galeri ==
<gallery>
File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Mikrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
</gallery>
== Catatan kaki ==
{{reflist|3}}
== Bacaan lanjut ==
* {{cite book|last =Alberts|first=Bruce|coauthors=Johnson, A, Lewis, J, Raff, M, Roberts, K & Walter, P|title=Molecular Biology of the Cell|edition=4th|publisher=Garland|location=|year=2002|isbn=978-0-8153-3218-3|series=|oclc =145080076 48122761 57023651 69932405}}
* {{cite book|last=Begon|first=Michael|coauthors= Townsend, CR & Harper, JL|title=[[Ecology: From Individuals to Ecosystems]]|edition=4th|publisher=Blackwell Publishing Limited|year=2005|isbn=978-1-4051-1117-1|oclc=57639896 57675855 62131207}}
* {{cite book|last=Campbell|first=Neil|authorlink=Neil Campbell (scientist)|title=Biology|edition=7th|publisher=Benjamin-Cummings Publishing Company|location=|year=2004|isbn=0-8053-7146-X|series=|oclc=71890442}}
* {{cite book|last=Colinvaux|first=Paul|authorlink=Paul Colinvaux|title=Why Big Fierce Animals are Rare: An Ecologist's Perspective|edition=reissue|publisher=Princeton University Press|year=1979|isbn=0-691-02364-6|oclc=10081738 24132192}}
* {{cite book|last=Hoagland|first=Mahlon|authorlink=|title=The Way Life Works|edition=reprint|publisher=Jones and Bartlett Publishers inc|location=|year=2001|isbn=0-7637-1688-X|series=|oclc=223090105 45487537}}
* {{cite book|last=Janovy|first=John Jr.|title=On Becoming a Biologist|edition=2nd|publisher=Bison Books|location=|year=2004|isbn=0-8032-7620-6|series=|oclc=55138571 56964280}}
* {{cite book|last=Johnson|first=George B.|authorlink=Johnson George B.|title=Biology, Visualizing Life|publisher=Holt, Rinehart, and Winston|location=|year=2005|isbn=0-03-016723-X|series=|oclc=36306648}}
* {{cite book|last =Tobin|first=Allan|coauthors=Dusheck, Jennie|title=Asking About Life|edition=3rd|publisher=Wadsworth|location=Belmont, CA|year=2005|isbn=0-534-40653-X}}
== Pranala luar ==
{{Wikibooks}}
{{Wiktionary}}
{{wikiversity|Biology|at-link=School:Biology|at=The School of Biology}}
* {{dmoz|Science/Biology}}
* [http://www.ohiou.edu/phylocode/index.html Filokode OSU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114093618/http://www.ohiou.edu/phylocode/index.html |date=2007-11-14 }}
* [http://www.biology-online.org/dictionary/Main_Page Biologi Daring – Wiki Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917162850/http://biology-online.org/dictionary/Main_Page |date=2008-09-17 }}
* [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Biology/7-012Fall-2004/VideoLectures/ Video kuliah biologi dari MIT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529032504/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Biology/7-012Fall-2004/VideoLectures/ |date=2010-05-29 }}
* [http://www.bioeticaunbosque.edu.co/english/ Biologi dan Bioetika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626143439/http://www.bioeticaunbosque.edu.co/english/ |date=2007-06-26 }}.
* [https://inlportal.inl.gov/portal/server.pt?open=514&objID=2622&parentname=CommunityPage&parentid=7&mode=2&in_hi_userid=200&cached=true Sistem Biologis] – Idaho National Laboratory
* [http://tolweb.org/tree/phylogeny.html ''The Tree of Life'']: proyek yang memuat informasi tentang filogeni, dan biodiversitas.
* [http://www.library.illinois.edu/bix/biologicalliterature/ Using the Biological Literature Web Resources]
;Pranala jurnal
* [http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=index-html&issn=1545-7885 PLos Biology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426191401/http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=index-html&issn=1545-7885 |date=2006-04-26 }} Jurnal terbuka yang diterbitkan oleh [[Public Library of Science]]
* [http://www.cell.com/current-biology/ Current Biology] Jurnal yang menerbitkan [[riset asli]] dari berbagai bidang biologi
* [http://rsbl.royalsocietypublishing.org/ Biology Letters] Jurnal [[Royal Society]] yang menerbitkan tulisan-tulisan tentang biologi
* [http://www.sciencemag.org/collections/subject/ Science Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110150710/http://www.sciencemag.org/collections/subject/ |date=2010-11-10 }} Publikasi Sains [[American Association for the Advancement of Science|AAAS]] yang terkenal – Lihat Bagian Ilmu Kehidupan
* [http://www.biolsci.org International Journal of Biological Sciences] Jurnal biologi yang menerbitkan beberapa karya ilmiah
* [http://www.press.jhu.edu/journals/perspectives_in_biology_and_medicine/index.html Perspectives in Biology and Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031110160426/http://www.press.jhu.edu/journals/perspectives_in_biology_and_medicine/index.html |date=2003-11-10 }} Jurnal interdisipliner yang menerbitkan esai-esai
* [http://www.lifesciencelog.com/ Life Science Log]
{{cabang ilmu alam}}
[[Kategori:Biologi|Biologi]]
0madq0hafg7z2v5uzwed6zqh7uzi56s
Lian Makalero
0
6076
71126
68647
2026-06-28T04:40:06Z
Rahma (WMID)
11452
71126
wikitext
text/x-wiki
'''Lian Makalero''' mak hanesan Lian materna ida nebe uza iha posto administrivo Iliomar, Municipio Lutem. Lian ne'e adopta Husi Papua New-Guinne. Lian makalero hanesan lian ida nebe mak Adopta husi Papua New-Guine ho ninia gramar nebe mak hanesan, Lian ne'e Koali'a iha posto Administrativo Iliomar ho :
* 6 socus mak hanesan : Caenleu, Tirilolo, Fuat, Aelebere, Iliomar I no Iliomar II. I ho nia Aldeias 25 aldeias.
* Povulasaun mais ou menus 14.954 pessoas ( Census tinan 2015).
* Distansia 46.5 km Husi Lospalos Vila too iha Iliomar Vila
* Nia luan 302.17 km kuadrado.
Lian Makalero babain ema bolu iha fat-fatin ga Identico "LERO ou ILIOMAR"; ne foti letra 4 ikun husi Makalero ne'e rasik ne ema ne husi Iliomar no kolia Lian Makalero.
ILIOMAR ne mai husi lian Makalero ne rasik katak:
* ILI = Fatuk no
* OMAR = Uma Adat
ILIOMAR nia siknifika " uma fatuk" katak:
# Uma nebe hari'i iha fatuk leten se metin too ita nia beioan.
# Saida de'it mak ita halo ho fatuk sei metin nafatin too ita nia beioan.
# Tradisau nebe mak ita halo sei kontinua too ita nia beioan.
# Paz no dame ne'ebe mak ita kria sei hanesa banati tuir ba ita nia beioan sira.
# Saida de'it mak ita halo sei kontinua no sei la hotu iha ita.
Tan ne'e Lian ida "Makalero" sei la hotu iha ita sei kontinua tinan ba tinan no sei metin nafatin.
Husi : Zelito Carrascalao
[[Kategoria:Lian]]
[[Kategoria:WikiTraining Dili]]
i41iro68sssxisjoprtxw7gfualyfba
Luís Roberto da Silva
0
6187
71079
62823
2026-06-28T01:27:54Z
ERA MGomes
11591
71079
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Luís Roberto da Silva small.jpg|miniaturadaimagem|Luís Roberto da Silva]]
'''Sr. Luís Roberto da Silva''' (* 07 Juñu 1977, iha [[Waioli|Waioli (Uai Oli)]], postu administrativu [[Vinilale (postu administrativu)|Vinilale]], [[Munisípiu Baukau]], [[Timor-Leste]]). Nu'udar Segundu Vise atual Parlamentu Nasional Timor-Leste ba priodu 2018-2023. Membru husi Bankada [[Kmanek Haburas Unidade Nasional Timor Oan]] (KHUNTO).<ref name="parl18">Parlamentu Nasional Timor-Leste: [https://www.parlamento.tl/node/736, "Luís Roberto da Silva"], asesu iha 07 Jullu 2019</ref>
== Karreira ==
Sr. Luís nu'udar Adjuntu Sekretáriu Jeral Partidu KHUNTO nian.<ref name="parl18"/> Iha Loron 22 Jullu tinan 2017, Sr. Luís nia naran tama iha lista numero 5 deputados parlamentar tinan 2017-2018 hodi represena partido KHUNTO rasik.<ref>La'o Hamutuk: [http://laohamutuk.blogspot.com/2017/07/who-will-be-in-timor-lestes-next.html, "Who is in Timor-Leste’s new Parliament? / Se tuir iha Parlamentu Nasionál foun?, 23 Jullu 2017"], asesu iha 07 Jullu 2019</ref> Sr. Luís iha IV Governo Konstituisional nu'udar membro husi ''[[Comissão de Assuntos Constitucionais e Justiça]]'' (Komisaun A) no mos nu'udar Vise Presidente husi ''Comissão de Negócios Estrangeiros, Defesa e Segurança'' (Komisaun B).<ref>Arkivo Internet: [https://web.archive.org/web/20171004191345/http://www.parlamento.tl/comisaun/pt/IV_legislatura.php"Comissões Especializadas Permanentes, Competencia e Composição 2017–2022"], asesu iha 07 Jullu 2019</ref>
Iha Tinan 2018, Sr. Luís tama lista naran husi [[Aliança de Mudança para o Progresso]] (AMP) ho lista naran numero 29 ne'ebé hetan aseita husi [[Tribunal Rekursu Timor-Leste]], representa partidu KHUNTO iha [[Uma Fukun Parlamentu Nasional]].<ref>[http://www.laohamutuk.org/Justice/2018/ElPar/ListaCandidatos.pdf "Lista Deputados 2018-2023"]</ref>
== Ligasaun ba Li'ur ==
{{Commons|Category:Luís Roberto da Silva|Luís Roberto da Silva}}
== Referensia ==
<references/>
[[Kategoria:Deputados Timór Lorosa'e 2018-2023]]
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e]]
lw47w47dal40gsdmkd9f7b4w9ll7odf
Palembang
0
7398
71072
70937
2026-06-28T01:16:36Z
Rahma (WMID)
11452
71072
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Montage of Palembang.jpg|miniaturadaimagem|Palembang]]
'''Palembang''' maka sidade ida iha [[Sumatra]], [[Indonézia]].<ref>Britannica Editors (2025, October 19). Palembang. ''Encyclopedia Britannica''. <nowiki>https://www.britannica.com/place/Palembang</nowiki></ref>
== Referensia ==
<references />
nsvt8mpbttyyjkspkeqp71qfvoe71vl
Justin Bieber
0
7404
71069
70961
2026-06-28T00:25:10Z
Swarabakti
6755
Swarabakti moveu [[Justin bieber]] para [[Justin Bieber]] sem deixar um redirecionamento: Título com erros ortográficos
70961
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Justin Bieber in 2015.jpg|miniaturadaimagem|Justin Bieber iha tinan 2015]]
'''Justin Drew Bieber''' ka konesidu ho '''Justin Bieber (D'''ata moris: 1 fulan Marsu tinan 1994) maka kantora Kanada nian. Konsidera hanesan figura proeminente iha muzika popular kontemporanea, nia sai famozu iha dekada 2000 nia rohan ho nia obra estrela, My World (2009), hetan rekonesimentu internasional no estabelese nia-an hanesan idol adolexente nian.<ref>https://www.nhl.com/news/topic/short-shifts/justin-bieber-announces-1st-pick-of-2026-nhl-draft</ref>
== Referencia ==
<references />
5zzupi31kp67296yr8h907wn5eequfp
Uza-na'in:Adriano Guedes Monteiro de Jesus
2
7446
71044
71043
2026-06-27T12:01:34Z
Adriano Guedes Monteiro de Jesus
11471
71044
wikitext
text/x-wiki
== Sala Asosiasaun Akadémika Estudante [https://lh3.googleusercontent.com/gps-cs-s/APNQkAEMHSRlPlGKTkS5we5Los0CWA1JfKQ01HtzBS_jZzgpNJg9BV7HBkLLnM8QEc9e7i3LjYFPRhO_0QegpIY-00jH6p_fgfEXmbcSZ1rg2NQEIY9B65iOSrrFBDed2_dIVaKGJmRZz7Hx5w=w262-h104-p-k-no FECT] ==
[[Imajen:Coby House.jpg|miniaturadaimagem|Sala Asosiasaun Akadémika Estudante FECT (AAE-FECT) ka SENADO FECT [[Hera (Cristo Rei)|Hera]]]]
Sala Asosiasaun Akadémika Estudante [https://lh3.googleusercontent.com/gps-cs-s/APNQkAEMHSRlPlGKTkS5we5Los0CWA1JfKQ01HtzBS_jZzgpNJg9BV7HBkLLnM8QEc9e7i3LjYFPRhO_0QegpIY-00jH6p_fgfEXmbcSZ1rg2NQEIY9B65iOSrrFBDed2_dIVaKGJmRZz7Hx5w=w262-h104-p-k-no FECT] (AAE-FECT) ka SENADO '''Fakuldade Engenaria Ciensia e Teknologia''' nian ne'ebe lokaliza iha''', [https://www.google.com/maps/place/Faculdade+de+Engenharia,+Universidade+Nacional+Timor+Lorosa'e/@-8.551928,125.6597134,17z/data=!3m1!4b1!4m6!3m5!1s0x2d01e42cbc16ad47:0x3f55cf6ceb69b11c!8m2!3d-8.551928!4d125.6597134!16s%2Fg%2F11c7hdr6vm?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDYyNC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Universidade Nacional Timor Lorosa'e (UNTL) iha Hera]''', [[:en:Dili|Dili]]. Fatin ne'e sai sentru ba atividade estudante, sentru rejistu ba eventu (hanesan ''Engineering Games''), no koordenasaun ba organizasaun fakuldade nian.
0kotvpagpj0haq03jaw4uh7pkyu85hj
Enjeñaria Sivil
0
7447
71045
2026-06-27T13:17:56Z
Domingos de Carvalho Nuno
11543
Victor E. Saouma. "Lecture Notes in Structural Engineering"Henry Thomas Colebrook (1817). Algebra: with Arithmetic and mensuration
71045
wikitext
text/x-wiki
Enjeñaria Sivil mak siénsia ida ne'ebé estuda kona-ba oinsá atu planeia, dezaina, hari'i, no manutensaun infraestrutura oioin hanesan edifísiu, estrada, ponte, barajen, no irrigasaun, atu nune'e bele seguru, forte, efisiente, no benefisia ba komunidade.
Objetivu prinsipál Enjeñaria Sivil mak harii infraestrutura ne'ebé seguru, forte, ekonómiku, amigável ba ambiente, no benefisia ba komunidade.
Área sira iha Enjenaria Sivil:
• Estrutura: Dezaina edifísiu, ponte, no konstrusaun sira atu nune'e bele forte no seguru.
• Transportasaun: Planeia estrada, trilha komboiu, aeroportu, no sistema transportasaun.
• Rekursu Bee: Dezaina barajen, irrigasaun, drenajém, no kontrolu husi inundasaun.
• Jeotekniku: Estuda rai no fundasaun husi edifísiu.
• Jestaun Konstrusaun: Jere implementasaun projetu atu nune'e remata iha tempu ne'ebé loos, tuir orsamentu, no satisfás padraun kualidade.
• Enjenaria Ambientál: Dezaina sistema tratamentu bee moos, bee lixu, no jestaun ambientál.
p1bznhz35uh70haxl364mkg4iwtbcxz
71046
71045
2026-06-27T13:19:53Z
Domingos de Carvalho Nuno
11543
Victor E. Saouma. "Lecture Notes in Structural Engineering"
71046
wikitext
text/x-wiki
Enjeñaria Sivil mak siénsia ida ne'ebé estuda kona-ba oinsá atu planeia, dezaina, hari'i, no manutensaun infraestrutura oioin hanesan edifísiu, estrada, ponte, barajen, no irrigasaun, atu nune'e bele seguru, forte, efisiente, no benefisia ba komunidade.
Objetivu prinsipál Enjeñaria Sivil mak harii infraestrutura ne'ebé seguru, forte, ekonómiku, amigável ba ambiente, no benefisia ba komunidade.
Área sira iha Enjenaria Sivil:
• Estrutura: Dezaina edifísiu, ponte, no konstrusaun sira atu nune'e bele forte no seguru.
• Transportasaun: Planeia estrada, trilha komboiu, aeroportu, no sistema transportasaun.
• Rekursu Bee: Dezaina barajen, irrigasaun, drenajém, no kontrolu husi inundasaun.
• Jeotekniku: Estuda rai no fundasaun husi edifísiu.
• Jestaun Konstrusaun: Jere implementasaun projetu atu nune'e remata iha tempu ne'ebé loos, tuir orsamentu, no satisfás padraun kualidade.
• Enjenaria Ambientál: Dezaina sistema tratamentu bee moos, bee lixu, no jestaun ambientál.
W.F. Chen; J.Y. Richard Liew, ed. (2002). The Civil Engineering Handbook. CRC Press. ISBN 978-0-8493-0958-8.
Jonathan T. Ricketts; M. Kent Loftin; Frederick S. Merritt, ed. (2004). Standard handbook for civil engineers (Edisi 5). McGraw Hill. ISBN 978-0-07-136473-7.
Muir Wood, David (2012). Civil Engineering: a very short introduction. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-957863-4.
Blockley, David (2014). Structural Engineering: a very short introduction. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-967193-9.
80bbi1dh11quxoawxad0g7o1u2t7tjm
71054
71046
2026-06-27T17:30:38Z
J. Patrick Fischer
73
imagem
71054
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Evora.aqueduct.jpg|miniaturadaimagem|alt=Bee-dalan iha Portugál|Enjeñaria Sivíl Istóriku: Bee-dalan (Aqueduto) Romanu iha Evora, Portugál]]
Enjeñaria Sivil mak siénsia ida ne'ebé estuda kona-ba oinsá atu planeia, dezaina, hari'i, no manutensaun infraestrutura oioin hanesan edifísiu, estrada, ponte, barajen, no irrigasaun, atu nune'e bele seguru, forte, efisiente, no benefisia ba komunidade.
Objetivu prinsipál Enjeñaria Sivil mak harii infraestrutura ne'ebé seguru, forte, ekonómiku, amigável ba ambiente, no benefisia ba komunidade.
Área sira iha Enjenaria Sivil:
• Estrutura: Dezaina edifísiu, ponte, no konstrusaun sira atu nune'e bele forte no seguru.
• Transportasaun: Planeia estrada, trilha komboiu, aeroportu, no sistema transportasaun.
• Rekursu Bee: Dezaina barajen, irrigasaun, drenajém, no kontrolu husi inundasaun.
• Jeotekniku: Estuda rai no fundasaun husi edifísiu.
• Jestaun Konstrusaun: Jere implementasaun projetu atu nune'e remata iha tempu ne'ebé loos, tuir orsamentu, no satisfás padraun kualidade.
• Enjenaria Ambientál: Dezaina sistema tratamentu bee moos, bee lixu, no jestaun ambientál.
W.F. Chen; J.Y. Richard Liew, ed. (2002). The Civil Engineering Handbook. CRC Press. ISBN 978-0-8493-0958-8.
Jonathan T. Ricketts; M. Kent Loftin; Frederick S. Merritt, ed. (2004). Standard handbook for civil engineers (Edisi 5). McGraw Hill. ISBN 978-0-07-136473-7.
Muir Wood, David (2012). Civil Engineering: a very short introduction. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-957863-4.
Blockley, David (2014). Structural Engineering: a very short introduction. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-967193-9.
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Civil engineering|Enjeñaria Sivil}}
31vuj04lcapzht4hmsj0ld29prxij7z
71169
71054
2026-06-28T05:32:38Z
Swarabakti
6755
Redirecionamento para [[Enjeñaria sivíl]]
71169
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Enjeñaria sivíl]]
9alsd9rmewiszbdd1feftyblsy2h2ps
Enjeñaria sivíl
0
7448
71047
2026-06-27T13:30:16Z
Domingos de Carvalho Nuno
11543
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1360591732|Civil engineering]]"
71047
wikitext
text/x-wiki
'''Enjeñaria sivíl''' maka dixiplina enjeñaria profisionál ida ne'ebe trata kona-ba dezeñu, konstrusaun, no manutensaun ba ambiente fíziku no naturál ne'ebe hari'i, inklui obra públika sira hanesan estrada, ponte, kanál, barrajen, aeroportu, sistema drainagem, Bee Mos, komponente estruturál edifísiu sira-nian, no estrada ferroviária sira . <ref>{{Cite web|title=History and Heritage of Civil Engineering|publisher=[[American Society of Civil Engineers]]|url=https://live.asce.org/hh/index.mxml?versionChecked=true|access-date=2007-08-08}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://ice.org.uk/careers-and-professional-development/what-is-civil-engineering|title=What is Civil Engineering|publisher=[[Institution of Civil Engineers]]|access-date=2017-05-15}}</ref>
'''Enjeñaria sivíl''' tradisionalmente fahe ba sub-disiplina lubuk ida. Ida-ne'e konsidera hanesan dixiplina enjeñaria nian ne'ebé tuan liu daruak hafoin enjeñaria militár, <ref name="CSCE">{{Cite web|title=What is Civil Engineering?|publisher=[[Canadian Society for Civil Engineering]]|url=https://whatiscivilengineering.csce.ca/civil1.htm|access-date=2007-08-08}}</ref> no ida-ne'e define atu distinge enjeñaria la'ós-militár hosi enjeñaria militár. Enjeñaria sivíl bele akontese iha setór públiku husi departamentu obra públika munisipál sira to'o ajénsia governu nasionál sira, no iha setór privadu husi empreza sira ne'ebé bazeia iha fatin lokál to'o empreza sira <nowiki><i id="mwNw">Fortune</i></nowiki> Global 500 nian . <ref name="sector">{{Cite web|title=Working in the Public Sector Versus Private Sector for Civil Engineering Professionals|url=https://engineeringmanagementinstitute.org/tcep-119-public-sector-versus-private-sector|publisher=Engineering Management Institute}}</ref>
5a8ia44km87lxe8ctetlfp4mwijlu7k
71170
71047
2026-06-28T05:33:32Z
Swarabakti
6755
71170
wikitext
text/x-wiki
'''Enjeñaria sivíl''' maka dixiplina enjeñaria profisionál ida ne'ebe trata kona-ba dezeñu, konstrusaun, no manutensaun ba ambiente fíziku no naturál ne'ebe hari'i, inklui obra públika sira hanesan estrada, ponte, kanál, barrajen, aeroportu, sistema drainagem, Bee Mos, komponente estruturál edifísiu sira-nian, no estrada ferroviária sira . <ref>{{Cite web|title=History and Heritage of Civil Engineering|publisher=[[American Society of Civil Engineers]]|url=https://live.asce.org/hh/index.mxml?versionChecked=true|access-date=2007-08-08}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://ice.org.uk/careers-and-professional-development/what-is-civil-engineering|title=What is Civil Engineering|publisher=[[Institution of Civil Engineers]]|access-date=2017-05-15}}</ref>
Enjeñaria sivíl tradisionalmente fahe ba sub-disiplina lubuk ida. Ida-ne'e konsidera hanesan dixiplina enjeñaria nian ne'ebé tuan liu daruak hafoin enjeñaria militár, <ref name="CSCE">{{Cite web|title=What is Civil Engineering?|publisher=[[Canadian Society for Civil Engineering]]|url=https://whatiscivilengineering.csce.ca/civil1.htm|access-date=2007-08-08}}</ref> no ida-ne'e define atu distinge enjeñaria la'ós-militár hosi enjeñaria militár. Enjeñaria sivíl bele akontese iha setór públiku husi departamentu obra públika munisipál sira to'o ajénsia governu nasionál sira, no iha setór privadu husi empreza sira ne'ebé bazeia iha fatin lokál to'o empreza sira <nowiki><i id="mwNw">Fortune</i></nowiki> Global 500 nian . <ref name="sector">{{Cite web|title=Working in the Public Sector Versus Private Sector for Civil Engineering Professionals|url=https://engineeringmanagementinstitute.org/tcep-119-public-sector-versus-private-sector|publisher=Engineering Management Institute}}</ref>
[[Imajen:Evora.aqueduct.jpg|miniaturadaimagem|alt=Bee-dalan iha Portugál|Enjeñaria Sivíl Istóriku: Bee-dalan (Aqueduto) Romanu iha Evora, Portugál]]
Enjeñaria Sivil mak siénsia ida ne'ebé estuda kona-ba oinsá atu planeia, dezaina, hari'i, no manutensaun infraestrutura oioin hanesan edifísiu, estrada, ponte, barajen, no irrigasaun, atu nune'e bele seguru, forte, efisiente, no benefisia ba komunidade.
Objetivu prinsipál Enjeñaria Sivil mak harii infraestrutura ne'ebé seguru, forte, ekonómiku, amigável ba ambiente, no benefisia ba komunidade.
Área sira iha Enjenaria Sivil:
* Estrutura: Dezaina edifísiu, ponte, no konstrusaun sira atu nune'e bele forte no seguru.
* Transportasaun: Planeia estrada, trilha komboiu, aeroportu, no sistema transportasaun.
* Rekursu Bee: Dezaina barajen, irrigasaun, drenajém, no kontrolu husi inundasaun.
* Jeotekniku: Estuda rai no fundasaun husi edifísiu.
* Jestaun Konstrusaun: Jere implementasaun projetu atu nune'e remata iha tempu ne'ebé loos, tuir orsamentu, no satisfás padraun kualidade.
* Enjenaria Ambientál: Dezaina sistema tratamentu bee moos, bee lixu, no jestaun ambientál.
==Referensia==
<references/>
* W.F. Chen; J.Y. Richard Liew, ed. (2002). The Civil Engineering Handbook. CRC Press. ISBN 978-0-8493-0958-8.
* Jonathan T. Ricketts; M. Kent Loftin; Frederick S. Merritt, ed. (2004). Standard handbook for civil engineers (Edisi 5). McGraw Hill. ISBN 978-0-07-136473-7.
* Muir Wood, David (2012). Civil Engineering: a very short introduction. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-957863-4.
* Blockley, David (2014). Structural Engineering: a very short introduction. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-967193-9.
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Civil engineering|Enjeñaria Sivil}}
rdoxk8gm9djt7txr4bkqgp8okyfumms
Vinilale (postu administrativu)
0
7449
71061
2026-06-27T17:43:59Z
J. Patrick Fischer
73
J. Patrick Fischer moveu [[Vinilale (postu administrativu)]] para [[Venilale (postu administrativu)]]
71061
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECIONAMENTO [[Venilale (postu administrativu)]]
1iuh1o3xz525rvrqphf9npeuibm4xkv
Diskusaun:Lista administrativu Timor-Leste nian
1
7450
71063
2026-06-27T17:49:52Z
J. Patrick Fischer
73
/* Atualizasaun */ nova secção
71063
wikitext
text/x-wiki
== Atualizasaun ==
Iha Suco no mapa foun mapa. Favor haree artigu Alemaña nian. [[Uza-na'in:J. Patrick Fischer|J. Patrick Fischer]] ([[Diskusaun Uza-na'in:J. Patrick Fischer|discussão]]) 17h49min de 27 de Juñu de 2026 (UTC)
iil59vdsdzc3ovseluf7ezvtbj73ecb
Medan
0
7451
71086
2026-06-28T02:08:43Z
Rahma (WMID)
11452
Pájina foun: ''''Medan''' mak sidade ida iha [[Sumatra]], [[Indonézia]].'
71086
wikitext
text/x-wiki
'''Medan''' mak sidade ida iha [[Sumatra]], [[Indonézia]].
a0dgyotfgk1hv0nyvf67prsfbia0173
71087
71086
2026-06-28T02:13:03Z
Rahma (WMID)
11452
71087
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Medan.png|miniaturadaimagem|Medan]]
'''Medan''' mak sidade ida iha [[Sumatra]], [[Indonézia]].<ref>Britannica Editors (2026, June 17). Medan. ''Encyclopedia Britannica''. <nowiki>https://www.britannica.com/place/Medan</nowiki></ref>
== Referensia ==
<references />
b936hon6mc30igyxnllfbsv5pc0iteb
Quelecai
0
7452
71089
2026-06-28T02:21:51Z
Angela Soares de Oliveira
11582
Pájina foun: ''''Quelicai''' mak sub-tistritu ida husi Distritu Baucau, Timor-Leste.<ref>https://baucau.gov.tl/en/municipality-post-administrative/quelikai/</ref> [[Imajen:Teilung des Verwaltungsamtes Quelicai 2024.png|miniaturadaimagem|Quelecai, distritu Baucau, Timor-Leste]] == Referensia == <references />'
71089
wikitext
text/x-wiki
'''Quelicai''' mak sub-tistritu ida husi Distritu Baucau, Timor-Leste.<ref>https://baucau.gov.tl/en/municipality-post-administrative/quelikai/</ref>
[[Imajen:Teilung des Verwaltungsamtes Quelicai 2024.png|miniaturadaimagem|Quelecai, distritu Baucau, Timor-Leste]]
== Referensia ==
<references />
5me2cwzhbsq3xymbppheu07kny9bpk5
71090
71089
2026-06-28T02:28:07Z
Angela Soares de Oliveira
11582
71090
wikitext
text/x-wiki
'''Quelicai''' mak sub-tistritu ida husi Distritu Baucau, Timor-Leste.<ref>https://baucau.gov.tl/en/municipality-post-administrative/quelikai/</ref>
[[Imajen:Teilung des Verwaltungsamtes Quelicai 2024.png|miniaturadaimagem|Quelicai, distritu Baucau, Timor-Leste]]
== Referensia ==
<references />
89kutatldzqzdsb4ecab7fnfmiy1pvr
71095
71090
2026-06-28T02:42:40Z
Angela Soares de Oliveira
11582
71095
wikitext
text/x-wiki
'''Quelicai''' mak sub-tistritu ida husi Distritu [[Baukau|Baucau]]<ref>https://www.timorleste.tl/destinations/municipalities/baucau/</ref>, [[Timor-Leste]].<ref>https://baucau.gov.tl/en/municipality-post-administrative/quelikai/</ref>
[[Imajen:Teilung des Verwaltungsamtes Quelicai 2024.png|miniaturadaimagem|Quelicai, distritu Baucau, Timor-Leste]]
== Referensia ==
<references />
iepxqsq34gubkl1d5cwjotexiecw1rv
71192
71095
2026-06-28T05:42:23Z
Swarabakti
6755
Redirecionamento para [[Kelikai (postu administrativu)]]
71192
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT[[Kelikai (postu administrativu)]]
1tgsgnlwqf36w1qwpi8uhle2o5564k8
Umalia
0
7453
71091
2026-06-28T02:37:42Z
Cacilda Gama
11478
Pájina foun: '[[Imajen:Balibo posto administrativo.png|miniaturadaimagem|Mapa lokalizasaun Postu administrativu Balibo, suku Leohitu]] '''Umalia''' mak uma lisan ne'ebe lokaliza iha munisipiu [[Bobonaru|Bobonaro]]<ref>[[Bobonaru]]</ref>, postu administrativu [[Balibó (postu administrativu)|Balibo]]<ref>https://id.wikipedia.org/wiki/Balibo</ref>, Suku [[Leohitu]]<ref>[[Leohitu]]</ref>. == Referensia == <references />'
71091
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Balibo posto administrativo.png|miniaturadaimagem|Mapa lokalizasaun Postu administrativu Balibo, suku Leohitu]]
'''Umalia''' mak uma lisan ne'ebe lokaliza iha munisipiu [[Bobonaru|Bobonaro]]<ref>[[Bobonaru]]</ref>, postu administrativu [[Balibó (postu administrativu)|Balibo]]<ref>https://id.wikipedia.org/wiki/Balibo</ref>, Suku [[Leohitu]]<ref>[[Leohitu]]</ref>.
== Referensia ==
<references />
8ezir0bht9iruekadli13pqfjmyecy9
71096
71091
2026-06-28T02:43:36Z
Cacilda Gama
11478
71096
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Balibo posto administrativo.png|miniaturadaimagem|Mapa lokalizasaun Postu administrativu Balibo, suku Leohitu]]
'''Umalia''' mak uma lisan ne'ebe lokaliza iha munisipiu [[Bobonaru|Bobonaro]]<ref>https://exploringtimor.com/bobonaro/</ref>, postu administrativu [[Balibó (postu administrativu)|Balibo]]<ref>https://id.wikipedia.org/wiki/Balibo</ref>, Suku [[Leohitu]]<ref>https://www.wikiwand.com/tet/Leohitu</ref>.
== Referensia ==
<references />
374p1l0xxz57bevu0cocj7em0vw640f
71135
71096
2026-06-28T04:46:55Z
Cacilda Gama
11478
71135
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Balibo posto administrativo.png|miniaturadaimagem|Mapa lokalizasaun Postu administrativu Balibo, suku Leohitu]]
'''Umalia''' mak uma lisan ne'ebe lokaliza iha munisipiu [[Bobonaru|Bobonaro]]<ref>https://exploringtimor.com/bobonaro/</ref>, postu administrativu [[Balibó (postu administrativu)|Balibo]]<ref>https://id.wikipedia.org/wiki/Balibo</ref>, Suku [[Leohitu]]<ref>https://www.wikiwand.com/tet/Leohitu</ref>.
== Referensia ==
<references />
[[Kategoria:Uma Lisan]]
[[Kategoria:Wiki Training Dili]]
q4deld9fjflai9x9m03kd21w66wv8r5
Malailada
0
7454
71092
2026-06-28T02:38:26Z
Jose Pinto Hornai
11600
Pájina foun: ''''Malailada'''(iha [[Lia-portugés|lia-Fataluku]]: ''Malai-Lata'') nu'udar aldeia ida iha suku Baduro iha postu administrativu [[Lautein (postu administrativu)|Lautein]] (munisípiu [[Lautein (munisípiu)|Lautein]]). Malai-lata signifika katak hela fatin ba [[Liurai]] sira.<ref>https://tl.geoview.info/malailada,1942830?__cf_chl_rt_tk=lpAcYcdw6eYh_ZZo0cTL6EtZjdy6hPhvqSx.ASLxVnc-1782614040-1.0.1.1-79.U5j3HTxpmysI_hZG5ek98hQ_r6qg0XLBJK9vGWLQ</ref> == Referensia == <references...'
71092
wikitext
text/x-wiki
'''Malailada'''(iha [[Lia-portugés|lia-Fataluku]]: ''Malai-Lata'') nu'udar aldeia ida iha suku Baduro iha postu administrativu [[Lautein (postu administrativu)|Lautein]] (munisípiu [[Lautein (munisípiu)|Lautein]]). Malai-lata signifika katak hela fatin ba [[Liurai]] sira.<ref>https://tl.geoview.info/malailada,1942830?__cf_chl_rt_tk=lpAcYcdw6eYh_ZZo0cTL6EtZjdy6hPhvqSx.ASLxVnc-1782614040-1.0.1.1-79.U5j3HTxpmysI_hZG5ek98hQ_r6qg0XLBJK9vGWLQ</ref>
== Referensia ==
<references />
[[Imajen:Baduro suco.png|miniaturadaimagem|Suku Baduro]]
cfn9zqfbkc22qfagbqnzgwxtb1e9158
Kutete
0
7455
71093
2026-06-28T02:38:35Z
Deonisio Bana
11592
Pájina foun: '[[Kutete]] Mak sucu ida iha munisipiu [[oe-cusse]],postu administrativu pante-Macassar, [[Timor-Leste]] ([[Lian -Baikeno)|Lian-Baikeno)]].<ref>https://www.joshuaproject.net/people_groups/19523/TT</ref> == Referensia == [[Imajen:2022-10-19 KFZ-Kennzeichen aus Oe-Cusse Ambeno.jpg|miniaturadaimagem]] <references />'
71093
wikitext
text/x-wiki
[[Kutete]] Mak sucu ida iha munisipiu [[oe-cusse]],postu administrativu pante-Macassar, [[Timor-Leste]] ([[Lian -Baikeno)|Lian-Baikeno)]].<ref>https://www.joshuaproject.net/people_groups/19523/TT</ref>
== Referensia ==
[[Imajen:2022-10-19 KFZ-Kennzeichen aus Oe-Cusse Ambeno.jpg|miniaturadaimagem]]
<references />
nq5fhu498auhv17f5gts9tufegmixlr
Lian Komerin
0
7456
71094
2026-06-28T02:40:09Z
Rahma (WMID)
11452
Pájina foun: '[[Imajen:Lampungic isolects labeled.svg|miniaturadaimagem|Mapa]] '''Lia-komering''' ne'e lian ida husi família linguístika [[austronezia]].<ref>Donggio, P.D. 1984. ''Struktur Bahasa Komering''. Jakarta: Proyek Penelitian Bahasa dan Sastra Indonesia dan Daerah.</ref> == Referensia == <references />'
71094
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Lampungic isolects labeled.svg|miniaturadaimagem|Mapa]]
'''Lia-komering''' ne'e lian ida husi família linguístika [[austronezia]].<ref>Donggio, P.D. 1984. ''Struktur Bahasa Komering''. Jakarta: Proyek Penelitian Bahasa dan Sastra Indonesia dan Daerah.</ref>
== Referensia ==
<references />
4r8xfsjid1ptirql3yfg165wzwajt3e
71222
71094
2026-06-28T07:05:23Z
Swarabakti
6755
Swarabakti moveu [[Lia-komering]] para [[Lian Komerin]] sem deixar um redirecionamento
71094
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Lampungic isolects labeled.svg|miniaturadaimagem|Mapa]]
'''Lia-komering''' ne'e lian ida husi família linguístika [[austronezia]].<ref>Donggio, P.D. 1984. ''Struktur Bahasa Komering''. Jakarta: Proyek Penelitian Bahasa dan Sastra Indonesia dan Daerah.</ref>
== Referensia ==
<references />
4r8xfsjid1ptirql3yfg165wzwajt3e
71223
71222
2026-06-28T07:06:02Z
Swarabakti
6755
71223
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Lampungic isolects labeled.svg|miniaturadaimagem|Mapa]]
'''Lian Komerin''' ne'e lian ida husi família linguístika [[austronezia]].<ref>Donggio, P.D. 1984. ''Struktur Bahasa Komering''. Jakarta: Proyek Penelitian Bahasa dan Sastra Indonesia dan Daerah.</ref>
== Referensia ==
<references />
[[Kategoria:Lian]]
9ldn2momzkapify6raa0n9swbqvcrk0
Alala
0
7457
71097
2026-06-28T02:48:11Z
Antonia Jennifer
11595
Pájina foun: ''''Alala''' mak hanesan aldeia ida husi suku Ualili postu administrativu [[Baukau|Baucau]]<ref>https://exploringtimor.com/baucau/</ref> municipiu Baucau, [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]].<ref>https://tl.geoview.info/alala,1942959</ref> == Referensia == <references /> [[Imajen:Uailili suco.png|miniaturadaimagem|mapa foto area husi uailili]]'
71097
wikitext
text/x-wiki
'''Alala''' mak hanesan aldeia ida husi suku Ualili postu administrativu [[Baukau|Baucau]]<ref>https://exploringtimor.com/baucau/</ref> municipiu Baucau, [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]].<ref>https://tl.geoview.info/alala,1942959</ref>
== Referensia ==
<references />
[[Imajen:Uailili suco.png|miniaturadaimagem|mapa foto area husi uailili]]
8c0nhbdqp89q3geypl70owgw9himb97
71098
71097
2026-06-28T02:51:51Z
Antonia Jennifer
11595
71098
wikitext
text/x-wiki
'''Alala''' mak hanesan aldeia ida husi suku [[Wailili|Uailili]] postu administrativu [[Baukau|Baucau]]<ref>https://exploringtimor.com/baucau/</ref> municipiu Baucau, [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]].<ref>https://tl.geoview.info/alala,1942959</ref>
== Referensia ==
<references />
[[Imajen:Uailili suco.png|miniaturadaimagem|mapa foto area husi uailili]]
tw6khk4fxkze9wimrz0u900aky96m3y
Ekipa futeból nasionál Portugál
0
7458
71099
2026-06-28T02:53:31Z
Rahma (WMID)
11452
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1361467682|Portugal national football team]]"
71099
wikitext
text/x-wiki
'''Ekipa futeból nasionál Portugál''' mak ekipa [[futeból]] nasionál nian [[Portugál]].
3kurkhgm7zhxoxfgj3rtp0m8qq4owfh
Irabere
0
7459
71101
2026-06-28T03:05:13Z
Teresinha023
11598
Pájina foun: '[[Imajen:2021-07-19 Irebere, Uatucarbau.jpg|miniaturadaimagem|Mota Irabere]] '''Irabere''', mak hanesan fatin turismo ida ne'ebe lokaliza iha Munisipiu [[Vikeke|Viqueque]], Postu Administrativu [[Watucarbau (postu administrativu)|Wutucarbau]].<ref>https://tatoli.tl/2021/11/10/autoridade-uatucarbau-husu-governu-dezenvolve-mota-irabera-sai-turizmu-komunitariu/</ref> == Referensia == <references />'
71101
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:2021-07-19 Irebere, Uatucarbau.jpg|miniaturadaimagem|Mota Irabere]]
'''Irabere''', mak hanesan fatin turismo ida ne'ebe lokaliza iha Munisipiu [[Vikeke|Viqueque]], Postu Administrativu [[Watucarbau (postu administrativu)|Wutucarbau]].<ref>https://tatoli.tl/2021/11/10/autoridade-uatucarbau-husu-governu-dezenvolve-mota-irabera-sai-turizmu-komunitariu/</ref>
== Referensia ==
<references />
cnrbshdbmogprjg4vz8ur3mha16mege
71130
71101
2026-06-28T04:43:08Z
Teresinha023
11598
71130
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:2021-07-19 Irebere, Uatucarbau.jpg|miniaturadaimagem|Mota Irabere]]
'''Irabere''', mak hanesan fatin turismo ida ne'ebe lokaliza iha Munisipiu [[Vikeke|Viqueque]], Postu Administrativu [[Watucarbau (postu administrativu)|Wutucarbau]].<ref>https://tatoli.tl/2021/11/10/autoridade-uatucarbau-husu-governu-dezenvolve-mota-irabera-sai-turizmu-komunitariu/</ref> Mota ne’e rasik iha nia fonte iha [[Confluence|konfluénsia]] husi nia tributáriu sira mota Tunir no Afalita, iha fronteira entre ''Suku'' Uacala no Caenlio.
Husi ne’ebá, nia suli ba loromonu tuir fronteira entre Lautém iha loromonu no Baucau iha noroeste, no tuir mai, hosi [[Tripoint|tripontu]] entre munisípiu Baucau, Lautém no [[Vikeke (munisípiu)|Viqueque]], ba parte súl tuir fronteira tomak entre Lautém iha parte leste no Viqueque iha parte loromonu, to’o nia suli ba [[Tasi Mane|Seaties Timor]].<ref>https://tet.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&to=tet&page=Irabere+River</ref>
== Referensia ==
<references />
[[Kategoria:Fatin Turizmu]]
[[Kategoria:Loehunu]]
1vx3zcix5qdf6ao28l2hpv4ym55tptv
71146
71130
2026-06-28T04:59:49Z
Teresinha023
11598
71146
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:2021-07-19 Irebere, Uatucarbau.jpg|miniaturadaimagem|Mota Irabere]]
'''Irabere''', mak hanesan fatin turismo ida ne'ebé lokaliza iha Munisipiu [[Vikeke|Viqueque]], Postu Administrativu [[Watucarbau (postu administrativu)|Watucarbau]], Suku Irabin.<ref>https://tatoli.tl/2021/11/10/autoridade-uatucarbau-husu-governu-dezenvolve-mota-irabera-sai-turizmu-komunitariu/</ref> Mota ne’e rasik iha nia fonte iha [[Confluence|konfluénsia]] husi nia tributáriu sira mota Tunir no Afalita, iha fronteira entre ''Suku'' Uacala no Caenlio.
Husi ne’ebá, nia suli husi loromonu tuir fronteira entre Lautém iha loromonu no Baucau iha noroeste, no tuir mai, hosi pontu tolu entre munisípiu Baucau, Lautém no [[Vikeke (munisípiu)|Viqueque]], ba parte súl tuir fronteira tomak entre Lautém iha parte leste no Viqueque iha parte loromonu, to’o nia suli ba [[Tasi Mane|Seaties Timor]].<ref>https://tet.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&to=tet&page=Irabere+River</ref>
== Referensia ==
<references />
[[Kategoria:Fatin Turizmu]]
[[Kategoria:Loehunu]]
53frksg81rqr861jg36eyorju5j15an
Hepatite B
0
7460
71102
2026-06-28T03:38:40Z
AmaralDi
11586
Pájina foun: ''''Hepatite B''' mak hanesan inflamasaun iha fígadu ne'ebé kuaza husi Vírus Hepatite B (VHB).<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b</ref> == Referensia == <references />'
71102
wikitext
text/x-wiki
'''Hepatite B''' mak hanesan inflamasaun iha fígadu ne'ebé kuaza husi Vírus Hepatite B (VHB).<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b</ref>
== Referensia ==
<references />
1wk7wb235so883emmrrxeqw7wqrlelc
Francisco Jerónimo
0
7461
71103
2026-06-28T03:52:58Z
Novia carvalho
11596
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1349877054|Francisco Jerónimo]]"
71103
wikitext
text/x-wiki
'''Francisco Martins da Costa Pereira Jerónimo''' (moris iha 18 April 1963) mak mestri no politika husi [[Timór Lorosa'e|East Timorese]], no inklina an iha partidu politika [[FRETILIN|Fretilin]].
Antes ne’e, nia nu’udar Deputadu [[Parlamentu Nasionál|Parlamentu Nasionál Timor-Leste]] .
== Moris no kareira iha inísiu ==
Jerónimo moris iha [[Watucarbau (postu administrativu)|Uatucarbau]], nu'udar postu adminisrativu ida iha munisipiu Vikeke, [[Timór-Portugés|Portuguese Timor]] (agora [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]]). Nia hetan titulu lisensiatura iha educacao no nia profisaun nu'udar mestri.
[[Kategoria:Deputados Timór Lorosa'e]]
86rornqjy85doatqb5upmm5gd5vgudr
71114
71103
2026-06-28T04:30:47Z
Novia carvalho
11596
71114
wikitext
text/x-wiki
<ref>Parlamento Nacional de Timor-Leste. (2008, October 29). ''Francisco Martins da Costa P. Jerónimo''. Parlamento Nacional República Democrática de Timor-Leste. </ref>'''Francisco Martins da Costa Pereira Jerónimo''' (moris iha 18 April 1963) mak mestri no politika husi [[Timór Lorosa'e|East Timorese]], no inklina an iha partidu politika [[FRETILIN|Fretilin]].
Antes ne’e, nia nu’udar Deputadu [[Parlamentu Nasionál|Parlamentu Nasionál Timor-Leste]] .
== Moris no kareira iha inísiu ==
Jerónimo moris iha [[Watucarbau (postu administrativu)|Uatucarbau]], nu'udar postu adminisrativu ida iha munisipiu Vikeke, [[Timór-Portugés|Portuguese Timor]] (agora [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]]). Nia hetan titulu lisensiatura iha educacao no nia profisaun nu'udar mestri.
'''Referensia'''
<references />
[[Kategoria:Deputados Timór Lorosa'e]]
rmg6zem83odrc88cbiyqx2a4cuezs46
Molhabilidade
0
7462
71106
2026-06-28T04:08:00Z
Novia carvalho
11596
Pájina foun: ''''Molhabilidade''' deskreve preferénsia ida hosi superfísie sólidu ida atu iha kontaktu ho fluidu ida duké ida seluk. <ref>Nolen-Hoeksema, R. (2016). The defining series: Wettability. ''Oilfield Review'', 28. </ref> <references />'
71106
wikitext
text/x-wiki
'''Molhabilidade''' deskreve preferénsia ida hosi superfísie sólidu ida atu iha kontaktu ho fluidu ida duké ida seluk. <ref>Nolen-Hoeksema, R. (2016). The defining series: Wettability. ''Oilfield Review'', 28. </ref>
<references />
bqfibxwebzgyxjielsc0yg0s61d1irj
71122
71106
2026-06-28T04:36:57Z
Novia carvalho
11596
71122
wikitext
text/x-wiki
'''Molhabilidade''' deskreve preferénsia ida hosi superfísie sólidu ida atu iha kontaktu ho fluidu ida duké ida seluk. <ref>Nolen-Hoeksema, R. (2016). The defining series: Wettability. ''Oilfield Review'', 28. </ref>
<big>Referensia</big>
<references />
dr3icgbdc5f8ubu2fwzdh91h6e27khr
71129
71122
2026-06-28T04:41:08Z
Novia carvalho
11596
71129
wikitext
text/x-wiki
'''Molhabilidade''' deskreve preferénsia ida hosi superfísie sólidu ida atu iha kontaktu ho fluidu ida duké ida seluk. <ref>Nolen-Hoeksema, R. (2016). The defining series: Wettability. ''Oilfield Review'', 28. </ref>
<big>Referensia</big>
<references />
[[Kategoria:Propriedade Fatuk]]
spugu2xv4artfj61q550pnus9l2tpp3
71166
71129
2026-06-28T05:28:22Z
Swarabakti
6755
71166
wikitext
text/x-wiki
'''Molhabilidade''' deskreve preferénsia ida hosi superfísie sólidu ida atu iha kontaktu ho fluidu ida duké ida seluk. <ref>Nolen-Hoeksema, R. (2016). The defining series: Wettability. ''Oilfield Review'', 28. </ref>
==Referensia==
<references />
[[Kategoria:Propriedade Fatuk]]
3p3k2jzveo5viqv93kxowysi1e5ydcz
Naruto
0
7463
71107
2026-06-28T04:18:19Z
Angela Soares de Oliveira
11582
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1360000664|Naruto]]"
71107
wikitext
text/x-wiki
'''''Naruto''''' [ a ] maka série manga Japaun nian ne'ebé hakerek no ilustra husi Masashi Kishimoto . Ida-ne'e konta istória kona-ba Naruto Uzumaki, joven ida, ninja izoladu sosiál ne'ebé buka rekoñesimentu hosi nia maluk sira no mehi atu sai Hokage, líder hosi nia aldeia. Istória ne'e konta iha parte rua: dahuluk akontese iha Naruto nia tinan sira antes adolexente (volume 1-27), no daruak iha nia adolexénsia (volume 28-72). Série ne'e bazeia ba manga rua ne'ebé Kishimoto halo: ''Karakuri'' (1995), ne'ebé halo Kishimoto hetan mensaun onradu iha Shueisha nia ''Hop Step Award'' mensál iha tinan tuirmai, no ''Naruto'' (1997).
''Naruto'' hetan serializasaun iha revista manga shōnen Shueisha nian ''Weekly Shōnen Jump'' hosi Setembru 1999 to'o Novembru 2014, ho nia kapítulu 700 ne'ebé halibur iha volume tankōbon 72. Viz Media fó lisensa husi manga ba produsaun norte-amerikanu no serializa ''Naruto'' iha sira nia revista dijitál ''Weekly Shonen Jump'' . Manga ne'e adapta ba série televizaun [[anime]] rua hosi Pierrot no Aniplex, ne'ebé hala'o hosi Outubru 2002 to'o Marsu 2017 iha TV Tokyo . Pierrot mós produz filme animadu 11 no animasaun vídeo orijinál 12 (OVAs). Frankisia ne'e inklui mós romanse kmaan sira, jogu video sira, no kartaun troka nian. Istória ne'e kontinua iha ''Boruto'', iha ne'ebé Naruto nia oan-mane Boruto Uzumaki kria nia dalan ninja rasik envezde tuir nia aman nian.
''Naruto'' maka série manga ida ne'ebé fa'an di'ak liu iha tempu tomak, ho kópia millaun 250 iha sirkulasaun iha mundu tomak. Ida-ne'e sai hanesan série manga ida ne'ebé fa'an di'ak liu iha Viz Media; sira nia tradusaun Inglés hosi volume sira mosu ona iha lista bestseller ''USA Today'' no ''The New York Times'' ' dala barak, no volume hitu manán Prémiu Quill iha 2006. ''Naruto'' simu buat barak husi kritiku tanba dezenvolvimentu ba karakter sira, istória sira, no sekuénsia asaun sira ne'ebe di'ak. Maibe, balu husi kritiku sira haree katak sekuensia luta ne'e dala ruma halo progressu istoria sai ne-neik. Krítiku sira mos nota katak manga ne'e, ne'ebé kontein tema sira kona-ba dezenvolvimentu husi labarik ba ema boot(<nowiki><i>coming-of age</i></nowiki>), dala barak inklui referénsia kultura husi mitolojia Japaun nian no filosofia Konfusianismu .
skfkmvs2vopvonjfrsuoxflzionpnu6
71121
71107
2026-06-28T04:35:49Z
Angela Soares de Oliveira
11582
71121
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Naruto logo.svg|miniaturadaimagem|Naruto, anime ne'ebe famozu husi nasaun Japan ]]
'''''Naruto''''' [ a ] maka série manga Japaun nian ne'ebé hakerek no ilustra husi Masashi Kishimoto . Ida-ne'e konta istória kona-ba Naruto Uzumaki, joven ida, ninja izoladu sosiál ne'ebé buka rekoñesimentu hosi nia maluk sira no mehi atu sai Hokage, líder hosi nia aldeia. Istória ne'e konta iha parte rua: dahuluk akontese iha Naruto nia tinan sira antes adolexente (volume 1-27), no daruak iha nia adolexénsia (volume 28-72). Série ne'e bazeia ba manga rua ne'ebé Kishimoto halo: ''Karakuri'' (1995), ne'ebé halo Kishimoto hetan mensaun onradu iha Shueisha nia ''Hop Step Award'' mensál iha tinan tuirmai, no ''Naruto'' (1997).
''Naruto'' hetan serializasaun iha revista manga shōnen Shueisha nian ''Weekly Shōnen Jump'' hosi Setembru 1999 to'o Novembru 2014, ho nia kapítulu 700 ne'ebé halibur iha volume tankōbon 72. Viz Media fó lisensa husi manga ba produsaun norte-amerikanu no serializa ''Naruto'' iha sira nia revista dijitál ''Weekly Shonen Jump'' . Manga ne'e adapta ba série televizaun [[anime]] rua hosi Pierrot no Aniplex, ne'ebé hala'o hosi Outubru 2002 to'o Marsu 2017 iha TV Tokyo . Pierrot mós produz filme animadu 11 no animasaun vídeo orijinál 12 (OVAs). Frankisia ne'e inklui mós romanse kmaan sira, jogu video sira, no kartaun troka nian. Istória ne'e kontinua iha ''Boruto'', iha ne'ebé Naruto nia oan-mane Boruto Uzumaki kria nia dalan ninja rasik envezde tuir nia aman nian.
''Naruto'' maka série manga ida ne'ebé fa'an di'ak liu iha tempu tomak, ho kópia millaun 250 iha sirkulasaun iha mundu tomak. Ida-ne'e sai hanesan série manga ida ne'ebé fa'an di'ak liu iha Viz Media; sira nia tradusaun Inglés hosi volume sira mosu ona iha lista bestseller ''USA Today'' no ''The New York Times'' ' dala barak, no volume hitu manán Prémiu Quill iha 2006. ''Naruto'' simu buat barak husi kritiku tanba dezenvolvimentu ba karakter sira, istória sira, no sekuénsia asaun sira ne'ebe di'ak. Maibe, balu husi kritiku sira haree katak sekuensia luta ne'e dala ruma halo progressu istoria sai ne-neik. Krítiku sira mos nota katak manga ne'e, ne'ebé kontein tema sira kona-ba dezenvolvimentu husi labarik ba ema boot (coming-of age), dala barak inklui referénsia kultura husi mitolojia Japaun nian no filosofia Konfusianismu .
f3mq5x91o1dzrdf68evzeqlivvv0upm
71132
71121
2026-06-28T04:44:09Z
Angela Soares de Oliveira
11582
71132
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Naruto logo.svg|miniaturadaimagem|Naruto, anime ne'ebe famozu husi nasaun Japan ]]
'''''Naruto''''' [ a ] maka série manga Japaun nian ne'ebé hakerek no ilustra husi Masashi Kishimoto . Ida-ne'e konta istória kona-ba Naruto Uzumaki, joven ida, ninja izoladu sosiál ne'ebé buka rekoñesimentu hosi nia maluk sira no mehi atu sai Hokage, líder hosi nia aldeia. Istória ne'e konta iha parte rua: dahuluk akontese iha Naruto nia tinan sira antes adolexente (volume 1-27), no daruak iha nia adolexénsia (volume 28-72). Série ne'e bazeia ba manga rua ne'ebé Kishimoto halo: ''Karakuri'' (1995), ne'ebé halo Kishimoto hetan mensaun onradu iha Shueisha nia ''Hop Step Award'' mensál iha tinan tuirmai, no ''Naruto'' (1997).
''Naruto'' hetan serializasaun iha revista manga shōnen Shueisha nian ''Weekly Shōnen Jump'' hosi Setembru 1999 to'o Novembru 2014, ho nia kapítulu 700 ne'ebé halibur iha volume tankōbon 72. Viz Media fó lisensa husi manga ba produsaun norte-amerikanu no serializa ''Naruto'' iha sira nia revista dijitál ''Weekly Shonen Jump'' . Manga ne'e adapta ba série televizaun [[anime]] rua hosi Pierrot no Aniplex, ne'ebé hala'o hosi Outubru 2002 to'o Marsu 2017 iha TV Tokyo . Pierrot mós produz filme animadu 11 no animasaun vídeo orijinál 12 (OVAs). Frankisia ne'e inklui mós romanse kmaan sira, jogu video sira, no kartaun troka nian. Istória ne'e kontinua iha ''Boruto'', iha ne'ebé Naruto nia oan-mane Boruto Uzumaki kria nia dalan ninja rasik envezde tuir nia aman nian.
''Naruto'' maka série manga ida ne'ebé fa'an di'ak liu iha tempu tomak, ho kópia millaun 250 iha sirkulasaun iha mundu tomak. Ida-ne'e sai hanesan série manga ida ne'ebé fa'an di'ak liu iha Viz Media; sira nia tradusaun Inglés hosi volume sira mosu ona iha lista bestseller ''USA Today'' no ''The New York Times'' ' dala barak, no volume hitu manán Prémiu Quill iha 2006. ''Naruto'' simu buat barak husi kritiku tanba dezenvolvimentu ba karakter sira, istória sira, no sekuénsia asaun sira ne'ebe di'ak. Maibe, balu husi kritiku sira haree katak sekuensia luta ne'e dala ruma halo progressu istoria sai ne-neik. Krítiku sira mos nota katak manga ne'e, ne'ebé kontein tema sira kona-ba dezenvolvimentu husi labarik ba ema boot (coming-of age), dala barak inklui referénsia kultura husi mitolojia Japaun nian no filosofia Konfusianismu .
[[Kategoria:Manga]]
[[Kategoria:WikiTriningDili]]
89u8i2sdh98nod4t03k060s10h68pgq
71165
71132
2026-06-28T05:27:49Z
Swarabakti
6755
71165
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Naruto logo.svg|miniaturadaimagem|Naruto, anime ne'ebe famozu husi nasaun Japan ]]
'''''Naruto''''' [ a ] maka série manga Japaun nian ne'ebé hakerek no ilustra husi Masashi Kishimoto . Ida-ne'e konta istória kona-ba Naruto Uzumaki, joven ida, ninja izoladu sosiál ne'ebé buka rekoñesimentu hosi nia maluk sira no mehi atu sai Hokage, líder hosi nia aldeia. Istória ne'e konta iha parte rua: dahuluk akontese iha Naruto nia tinan sira antes adolexente (volume 1-27), no daruak iha nia adolexénsia (volume 28-72). Série ne'e bazeia ba manga rua ne'ebé Kishimoto halo: ''Karakuri'' (1995), ne'ebé halo Kishimoto hetan mensaun onradu iha Shueisha nia ''Hop Step Award'' mensál iha tinan tuirmai, no ''Naruto'' (1997).
''Naruto'' hetan serializasaun iha revista manga shōnen Shueisha nian ''Weekly Shōnen Jump'' hosi Setembru 1999 to'o Novembru 2014, ho nia kapítulu 700 ne'ebé halibur iha volume tankōbon 72. Viz Media fó lisensa husi manga ba produsaun norte-amerikanu no serializa ''Naruto'' iha sira nia revista dijitál ''Weekly Shonen Jump'' . Manga ne'e adapta ba série televizaun [[anime]] rua hosi Pierrot no Aniplex, ne'ebé hala'o hosi Outubru 2002 to'o Marsu 2017 iha TV Tokyo . Pierrot mós produz filme animadu 11 no animasaun vídeo orijinál 12 (OVAs). Frankisia ne'e inklui mós romanse kmaan sira, jogu video sira, no kartaun troka nian. Istória ne'e kontinua iha ''Boruto'', iha ne'ebé Naruto nia oan-mane Boruto Uzumaki kria nia dalan ninja rasik envezde tuir nia aman nian.
''Naruto'' maka série manga ida ne'ebé fa'an di'ak liu iha tempu tomak, ho kópia millaun 250 iha sirkulasaun iha mundu tomak. Ida-ne'e sai hanesan série manga ida ne'ebé fa'an di'ak liu iha Viz Media; sira nia tradusaun Inglés hosi volume sira mosu ona iha lista bestseller ''USA Today'' no ''The New York Times'' ' dala barak, no volume hitu manán Prémiu Quill iha 2006. ''Naruto'' simu buat barak husi kritiku tanba dezenvolvimentu ba karakter sira, istória sira, no sekuénsia asaun sira ne'ebe di'ak. Maibe, balu husi kritiku sira haree katak sekuensia luta ne'e dala ruma halo progressu istoria sai ne-neik. Krítiku sira mos nota katak manga ne'e, ne'ebé kontein tema sira kona-ba dezenvolvimentu husi labarik ba ema boot (coming-of age), dala barak inklui referénsia kultura husi mitolojia Japaun nian no filosofia Konfusianismu .
[[Kategoria:Manga]]
[[Kategoria:WikiTraining Dili]]
76ibzwcve84lxzibw1q8rm222aa95gj
Manchester United FC
0
7464
71108
2026-06-28T04:19:07Z
Jose Pinto Hornai
11600
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1361002252|Manchester United F.C.]]"
71108
wikitext
text/x-wiki
'''Klube Futeból Manchester United''' ne'ebé baibain hanaran '''Man United''' (dala barak hanaran '''MU''' ) ka simplesmente '''United''' maka klube futeból profisionál ida ne'ebé iha Old Trafford, Greater Manchester Inglaterra. Sira kompete iha Premier League, nível aas liu futeból inglés nian. Ho apelidu Red Devils sira harii nu'udar '''Newton Heath LYR Football Club''' iha tinan 1878, maibé muda sira nia naran ba Manchester United iha tinan 1902. Hafoin joga iha Clayton Manchester klube ne'e muda ba sira nia estádium atuál Old Traffordiha tinan 1910. Iha rai-laran Manchester United manan hamutuk liga rua ne'ebé aas liu maka: Tasa FA sanulu-resin-tolu Tasa Liga neen no rekord ida ho Eskudu Komunidade FA ruanulu-resin-ida. Adisionalmente iha futeból internasionál sira manán ona Tasa Europeia/Liga Kampeaun UEFA dala tolu no Liga Europa UEFA Tasa Manan-na'in sira Tasa UEFA nianTasa Super UEFA Tasa Interkontinentál no Tasa Mundiál Klube FIFA dala ida ida-idak.
13xuvlu0zjfpw5y7xhdemvcifeozuz8
71119
71108
2026-06-28T04:34:16Z
Jose Pinto Hornai
11600
Istoria kona-ba klube manchester united nian
71119
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Newton heath logo 1878.png|miniaturadaimagem|Emblema antes molok muda ba Manchester United]]
'''Klube Futeból Manchester United''' ne'ebé baibain hanaran '''Man United''' (dala barak hanaran '''MU''' ) ka simplesmente '''United''' maka klube futeból profisionál ida ne'ebé iha Old Trafford, Greater Manchester Inglaterra. Sira kompete iha Premier League, nível aas liu futeból inglés nian. Ho apelidu Red Devils sira harii nu'udar '''Newton Heath LYR Football Club''' iha tinan 1878, maibé muda sira nia naran ba Manchester United iha tinan 1902. Hafoin joga iha Clayton Manchester klube ne'e muda ba sira nia estádium atuál Old Traffordiha tinan 1910. Iha rai-laran Manchester United manan hamutuk liga rua ne'ebé aas liu maka: Tasa FA sanulu-resin-tolu Tasa Liga neen no rekord ida ho Eskudu Komunidade FA ruanulu-resin-ida. Adisionalmente iha futeból internasionál sira manán ona Tasa Europeia/Liga Kampeaun UEFA dala tolu no Liga Europa UEFA Tasa Manan-na'in sira Tasa UEFA nianTasa Super UEFA Tasa Interkontinentál no Tasa Mundiál Klube FIFA dala ida ida-idak.<ref>https://ir.manutd.com/company-information/history.aspx</ref>
'''Referensia'''
<references />
tjtaipzvbaym1j9askfjv75ovefiegb
Fósil
0
7465
71109
2026-06-28T04:23:26Z
Aycha Francisca Tavares Soares
11494
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1358842603|Fossil]]"
71109
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Fossil_Diversity.png|miniaturadaimagem|300x300px|Ezemplu sira hosi animál nia fósil sira. Iha sentidu relójiu nian husi leten karuk: ''Onychocrinus'', ''Palaeosinopa'', ''Gryphaea'', no ''Harpactocarcinus'']]
'''Fósil''' (husi lian Latin Klásiku fossilis, lit. ' ) mak kualkér restu prezervadu, impresaun, ka vestíjiu hosi buat ruma ne'ebé uluk moris hosi idade jeolójika pasadu. Ezemplu sira inklui ruin sira, koncha sira, exoskeleton sira, imprime fatuk nian hosi animál ka mikróbiu sira, objetu sira ne'ebé prezerva iha ámbar, fuuk, ai ne'ebé sai fatuk no restu sira DNA nian . Totalidade fósil sira nian koñesidu hanesan ''rejistu fósil nian'' . Maski rejistu fósil la kompletu, estudu barak hatudu ona katak iha informasaun sufisiente ne'ebé disponivel atu fó komprensaun di'ak kona-ba padraun diversifikasaun moris nian iha Rai. Aleinde ne'e, rejistu fósil bele prenxe lakuna sira iha ita-nia komprensaun kona-ba sekuénsia evolusaun iha rai, hanesan hatudu hosi deskoberta ''Tiktaalik'' iha ártiku [[Kanadá]] nian.
Paleontolojia no Paleontolojia inklui estudu kona-ba fósil sira: sira nia idade, métodu formasaun, no signifikadu evolusaun nian. Espesímen sira dalaruma konsidera hanesan fósil sira se sira iha tinan 10,000 liu. Fósil sira ne'ebé tuan liu maka tinan biliaun 3.48 to'o tinan biliaun 4.1. Observasaun iha sékulu XIX katak fósil balu asosiadu ho estratu fatuk balu lori ba rekoñesimentu hosi eskala tempu jeolójiku no idade relativu hosi fósil oioin. Dezenvolvimentu hosi tékniku sira datasaun radiométriku nian iha inísiu sékulu XX nian permite sientista sira atu sukat ho kuantitativu idade absoluta sira hosi fatuk sira no fósil sira ne'ebé sira simu.
en8ak8qor8vdai452pzbkg7pz2porjg
71110
71109
2026-06-28T04:26:07Z
Aycha Francisca Tavares Soares
11494
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1358842603|Fossil]]"
71110
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Fossil_Diversity.png|miniaturadaimagem|300x300px|Ezemplu sira hosi animál nia fósil sira. Iha sentidu relójiu nian husi leten karuk: ''Onychocrinus'', ''Palaeosinopa'', ''Gryphaea'', no ''Harpactocarcinus'']]
'''Fósil''' (husi lian Latin Klásiku fossilis, lit. ' ) mak kualkér restu prezervadu, impresaun, ka vestíjiu hosi buat ruma ne'ebé uluk moris hosi idade jeolójika pasadu. Ezemplu sira inklui ruin sira, koncha sira, exoskeleton sira, imprime fatuk nian hosi animál ka mikróbiu sira, objetu sira ne'ebé prezerva iha ámbar, fuuk, ai ne'ebé sai fatuk no restu sira DNA nian . Totalidade fósil sira nian koñesidu hanesan ''rejistu fósil nian'' . Maski rejistu fósil la kompletu, estudu barak hatudu ona katak iha informasaun sufisiente ne'ebé disponivel atu fó komprensaun di'ak kona-ba padraun diversifikasaun moris nian iha Rai. Aleinde ne'e, rejistu fósil bele prenxe lakuna sira iha ita-nia komprensaun kona-ba sekuénsia evolusaun iha rai, hanesan hatudu hosi deskoberta ''Tiktaalik'' iha ártiku [[Kanadá]] nian.
Paleontolojia no Paleontolojia inklui estudu kona-ba fósil sira: sira nia idade, métodu formasaun, no signifikadu evolusaun nian. Espesímen sira dalaruma konsidera hanesan fósil sira se sira iha tinan 10,000 liu. Fósil sira ne'ebé tuan liu maka tinan biliaun 3.48 to'o tinan biliaun 4.1. Observasaun iha sékulu XIX katak fósil balu asosiadu ho estratu fatuk balu lori ba rekoñesimentu hosi eskala tempu jeolójiku no idade relativu hosi fósil oioin. Dezenvolvimentu hosi tékniku sira datasaun radiométriku nian iha inísiu sékulu XX nian permite sientista sira atu sukat ho kuantitativu idade absoluta sira hosi fatuk sira no fósil sira ne'ebé sira simu.
Iha prosesu barak ne'ebé lori ba '''[[wiktionary:Special:Search/fossilize|fosilizasaun]]''', inklui permineralizasaun, fundisaun no molde sira, mineralizasaun autijéniku, substituisaun no rekristalizasaun, apresaun, karbonizasaun, no bioimurasaun.
Fósil sira iha medida oioin hosi mikrometru ida (1 μm) baktéria ba dinozauru no ai-hun sira, ho naruk metru barak no ho todan tonelada barak. Ida ne'ebé boot liu ne'ebé agora daudaun koñesidu maka ''Sequoia'' sp. ho medida 88 m (289 ft) iha naruk iha Coaldale, Nevada. Fósil ida normalmente prezerva de'it parte ida hosi organizmu mate, normalmente parte ne'ebé maka parsialmente mineralizadu durante moris, hanesan ruin no nehan sira hosi vertebradu sira, ka ezoeskeletu kitinozu ka kalkáriu hosi invertebradu sira . Fósil sira bele mós kompostu hosi marka sira ne'ebé husik hela hosi organizmu bainhira nia sei moris, hanesan animál nia rasta ka fezes ( koprolitu sira ). Tipu fósil sira-ne'e hanaran fósil trasu ka ''ichnofósil'', la hanesan ho ''fósil isin nian'' . Fósil balu maka biokímiku no hanaran ''kimiofósil'' ka biosignatura sira .
bvqdbnsuc8nt6ruq48e1sroucu4vr0i
71115
71110
2026-06-28T04:31:13Z
Aycha Francisca Tavares Soares
11494
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1358842603|Fossil]]"
71115
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Fossil_Diversity.png|miniaturadaimagem|300x300px|Ezemplu sira hosi animál nia fósil sira. Iha sentidu relójiu nian husi leten karuk: ''Onychocrinus'', ''Palaeosinopa'', ''Gryphaea'', no ''Harpactocarcinus'']]
'''Fósil''' (husi lian Latin Klásiku fossilis, lit. ' ) mak kualkér restu prezervadu, impresaun, ka vestíjiu hosi buat ruma ne'ebé uluk moris hosi idade jeolójika pasadu. Ezemplu sira inklui ruin sira, koncha sira, exoskeleton sira, imprime fatuk nian hosi animál ka mikróbiu sira, objetu sira ne'ebé prezerva iha ámbar, fuuk, ai ne'ebé sai fatuk no restu sira DNA nian . Totalidade fósil sira nian koñesidu hanesan ''rejistu fósil nian'' . Maski rejistu fósil la kompletu, estudu barak hatudu ona katak iha informasaun sufisiente ne'ebé disponivel atu fó komprensaun di'ak kona-ba padraun diversifikasaun moris nian iha Rai. Aleinde ne'e, rejistu fósil bele prenxe lakuna sira iha ita-nia komprensaun kona-ba sekuénsia evolusaun iha rai, hanesan hatudu hosi deskoberta ''Tiktaalik'' iha ártiku [[Kanadá]] nian.
Paleontolojia no Paleontolojia inklui estudu kona-ba fósil sira: sira nia idade, métodu formasaun, no signifikadu evolusaun nian. Espesímen sira dalaruma konsidera hanesan fósil sira se sira iha tinan 10,000 liu. Fósil sira ne'ebé tuan liu maka tinan biliaun 3.48 to'o tinan biliaun 4.1. Observasaun iha sékulu XIX katak fósil balu asosiadu ho estratu fatuk balu lori ba rekoñesimentu hosi eskala tempu jeolójiku no idade relativu hosi fósil oioin. Dezenvolvimentu hosi tékniku sira datasaun radiométriku nian iha inísiu sékulu XX nian permite sientista sira atu sukat ho kuantitativu idade absoluta sira hosi fatuk sira no fósil sira ne'ebé sira simu.
Iha prosesu barak ne'ebé lori ba '''[[wiktionary:Special:Search/fossilize|fosilizasaun]]''', inklui permineralizasaun, fundisaun no molde sira, mineralizasaun autijéniku, substituisaun no rekristalizasaun, apresaun, karbonizasaun, no bioimurasaun.
Fósil sira iha medida oioin hosi mikrometru ida (1 μm) baktéria ba dinozauru no ai-hun sira, ho naruk metru barak no ho todan tonelada barak. Ida ne'ebé boot liu ne'ebé agora daudaun koñesidu maka ''Sequoia'' sp. ho medida 88 m (289 ft) iha naruk iha Coaldale, Nevada. Fósil ida normalmente prezerva de'it parte ida hosi organizmu mate, normalmente parte ne'ebé maka parsialmente mineralizadu durante moris, hanesan ruin no nehan sira hosi vertebradu sira, ka ezoeskeletu kitinozu ka kalkáriu hosi invertebradu sira . Fósil sira bele mós kompostu hosi marka sira ne'ebé husik hela hosi organizmu bainhira nia sei moris, hanesan animál nia rasta ka fezes ( koprolitu sira ). Tipu fósil sira-ne'e hanaran fósil trasu ka ''ichnofósil'', la hanesan ho ''fósil isin nian'' . Fósil balu maka biokímiku no hanaran ''kimiofósil'' ka biosignatura sira .
== Istória estudu nian ==
Halibur fósil sira hahú pelumenus iha inísiu istória ne'ebé rejista ona. Fósil sira ne'e rasik hanaran rejistu fósil. Rejistu fósil maka fonte ida hosi dadus dahuluk sira ne'ebé subjasente ba estudu [[evolusaun]] nian no kontinua sai relevante ba istória moris nian iha Rai . Paleontólogu sira ezamina rejistu fósil sira hodi komprende prosesu evolusaun no maneira oinsá espésie partikulár sira evolui ona.
=== Sivilizasaun antigu sira ===
[[Imajen:Hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|direita|miniaturadaimagem|Ulun-ruin husi seratopsian sira maka komún iha foho-lolon Dzungarian Gate iha Ázia, área ida ne'ebé uluk famozu ba mina osan-mean no anin malirin. Ida-ne'e atribui ona ba lejenda sira kona-ba grifo sira no rai Hyperborea nian.]]
Fósil sira sai vizivel no komún iha maioria istória naturál, no nune'e interasaun ema nian ne'ebé dokumentadu ho sira hahú kedas iha istória ne'ebé rejista ona, ka antes liu.
Iha ezemplu barak hosi katana fatuk Paleolítiku nian iha Europa, ho ekinoderma fósil sira ne'ebé tau loloos iha liman-fuan, ne'ebé hahú hosi ''Homo heidelbergensis'' no Neandertal sira . <ref name="prehistoric">{{Cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors|title=Prehistoric Fossil Collectors|access-date=16 February 2019}}</ref> Povu antigu sira-ne'e mós fura kuak sira iha sentru hosi kulit fósil redonda sira-ne'e, aparentemente uza sira hanesan kontas ba kolár sira.
Ema Ejitu antigu sira halibur fósil sira hosi espésie sira ne'ebé hanesan ruin hosi espésie modernu sira ne'ebé sira adora. Maromak Set asosiadu ho hipopótamu, tanba ne'e ruin fosilizadu sira hosi espésie sira ne'ebé hanesan hipopótamu rai iha divindade ne'e nia templu sira. <ref>{{Cite web|url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html|title=Ancient Egyptians Collected Fossils|access-date=9 February 2019|date=5 September 2016}}</ref> Kaska fósil ho raiu lima hosi ursu tasi nian asosiadu ho divindade Sopdu, Fitun Dadeer nian, ekivalente ba Vénus iha mitolojia Roma nian. <ref name="prehistoric">{{Cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors|title=Prehistoric Fossil Collectors|access-date=16 February 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors "Prehistoric Fossil Collectors"]. [https://web.archive.org/web/20190217090444/https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors Archived] from the original on 17 February 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2019</span>.</cite></ref>
[[Imajen:Micraster_coranguinum.4_-_Cretacico_superior.JPG|direita|miniaturadaimagem|Kaska fósil sira hosi ursu tasi nian iha era kretáseu, Micraster, uza iha tempu medievál hanesan koroa bibi-atan nian hodi proteje uma sira, no hanesan paun fada nian ne'ebé pinta hosi padaria sira hodi lori sorte ba sira nia halo paun.]]
2uxtb4ki8uyurmkbtbsfedhlbnrenkz
71117
71115
2026-06-28T04:33:06Z
Aycha Francisca Tavares Soares
11494
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1358842603|Fossil]]"
71117
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Fossil_Diversity.png|miniaturadaimagem|300x300px|Ezemplu sira hosi animál nia fósil sira. Iha sentidu relójiu nian husi leten karuk: ''Onychocrinus'', ''Palaeosinopa'', ''Gryphaea'', no ''Harpactocarcinus'']]
'''Fósil''' (husi lian Latin Klásiku fossilis, lit. ' ) mak kualkér restu prezervadu, impresaun, ka vestíjiu hosi buat ruma ne'ebé uluk moris hosi idade jeolójika pasadu. Ezemplu sira inklui ruin sira, koncha sira, exoskeleton sira, imprime fatuk nian hosi animál ka mikróbiu sira, objetu sira ne'ebé prezerva iha ámbar, fuuk, ai ne'ebé sai fatuk no restu sira DNA nian . Totalidade fósil sira nian koñesidu hanesan ''rejistu fósil nian'' . Maski rejistu fósil la kompletu, estudu barak hatudu ona katak iha informasaun sufisiente ne'ebé disponivel atu fó komprensaun di'ak kona-ba padraun diversifikasaun moris nian iha Rai. Aleinde ne'e, rejistu fósil bele prenxe lakuna sira iha ita-nia komprensaun kona-ba sekuénsia evolusaun iha rai, hanesan hatudu hosi deskoberta ''Tiktaalik'' iha ártiku [[Kanadá]] nian.
Paleontolojia no Paleontolojia inklui estudu kona-ba fósil sira: sira nia idade, métodu formasaun, no signifikadu evolusaun nian. Espesímen sira dalaruma konsidera hanesan fósil sira se sira iha tinan 10,000 liu. Fósil sira ne'ebé tuan liu maka tinan biliaun 3.48 to'o tinan biliaun 4.1. Observasaun iha sékulu XIX katak fósil balu asosiadu ho estratu fatuk balu lori ba rekoñesimentu hosi eskala tempu jeolójiku no idade relativu hosi fósil oioin. Dezenvolvimentu hosi tékniku sira datasaun radiométriku nian iha inísiu sékulu XX nian permite sientista sira atu sukat ho kuantitativu idade absoluta sira hosi fatuk sira no fósil sira ne'ebé sira simu.
Iha prosesu barak ne'ebé lori ba '''[[wiktionary:Special:Search/fossilize|fosilizasaun]]''', inklui permineralizasaun, fundisaun no molde sira, mineralizasaun autijéniku, substituisaun no rekristalizasaun, apresaun, karbonizasaun, no bioimurasaun.
Fósil sira iha medida oioin hosi mikrometru ida (1 μm) baktéria ba dinozauru no ai-hun sira, ho naruk metru barak no ho todan tonelada barak. Ida ne'ebé boot liu ne'ebé agora daudaun koñesidu maka ''Sequoia'' sp. ho medida 88 m (289 ft) iha naruk iha Coaldale, Nevada. Fósil ida normalmente prezerva de'it parte ida hosi organizmu mate, normalmente parte ne'ebé maka parsialmente mineralizadu durante moris, hanesan ruin no nehan sira hosi vertebradu sira, ka ezoeskeletu kitinozu ka kalkáriu hosi invertebradu sira . Fósil sira bele mós kompostu hosi marka sira ne'ebé husik hela hosi organizmu bainhira nia sei moris, hanesan animál nia rasta ka fezes ( koprolitu sira ). Tipu fósil sira-ne'e hanaran fósil trasu ka ''ichnofósil'', la hanesan ho ''fósil isin nian'' . Fósil balu maka biokímiku no hanaran ''kimiofósil'' ka biosignatura sira .
== Istória estudu nian ==
Halibur fósil sira hahú pelumenus iha inísiu istória ne'ebé rejista ona. Fósil sira ne'e rasik hanaran rejistu fósil. Rejistu fósil maka fonte ida hosi dadus dahuluk sira ne'ebé subjasente ba estudu [[evolusaun]] nian no kontinua sai relevante ba istória moris nian iha Rai . Paleontólogu sira ezamina rejistu fósil sira hodi komprende prosesu evolusaun no maneira oinsá espésie partikulár sira evolui ona.
=== Sivilizasaun antigu sira ===
[[Imajen:Hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|direita|miniaturadaimagem|Ulun-ruin husi seratopsian sira maka komún iha foho-lolon Dzungarian Gate iha Ázia, área ida ne'ebé uluk famozu ba mina osan-mean no anin malirin. Ida-ne'e atribui ona ba lejenda sira kona-ba grifo sira no rai Hyperborea nian.]]
Fósil sira sai vizivel no komún iha maioria istória naturál, no nune'e interasaun ema nian ne'ebé dokumentadu ho sira hahú kedas iha istória ne'ebé rejista ona, ka antes liu.
Iha ezemplu barak hosi katana fatuk Paleolítiku nian iha Europa, ho ekinoderma fósil sira ne'ebé tau loloos iha liman-fuan, ne'ebé hahú hosi ''Homo heidelbergensis'' no Neandertal sira . <ref name="prehistoric">{{Cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors|title=Prehistoric Fossil Collectors|access-date=16 February 2019}}</ref> Povu antigu sira-ne'e mós fura kuak sira iha sentru hosi kulit fósil redonda sira-ne'e, aparentemente uza sira hanesan kontas ba kolár sira.
Ema Ejitu antigu sira halibur fósil sira hosi espésie sira ne'ebé hanesan ruin hosi espésie modernu sira ne'ebé sira adora. Maromak Set asosiadu ho hipopótamu, tanba ne'e ruin fosilizadu sira hosi espésie sira ne'ebé hanesan hipopótamu rai iha divindade ne'e nia templu sira. <ref>{{Cite web|url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html|title=Ancient Egyptians Collected Fossils|access-date=9 February 2019|date=5 September 2016}}</ref> Kaska fósil ho raiu lima hosi ursu tasi nian asosiadu ho divindade Sopdu, Fitun Dadeer nian, ekivalente ba Vénus iha mitolojia Roma nian. <ref name="prehistoric">{{Cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors|title=Prehistoric Fossil Collectors|access-date=16 February 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors "Prehistoric Fossil Collectors"]. [https://web.archive.org/web/20190217090444/https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors Archived] from the original on 17 February 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2019</span>.</cite></ref>
[[Imajen:Micraster_coranguinum.4_-_Cretacico_superior.JPG|direita|miniaturadaimagem|Kaska fósil sira hosi ursu tasi nian iha era kretáseu, Micraster, uza iha tempu medievál hanesan koroa bibi-atan nian hodi proteje uma sira, no hanesan paun fada nian ne'ebé pinta hosi padaria sira hodi lori sorte ba sira nia halo paun.]]
Fósil sira parese kontribui diretamente ba mitolojia sivilizasaun barak nian, inklui Gregu antigu sira. Adrienne Mayor sujere katak Ulun-ruin ''Protoceratops nian'' inspira lejenda sira kona-ba griffin ; hipóteze ida-ne'e hetan kontestasaun hosi paleontólogu sira hanesan Mark P. Witton no Richard Hing.
Matenek-na'in gregu ida tuirmai, Aristóteles, ikusmai realiza katak fósil koncha sira hosi fatuk sira hanesan ho sira ne'ebé hetan iha tasi-ibun, ne'ebé indika katak fósil sira-ne'e uluk hanesan animál moris sira. Antes ne'e nia esplika ona sira iha termu sira exalasaun vaporoza nian, ne'ebé maka polímata [[Iraun|Pérsia]] Avicenna modifika ba teoria kona-ba fluidu sira ne'ebé maka halo fatuk ( succus lapidificatus ). Rekoñesimentu ba koncha tasi nian fósil sira hanesan orijen iha tasi harii iha sékulu 14 hosi Alberto de Saxonia, no aseita iha forma ruma hosi maioria naturalista sira iha sékulu 16.
Naturalista Romanu Plinio Katuas hakerek kona-ba " fatuk iha nanál ", ne'ebé nia hanaran glossopetra . Ne'e maka tubaraun nia nehan fósil, ne'ebé kultura klásiku balu hanoin katak hanesan ema ka samea nia nanál. <ref name="sharkteeth">{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm|title=Cartilaginous fish|access-date=16 February 2019}}</ref> Nia mós hakerek kona-ba dikur sira Ammon nian, ne'ebé maka ammonites fósil sira, ne'ebé maka grupu polvo-primu sira ne'ebé iha koncha ikusmai hetan nia naran modernu. Plinio mós halo referénsia ida ne'ebé koñesidu uluk ba toadstones, ne'ebé hanoin to'o sékulu 18 hanesan ai-moruk májiku ida ba venenu ne'ebé mai hosi samea nia ulun, maibé ne'ebé maka nehan fósil hosi ''Lepidotes'', ikan ida ho fulun raiu Kretáseu nian . <ref>{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm|title=References to fossils by Pliny the Elder|access-date=16 February 2019}}</ref>
Suku sira Planísie nian iha Amérika Norte hanoin katak iha fósil sira ne'ebé asosiadu hanesan, hanesan fósil pterosauru barak ne'ebé intaktu ne'ebé espozitu naturalmente iha rejiaun, ho sira nia mitolojia rasik kona-ba manu-trovoada .
[[Kategoria:Páginas com traduções não revistas]]
meeu8k8ftsd5q5hbuadjo1ue4pndpr6
71118
71117
2026-06-28T04:33:52Z
Aycha Francisca Tavares Soares
11494
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1358842603|Fossil]]"
71118
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Fossil_Diversity.png|miniaturadaimagem|300x300px|Ezemplu sira hosi animál nia fósil sira. Iha sentidu relójiu nian husi leten karuk: ''Onychocrinus'', ''Palaeosinopa'', ''Gryphaea'', no ''Harpactocarcinus'']]
'''Fósil''' (husi lian Latin Klásiku fossilis, lit. ' ) mak kualkér restu prezervadu, impresaun, ka vestíjiu hosi buat ruma ne'ebé uluk moris hosi idade jeolójika pasadu. Ezemplu sira inklui ruin sira, koncha sira, exoskeleton sira, imprime fatuk nian hosi animál ka mikróbiu sira, objetu sira ne'ebé prezerva iha ámbar, fuuk, ai ne'ebé sai fatuk no restu sira DNA nian . Totalidade fósil sira nian koñesidu hanesan ''rejistu fósil nian'' . Maski rejistu fósil la kompletu, estudu barak hatudu ona katak iha informasaun sufisiente ne'ebé disponivel atu fó komprensaun di'ak kona-ba padraun diversifikasaun moris nian iha Rai. Aleinde ne'e, rejistu fósil bele prenxe lakuna sira iha ita-nia komprensaun kona-ba sekuénsia evolusaun iha rai, hanesan hatudu hosi deskoberta ''Tiktaalik'' iha ártiku [[Kanadá]] nian.
Paleontolojia no Paleontolojia inklui estudu kona-ba fósil sira: sira nia idade, métodu formasaun, no signifikadu evolusaun nian. Espesímen sira dalaruma konsidera hanesan fósil sira se sira iha tinan 10,000 liu. Fósil sira ne'ebé tuan liu maka tinan biliaun 3.48 to'o tinan biliaun 4.1. Observasaun iha sékulu XIX katak fósil balu asosiadu ho estratu fatuk balu lori ba rekoñesimentu hosi eskala tempu jeolójiku no idade relativu hosi fósil oioin. Dezenvolvimentu hosi tékniku sira datasaun radiométriku nian iha inísiu sékulu XX nian permite sientista sira atu sukat ho kuantitativu idade absoluta sira hosi fatuk sira no fósil sira ne'ebé sira simu.
Iha prosesu barak ne'ebé lori ba '''[[wiktionary:Special:Search/fossilize|fosilizasaun]]''', inklui permineralizasaun, fundisaun no molde sira, mineralizasaun autijéniku, substituisaun no rekristalizasaun, apresaun, karbonizasaun, no bioimurasaun.
Fósil sira iha medida oioin hosi mikrometru ida (1 μm) baktéria ba dinozauru no ai-hun sira, ho naruk metru barak no ho todan tonelada barak. Ida ne'ebé boot liu ne'ebé agora daudaun koñesidu maka ''Sequoia'' sp. ho medida 88 m (289 ft) iha naruk iha Coaldale, Nevada. Fósil ida normalmente prezerva de'it parte ida hosi organizmu mate, normalmente parte ne'ebé maka parsialmente mineralizadu durante moris, hanesan ruin no nehan sira hosi vertebradu sira, ka ezoeskeletu kitinozu ka kalkáriu hosi invertebradu sira . Fósil sira bele mós kompostu hosi marka sira ne'ebé husik hela hosi organizmu bainhira nia sei moris, hanesan animál nia rasta ka fezes ( koprolitu sira ). Tipu fósil sira-ne'e hanaran fósil trasu ka ''ichnofósil'', la hanesan ho ''fósil isin nian'' . Fósil balu maka biokímiku no hanaran ''kimiofósil'' ka biosignatura sira .
== Istória estudu nian ==
Halibur fósil sira hahú pelumenus iha inísiu istória ne'ebé rejista ona. Fósil sira ne'e rasik hanaran rejistu fósil. Rejistu fósil maka fonte ida hosi dadus dahuluk sira ne'ebé subjasente ba estudu [[evolusaun]] nian no kontinua sai relevante ba istória moris nian iha Rai . Paleontólogu sira ezamina rejistu fósil sira hodi komprende prosesu evolusaun no maneira oinsá espésie partikulár sira evolui ona.
=== Sivilizasaun antigu sira ===
[[Imajen:Hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|direita|miniaturadaimagem|Ulun-ruin husi seratopsian sira maka komún iha foho-lolon Dzungarian Gate iha Ázia, área ida ne'ebé uluk famozu ba mina osan-mean no anin malirin. Ida-ne'e atribui ona ba lejenda sira kona-ba grifo sira no rai Hyperborea nian.]]
Fósil sira sai vizivel no komún iha maioria istória naturál, no nune'e interasaun ema nian ne'ebé dokumentadu ho sira hahú kedas iha istória ne'ebé rejista ona, ka antes liu.
Iha ezemplu barak hosi katana fatuk Paleolítiku nian iha Europa, ho ekinoderma fósil sira ne'ebé tau loloos iha liman-fuan, ne'ebé hahú hosi ''Homo heidelbergensis'' no Neandertal sira . <ref name="prehistoric">{{Cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors|title=Prehistoric Fossil Collectors|access-date=16 February 2019}}</ref> Povu antigu sira-ne'e mós fura kuak sira iha sentru hosi kulit fósil redonda sira-ne'e, aparentemente uza sira hanesan kontas ba kolár sira.
Ema Ejitu antigu sira halibur fósil sira hosi espésie sira ne'ebé hanesan ruin hosi espésie modernu sira ne'ebé sira adora. Maromak Set asosiadu ho hipopótamu, tanba ne'e ruin fosilizadu sira hosi espésie sira ne'ebé hanesan hipopótamu rai iha divindade ne'e nia templu sira. <ref>{{Cite web|url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html|title=Ancient Egyptians Collected Fossils|access-date=9 February 2019|date=5 September 2016}}</ref> Kaska fósil ho raiu lima hosi ursu tasi nian asosiadu ho divindade Sopdu, Fitun Dadeer nian, ekivalente ba Vénus iha mitolojia Roma nian. <ref name="prehistoric">{{Cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors|title=Prehistoric Fossil Collectors|access-date=16 February 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors "Prehistoric Fossil Collectors"]. [https://web.archive.org/web/20190217090444/https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors Archived] from the original on 17 February 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2019</span>.</cite></ref>
[[Imajen:Micraster_coranguinum.4_-_Cretacico_superior.JPG|direita|miniaturadaimagem|Kaska fósil sira hosi ursu tasi nian iha era kretáseu, Micraster, uza iha tempu medievál hanesan koroa bibi-atan nian hodi proteje uma sira, no hanesan paun fada nian ne'ebé pinta hosi padaria sira hodi lori sorte ba sira nia halo paun.]]
Fósil sira parese kontribui diretamente ba mitolojia sivilizasaun barak nian, inklui Gregu antigu sira. Adrienne Mayor sujere katak Ulun-ruin ''Protoceratops nian'' inspira lejenda sira kona-ba griffin ; hipóteze ida-ne'e hetan kontestasaun hosi paleontólogu sira hanesan Mark P. Witton no Richard Hing.
Matenek-na'in gregu ida tuirmai, Aristóteles, ikusmai realiza katak fósil koncha sira hosi fatuk sira hanesan ho sira ne'ebé hetan iha tasi-ibun, ne'ebé indika katak fósil sira-ne'e uluk hanesan animál moris sira. Antes ne'e nia esplika ona sira iha termu sira exalasaun vaporoza nian, ne'ebé maka polímata [[Iraun|Pérsia]] Avicenna modifika ba teoria kona-ba fluidu sira ne'ebé maka halo fatuk ( succus lapidificatus ). Rekoñesimentu ba koncha tasi nian fósil sira hanesan orijen iha tasi harii iha sékulu 14 hosi Alberto de Saxonia, no aseita iha forma ruma hosi maioria naturalista sira iha sékulu 16.
Naturalista Romanu Plinio Katuas hakerek kona-ba " fatuk iha nanál ", ne'ebé nia hanaran glossopetra . Ne'e maka tubaraun nia nehan fósil, ne'ebé kultura klásiku balu hanoin katak hanesan ema ka samea nia nanál. <ref name="sharkteeth">{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm|title=Cartilaginous fish|access-date=16 February 2019}}</ref> Nia mós hakerek kona-ba dikur sira Ammon nian, ne'ebé maka ammonites fósil sira, ne'ebé maka grupu polvo-primu sira ne'ebé iha koncha ikusmai hetan nia naran modernu. Plinio mós halo referénsia ida ne'ebé koñesidu uluk ba toadstones, ne'ebé hanoin to'o sékulu 18 hanesan ai-moruk májiku ida ba venenu ne'ebé mai hosi samea nia ulun, maibé ne'ebé maka nehan fósil hosi ''Lepidotes'', ikan ida ho fulun raiu Kretáseu nian . <ref>{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm|title=References to fossils by Pliny the Elder|access-date=16 February 2019}}</ref>
Suku sira Planísie nian iha Amérika Norte hanoin katak iha fósil sira ne'ebé asosiadu hanesan, hanesan fósil pterosauru barak ne'ebé intaktu ne'ebé espozitu naturalmente iha rejiaun, ho sira nia mitolojia rasik kona-ba manu-trovoada .
Laiha ligasaun mitolójika direta hanesan ne'e ne'ebé koñesidu hosi Áfrika pré-istóriku, maibé iha evidénsia konsideravel hosi suku sira iha ne'ebá ne'ebé ke'e no muda fósil sira ba fatin serimónia sira, aparentemente trata sira ho reverénsia ruma. <ref>{{Cite web|last=Helm|first=Charles|url=http://theconversation.com/how-we-know-that-ancient-african-people-valued-fossils-and-rocks-110321|title=How we know that ancient African people valued fossils and rocks|accessdate=9 February 2019}}</ref>
Iha Japaun, tubaraun nia nehan fósil sira asosiadu ho tengu mítiku, ne'ebé hanoin katak hanesan kriatura nia kukun ne'ebé maka'as hanesan navalha, ne'ebé maka dokumenta iha tempu balun hafoin sékulu VIII AD. <ref name="sharkteeth">{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm|title=Cartilaginous fish|access-date=16 February 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20170730044544/http://gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm "Cartilaginous fish"]. Archived from [http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm the original] on 30 July 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2019</span>.</cite></ref>
Iha Xina medievál, ruin fósil sira hosi mamíferu antigu sira inklui ''Homo erectus'' dala barak ema hanoin sala ho "ruin dragão nian " no uza hanesan ai-moruk no afrodisíaku . Aleinde ne'e, ruin fósil sira-ne'e balun halibur hanesan "arte" hosi matenek-na'in sira, ne'ebé husik hela skript sira iha artefaktu oioin, hodi indika tempu ne'ebé sira aumenta ba kolesaun ida. Ezemplu di'ak ida maka matenek-na'in famozu Huang Tingjian hosi dinastia Song durante sékulu XI, ne'ebé rai fósil koncha tasi nian espesífiku ida ho nia poema rasik ne'ebé grava iha leten. Iha nia ''Dream Pool Essays'' ne'ebé publika iha tinan 1088, matenek-na'in-ofisiál xinés dinastia Song nian , Shen Kuo, halo hipoteze katak fósil tasi nian ne'ebé hetan iha estratu jeolójiku foho nian ne'ebé lokaliza iha kilómetru atus resin hosi Oseanu Pasífiku maka evidénsia katak tasi-ibun pré-istóriku ida eziste ona iha ne'ebá no muda ona iha tempu sékulu barak nia laran . Ninia observasaun ba bambu petrifikadu iha zona klimátika norte maran ne'ebé agora hanaran Yan'an, provínsia Shaanxi, Xina, lori nia atu avansa ideia sira uluk nian kona-ba mudansa klimátika graduál tanba bambu ne'ebé moris naturalmente iha área klimátika ne'ebé udan liu. <ref name="nj" /> <ref name="Rafferty 2012 p. 6">Rafferty, John P. (2012). ''Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. New York: Britannica Educational Publishing, p. 6. {{ISBN|9781615305445}}</ref>
Iha Kristaun medievál, kriatura tasi nian ne'ebé fosilizadu iha foho-lolon sira haree hanesan prova hosi diluviu bíbliku hosi Noé nia Arka . Hafoin observa ezisténsia koncha tasi nian iha foho sira, filozofu Gregu antigu Xenophanes (c. 570 – 478 molok Kristu) halo espekulasaun katak mundu uluk hetan inundasaun iha inundasaun boot ida ne'ebé hakoi kriatura moris sira iha rai-henek ne'ebé maran. <ref name="Rafferty 2012 pp 5–6">Rafferty, John P. (2012). ''Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. New York: Britannica Educational Publishing, pp. 5–6. {{ISBN|9781615305445}}.</ref>
Iha tinan 1027, Avicenna Pérsia nian esplika kona-ba fósil sira-nia fatuk iha ''Livru Kura nian'' :
[[Kategoria:Páginas com traduções não revistas]]
tilrjzxlr16b7nn9q3jkeb74wgyfgp3
71120
71118
2026-06-28T04:35:43Z
Aycha Francisca Tavares Soares
11494
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1358842603|Fossil]]"
71120
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Fossil_Diversity.png|miniaturadaimagem|300x300px|Ezemplu sira hosi animál nia fósil sira. Iha sentidu relójiu nian husi leten karuk: ''Onychocrinus'', ''Palaeosinopa'', ''Gryphaea'', no ''Harpactocarcinus'']]
'''Fósil''' (husi lian Latin Klásiku fossilis, lit. ' ) mak kualkér restu prezervadu, impresaun, ka vestíjiu hosi buat ruma ne'ebé uluk moris hosi idade jeolójika pasadu. Ezemplu sira inklui ruin sira, koncha sira, exoskeleton sira, imprime fatuk nian hosi animál ka mikróbiu sira, objetu sira ne'ebé prezerva iha ámbar, fuuk, ai ne'ebé sai fatuk no restu sira DNA nian . Totalidade fósil sira nian koñesidu hanesan ''rejistu fósil nian'' . Maski rejistu fósil la kompletu, estudu barak hatudu ona katak iha informasaun sufisiente ne'ebé disponivel atu fó komprensaun di'ak kona-ba padraun diversifikasaun moris nian iha Rai. Aleinde ne'e, rejistu fósil bele prenxe lakuna sira iha ita-nia komprensaun kona-ba sekuénsia evolusaun iha rai, hanesan hatudu hosi deskoberta ''Tiktaalik'' iha ártiku [[Kanadá]] nian.
Paleontolojia no Paleontolojia inklui estudu kona-ba fósil sira: sira nia idade, métodu formasaun, no signifikadu evolusaun nian. Espesímen sira dalaruma konsidera hanesan fósil sira se sira iha tinan 10,000 liu. Fósil sira ne'ebé tuan liu maka tinan biliaun 3.48 to'o tinan biliaun 4.1. Observasaun iha sékulu XIX katak fósil balu asosiadu ho estratu fatuk balu lori ba rekoñesimentu hosi eskala tempu jeolójiku no idade relativu hosi fósil oioin. Dezenvolvimentu hosi tékniku sira datasaun radiométriku nian iha inísiu sékulu XX nian permite sientista sira atu sukat ho kuantitativu idade absoluta sira hosi fatuk sira no fósil sira ne'ebé sira simu.
Iha prosesu barak ne'ebé lori ba '''[[wiktionary:Special:Search/fossilize|fosilizasaun]]''', inklui permineralizasaun, fundisaun no molde sira, mineralizasaun autijéniku, substituisaun no rekristalizasaun, apresaun, karbonizasaun, no bioimurasaun.
Fósil sira iha medida oioin hosi mikrometru ida (1 μm) baktéria ba dinozauru no ai-hun sira, ho naruk metru barak no ho todan tonelada barak. Ida ne'ebé boot liu ne'ebé agora daudaun koñesidu maka ''Sequoia'' sp. ho medida 88 m (289 ft) iha naruk iha Coaldale, Nevada. Fósil ida normalmente prezerva de'it parte ida hosi organizmu mate, normalmente parte ne'ebé maka parsialmente mineralizadu durante moris, hanesan ruin no nehan sira hosi vertebradu sira, ka ezoeskeletu kitinozu ka kalkáriu hosi invertebradu sira . Fósil sira bele mós kompostu hosi marka sira ne'ebé husik hela hosi organizmu bainhira nia sei moris, hanesan animál nia rasta ka fezes ( koprolitu sira ). Tipu fósil sira-ne'e hanaran fósil trasu ka ''ichnofósil'', la hanesan ho ''fósil isin nian'' . Fósil balu maka biokímiku no hanaran ''kimiofósil'' ka biosignatura sira .
== Istória estudu nian ==
Halibur fósil sira hahú pelumenus iha inísiu istória ne'ebé rejista ona. Fósil sira ne'e rasik hanaran rejistu fósil. Rejistu fósil maka fonte ida hosi dadus dahuluk sira ne'ebé subjasente ba estudu [[evolusaun]] nian no kontinua sai relevante ba istória moris nian iha Rai . Paleontólogu sira ezamina rejistu fósil sira hodi komprende prosesu evolusaun no maneira oinsá espésie partikulár sira evolui ona.
=== Sivilizasaun antigu sira ===
[[Imajen:Hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|direita|miniaturadaimagem|Ulun-ruin husi seratopsian sira maka komún iha foho-lolon Dzungarian Gate iha Ázia, área ida ne'ebé uluk famozu ba mina osan-mean no anin malirin. Ida-ne'e atribui ona ba lejenda sira kona-ba grifo sira no rai Hyperborea nian.]]
Fósil sira sai vizivel no komún iha maioria istória naturál, no nune'e interasaun ema nian ne'ebé dokumentadu ho sira hahú kedas iha istória ne'ebé rejista ona, ka antes liu.
Iha ezemplu barak hosi katana fatuk Paleolítiku nian iha Europa, ho ekinoderma fósil sira ne'ebé tau loloos iha liman-fuan, ne'ebé hahú hosi ''Homo heidelbergensis'' no Neandertal sira . <ref name="prehistoric">{{Cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors|title=Prehistoric Fossil Collectors|access-date=16 February 2019}}</ref> Povu antigu sira-ne'e mós fura kuak sira iha sentru hosi kulit fósil redonda sira-ne'e, aparentemente uza sira hanesan kontas ba kolár sira.
Ema Ejitu antigu sira halibur fósil sira hosi espésie sira ne'ebé hanesan ruin hosi espésie modernu sira ne'ebé sira adora. Maromak Set asosiadu ho hipopótamu, tanba ne'e ruin fosilizadu sira hosi espésie sira ne'ebé hanesan hipopótamu rai iha divindade ne'e nia templu sira. <ref>{{Cite web|url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html|title=Ancient Egyptians Collected Fossils|access-date=9 February 2019|date=5 September 2016}}</ref> Kaska fósil ho raiu lima hosi ursu tasi nian asosiadu ho divindade Sopdu, Fitun Dadeer nian, ekivalente ba Vénus iha mitolojia Roma nian. <ref name="prehistoric">{{Cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors|title=Prehistoric Fossil Collectors|access-date=16 February 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors "Prehistoric Fossil Collectors"]. [https://web.archive.org/web/20190217090444/https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors Archived] from the original on 17 February 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2019</span>.</cite></ref>
[[Imajen:Micraster_coranguinum.4_-_Cretacico_superior.JPG|direita|miniaturadaimagem|Kaska fósil sira hosi ursu tasi nian iha era kretáseu, Micraster, uza iha tempu medievál hanesan koroa bibi-atan nian hodi proteje uma sira, no hanesan paun fada nian ne'ebé pinta hosi padaria sira hodi lori sorte ba sira nia halo paun.]]
Fósil sira parese kontribui diretamente ba mitolojia sivilizasaun barak nian, inklui Gregu antigu sira. Adrienne Mayor sujere katak Ulun-ruin ''Protoceratops nian'' inspira lejenda sira kona-ba griffin ; hipóteze ida-ne'e hetan kontestasaun hosi paleontólogu sira hanesan Mark P. Witton no Richard Hing.
Matenek-na'in gregu ida tuirmai, Aristóteles, ikusmai realiza katak fósil koncha sira hosi fatuk sira hanesan ho sira ne'ebé hetan iha tasi-ibun, ne'ebé indika katak fósil sira-ne'e uluk hanesan animál moris sira. Antes ne'e nia esplika ona sira iha termu sira exalasaun vaporoza nian, ne'ebé maka polímata [[Iraun|Pérsia]] Avicenna modifika ba teoria kona-ba fluidu sira ne'ebé maka halo fatuk ( succus lapidificatus ). Rekoñesimentu ba koncha tasi nian fósil sira hanesan orijen iha tasi harii iha sékulu 14 hosi Alberto de Saxonia, no aseita iha forma ruma hosi maioria naturalista sira iha sékulu 16.
Naturalista Romanu Plinio Katuas hakerek kona-ba " fatuk iha nanál ", ne'ebé nia hanaran glossopetra . Ne'e maka tubaraun nia nehan fósil, ne'ebé kultura klásiku balu hanoin katak hanesan ema ka samea nia nanál. <ref name="sharkteeth">{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm|title=Cartilaginous fish|access-date=16 February 2019}}</ref> Nia mós hakerek kona-ba dikur sira Ammon nian, ne'ebé maka ammonites fósil sira, ne'ebé maka grupu polvo-primu sira ne'ebé iha koncha ikusmai hetan nia naran modernu. Plinio mós halo referénsia ida ne'ebé koñesidu uluk ba toadstones, ne'ebé hanoin to'o sékulu 18 hanesan ai-moruk májiku ida ba venenu ne'ebé mai hosi samea nia ulun, maibé ne'ebé maka nehan fósil hosi ''Lepidotes'', ikan ida ho fulun raiu Kretáseu nian . <ref>{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm|title=References to fossils by Pliny the Elder|access-date=16 February 2019}}</ref>
Suku sira Planísie nian iha Amérika Norte hanoin katak iha fósil sira ne'ebé asosiadu hanesan, hanesan fósil pterosauru barak ne'ebé intaktu ne'ebé espozitu naturalmente iha rejiaun, ho sira nia mitolojia rasik kona-ba manu-trovoada .
Laiha ligasaun mitolójika direta hanesan ne'e ne'ebé koñesidu hosi Áfrika pré-istóriku, maibé iha evidénsia konsideravel hosi suku sira iha ne'ebá ne'ebé ke'e no muda fósil sira ba fatin serimónia sira, aparentemente trata sira ho reverénsia ruma. <ref>{{Cite web|last=Helm|first=Charles|url=http://theconversation.com/how-we-know-that-ancient-african-people-valued-fossils-and-rocks-110321|title=How we know that ancient African people valued fossils and rocks|accessdate=9 February 2019}}</ref>
Iha Japaun, tubaraun nia nehan fósil sira asosiadu ho tengu mítiku, ne'ebé hanoin katak hanesan kriatura nia kukun ne'ebé maka'as hanesan navalha, ne'ebé maka dokumenta iha tempu balun hafoin sékulu VIII AD. <ref name="sharkteeth">{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm|title=Cartilaginous fish|access-date=16 February 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20170730044544/http://gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm "Cartilaginous fish"]. Archived from [http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm the original] on 30 July 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2019</span>.</cite></ref>
Iha Xina medievál, ruin fósil sira hosi mamíferu antigu sira inklui ''Homo erectus'' dala barak ema hanoin sala ho "ruin dragão nian " no uza hanesan ai-moruk no afrodisíaku . Aleinde ne'e, ruin fósil sira-ne'e balun halibur hanesan "arte" hosi matenek-na'in sira, ne'ebé husik hela skript sira iha artefaktu oioin, hodi indika tempu ne'ebé sira aumenta ba kolesaun ida. Ezemplu di'ak ida maka matenek-na'in famozu Huang Tingjian hosi dinastia Song durante sékulu XI, ne'ebé rai fósil koncha tasi nian espesífiku ida ho nia poema rasik ne'ebé grava iha leten. Iha nia ''Dream Pool Essays'' ne'ebé publika iha tinan 1088, matenek-na'in-ofisiál xinés dinastia Song nian , Shen Kuo, halo hipoteze katak fósil tasi nian ne'ebé hetan iha estratu jeolójiku foho nian ne'ebé lokaliza iha kilómetru atus resin hosi Oseanu Pasífiku maka evidénsia katak tasi-ibun pré-istóriku ida eziste ona iha ne'ebá no muda ona iha tempu sékulu barak nia laran . Ninia observasaun ba bambu petrifikadu iha zona klimátika norte maran ne'ebé agora hanaran Yan'an, provínsia Shaanxi, Xina, lori nia atu avansa ideia sira uluk nian kona-ba mudansa klimátika graduál tanba bambu ne'ebé moris naturalmente iha área klimátika ne'ebé udan liu. <ref name="nj" /> <ref name="Rafferty 2012 p. 6">Rafferty, John P. (2012). ''Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. New York: Britannica Educational Publishing, p. 6. {{ISBN|9781615305445}}</ref>
Iha Kristaun medievál, kriatura tasi nian ne'ebé fosilizadu iha foho-lolon sira haree hanesan prova hosi diluviu bíbliku hosi Noé nia Arka . Hafoin observa ezisténsia koncha tasi nian iha foho sira, filozofu Gregu antigu Xenophanes (c. 570 – 478 molok Kristu) halo espekulasaun katak mundu uluk hetan inundasaun iha inundasaun boot ida ne'ebé hakoi kriatura moris sira iha rai-henek ne'ebé maran. <ref name="Rafferty 2012 pp 5–6">Rafferty, John P. (2012). ''Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. New York: Britannica Educational Publishing, pp. 5–6. {{ISBN|9781615305445}}.</ref>
Husi sékulu XIII to'o ohin loron, matenek-na'in sira hatudu katak kabun-been fósil sira hosi Deinotherium giganteum, ne'ebé hetan iha Kreta no Grésia, bele interpreta hanesan kabun-been sira hosi Cyclopes hosi mitolojia Gregu nian, no karik hanesan orijen hosi mitu Gregu ne'ebá. <ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2003/02/news-deinotherium-fossils-crete-mythology-paleontology/|title=Cyclops Myth Spurred by 'One-Eyed' Fossils?|access-date=16 February 2019|date=5 February 2003}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://mentalfloss.com/article/64093/8-types-imaginary-creatures-discovered-fossils|title=8 Types of Imaginary Creatures "Discovered" In Fossils|access-date=16 February 2019|date=19 May 2015}}</ref> Sira nia kakutak parese iha matan-kuak ida de'it iha oin, hanesan ho sira nia primu elefante modernu sira, maski tuir loloos ida-ne'e maka abertura ba sira nia isin.
[[Kategoria:Páginas com traduções não revistas]]
nii1p4e7it3ckaq2q94m4ibv18zip90
71128
71120
2026-06-28T04:40:54Z
Aycha Francisca Tavares Soares
11494
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1358842603|Fossil]]"
71128
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Fossil_Diversity.png|miniaturadaimagem|300x300px|Ezemplu sira hosi animál nia fósil sira. Iha sentidu relójiu nian husi leten karuk: ''Onychocrinus'', ''Palaeosinopa'', ''Gryphaea'', no ''Harpactocarcinus'']]
'''Fósil''' (husi lian Latin Klásiku fossilis, lit. ' ) mak kualkér restu prezervadu, impresaun, ka vestíjiu hosi buat ruma ne'ebé uluk moris hosi idade jeolójika pasadu. Ezemplu sira inklui ruin sira, koncha sira, exoskeleton sira, imprime fatuk nian hosi animál ka mikróbiu sira, objetu sira ne'ebé prezerva iha ámbar, fuuk, ai ne'ebé sai fatuk no restu sira DNA nian . Totalidade fósil sira nian koñesidu hanesan ''rejistu fósil nian'' . Maski rejistu fósil la kompletu, estudu barak hatudu ona katak iha informasaun sufisiente ne'ebé disponivel atu fó komprensaun di'ak kona-ba padraun diversifikasaun moris nian iha Rai. Aleinde ne'e, rejistu fósil bele prenxe lakuna sira iha ita-nia komprensaun kona-ba sekuénsia evolusaun iha rai, hanesan hatudu hosi deskoberta ''Tiktaalik'' iha ártiku [[Kanadá]] nian.
Paleontolojia no Paleontolojia inklui estudu kona-ba fósil sira: sira nia idade, métodu formasaun, no signifikadu evolusaun nian. Espesímen sira dalaruma konsidera hanesan fósil sira se sira iha tinan 10,000 liu. Fósil sira ne'ebé tuan liu maka tinan biliaun 3.48 to'o tinan biliaun 4.1. Observasaun iha sékulu XIX katak fósil balu asosiadu ho estratu fatuk balu lori ba rekoñesimentu hosi eskala tempu jeolójiku no idade relativu hosi fósil oioin. Dezenvolvimentu hosi tékniku sira datasaun radiométriku nian iha inísiu sékulu XX nian permite sientista sira atu sukat ho kuantitativu idade absoluta sira hosi fatuk sira no fósil sira ne'ebé sira simu.
Iha prosesu barak ne'ebé lori ba '''[[wiktionary:Special:Search/fossilize|fosilizasaun]]''', inklui permineralizasaun, fundisaun no molde sira, mineralizasaun autijéniku, substituisaun no rekristalizasaun, apresaun, karbonizasaun, no bioimurasaun.
Fósil sira iha medida oioin hosi mikrometru ida (1 μm) baktéria ba dinozauru no ai-hun sira, ho naruk metru barak no ho todan tonelada barak. Ida ne'ebé boot liu ne'ebé agora daudaun koñesidu maka ''Sequoia'' sp. ho medida 88 m (289 ft) iha naruk iha Coaldale, Nevada. Fósil ida normalmente prezerva de'it parte ida hosi organizmu mate, normalmente parte ne'ebé maka parsialmente mineralizadu durante moris, hanesan ruin no nehan sira hosi vertebradu sira, ka ezoeskeletu kitinozu ka kalkáriu hosi invertebradu sira . Fósil sira bele mós kompostu hosi marka sira ne'ebé husik hela hosi organizmu bainhira nia sei moris, hanesan animál nia rasta ka fezes ( koprolitu sira ). Tipu fósil sira-ne'e hanaran fósil trasu ka ''ichnofósil'', la hanesan ho ''fósil isin nian'' . Fósil balu maka biokímiku no hanaran ''kimiofósil'' ka biosignatura sira .
== Istória estudu nian ==
Halibur fósil sira hahú pelumenus iha inísiu istória ne'ebé rejista ona. Fósil sira ne'e rasik hanaran rejistu fósil. Rejistu fósil maka fonte ida hosi dadus dahuluk sira ne'ebé subjasente ba estudu [[evolusaun]] nian no kontinua sai relevante ba istória moris nian iha Rai . Paleontólogu sira ezamina rejistu fósil sira hodi komprende prosesu evolusaun no maneira oinsá espésie partikulár sira evolui ona.
=== Sivilizasaun antigu sira ===
[[Imajen:Hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|direita|miniaturadaimagem|Ulun-ruin husi seratopsian sira maka komún iha foho-lolon Dzungarian Gate iha Ázia, área ida ne'ebé uluk famozu ba mina osan-mean no anin malirin. Ida-ne'e atribui ona ba lejenda sira kona-ba grifo sira no rai Hyperborea nian.]]
Fósil sira sai vizivel no komún iha maioria istória naturál, no nune'e interasaun ema nian ne'ebé dokumentadu ho sira hahú kedas iha istória ne'ebé rejista ona, ka antes liu.
Iha ezemplu barak hosi katana fatuk Paleolítiku nian iha Europa, ho ekinoderma fósil sira ne'ebé tau loloos iha liman-fuan, ne'ebé hahú hosi ''Homo heidelbergensis'' no Neandertal sira . <ref name="prehistoric">{{Cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors|title=Prehistoric Fossil Collectors|access-date=16 February 2019}}</ref> Povu antigu sira-ne'e mós fura kuak sira iha sentru hosi kulit fósil redonda sira-ne'e, aparentemente uza sira hanesan kontas ba kolár sira.
Ema Ejitu antigu sira halibur fósil sira hosi espésie sira ne'ebé hanesan ruin hosi espésie modernu sira ne'ebé sira adora. Maromak Set asosiadu ho hipopótamu, tanba ne'e ruin fosilizadu sira hosi espésie sira ne'ebé hanesan hipopótamu rai iha divindade ne'e nia templu sira. <ref>{{Cite web|url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html|title=Ancient Egyptians Collected Fossils|access-date=9 February 2019|date=5 September 2016}}</ref> Kaska fósil ho raiu lima hosi ursu tasi nian asosiadu ho divindade Sopdu, Fitun Dadeer nian, ekivalente ba Vénus iha mitolojia Roma nian. <ref name="prehistoric">{{Cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors|title=Prehistoric Fossil Collectors|access-date=16 February 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors "Prehistoric Fossil Collectors"]. [https://web.archive.org/web/20190217090444/https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors Archived] from the original on 17 February 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2019</span>.</cite></ref>
[[Imajen:Micraster_coranguinum.4_-_Cretacico_superior.JPG|direita|miniaturadaimagem|Kaska fósil sira hosi ursu tasi nian iha era kretáseu, Micraster, uza iha tempu medievál hanesan koroa bibi-atan nian hodi proteje uma sira, no hanesan paun fada nian ne'ebé pinta hosi padaria sira hodi lori sorte ba sira nia halo paun.]]
Fósil sira parese kontribui diretamente ba mitolojia sivilizasaun barak nian, inklui Gregu antigu sira. Adrienne Mayor sujere katak Ulun-ruin ''Protoceratops nian'' inspira lejenda sira kona-ba griffin ; hipóteze ida-ne'e hetan kontestasaun hosi paleontólogu sira hanesan Mark P. Witton no Richard Hing.
Matenek-na'in gregu ida tuirmai, Aristóteles, ikusmai realiza katak fósil koncha sira hosi fatuk sira hanesan ho sira ne'ebé hetan iha tasi-ibun, ne'ebé indika katak fósil sira-ne'e uluk hanesan animál moris sira. Antes ne'e nia esplika ona sira iha termu sira exalasaun vaporoza nian, ne'ebé maka polímata [[Iraun|Pérsia]] Avicenna modifika ba teoria kona-ba fluidu sira ne'ebé maka halo fatuk ( succus lapidificatus ). Rekoñesimentu ba koncha tasi nian fósil sira hanesan orijen iha tasi harii iha sékulu 14 hosi Alberto de Saxonia, no aseita iha forma ruma hosi maioria naturalista sira iha sékulu 16.
Naturalista Romanu Plinio Katuas hakerek kona-ba " fatuk iha nanál ", ne'ebé nia hanaran glossopetra . Ne'e maka tubaraun nia nehan fósil, ne'ebé kultura klásiku balu hanoin katak hanesan ema ka samea nia nanál. <ref name="sharkteeth">{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm|title=Cartilaginous fish|access-date=16 February 2019}}</ref> Nia mós hakerek kona-ba dikur sira Ammon nian, ne'ebé maka ammonites fósil sira, ne'ebé maka grupu polvo-primu sira ne'ebé iha koncha ikusmai hetan nia naran modernu. Plinio mós halo referénsia ida ne'ebé koñesidu uluk ba toadstones, ne'ebé hanoin to'o sékulu 18 hanesan ai-moruk májiku ida ba venenu ne'ebé mai hosi samea nia ulun, maibé ne'ebé maka nehan fósil hosi ''Lepidotes'', ikan ida ho fulun raiu Kretáseu nian . <ref>{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm|title=References to fossils by Pliny the Elder|access-date=16 February 2019}}</ref>
Suku sira Planísie nian iha Amérika Norte hanoin katak iha fósil sira ne'ebé asosiadu hanesan, hanesan fósil pterosauru barak ne'ebé intaktu ne'ebé espozitu naturalmente iha rejiaun, ho sira nia mitolojia rasik kona-ba manu-trovoada .
Laiha ligasaun mitolójika direta hanesan ne'e ne'ebé koñesidu hosi Áfrika pré-istóriku, maibé iha evidénsia konsideravel hosi suku sira iha ne'ebá ne'ebé ke'e no muda fósil sira ba fatin serimónia sira, aparentemente trata sira ho reverénsia ruma. <ref>{{Cite web|last=Helm|first=Charles|url=http://theconversation.com/how-we-know-that-ancient-african-people-valued-fossils-and-rocks-110321|title=How we know that ancient African people valued fossils and rocks|accessdate=9 February 2019}}</ref>
Iha Japaun, tubaraun nia nehan fósil sira asosiadu ho tengu mítiku, ne'ebé hanoin katak hanesan kriatura nia kukun ne'ebé maka'as hanesan navalha, ne'ebé maka dokumenta iha tempu balun hafoin sékulu VIII AD. <ref name="sharkteeth">{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm|title=Cartilaginous fish|access-date=16 February 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20170730044544/http://gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm "Cartilaginous fish"]. Archived from [http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm the original] on 30 July 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2019</span>.</cite></ref>
Iha Xina medievál, ruin fósil sira hosi mamíferu antigu sira inklui ''Homo erectus'' dala barak ema hanoin sala ho "ruin dragão nian " no uza hanesan ai-moruk no afrodisíaku . Aleinde ne'e, ruin fósil sira-ne'e balun halibur hanesan "arte" hosi matenek-na'in sira, ne'ebé husik hela skript sira iha artefaktu oioin, hodi indika tempu ne'ebé sira aumenta ba kolesaun ida. Ezemplu di'ak ida maka matenek-na'in famozu Huang Tingjian hosi dinastia Song durante sékulu XI, ne'ebé rai fósil koncha tasi nian espesífiku ida ho nia poema rasik ne'ebé grava iha leten. Iha nia ''Dream Pool Essays'' ne'ebé publika iha tinan 1088, matenek-na'in-ofisiál xinés dinastia Song nian , Shen Kuo, halo hipoteze katak fósil tasi nian ne'ebé hetan iha estratu jeolójiku foho nian ne'ebé lokaliza iha kilómetru atus resin hosi Oseanu Pasífiku maka evidénsia katak tasi-ibun pré-istóriku ida eziste ona iha ne'ebá no muda ona iha tempu sékulu barak nia laran . Ninia observasaun ba bambu petrifikadu iha zona klimátika norte maran ne'ebé agora hanaran Yan'an, provínsia Shaanxi, Xina, lori nia atu avansa ideia sira uluk nian kona-ba mudansa klimátika graduál tanba bambu ne'ebé moris naturalmente iha área klimátika ne'ebé udan liu. <ref name="nj" /> <ref name="Rafferty 2012 p. 6">Rafferty, John P. (2012). ''Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. New York: Britannica Educational Publishing, p. 6. {{ISBN|9781615305445}}</ref>
Iha Kristaun medievál, kriatura tasi nian ne'ebé fosilizadu iha foho-lolon sira haree hanesan prova hosi diluviu bíbliku hosi Noé nia Arka . Hafoin observa ezisténsia koncha tasi nian iha foho sira, filozofu Gregu antigu Xenophanes (c. 570 – 478 molok Kristu) halo espekulasaun katak mundu uluk hetan inundasaun iha inundasaun boot ida ne'ebé hakoi kriatura moris sira iha rai-henek ne'ebé maran. <ref name="Rafferty 2012 pp 5–6">Rafferty, John P. (2012). ''Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. New York: Britannica Educational Publishing, pp. 5–6. {{ISBN|9781615305445}}.</ref>
Husi sékulu XIII to'o ohin loron, matenek-na'in sira hatudu katak kabun-been fósil sira hosi Deinotherium giganteum, ne'ebé hetan iha Kreta no Grésia, bele interpreta hanesan kabun-been sira hosi Cyclopes hosi mitolojia Gregu nian, no karik hanesan orijen hosi mitu Gregu ne'ebá. <ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2003/02/news-deinotherium-fossils-crete-mythology-paleontology/|title=Cyclops Myth Spurred by 'One-Eyed' Fossils?|access-date=16 February 2019|date=5 February 2003}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://mentalfloss.com/article/64093/8-types-imaginary-creatures-discovered-fossils|title=8 Types of Imaginary Creatures "Discovered" In Fossils|access-date=16 February 2019|date=19 May 2015}}</ref> Sira nia kakutak parese iha matan-kuak ida de'it iha oin, hanesan ho sira nia primu elefante modernu sira, maski tuir loloos ida-ne'e maka abertura ba sira nia isin.
Iha mitolojia nórdiku, echinoderm nia kulit sira (botaun redonda ho parte lima ne'ebé restu hosi ursu tasi nian) asosiadu ho maromak Thor, la'ós de'it inkorpora iha fatuk-tarutu sira, reprezentasaun sira hosi martelu Thor nian no krús sira ho forma martelu tuirmai bainhira adota kristaun, maibé mós rai iha uma sira hodi proteje Thor sira.
Hirak-ne'e sai hanesan [[Shepherd's crown|bibi-atan nia koroa sira]] hosi folklore inglés nian, ne'ebé uza ba dekorasaun no hanesan sorte di'ak nian, ne'ebé tau iha uma no igreja sira nia odamatan. <ref name="echinoderm">{{Cite web|url=https://depositsmag.com/2017/04/04/folklore-of-fossil-echinoderms/|title=Folklore of Fossil Echinoderms|access-date=16 February 2019|date=4 April 2017}}</ref> Iha Suffolk, espésie ida ne'ebé diferente uza hanesan enkantu sorte nian hosi padeiru sira, ne'ebé refere ba sira hanesan [[Fairy loaf|paun fada nian]], asosia sira ho paun ho forma hanesan ne'ebé sira tunu. <ref>{{Cite web|url=http://echinoblog.blogspot.com/2009/01/archaeological-echinoderm-fairy-loaves.html|title=Archaeological Echinoderm! Fairy Loaves & Thunderstones!|access-date=16 February 2019|date=12 January 2009}}</ref>
=== Esplikasaun modernu sira uluk nian ===
[[Kategoria:Páginas com traduções não revistas]]
d6rj1bd4mgq8tlp4wzt067dy01reigt
71139
71128
2026-06-28T04:51:34Z
Aycha Francisca Tavares Soares
11494
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1358842603|Fossil]]"
71139
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Fossil_Diversity.png|miniaturadaimagem|300x300px|Ezemplu sira hosi animál nia fósil sira. Iha sentidu relójiu nian husi leten karuk: ''Onychocrinus'', ''Palaeosinopa'', ''Gryphaea'', no ''Harpactocarcinus'']]
'''Fósil''' (husi lian Latin Klásiku fossilis, lit. ' ) mak kualkér restu prezervadu, impresaun, ka vestíjiu hosi buat ruma ne'ebé uluk moris hosi idade jeolójika pasadu. Ezemplu sira inklui ruin sira, koncha sira, exoskeleton sira, imprime fatuk nian hosi animál ka mikróbiu sira, objetu sira ne'ebé prezerva iha ámbar, fuuk, ai ne'ebé sai fatuk no restu sira DNA nian . Totalidade fósil sira nian koñesidu hanesan ''rejistu fósil nian'' . Maski rejistu fósil la kompletu, estudu barak hatudu ona katak iha informasaun sufisiente ne'ebé disponivel atu fó komprensaun di'ak kona-ba padraun diversifikasaun moris nian iha Rai. Aleinde ne'e, rejistu fósil bele prenxe lakuna sira iha ita-nia komprensaun kona-ba sekuénsia evolusaun iha rai, hanesan hatudu hosi deskoberta ''Tiktaalik'' iha ártiku [[Kanadá]] nian.
Paleontolojia no Paleontolojia inklui estudu kona-ba fósil sira: sira nia idade, métodu formasaun, no signifikadu evolusaun nian. Espesímen sira dalaruma konsidera hanesan fósil sira se sira iha tinan 10,000 liu. Fósil sira ne'ebé tuan liu maka tinan biliaun 3.48 to'o tinan biliaun 4.1. Observasaun iha sékulu XIX katak fósil balu asosiadu ho estratu fatuk balu lori ba rekoñesimentu hosi eskala tempu jeolójiku no idade relativu hosi fósil oioin. Dezenvolvimentu hosi tékniku sira datasaun radiométriku nian iha inísiu sékulu XX nian permite sientista sira atu sukat ho kuantitativu idade absoluta sira hosi fatuk sira no fósil sira ne'ebé sira simu.
Iha prosesu barak ne'ebé lori ba '''[[wiktionary:Special:Search/fossilize|fosilizasaun]]''', inklui permineralizasaun, fundisaun no molde sira, mineralizasaun autijéniku, substituisaun no rekristalizasaun, apresaun, karbonizasaun, no bioimurasaun.
Fósil sira iha medida oioin hosi mikrometru ida (1 μm) baktéria ba dinozauru no ai-hun sira, ho naruk metru barak no ho todan tonelada barak. Ida ne'ebé boot liu ne'ebé agora daudaun koñesidu maka ''Sequoia'' sp. ho medida 88 m (289 ft) iha naruk iha Coaldale, Nevada. Fósil ida normalmente prezerva de'it parte ida hosi organizmu mate, normalmente parte ne'ebé maka parsialmente mineralizadu durante moris, hanesan ruin no nehan sira hosi vertebradu sira, ka ezoeskeletu kitinozu ka kalkáriu hosi invertebradu sira . Fósil sira bele mós kompostu hosi marka sira ne'ebé husik hela hosi organizmu bainhira nia sei moris, hanesan animál nia rasta ka fezes ( koprolitu sira ). Tipu fósil sira-ne'e hanaran fósil trasu ka ''ichnofósil'', la hanesan ho ''fósil isin nian'' . Fósil balu maka biokímiku no hanaran ''kimiofósil'' ka biosignatura sira .
== Istória estudu nian ==
Halibur fósil sira hahú pelumenus iha inísiu istória ne'ebé rejista ona. Fósil sira ne'e rasik hanaran rejistu fósil. Rejistu fósil maka fonte ida hosi dadus dahuluk sira ne'ebé subjasente ba estudu [[evolusaun]] nian no kontinua sai relevante ba istória moris nian iha Rai . Paleontólogu sira ezamina rejistu fósil sira hodi komprende prosesu evolusaun no maneira oinsá espésie partikulár sira evolui ona.
=== Sivilizasaun antigu sira ===
[[Imajen:Hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|direita|miniaturadaimagem|Ulun-ruin husi seratopsian sira maka komún iha foho-lolon Dzungarian Gate iha Ázia, área ida ne'ebé uluk famozu ba mina osan-mean no anin malirin. Ida-ne'e atribui ona ba lejenda sira kona-ba grifo sira no rai Hyperborea nian.]]
Fósil sira sai vizivel no komún iha maioria istória naturál, no nune'e interasaun ema nian ne'ebé dokumentadu ho sira hahú kedas iha istória ne'ebé rejista ona, ka antes liu.
Iha ezemplu barak hosi katana fatuk Paleolítiku nian iha Europa, ho ekinoderma fósil sira ne'ebé tau loloos iha liman-fuan, ne'ebé hahú hosi ''Homo heidelbergensis'' no Neandertal sira . <ref name="prehistoric">{{Cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors|title=Prehistoric Fossil Collectors|access-date=16 February 2019}}</ref> Povu antigu sira-ne'e mós fura kuak sira iha sentru hosi kulit fósil redonda sira-ne'e, aparentemente uza sira hanesan kontas ba kolár sira.
Ema Ejitu antigu sira halibur fósil sira hosi espésie sira ne'ebé hanesan ruin hosi espésie modernu sira ne'ebé sira adora. Maromak Set asosiadu ho hipopótamu, tanba ne'e ruin fosilizadu sira hosi espésie sira ne'ebé hanesan hipopótamu rai iha divindade ne'e nia templu sira. <ref>{{Cite web|url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html|title=Ancient Egyptians Collected Fossils|access-date=9 February 2019|date=5 September 2016}}</ref> Kaska fósil ho raiu lima hosi ursu tasi nian asosiadu ho divindade Sopdu, Fitun Dadeer nian, ekivalente ba Vénus iha mitolojia Roma nian. <ref name="prehistoric">{{Cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors|title=Prehistoric Fossil Collectors|access-date=16 February 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors "Prehistoric Fossil Collectors"]. [https://web.archive.org/web/20190217090444/https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors Archived] from the original on 17 February 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2019</span>.</cite></ref>
[[Imajen:Micraster_coranguinum.4_-_Cretacico_superior.JPG|direita|miniaturadaimagem|Kaska fósil sira hosi ursu tasi nian iha era kretáseu, Micraster, uza iha tempu medievál hanesan koroa bibi-atan nian hodi proteje uma sira, no hanesan paun fada nian ne'ebé pinta hosi padaria sira hodi lori sorte ba sira nia halo paun.]]
Fósil sira parese kontribui diretamente ba mitolojia sivilizasaun barak nian, inklui Gregu antigu sira. Adrienne Mayor sujere katak Ulun-ruin ''Protoceratops nian'' inspira lejenda sira kona-ba griffin ; hipóteze ida-ne'e hetan kontestasaun hosi paleontólogu sira hanesan Mark P. Witton no Richard Hing.
Matenek-na'in gregu ida tuirmai, Aristóteles, ikusmai realiza katak fósil konxa sira hosi fatuk sira hanesan ho sira ne'ebé hetan iha tasi-ibun, ne'ebé indika katak fósil sira-ne'e uluk hanesan animál moris sira. Antes ne'e nia esplika ona sira iha termu sira exalasaun vaporoza nian, ne'ebé maka polímata [[Iraun|Pérsia]] Avicenna modifika ba teoria kona-ba fluidu sira ne'ebé maka halo fatuk ( succus lapidificatus ). Rekoñesimentu ba koncha tasi nian fósil sira hanesan orijen iha tasi harii iha sékulu 14 hosi Alberto de Saxonia, no aseita iha forma ruma hosi maioria naturalista sira iha sékulu 16.
Naturalista Romanu Plinio Katuas hakerek kona-ba " fatuk iha nanál ", ne'ebé nia hanaran glossopetra . Ne'e maka tubaraun nia fósil nehan, ne'ebé kultura klásiku balu hanoin katak hanesan ema ka samea nia nanál. <ref name="sharkteeth">{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm|title=Cartilaginous fish|access-date=16 February 2019}}</ref> Nia mós hakerek kona-ba dikur sira Ammon nian, ne'ebé maka ammonites fósil sira, ne'ebé maka grupu polvo-primu sira ne'ebé iha koncha ikusmai hetan nia naran modernu. Plinio mós halo referénsia ida ne'ebé koñesidu uluk ba toadstones, ne'ebé hanoin to'o sékulu 18 hanesan ai-moruk májiku ida ba venenu ne'ebé mai hosi samea nia ulun, maibé ne'ebé maka nehan fósil hosi ''Lepidotes'', ikan ida ho fulun raiu Kretáseu nian . <ref>{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm|title=References to fossils by Pliny the Elder|access-date=16 February 2019}}</ref>
Suku sira Planísie nian iha Amérika Norte hanoin katak iha fósil sira ne'ebé asosiadu hanesan, hanesan fósil pterosauru barak ne'ebé intaktu ne'ebé espozitu naturalmente iha rejiaun, ho sira nia mitolojia rasik kona-ba manu-trovoada .
Laiha ligasaun mitolójika direta hanesan ne'e ne'ebé koñesidu hosi Áfrika pré-istóriku, maibé iha evidénsia konsideravel hosi suku sira iha ne'ebá ne'ebé ke'e no muda fósil sira ba fatin serimónia sira, aparentemente trata sira ho reverénsia ruma. <ref>{{Cite web|last=Helm|first=Charles|url=http://theconversation.com/how-we-know-that-ancient-african-people-valued-fossils-and-rocks-110321|title=How we know that ancient African people valued fossils and rocks|accessdate=9 February 2019}}</ref>
Iha Japaun, tubaraun nia fósil nehan sira asosiadu ho tengu mítiku, ne'ebé hanoin katak hanesan kriatura nia kukun ne'ebé maka'as hanesan navalha, ne'ebé maka dokumenta iha tempu balun hafoin sékulu VIII AD. <ref name="sharkteeth">{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm|title=Cartilaginous fish|access-date=16 February 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20170730044544/http://gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm "Cartilaginous fish"]. Archived from [http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm the original] on 30 July 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2019</span>.</cite></ref>
Iha Xina medievál, ruin fósil sira hosi mamíferu antigu sira inklui ''Homo erectus'' dala barak ema hanoin sala ho "ruin dragão nian " no uza hanesan ai-moruk no afrodisíaku . Aleinde ne'e, ruin fósil sira-ne'e balun halibur hanesan "arte" hosi matenek-na'in sira, ne'ebé husik hela eskrita sira iha artefaktu oioin, hodi indika tempu ne'ebé sira aumenta ba kolesaun ida. Ezemplu di'ak ida maka matenek-na'in famozu Huang Tingjian hosi dinastia Song durante sékulu XI, ne'ebé rai fósil koncha tasi nian espesífiku ida ho nia poema rasik ne'ebé grava iha leten. Iha nia ''Dream Pool Essays'' ne'ebé publika iha tinan 1088, matenek-na'in-ofisiál xinés dinastia Song nian , Shen Kuo, halo hipoteze katak fósil tasi nian ne'ebé hetan iha estratu jeolójiku foho nian ne'ebé lokaliza iha kilómetru atus resin hosi Oseanu Pasífiku maka evidénsia katak tasi-ibun pré-istóriku ida eziste ona iha ne'ebá no muda ona iha tempu sékulu barak nia laran . Ninia observasaun ba bambu petrifikadu iha zona klimátika norte maran ne'ebé agora hanaran Yan'an, provínsia Shaanxi, Xina, lori nia atu avansa ideia sira uluk nian kona-ba mudansa klimátika graduál tanba bambu ne'ebé moris naturalmente iha área klimátika ne'ebé udan liu. <ref name="nj" /> <ref name="Rafferty 2012 p. 6">Rafferty, John P. (2012). ''Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. New York: Britannica Educational Publishing, p. 6. {{ISBN|9781615305445}}</ref>
Iha Kristaun medievál, kriatura tasi nian ne'ebé fosilizadu iha foho-lolon sira haree hanesan prova hosi diluviu bíbliku hosi Noé nia Arka . Hafoin observa ezisténsia koncha tasi nian iha foho sira, filozofu Gregu antigu Xenophanes (c. 570 – 478 molok Kristu) halo espekulasaun katak mundu uluk hetan inundasaun iha inundasaun boot ida ne'ebé hakoi kriatura moris sira iha rai-henek ne'ebé maran. <ref name="Rafferty 2012 pp 5–6">Rafferty, John P. (2012). ''Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. New York: Britannica Educational Publishing, pp. 5–6. {{ISBN|9781615305445}}.</ref>
Husi sékulu XIII to'o ohin loron, matenek-na'in sira hatudu katak kabun-been fósil sira hosi Deinotherium giganteum, ne'ebé hetan iha Kreta no Grésia, bele interpreta hanesan kabun-been sira hosi Cyclopes hosi mitolojia Gregu nian, no karik hanesan orijen hosi mitu Gregu ne'ebá. <ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2003/02/news-deinotherium-fossils-crete-mythology-paleontology/|title=Cyclops Myth Spurred by 'One-Eyed' Fossils?|access-date=16 February 2019|date=5 February 2003}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://mentalfloss.com/article/64093/8-types-imaginary-creatures-discovered-fossils|title=8 Types of Imaginary Creatures "Discovered" In Fossils|access-date=16 February 2019|date=19 May 2015}}</ref> Sira nia kakutak parese iha matan-kuak ida de'it iha oin, hanesan ho sira nia primu elefante modernu sira, maski tuir loloos ida-ne'e maka abertura ba sira nia isin.
Iha mitolojia nórdiku, echinoderm nia kulit sira (botaun redonda ho parte lima ne'ebé restu hosi ursu tasi nian) asosiadu ho maromak Thor, la'ós de'it inkorpora iha fatuk-tarutu sira, reprezentasaun sira hosi martelu Thor nian no krús sira ho forma martelu tuirmai bainhira adota kristaun, maibé mós rai iha uma sira hodi proteje Thor sira.
Hirak-ne'e sai hanesan [[Shepherd's crown|bibi-atan nia koroa sira]] hosi folklore inglés nian, ne'ebé uza ba dekorasaun no hanesan sorte di'ak nian, ne'ebé tau iha uma no igreja sira nia odamatan. <ref name="echinoderm">{{Cite web|url=https://depositsmag.com/2017/04/04/folklore-of-fossil-echinoderms/|title=Folklore of Fossil Echinoderms|access-date=16 February 2019|date=4 April 2017}}</ref> Iha Suffolk, espésie ida ne'ebé diferente uza hanesan enkantu sorte nian hosi padeiru sira, ne'ebé refere ba sira hanesan [[Fairy loaf|paun fada nian]], asosia sira ho paun ho forma hanesan ne'ebé sira tunu. <ref>{{Cite web|url=http://echinoblog.blogspot.com/2009/01/archaeological-echinoderm-fairy-loaves.html|title=Archaeological Echinoderm! Fairy Loaves & Thunderstones!|access-date=16 February 2019|date=12 January 2009}}</ref>
[[Imajen:Rozprawa_o_přewratech_kůry_zemnj,_Ichthyosaurus_and_Plesiosaurus.jpg|miniaturadaimagem|''[[Ichthyosaurus]]'' no ''Plesiosaurus'' husi edisaun Xeka 1834 husi Cuvier nia ''Diskursu sira kona-ba revolusaun sira iha mundu nia superfísie'']]
Iha tinan 1666, Nicholas Steno ezamina tubaraun ida, no halo asosiasaun hosi nia nehan sira ho "fatuk lian nian" hosi mitolojia antigu Grego-Romanu, hodi konklui katak sira-ne'e la'ós lian hosi samea venenozu sira, maibé nehan hosi espésie tubaraun nian ne'ebé maka mate kleur ona. <ref name="sharkteeth">{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm|title=Cartilaginous fish|access-date=16 February 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20170730044544/http://gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm "Cartilaginous fish"]. Archived from [http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm the original] on 30 July 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2019</span>.</cite></ref>
Robert Hooke (1635–1703) inklui mikrografia sira hosi fósil sira iha nia ''Micrographia'' no nia maka entre ema dahuluk sira ne'ebé observa foram fósil sira nian. Ninia observasaun sira kona-ba fósil sira, ne'ebé nia hatete hanesan restu petrifikadu sira hosi kriatura sira ne'ebé balun la eziste ona, publika ona póstumu iha tinan 1705.
William Smith (1769–1839), enjeñeiru kanál Inglés ida, observa katak fatuk sira ho idade oioin (bazeia ba lei superpozisaun nian ) prezerva montajen oioin hosi fósil sira, no katak montajen sira-ne'e tuituir malu iha orden regulár no determinavel. Nia observa katak fatuk sira hosi fatin dook sira bele iha korelasaun bazeia ba fósil sira ne'ebé sira iha. Nia hanaran ida-ne'e nu'udar prinsípiu ''susesaun faunál nian'' . Prinsípiu ida-ne'e sai hanesan Darwin nia evidénsia prinsipál ida katak evolusaun biolójiku maka real.
Georges Cuvier mai atu fiar katak maioria se la'ós hotu-hotu fósil animál sira ne'ebé nia ezamina maka restu sira hosi espésie estintu sira. Ida-ne'e lori Cuvier sai hanesan proponente ativu ida ba eskola pensamentu jeolójiku ne'ebé hanaran katastrofismu . Besik atu remata nia artigu 1796 nian kona-ba elefante moris no fósil sira nia hatete:
Interese iha fósil sira, no jeolojia jeralmente liu, habelar durante inísiu sékulu XIX. Iha Inglaterra, Mary Anning nia deskoberta sira kona-ba fósil sira, inklui iktiosauru kompletu dahuluk no eskeletu plesiosauru kompletu, hamosu interese públiku no akadémiku sira.
=== Linnaeus no Darwin ===
Naturalista sira uluk komprende ho di'ak semellansa no diferensa sira hosi espésie moris sira ne'ebé lori Linnaeus atu dezenvolve sistema klasifikasaun ierárkiku ida ne'ebé maka uza nafatin to'o ohin loron. Darwin ho nia kontemporáneu sira liga uluk estrutura ierárkika ai-hun moris nian ho rejistu fósil ne'ebé maka iha tempu ne'ebá ne'ebé maka menus tebes. Darwin deskreve ho elojénsia prosesu ida hosi desendensia ho modifikasaun, ka evolusaun, iha ne'ebé maka organizmu sira adapta ba presaun ambientál naturál no mudansa sira, ka sira mate.
Bainhira Darwin hakerek ''Kona-ba Orijen Espésie sira-nian liuhosi Meius Selesaun Naturál, ka Prezervasaun Rasa Favorizadu sira-nian iha Luta ba Moris'', fósil animál sira ne'ebé tuan liu maka sira hosi Períodu Kámbriku, ne'ebé agora koñesidu maizumenus iha tinan 540 tinan millaun ida. Nia preokupa ho auzénsia hosi fósil tuan sira tanba implikasaun sira iha validade hosi nia teoria sira, maibé nia espresa esperansa katak fósil sira hanesan ne'e sei hetan, hodi nota katak: "parte ki'ik ida de'it hosi mundu maka hatene ho ezatidaun." Darwin mós hanoin kona-ba aparénsia derepente hosi grupu barak (ezemplu, phyla ) iha estratu fosilíferu Kámbriku ne'ebé tuan liu ne'ebé koñesidu.
=== Depois Darwin ===
Desde Darwin nia tempu, rejistu fósil sira habelar ba entre 2.3 no 3.5 tinan biliaun. Maioria hosi fósil Prekámbriku sira-ne'e maka baktéria mikroskópiku ka mikrofósil . Maibé, fósil makroskópiku sira agora koñesidu hosi Proterozoiku nia rohan. Biota Ediacara (ne'ebé mós hanaran biota Vendian) ne'ebé data hosi tinan 575 tinan millaun liubá koletivamente konstitui montajen ida ne'ebé riku no oioin hosi eukariota multiselulár sira uluk nian.
Rejistu fósil no susesaun faunál forma baze ba siénsia bioestratigrafia ka determina idade fatuk sira nian bazeia ba fósil sira ne'ebé maka inkorporadu. Ba tinan 150 dahuluk jeolojia nian, bioestratigrafia no superpozisaun maka meius úniku atu determina idade relativu fatuk sira-nian. Eskala tempu jeolójiku dezenvolve bazeia ba idade relativu sira hosi estratu fatuk nian ne'ebé determina hosi paleontólogu no estratígrafu sira uluk nian.
Desde tinan dahuluk sira sékulu XX nian, métodu sira datasaun absoluta nian, hanesan datasaun radiométriku (inklui potássiu/argón, argón/argón, série urániu, no, ba fósil sira ne'ebé foin lalais, datasaun radiokarbonu ) uza ona atu verifika idade relativu sira ne'ebé hetan hosi fósil sira no atu fornese idade absoluta sira ba fósil barak. Datasaun radiométriku hatudu katak estromatólitu sira ne'ebé koñesidu uluk liu maka liu 3.4 tinan biliaun ida.
[[Kategoria:Páginas com traduções não revistas]]
dizicee6yfqb0i56icqdq7parlwbm1a
71219
71139
2026-06-28T07:00:56Z
Swarabakti
6755
71219
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Fossil_Diversity.png|miniaturadaimagem|300x300px|Ezemplu sira hosi animál nia fósil sira. Iha sentidu relójiu nian husi leten karuk: ''Onychocrinus'', ''Palaeosinopa'', ''Gryphaea'', no ''Harpactocarcinus'']]
'''Fósil''' (husi lian Latin Klásiku fossilis, lit. ' ) mak kualkér restu prezervadu, impresaun, ka vestíjiu hosi buat ruma ne'ebé uluk moris hosi idade jeolójika pasadu. Ezemplu sira inklui ruin sira, koncha sira, exoskeleton sira, imprime fatuk nian hosi animál ka mikróbiu sira, objetu sira ne'ebé prezerva iha ámbar, fuuk, ai ne'ebé sai fatuk no restu sira DNA nian . Totalidade fósil sira nian koñesidu hanesan ''rejistu fósil nian'' . Maski rejistu fósil la kompletu, estudu barak hatudu ona katak iha informasaun sufisiente ne'ebé disponivel atu fó komprensaun di'ak kona-ba padraun diversifikasaun moris nian iha Rai. Aleinde ne'e, rejistu fósil bele prenxe lakuna sira iha ita-nia komprensaun kona-ba sekuénsia evolusaun iha rai, hanesan hatudu hosi deskoberta ''Tiktaalik'' iha ártiku [[Kanadá]] nian.
Paleontolojia no Paleontolojia inklui estudu kona-ba fósil sira: sira nia idade, métodu formasaun, no signifikadu evolusaun nian. Espesímen sira dalaruma konsidera hanesan fósil sira se sira iha tinan 10,000 liu. Fósil sira ne'ebé tuan liu maka tinan biliaun 3.48 to'o tinan biliaun 4.1. Observasaun iha sékulu XIX katak fósil balu asosiadu ho estratu fatuk balu lori ba rekoñesimentu hosi eskala tempu jeolójiku no idade relativu hosi fósil oioin. Dezenvolvimentu hosi tékniku sira datasaun radiométriku nian iha inísiu sékulu XX nian permite sientista sira atu sukat ho kuantitativu idade absoluta sira hosi fatuk sira no fósil sira ne'ebé sira simu.
Iha prosesu barak ne'ebé lori ba '''[[wiktionary:Special:Search/fossilize|fosilizasaun]]''', inklui permineralizasaun, fundisaun no molde sira, mineralizasaun autijéniku, substituisaun no rekristalizasaun, apresaun, karbonizasaun, no bioimurasaun.
Fósil sira iha medida oioin hosi mikrometru ida (1 μm) baktéria ba dinozauru no ai-hun sira, ho naruk metru barak no ho todan tonelada barak. Ida ne'ebé boot liu ne'ebé agora daudaun koñesidu maka ''Sequoia'' sp. ho medida 88 m (289 ft) iha naruk iha Coaldale, Nevada. Fósil ida normalmente prezerva de'it parte ida hosi organizmu mate, normalmente parte ne'ebé maka parsialmente mineralizadu durante moris, hanesan ruin no nehan sira hosi vertebradu sira, ka ezoeskeletu kitinozu ka kalkáriu hosi invertebradu sira . Fósil sira bele mós kompostu hosi marka sira ne'ebé husik hela hosi organizmu bainhira nia sei moris, hanesan animál nia rasta ka fezes ( koprolitu sira ). Tipu fósil sira-ne'e hanaran fósil trasu ka ''ichnofósil'', la hanesan ho ''fósil isin nian'' . Fósil balu maka biokímiku no hanaran ''kimiofósil'' ka biosignatura sira .
== Istória estudu nian ==
Halibur fósil sira hahú pelumenus iha inísiu istória ne'ebé rejista ona. Fósil sira ne'e rasik hanaran rejistu fósil. Rejistu fósil maka fonte ida hosi dadus dahuluk sira ne'ebé subjasente ba estudu [[evolusaun]] nian no kontinua sai relevante ba istória moris nian iha Rai . Paleontólogu sira ezamina rejistu fósil sira hodi komprende prosesu evolusaun no maneira oinsá espésie partikulár sira evolui ona.
=== Sivilizasaun antigu sira ===
[[Imajen:Hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|direita|miniaturadaimagem|Ulun-ruin husi seratopsian sira maka komún iha foho-lolon Dzungarian Gate iha Ázia, área ida ne'ebé uluk famozu ba mina osan-mean no anin malirin. Ida-ne'e atribui ona ba lejenda sira kona-ba grifo sira no rai Hyperborea nian.]]
Fósil sira sai vizivel no komún iha maioria istória naturál, no nune'e interasaun ema nian ne'ebé dokumentadu ho sira hahú kedas iha istória ne'ebé rejista ona, ka antes liu.
Iha ezemplu barak hosi katana fatuk Paleolítiku nian iha Europa, ho ekinoderma fósil sira ne'ebé tau loloos iha liman-fuan, ne'ebé hahú hosi ''Homo heidelbergensis'' no Neandertal sira .<ref name="prehistoric">{{Cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors|title=Prehistoric Fossil Collectors|access-date=16 February 2019}}</ref> Povu antigu sira-ne'e mós fura kuak sira iha sentru hosi kulit fósil redonda sira-ne'e, aparentemente uza sira hanesan kontas ba kolár sira.
Ema Ejitu antigu sira halibur fósil sira hosi espésie sira ne'ebé hanesan ruin hosi espésie modernu sira ne'ebé sira adora. Maromak Set asosiadu ho hipopótamu, tanba ne'e ruin fosilizadu sira hosi espésie sira ne'ebé hanesan hipopótamu rai iha divindade ne'e nia templu sira.<ref>{{Cite web|url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html|title=Ancient Egyptians Collected Fossils|access-date=9 February 2019|date=5 September 2016}}</ref> Kaska fósil ho raiu lima hosi ursu tasi nian asosiadu ho divindade Sopdu, Fitun Dadeer nian, ekivalente ba Vénus iha mitolojia Roma nian.<ref name="prehistoric">{{Cite web|url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors|title=Prehistoric Fossil Collectors|access-date=16 February 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors "Prehistoric Fossil Collectors"]. [https://web.archive.org/web/20190217090444/https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/June-2012/Prehistoric-fossil-collectors Archived] from the original on 17 February 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2019</span>.</cite></ref>
[[Imajen:Micraster_coranguinum.4_-_Cretacico_superior.JPG|direita|miniaturadaimagem|Kaska fósil sira hosi ursu tasi nian iha era kretáseu, Micraster, uza iha tempu medievál hanesan koroa bibi-atan nian hodi proteje uma sira, no hanesan paun fada nian ne'ebé pinta hosi padaria sira hodi lori sorte ba sira nia halo paun.]]
Fósil sira parese kontribui diretamente ba mitolojia sivilizasaun barak nian, inklui Gregu antigu sira. Adrienne Mayor sujere katak Ulun-ruin ''Protoceratops nian'' inspira lejenda sira kona-ba griffin ; hipóteze ida-ne'e hetan kontestasaun hosi paleontólogu sira hanesan Mark P. Witton no Richard Hing.
Matenek-na'in gregu ida tuirmai, Aristóteles, ikusmai realiza katak fósil konxa sira hosi fatuk sira hanesan ho sira ne'ebé hetan iha tasi-ibun, ne'ebé indika katak fósil sira-ne'e uluk hanesan animál moris sira. Antes ne'e nia esplika ona sira iha termu sira exalasaun vaporoza nian, ne'ebé maka polímata [[Iraun|Pérsia]] Avicenna modifika ba teoria kona-ba fluidu sira ne'ebé maka halo fatuk ( succus lapidificatus ). Rekoñesimentu ba koncha tasi nian fósil sira hanesan orijen iha tasi harii iha sékulu 14 hosi Alberto de Saxonia, no aseita iha forma ruma hosi maioria naturalista sira iha sékulu 16.
Naturalista Romanu Plinio Katuas hakerek kona-ba " fatuk iha nanál ", ne'ebé nia hanaran glossopetra . Ne'e maka tubaraun nia fósil nehan, ne'ebé kultura klásiku balu hanoin katak hanesan ema ka samea nia nanál.<ref name="sharkteeth">{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm|title=Cartilaginous fish|access-date=16 February 2019}}</ref> Nia mós hakerek kona-ba dikur sira Ammon nian, ne'ebé maka ammonites fósil sira, ne'ebé maka grupu polvo-primu sira ne'ebé iha koncha ikusmai hetan nia naran modernu. Plinio mós halo referénsia ida ne'ebé koñesidu uluk ba toadstones, ne'ebé hanoin to'o sékulu 18 hanesan ai-moruk májiku ida ba venenu ne'ebé mai hosi samea nia ulun, maibé ne'ebé maka nehan fósil hosi ''Lepidotes'', ikan ida ho fulun raiu Kretáseu nian .<ref>{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm|title=References to fossils by Pliny the Elder|access-date=16 February 2019}}</ref>
Suku sira Planísie nian iha Amérika Norte hanoin katak iha fósil sira ne'ebé asosiadu hanesan, hanesan fósil pterosauru barak ne'ebé intaktu ne'ebé espozitu naturalmente iha rejiaun, ho sira nia mitolojia rasik kona-ba manu-trovoada .
Laiha ligasaun mitolójika direta hanesan ne'e ne'ebé koñesidu hosi Áfrika pré-istóriku, maibé iha evidénsia konsideravel hosi suku sira iha ne'ebá ne'ebé ke'e no muda fósil sira ba fatin serimónia sira, aparentemente trata sira ho reverénsia ruma.<ref>{{Cite web|last=Helm|first=Charles|url=http://theconversation.com/how-we-know-that-ancient-african-people-valued-fossils-and-rocks-110321|title=How we know that ancient African people valued fossils and rocks|accessdate=9 February 2019}}</ref>
Iha Japaun, tubaraun nia fósil nehan sira asosiadu ho tengu mítiku, ne'ebé hanoin katak hanesan kriatura nia kukun ne'ebé maka'as hanesan navalha, ne'ebé maka dokumenta iha tempu balun hafoin sékulu VIII AD.<ref name="sharkteeth">{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm|title=Cartilaginous fish|access-date=16 February 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20170730044544/http://gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm "Cartilaginous fish"]. Archived from [http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm the original] on 30 July 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2019</span>.</cite></ref>
Iha Xina medievál, ruin fósil sira hosi mamíferu antigu sira inklui ''Homo erectus'' dala barak ema hanoin sala ho "ruin dragão nian " no uza hanesan ai-moruk no afrodisíaku . Aleinde ne'e, ruin fósil sira-ne'e balun halibur hanesan "arte" hosi matenek-na'in sira, ne'ebé husik hela eskrita sira iha artefaktu oioin, hodi indika tempu ne'ebé sira aumenta ba kolesaun ida. Ezemplu di'ak ida maka matenek-na'in famozu Huang Tingjian hosi dinastia Song durante sékulu XI, ne'ebé rai fósil koncha tasi nian espesífiku ida ho nia poema rasik ne'ebé grava iha leten. Iha nia ''Dream Pool Essays'' ne'ebé publika iha tinan 1088, matenek-na'in-ofisiál xinés dinastia Song nian , Shen Kuo, halo hipoteze katak fósil tasi nian ne'ebé hetan iha estratu jeolójiku foho nian ne'ebé lokaliza iha kilómetru atus resin hosi Oseanu Pasífiku maka evidénsia katak tasi-ibun pré-istóriku ida eziste ona iha ne'ebá no muda ona iha tempu sékulu barak nia laran . Ninia observasaun ba bambu petrifikadu iha zona klimátika norte maran ne'ebé agora hanaran Yan'an, provínsia Shaanxi, Xina, lori nia atu avansa ideia sira uluk nian kona-ba mudansa klimátika graduál tanba bambu ne'ebé moris naturalmente iha área klimátika ne'ebé udan liu.<ref name="nj" /><ref name="Rafferty 2012 p. 6">Rafferty, John P. (2012). ''Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. New York: Britannica Educational Publishing, p. 6. {{ISBN|9781615305445}}</ref>
Iha Kristaun medievál, kriatura tasi nian ne'ebé fosilizadu iha foho-lolon sira haree hanesan prova hosi diluviu bíbliku hosi Noé nia Arka . Hafoin observa ezisténsia koncha tasi nian iha foho sira, filozofu Gregu antigu Xenophanes (c. 570 – 478 molok Kristu) halo espekulasaun katak mundu uluk hetan inundasaun iha inundasaun boot ida ne'ebé hakoi kriatura moris sira iha rai-henek ne'ebé maran.<ref name="Rafferty 2012 pp 5–6">Rafferty, John P. (2012). ''Geological Sciences; Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. New York: Britannica Educational Publishing, pp. 5–6. {{ISBN|9781615305445}}.</ref>
Husi sékulu XIII to'o ohin loron, matenek-na'in sira hatudu katak kabun-been fósil sira hosi Deinotherium giganteum, ne'ebé hetan iha Kreta no Grésia, bele interpreta hanesan kabun-been sira hosi Cyclopes hosi mitolojia Gregu nian, no karik hanesan orijen hosi mitu Gregu ne'ebá.<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2003/02/news-deinotherium-fossils-crete-mythology-paleontology/|title=Cyclops Myth Spurred by 'One-Eyed' Fossils?|access-date=16 February 2019|date=5 February 2003}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mentalfloss.com/article/64093/8-types-imaginary-creatures-discovered-fossils|title=8 Types of Imaginary Creatures "Discovered" In Fossils|access-date=16 February 2019|date=19 May 2015}}</ref> Sira nia kakutak parese iha matan-kuak ida de'it iha oin, hanesan ho sira nia primu elefante modernu sira, maski tuir loloos ida-ne'e maka abertura ba sira nia isin.
Iha mitolojia nórdiku, echinoderm nia kulit sira (botaun redonda ho parte lima ne'ebé restu hosi ursu tasi nian) asosiadu ho maromak Thor, la'ós de'it inkorpora iha fatuk-tarutu sira, reprezentasaun sira hosi martelu Thor nian no krús sira ho forma martelu tuirmai bainhira adota kristaun, maibé mós rai iha uma sira hodi proteje Thor sira.
Hirak-ne'e sai hanesan [[Shepherd's crown|bibi-atan nia koroa sira]] hosi folklore inglés nian, ne'ebé uza ba dekorasaun no hanesan sorte di'ak nian, ne'ebé tau iha uma no igreja sira nia odamatan.<ref name="echinoderm">{{Cite web|url=https://depositsmag.com/2017/04/04/folklore-of-fossil-echinoderms/|title=Folklore of Fossil Echinoderms|access-date=16 February 2019|date=4 April 2017}}</ref> Iha Suffolk, espésie ida ne'ebé diferente uza hanesan enkantu sorte nian hosi padeiru sira, ne'ebé refere ba sira hanesan [[Fairy loaf|paun fada nian]], asosia sira ho paun ho forma hanesan ne'ebé sira tunu.<ref>{{Cite web|url=http://echinoblog.blogspot.com/2009/01/archaeological-echinoderm-fairy-loaves.html|title=Archaeological Echinoderm! Fairy Loaves & Thunderstones!|access-date=16 February 2019|date=12 January 2009}}</ref>
[[Imajen:Rozprawa_o_přewratech_kůry_zemnj,_Ichthyosaurus_and_Plesiosaurus.jpg|miniaturadaimagem|''[[Ichthyosaurus]]'' no ''Plesiosaurus'' husi edisaun Xeka 1834 husi Cuvier nia ''Diskursu sira kona-ba revolusaun sira iha mundu nia superfísie'']]
Iha tinan 1666, Nicholas Steno ezamina tubaraun ida, no halo asosiasaun hosi nia nehan sira ho "fatuk lian nian" hosi mitolojia antigu Grego-Romanu, hodi konklui katak sira-ne'e la'ós lian hosi samea venenozu sira, maibé nehan hosi espésie tubaraun nian ne'ebé maka mate kleur ona.<ref name="sharkteeth">{{Cite web|url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm|title=Cartilaginous fish|access-date=16 February 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20170730044544/http://gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm "Cartilaginous fish"]. Archived from [http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/cartilage.htm the original] on 30 July 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 February</span> 2019</span>.</cite></ref>
Robert Hooke (1635–1703) inklui mikrografia sira hosi fósil sira iha nia ''Micrographia'' no nia maka entre ema dahuluk sira ne'ebé observa foram fósil sira nian. Ninia observasaun sira kona-ba fósil sira, ne'ebé nia hatete hanesan restu petrifikadu sira hosi kriatura sira ne'ebé balun la eziste ona, publika ona póstumu iha tinan 1705.
William Smith (1769–1839), enjeñeiru kanál Inglés ida, observa katak fatuk sira ho idade oioin (bazeia ba lei superpozisaun nian ) prezerva montajen oioin hosi fósil sira, no katak montajen sira-ne'e tuituir malu iha orden regulár no determinavel. Nia observa katak fatuk sira hosi fatin dook sira bele iha korelasaun bazeia ba fósil sira ne'ebé sira iha. Nia hanaran ida-ne'e nu'udar prinsípiu ''susesaun faunál nian'' . Prinsípiu ida-ne'e sai hanesan Darwin nia evidénsia prinsipál ida katak evolusaun biolójiku maka real.
Georges Cuvier mai atu fiar katak maioria se la'ós hotu-hotu fósil animál sira ne'ebé nia ezamina maka restu sira hosi espésie estintu sira. Ida-ne'e lori Cuvier sai hanesan proponente ativu ida ba eskola pensamentu jeolójiku ne'ebé hanaran katastrofismu . Besik atu remata nia artigu 1796 nian kona-ba elefante moris no fósil sira nia hatete:
Interese iha fósil sira, no jeolojia jeralmente liu, habelar durante inísiu sékulu XIX. Iha Inglaterra, Mary Anning nia deskoberta sira kona-ba fósil sira, inklui iktiosauru kompletu dahuluk no eskeletu plesiosauru kompletu, hamosu interese públiku no akadémiku sira.
=== Linnaeus no Darwin ===
Naturalista sira uluk komprende ho di'ak semellansa no diferensa sira hosi espésie moris sira ne'ebé lori Linnaeus atu dezenvolve sistema klasifikasaun ierárkiku ida ne'ebé maka uza nafatin to'o ohin loron. Darwin ho nia kontemporáneu sira liga uluk estrutura ierárkika ai-hun moris nian ho rejistu fósil ne'ebé maka iha tempu ne'ebá ne'ebé maka menus tebes. Darwin deskreve ho elojénsia prosesu ida hosi desendensia ho modifikasaun, ka evolusaun, iha ne'ebé maka organizmu sira adapta ba presaun ambientál naturál no mudansa sira, ka sira mate.
Bainhira Darwin hakerek ''Kona-ba Orijen Espésie sira-nian liuhosi Meius Selesaun Naturál, ka Prezervasaun Rasa Favorizadu sira-nian iha Luta ba Moris'', fósil animál sira ne'ebé tuan liu maka sira hosi Períodu Kámbriku, ne'ebé agora koñesidu maizumenus iha tinan 540 tinan millaun ida. Nia preokupa ho auzénsia hosi fósil tuan sira tanba implikasaun sira iha validade hosi nia teoria sira, maibé nia espresa esperansa katak fósil sira hanesan ne'e sei hetan, hodi nota katak: "parte ki'ik ida de'it hosi mundu maka hatene ho ezatidaun." Darwin mós hanoin kona-ba aparénsia derepente hosi grupu barak (ezemplu, phyla ) iha estratu fosilíferu Kámbriku ne'ebé tuan liu ne'ebé koñesidu.
=== Depois Darwin ===
Desde Darwin nia tempu, rejistu fósil sira habelar ba entre 2.3 no 3.5 tinan biliaun. Maioria hosi fósil Prekámbriku sira-ne'e maka baktéria mikroskópiku ka mikrofósil . Maibé, fósil makroskópiku sira agora koñesidu hosi Proterozoiku nia rohan. Biota Ediacara (ne'ebé mós hanaran biota Vendian) ne'ebé data hosi tinan 575 tinan millaun liubá koletivamente konstitui montajen ida ne'ebé riku no oioin hosi eukariota multiselulár sira uluk nian.
Rejistu fósil no susesaun faunál forma baze ba siénsia bioestratigrafia ka determina idade fatuk sira nian bazeia ba fósil sira ne'ebé maka inkorporadu. Ba tinan 150 dahuluk jeolojia nian, bioestratigrafia no superpozisaun maka meius úniku atu determina idade relativu fatuk sira-nian. Eskala tempu jeolójiku dezenvolve bazeia ba idade relativu sira hosi estratu fatuk nian ne'ebé determina hosi paleontólogu no estratígrafu sira uluk nian.
Desde tinan dahuluk sira sékulu XX nian, métodu sira datasaun absoluta nian, hanesan datasaun radiométriku (inklui potássiu/argón, argón/argón, série urániu, no, ba fósil sira ne'ebé foin lalais, datasaun radiokarbonu ) uza ona atu verifika idade relativu sira ne'ebé hetan hosi fósil sira no atu fornese idade absoluta sira ba fósil barak. Datasaun radiométriku hatudu katak estromatólitu sira ne'ebé koñesidu uluk liu maka liu 3.4 tinan biliaun ida.
==Referensia==
<references/>
[[Kategoria:Páginas com traduções não revistas]]
cx3q5po0rjnc1fz3n7jfqpfr8vb2w9d
Ekipa nasionál futeból Arjentina nian
0
7466
71111
2026-06-28T04:27:59Z
Manuel Atauro
11611
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1361468219|Argentina national football team]]"
71111
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Flag map of the Argentine Republic (From his own perspective).svg|miniaturadaimagem|324x324px]]
'''Ekipa nasionál futeból Arjentina nian''',ho apelidu '''''La Albiceleste''''',  reprezenta [[Arjentina]] iha [[futeból]] internasionál mane nian no administrasaun hosi Asosiasaun Futeból Arjentina nian, órgaun governasaun futeból nian iha Arjentina.Nia sai hanesan membru ida hosi FIFA dezde 1912 no sai hanesan membru fundadór ida hosi CONMEBOL iha tinan 1916. Nia sai mós hanesan membru ida hosi PFC,konfederasaun unifikada hosi Amérika sira, hosi tinan 1946 to'o 1961.Arjentina maka atuál kampeaun Tasa Mundiál FIFA nian,tanba manán Tasa Mundiál ikus liu iha tinan 2022.Ekipa ne'e uluk manan Tasa Mundiál iha tinan 1978 no 1986, no mosu ona iha finál Tasa Mundiál hamutuk dala neen.
a1mu556qq2e312jfygydspxls9brsmd
71123
71111
2026-06-28T04:36:59Z
Manuel Atauro
11611
71123
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Flag map of the Argentine Republic (From his own perspective).svg|miniaturadaimagem|324x324px]]
<big>'''Ekipa nasionál futeból Arjentina nian'''</big>
'''Ekipa nasionál futeból Arjentina nian''',ho apelidu '''''La Albiceleste''''',  reprezenta [[Arjentina]] iha [[futeból]] internasionál mane nian no administrasaun hosi Asosiasaun Futeból Arjentina nian, órgaun governasaun futeból nian iha Arjentina.Nia sai hanesan membru ida hosi FIFA dezde 1912 no sai hanesan membru fundadór ida hosi CONMEBOL iha tinan 1916. Nia sai mós hanesan membru ida hosi PFC,konfederasaun unifikada hosi Amérika sira, hosi tinan 1946 to'o 1961.Arjentina maka atuál kampeaun Tasa Mundiál FIFA nian,tanba manán Tasa Mundiál ikus liu iha tinan 2022.Ekipa ne'e uluk manan Tasa Mundiál iha tinan 1978 no 1986, no mosu ona iha finál Tasa Mundiál hamutuk dala neen.
jm0cipp0yu7m5838gx24hhibkmcoi7u
71131
71123
2026-06-28T04:43:37Z
Manuel Atauro
11611
71131
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Flag map of the Argentine Republic (From his own perspective).svg|miniaturadaimagem|324x324px]]
<big>'''Ekipa nasionál futeból Arjentina nian'''</big>
'''Ekipa nasionál futeból Arjentina nian''',ho apelidu '''''La Albiceleste''''',  reprezenta [[Arjentina]] iha [[futeból]] internasionál mane nian no administrasaun hosi Asosiasaun Futeból Arjentina nian, órgaun governasaun futeból nian iha Arjentina.Nia sai hanesan membru ida hosi FIFA dezde 1912 no sai hanesan membru fundadór ida hosi CONMEBOL iha tinan 1916. Nia sai mós hanesan membru ida hosi PFC,konfederasaun unifikada hosi Amérika sira, hosi tinan 1946 to'o 1961.Arjentina maka atuál kampeaun Tasa Mundiál FIFA nian,tanba manán Tasa Mundiál ikus liu iha tinan 2022.Ekipa ne'e uluk manan Tasa Mundiál iha tinan 1978 no 1986, no mosu ona iha finál Tasa Mundiál hamutuk dala neen.
[[Kategoria:WikiTraining Dili]]
cf8xwkj8m1ve3c3g400dytc2ui11e8t
71162
71131
2026-06-28T05:25:00Z
Swarabakti
6755
71162
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Flag map of the Argentine Republic (From his own perspective).svg|miniaturadaimagem|324x324px]]
'''Ekipa nasionál futeból Arjentina nian''',ho apelidu '''''La Albiceleste''''',  reprezenta [[Arjentina]] iha [[futeból]] internasionál mane nian no administrasaun hosi Asosiasaun Futeból Arjentina nian, órgaun governasaun futeból nian iha Arjentina.Nia sai hanesan membru ida hosi FIFA dezde 1912 no sai hanesan membru fundadór ida hosi CONMEBOL iha tinan 1916. Nia sai mós hanesan membru ida hosi PFC,konfederasaun unifikada hosi Amérika sira, hosi tinan 1946 to'o 1961.Arjentina maka atuál kampeaun Tasa Mundiál FIFA nian,tanba manán Tasa Mundiál ikus liu iha tinan 2022.Ekipa ne'e uluk manan Tasa Mundiál iha tinan 1978 no 1986, no mosu ona iha finál Tasa Mundiál hamutuk dala neen.
[[Kategoria:WikiTraining Dili]]
dnhy5rt1g67d40kovsfsqjq64whah0k
71163
71162
2026-06-28T05:25:10Z
Swarabakti
6755
71163
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Flag map of the Argentine Republic (From his own perspective).svg|miniaturadaimagem|324x324px]]
'''Ekipa nasionál futeból Arjentina nian''', ho apelidu '''''La Albiceleste''''',  reprezenta [[Arjentina]] iha [[futeból]] internasionál mane nian no administrasaun hosi Asosiasaun Futeból Arjentina nian, órgaun governasaun futeból nian iha Arjentina.Nia sai hanesan membru ida hosi FIFA dezde 1912 no sai hanesan membru fundadór ida hosi CONMEBOL iha tinan 1916. Nia sai mós hanesan membru ida hosi PFC,konfederasaun unifikada hosi Amérika sira, hosi tinan 1946 to'o 1961.Arjentina maka atuál kampeaun Tasa Mundiál FIFA nian,tanba manán Tasa Mundiál ikus liu iha tinan 2022.Ekipa ne'e uluk manan Tasa Mundiál iha tinan 1978 no 1986, no mosu ona iha finál Tasa Mundiál hamutuk dala neen.
[[Kategoria:WikiTraining Dili]]
h0titw88r7r4h8je7vjsc3uiblgp2jm
Albert Atterberg
0
7467
71112
2026-06-28T04:29:25Z
Cacilda Gama
11478
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1310113031|Albert Atterberg]]"
71112
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>
[[Imajen:Albert_Mauritz_Atterberg.png|miniaturadaimagem|Albert Mauritz Atterberg]]
'''Albert Mauritz Atterberg''' (19 Marsu 1846 – 4 Abril 1916) maka <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Chemist" rel="mw:ExtLink" title="Chemist" class="cx-link" data-linkid="8">chemist</a> no sientista agríkola [[Suésia|sueku]] ida ne'ebé kria <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Atterberg_limits" rel="mw:ExtLink" title="Atterberg limits" class="cx-link" data-linkid="9">Atterberg limits</a>, ne'ebé maka baibain refere hosi <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Geotechnical_engineer" rel="mw:ExtLink" title="Geotechnical engineer" class="mw-redirect cx-link" data-linkid="10">geotechnical engineers</a> no jeólogu enjeñaria sira ohin loron. Iha Suésia, nia koñesidu hanesan tanba kria eskala <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Grain_size" rel="mw:ExtLink" title="Grain size" class="cx-link" data-linkid="12">grain size</a> Atterberg nian, ne'ebé maka uza nafatin.
* Blackall, TE (1952). "AM Atterberg 1846-1916," Geotechnique, 3(1), pp. 17–19.
* Casagrande, A. (1932). "Peskiza kona-ba Limite sira Atterberg nian hosi Rai sira," Estrada Públika sira 13(8), pp. 121–30 no 136.
* Kinnison, CS (1915). Papél Teknolójiku sira hosi Gabinete Padraun sira No. 46. Estudu ida kona-ba Métodu Plastisidade Atterberg, Departamentu Komérsiu EUA nian, Gabinete Padraun sira, Eskritóriu Imprensa Governu EUA nian, Washington, DC, pp. 10.
dhob5h9myzfxgtrskcb4j7j34itqm1k
71144
71112
2026-06-28T04:58:36Z
Cacilda Gama
11478
71144
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>
[[Imajen:Albert_Mauritz_Atterberg.png|miniaturadaimagem|Albert Mauritz Atterberg]]
'''Albert Mauritz Atterberg''' (19 Marsu 1846 – 4 Abril 1916) maka <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Chemist" rel="mw:ExtLink" title="Chemist" class="cx-link" data-linkid="8">chemist</a> no sientista agríkola [[Suésia|sueku]] ida ne'ebé kria <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Atterberg_limits" rel="mw:ExtLink" title="Atterberg limits" class="cx-link" data-linkid="9">Atterberg limits</a>, ne'ebé maka baibain refere hosi <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Geotechnical_engineer" rel="mw:ExtLink" title="Geotechnical engineer" class="mw-redirect cx-link" data-linkid="10">geotechnical engineers</a> no jeólogu enjeñaria sira ohin loron. Iha Suésia, nia koñesidu hanesan tanba kria eskala <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Grain_size" rel="mw:ExtLink" title="Grain size" class="cx-link" data-linkid="12">grain size</a> Atterberg nian, ne'ebé maka uza nafatin.
* Blackall, TE (1952). "AM Atterberg 1846-1916," Geotechnique, 3(1), pp. 17–19.
* Casagrande, A. (1932). "Peskiza kona-ba Limite sira Atterberg nian hosi Rai sira," Estrada Públika sira 13(8), pp. 121–30 no 136.
* Kinnison, CS (1915). Papél Teknolójiku sira hosi Gabinete Padraun sira No. 46. Estudu ida kona-ba Métodu Plastisidade Atterberg, Departamentu Komérsiu EUA nian, Gabinete Padraun sira, Eskritóriu Imprensa Governu EUA nian, Washington, DC, pp. 10.
[[Kategoria:Sientista]]
55z28bx1x92ol59n0cun35g53b9tn4a
71147
71144
2026-06-28T05:00:38Z
Cacilda Gama
11478
71147
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>
[[Imajen:Albert_Mauritz_Atterberg.png|miniaturadaimagem|Albert Mauritz Atterberg]]
'''Albert Mauritz Atterberg''' (19 Marsu 1846 – 4 Abril 1916) maka <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Chemist" rel="mw:ExtLink" title="Chemist" class="cx-link" data-linkid="8">chemist</a> no sientista agríkola [[Suésia|sueku]] ida ne'ebé kria <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Atterberg_limits" rel="mw:ExtLink" title="Atterberg limits" class="cx-link" data-linkid="9">Atterberg limits</a>, ne'ebé maka baibain refere hosi <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Geotechnical_engineer" rel="mw:ExtLink" title="Geotechnical engineer" class="mw-redirect cx-link" data-linkid="10">geotechnical engineers</a> no jeólogu enjeñaria sira ohin loron. Iha Suésia, nia koñesidu hanesan tanba kria eskala <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Grain_size" rel="mw:ExtLink" title="Grain size" class="cx-link" data-linkid="12">grain size</a> Atterberg nian, ne'ebé maka uza nafatin.
* Blackall, TE (1952). "AM Atterberg 1846-1916," Geotechnique, 3(1), pp. 17–19.
* Casagrande, A. (1932). "Peskiza kona-ba Limite sira Atterberg nian hosi Rai sira," Estrada Públika sira 13(8), pp. 121–30 no 136.
* Kinnison, CS (1915). Papél Teknolójiku sira hosi Gabinete Padraun sira No. 46. Estudu ida kona-ba Métodu Plastisidade Atterberg, Departamentu Komérsiu EUA nian, Gabinete Padraun sira, Eskritóriu Imprensa Governu EUA nian, Washington, DC, pp. 10.
[[Kategoria:Sientista]]
[[Kategoria:Wiki Training Dili]]
pf9y5613qpoki6c96j4nwtfsiic1w32
71154
71147
2026-06-28T05:17:35Z
Swarabakti
6755
71154
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Albert_Mauritz_Atterberg.png|miniaturadaimagem|Albert Mauritz Atterberg]]
'''Albert Mauritz Atterberg''' (19 Marsu 1846 – 4 Abril 1916) maka no sientista agríkola [[Suésia|sueku]] ida ne'ebé kria [[Atterberg limits]], ne'ebé maka baibain refere hosi no jeólogu enjeñaria sira ohin loron. Iha Suésia, nia koñesidu hanesan tanba kria eskala Atterberg nian, ne'ebé maka uza nafatin.
* Blackall, TE (1952). "AM Atterberg 1846-1916," Geotechnique, 3(1), pp. 17–19.
* Casagrande, A. (1932). "Peskiza kona-ba Limite sira Atterberg nian hosi Rai sira," Estrada Públika sira 13(8), pp. 121–30 no 136.
* Kinnison, CS (1915). Papél Teknolójiku sira hosi Gabinete Padraun sira No. 46. Estudu ida kona-ba Métodu Plastisidade Atterberg, Departamentu Komérsiu EUA nian, Gabinete Padraun sira, Eskritóriu Imprensa Governu EUA nian, Washington, DC, pp. 10.
[[Kategoria:Sientista]]
[[Kategoria:Wiki Training Dili]]
is6ifzgko3x855vykdogcgk8aehnv7h
71155
71154
2026-06-28T05:19:40Z
Cacilda Gama
11478
71155
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Albert_Mauritz_Atterberg.png|miniaturadaimagem|Albert Mauritz Atterberg]]
'''Albert Mauritz Atterberg''' (19 Marsu 1846 – 4 Abril 1916) maka sientista agríkola [[Suésia|sueku]] ida ne'ebé kria [[Atterberg limits]], ne'ebé maka baibain refere hosi jeólogu enjeñaria sira ohin loron. Iha Suésia, nia koñesidu hanesan tanba kria eskala Atterberg nian, ne'ebé maka uza nafatin.
* Blackall, TE (1952). "AM Atterberg 1846-1916," Geotechnique, 3(1), pp. 17–19.
* Casagrande, A. (1932). "Peskiza kona-ba Limite sira Atterberg nian hosi Rai sira," Estrada Públika sira 13(8), pp. 121–30 no 136.
* Kinnison, CS (1915). Papél Teknolójiku sira hosi Gabinete Padraun sira No. 46. Estudu ida kona-ba Métodu Plastisidade Atterberg, Departamentu Komérsiu EUA nian, Gabinete Padraun sira, Eskritóriu Imprensa Governu EUA nian, Washington, DC, pp. 10.
[[Kategoria:Sientista]]
[[Kategoria:Wiki Training Dili]]
iedy4o2bv2gmfezdv1x4n2mclc4xbyo
71159
71155
2026-06-28T05:23:57Z
Cacilda Gama
11478
71159
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Albert_Mauritz_Atterberg.png|miniaturadaimagem|Albert Mauritz Atterberg]]
'''Albert Mauritz Atterberg''' (19 Marsu 1846 – 4 Abril 1916) maka sientista agríkola [[Suésia|sueku]] ida ne'ebé kria [[:en:Atterberg_limits|Atterberg limits]], ne'ebé maka baibain refere hosi jeólogu enjeñaria sira ohin loron. Iha Suésia, nia koñesidu hanesan tanba kria eskala Atterberg nian, ne'ebé maka uza nafatin.
* Blackall, TE (1952). "AM Atterberg 1846-1916," Geotechnique, 3(1), pp. 17–19.
* Casagrande, A. (1932). "Peskiza kona-ba Limite sira Atterberg nian hosi Rai sira," Estrada Públika sira 13(8), pp. 121–30 no 136.
* Kinnison, CS (1915). Papél Teknolójiku sira hosi Gabinete Padraun sira No. 46. Estudu ida kona-ba Métodu Plastisidade Atterberg, Departamentu Komérsiu EUA nian, Gabinete Padraun sira, Eskritóriu Imprensa Governu EUA nian, Washington, DC, pp. 10.
[[Kategoria:Sientista]]
[[Kategoria:Wiki Training Dili]]
6m1cnwnr8xobur5825k6omssp906j0n
Maria vitoria
0
7468
71113
2026-06-28T04:29:37Z
~2026-36988-20
11613
BIBLIOGRAFIA MARIA VITORIA
71113
wikitext
text/x-wiki
Maria Vitoria da Costa Borges naran Conhecido ho "MARVI" ou "Maria Vitoria", Moris iha Soibada, loron 11 fulan fevereiro 2001 nia mais husi familia Humilde oan husi Antonio Borges no Cristina Goncalves(ja falecida) oan da-5 husi maun-alin na'in 6. Marvi hanesan cantora da musica pop mais conhecido iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]].
1. EDUCACAO: ESTUDA IHA ESCOLA BASICA NO.7 DE HUDI-LARAN, DEPOIS DE REMATA ESCOLA BASICA CONTINUA KEDAS PRE SECUNDARIA CRISTAL E NO COLEGIO DE SÃO PEDRO.
MUSICA: Husi kedas ki'ik nia gosta ona kanta, hetan mos apoio husi ninia inan-aman depois de sira muda ba motael iha 2006. nia moos partisipa iha kompetisaun infantil lokal sira hanesan programa "anima"
D'academy asia2(2016) : nia konsege manan kategoria 4 husi konkurente 36 iha kompetisaun musica dangdut nebe prestijiozu tebes iha indonezia. sucesso n'e halo povu Timo-Leste haksolok no hamorin naran nasaun nian iha mundo internasional.
The Voice Portugal(2018): Maria Vitoria partisipa iha the voice portugal no sai manan na'in iha competicao refere.
gfidpfgygl9uo0cxgytg08fpvsrx53d
Lian Makasa'e
0
7469
71116
2026-06-28T04:31:59Z
ERA MGomes
11591
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1294243319|Makasae language]]"
71116
wikitext
text/x-wiki
'''Makasa'e''' (koñesidu mós hanesan '''Makassai''', '''Macassai''', '''Ma'asae''', '''Makasai''' ) maka lian Papua ida ne'ebé ko'alia hosi ema rihun atus resin iha parte Leste [[Timór Lorosa'e]] nian, iha distritu [[Baukau (munisípiu)|Baucau]] no [[Vikeke (munisípiu)|Viqueque]], iha de'it Oeste [[Fataluku]] nian. Ida ne'e maka lian Papua ne'ebé ko'alia barak liu iha Oeste Nova-Guiné nian.
pcux4j30d3ioo68ku0fxtxfj7fqktlt
71124
71116
2026-06-28T04:38:41Z
Rahma (WMID)
11452
71124
wikitext
text/x-wiki
'''Makasa'e''' (koñesidu mós hanesan '''Makassai''', '''Macassai''', '''Ma'asae''', '''Makasai''' ) maka lian Papua ida ne'ebé ko'alia hosi ema rihun atus resin iha parte Leste [[Timór Lorosa'e]] nian, iha distritu [[Baukau (munisípiu)|Baucau]] no [[Vikeke (munisípiu)|Viqueque]], iha de'it Oeste [[Fataluku]] nian. Ida ne'e maka lian Papua ne'ebé ko'alia barak liu iha Oeste Nova-Guiné nian.
[[Kategoria:Lian]]
[[Kategoria:WikiTraining Dili]]
3amsljzy1xpmvcobdqrm8yqvw1y986o
71136
71124
2026-06-28T04:47:58Z
ERA MGomes
11591
71136
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Mulheres Macassai - Hage - 1953.jpg|miniaturadaimagem|Muleres makasa'e ]]
'''Makasa'e''' (koñesidu mós hanesan '''Makassai''', '''Macassai''', '''Ma'asae''', '''Makasai''' ) maka lian Papua ida ne'ebé ko'alia hosi ema rihun atus resin iha parte Leste [[Timór Lorosa'e]] nian, iha distritu [[Baukau (munisípiu)|Baucau]] no [[Vikeke (munisípiu)|Viqueque]], iha de'it Oeste [[Fataluku]] nian. Ida ne'e maka lian Papua ne'ebé ko'alia barak liu iha Oeste Nova-Guiné nian.
[[Kategoria:Lian]]
[[Kategoria:WikiTraining Dili]]
rcj4j2vm0t5arjx83p1ugn5q0j6krts
71138
71136
2026-06-28T04:50:38Z
ERA MGomes
11591
71138
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Mulheres Macassai - Hage - 1953.jpg|miniaturadaimagem|Mulhres Makasa'e ]]
'''Makasa'e''' (koñesidu mós hanesan '''Makassai''', '''Macassai''', '''Ma'asae''', '''Makasai''' ) maka lian Papua ida ne'ebé ko'alia hosi ema rihun atus resin iha parte Leste [[Timór Lorosa'e]] nian, iha distritu [[Baukau (munisípiu)|Baucau]] no [[Vikeke (munisípiu)|Viqueque]], iha de'it Oeste [[Fataluku]] nian. Ida ne'e maka lian Papua ne'ebé ko'alia barak liu iha Oeste Nova-Guiné nian.
[[Kategoria:Lian]]
[[Kategoria:WikiTraining Dili]]
86pduc74tnl8l9dpkxaf1lqcae6titf
71140
71138
2026-06-28T04:53:40Z
ERA MGomes
11591
71140
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Mulheres Macassai - Hage - 1953.jpg|miniaturadaimagem|Mulheres Makasa'e ]]
'''Makasa'e''' (koñesidu mós hanesan '''Makassai''', '''Macassai''', '''Ma'asae''', '''Makasai''' ) maka lian Papua ida ne'ebé ko'alia hosi ema rihun atus resin iha parte Leste [[Timór Lorosa'e]] nian, iha distritu [[Baukau (munisípiu)|Baucau]] no [[Vikeke (munisípiu)|Viqueque]], iha de'it Oeste [[Fataluku]] nian. Ida ne'e maka lian Papua ne'ebé ko'alia barak liu iha Oeste Nova-Guiné nian.
[[Kategoria:Lian]]
[[Kategoria:WikiTraining Dili]]
3e6ajydhl3rsg58ttz2kgahfizmn6r3
Kategoria:WikiTraining Dili
14
7470
71127
2026-06-28T04:40:25Z
Rahma (WMID)
11452
Página em branco criada
71127
wikitext
text/x-wiki
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1
Erling Haaland
0
7471
71133
2026-06-28T04:46:30Z
Antonia Jennifer
11595
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1361364232|Erling Haaland]]"
71133
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
'''Erling Braut Haaland''' ( né Håland, <ref>{{Cite web|last=Bekkestad|first=Oda Karlsen|date=6 December 2023|title=Haalands millionhemmelighet: – Har tilgang på veldig avansert skatterådgivning|url=https://www.nettavisen.no/5-95-1498628|access-date=12 October 2025|language=no}}</ref> ; moris iha 21 Jullu 2000) maka [[Futeból|jogadór futeból]] profisionál Noruega nian ne'ebé joga hanesan avansadu ba klube Premier League Manchester City no selesaun ekipa nasionál Noruega nian . Konsideradu hanesan jogadór ida ne'ebé di'ak liu iha mundo, no jogadór noruegués ne'ebé di'ak liu iha tempu tomak, nia koñesidu ho nia velosidade, forsa, pozisionamentu, no remata iha kaixa laran .
4s6chwmj98bpymohz3f0bdp3kenj5qg
71143
71133
2026-06-28T04:57:37Z
Antonia Jennifer
11595
71143
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
'''Erling Braut Haaland''' ( né Håland, <ref>{{Cite web|last=Bekkestad|first=Oda Karlsen|date=6 December 2023|title=Haalands millionhemmelighet: – Har tilgang på veldig avansert skatterådgivning|url=https://www.nettavisen.no/5-95-1498628|access-date=12 October 2025|language=no}}</ref> ; moris iha 21 Jullu 2000) maka [[Futeból|jogadór futeból]] profisionál [[Norweigia|Noruega]] nian ne'ebé joga hanesan avansadu ba klube Premier League [[Manchester City]] no selesaun ekipa nasionál Noruega nian . Konsideradu hanesan jogadór ida ne'ebé di'ak liu iha mundo, no jogadór noruegués ne'ebé di'ak liu iha tempu tomak, nia koñesidu ho nia velosidade, forsa, pozisionamentu, no remata iha kaixa laran .
klnr82adlfdtv5jl8f9dw3msdp7qv3f
71149
71143
2026-06-28T05:01:43Z
Antonia Jennifer
11595
Criada por tradução da página "[[:en:Special:Redirect/revision/1361364232|Erling Haaland]]"
71149
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
'''Erling Braut Haaland''' ( né Håland, <ref>{{Cite web|last=Bekkestad|first=Oda Karlsen|date=6 December 2023|title=Haalands millionhemmelighet: – Har tilgang på veldig avansert skatterådgivning|url=https://www.nettavisen.no/5-95-1498628|access-date=12 October 2025|language=no}}</ref> ; moris iha 21 Jullu 2000) maka [[Futeból|jogadór futeból]] profisionál Noruega nian ne'ebé joga hanesan avansadu ba klube Premier League <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C." rel="mw:ExtLink" title="Manchester City F.C." class="cx-link" data-linkid="249">Manchester City</a> no selesaun ekipa nasionál Noruega nian . Nia konsideradu hanesan jogadór ida ne'ebé di'ak liu iha mundo, no jogadór noruegués ne'ebé di'ak liu iha tempu tomak, nia koñesidu ho nia velosidade, forsa, pozisionamentu, no remata iha kaixa penalti nian.
di30sxeoq1i5e6pnj5r0d80eu1om6oc
71151
71149
2026-06-28T05:14:06Z
Antonia Jennifer
11595
71151
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
'''Erling Braut Haaland''' ( né Håland, <ref>{{Cite web|last=Bekkestad|first=Oda Karlsen|date=6 December 2023|title=Haalands millionhemmelighet: – Har tilgang på veldig avansert skatterådgivning|url=https://www.nettavisen.no/5-95-1498628|access-date=12 October 2025|language=no}}</ref> ; moris iha 21 Jullu 2000) maka [[Futeból|jogadór futeból]] profisionál Noruega nian ne'ebé joga hanesan avansadu ba klube Premier League Manchester City no selesaun ekipa nasionál Noruega nian . Nia konsideradu hanesan jogadór ida ne'ebé di'ak liu iha mundo, no jogadór noruegués ne'ebé di'ak liu iha tempu tomak, nia koñesidu ho nia velosidade, forsa, pozisionamentu, no remata iha kaixa penalti nian.
c3ykyzydzwe0i5fcbbb45ezozmkmap4
71171
71151
2026-06-28T05:35:50Z
Swarabakti
6755
71171
wikitext
text/x-wiki
'''Erling Braut Haaland''' ( né Håland, <ref>{{Cite web|last=Bekkestad|first=Oda Karlsen|date=6 December 2023|title=Haalands millionhemmelighet: – Har tilgang på veldig avansert skatterådgivning|url=https://www.nettavisen.no/5-95-1498628|access-date=12 October 2025|language=no}}</ref> ; moris iha 21 Jullu 2000) maka [[Futeból|jogadór futeból]] profisionál Noruega nian ne'ebé joga hanesan avansadu ba klube Premier League Manchester City no selesaun ekipa nasionál Noruega nian . Nia konsideradu hanesan jogadór ida ne'ebé di'ak liu iha mundo, no jogadór noruegués ne'ebé di'ak liu iha tempu tomak, nia koñesidu ho nia velosidade, forsa, pozisionamentu, no remata iha kaixa penalti nian.
6l9zmbe7rhpbufyk0wasjgd4cl8hu5g
71172
71171
2026-06-28T05:36:14Z
Swarabakti
6755
71172
wikitext
text/x-wiki
'''Erling Braut Haaland''' (né Håland, <ref>{{Cite web|last=Bekkestad|first=Oda Karlsen|date=6 December 2023|title=Haalands millionhemmelighet: – Har tilgang på veldig avansert skatterådgivning|url=https://www.nettavisen.no/5-95-1498628|access-date=12 October 2025|language=no}}</ref>; moris iha 21 Jullu 2000) maka [[Futeból|jogadór futeból]] profisionál Noruega nian ne'ebé joga hanesan avansadu ba klube Premier League Manchester City no selesaun ekipa nasionál Noruega nian. Nia konsideradu hanesan jogadór ida ne'ebé di'ak liu iha mundo, no jogadór noruegués ne'ebé di'ak liu iha tempu tomak, nia koñesidu ho nia velosidade, forsa, pozisionamentu, no remata iha kaixa penalti nian.
fojgvhj4zxe716if32qrjx0fpm9tbey
71173
71172
2026-06-28T05:36:38Z
Swarabakti
6755
71173
wikitext
text/x-wiki
'''Erling Braut Haaland''' (né Håland, <ref>{{Cite web|last=Bekkestad|first=Oda Karlsen|date=6 December 2023|title=Haalands millionhemmelighet: – Har tilgang på veldig avansert skatterådgivning|url=https://www.nettavisen.no/5-95-1498628|access-date=12 October 2025|language=no}}</ref>; moris iha 21 Jullu 2000) maka [[Futeból|jogadór futeból]] profisionál Noruega nian ne'ebé joga hanesan avansadu ba klube Premier League Manchester City no selesaun ekipa nasionál Noruega nian. Nia konsideradu hanesan jogadór ida ne'ebé di'ak liu iha mundo, no jogadór noruegués ne'ebé di'ak liu iha tempu tomak, nia koñesidu ho nia velosidade, forsa, pozisionamentu, no remata iha kaixa penalti nian.
==Referensia==
<references/>
8074a1z0ihksnmtlx2yuksk9q36ul0e
Jey oil
0
7472
71142
2026-06-28T04:55:17Z
Xilia AR
11482
Pájina foun: '=== Estrada no Bitumen Jey Oil === Bitumen Jey Oil mak produtu bitumen ne'ebé produz husi Jey Oil Refining Company. Kompañia ida-ne'e estabelese iha tinan 2003 iha Iran no produz tipu bitumen oioin ba utilizasaun iha konstrusaun estrada, waterproofing no aplikasaun industri seluk. Produtu sira ne'e kompostu ho grau oioin hanesan Penetration Grade, Viscosity Grade, Performance Grade, Cutback Bitumen no Bitumen Emulsion, tuir padraun internasionál. <ref>https://en.wikipedia...'
71142
wikitext
text/x-wiki
=== Estrada no Bitumen Jey Oil ===
Bitumen Jey Oil mak produtu bitumen ne'ebé produz husi Jey Oil Refining Company. Kompañia ida-ne'e estabelese iha tinan 2003 iha Iran no produz tipu bitumen oioin ba utilizasaun iha konstrusaun estrada, waterproofing no aplikasaun industri seluk. Produtu sira ne'e kompostu ho grau oioin hanesan Penetration Grade, Viscosity Grade, Performance Grade, Cutback Bitumen no Bitumen Emulsion, tuir padraun internasionál. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jey_Oil_Refining_Company</ref>
Bitumen Jey Oil uza barak iha projetu pavimentu asfaltu tanba funsiona hanesan ligante atu hamutuk agregadu sira. Atu garante kualidade produtu, bitumen ne'e normalmente testa tuir métodu ASTM no padraun internasionál seluk molok distribui ba merkadu. <ref>https://www.linkedin.com/company/jeyoil</ref>
== Referensia ==
<references />
8f413am0unujtk8nd6u4u1q0zgsgk7b
Tetun-terik
0
7473
71145
2026-06-28T04:59:22Z
~2026-37204-33
11614
New Article
71145
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Marktstraße in Viqueque.jpg|miniaturadaimagem|Merkadu Vikeke]]
[[Imajen:Viqueque pa.png|miniaturadaimagem|Mapa Vikeke]]
[[Vikeke|Viqueque]] maka sidade ida iha parte sudeste [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] nian, dook km 183 hosi [[Díli|Dili]], kapitál nasionál. Viqueque nu’udar kapitál Munisipiu Viqueque no Postu Administrativu Viqueque, no iha suco lima iha nia kontrolu. Sira mak: [[Uatu-Lari]], [[Uatu-Carbau,]] [[Vikeke|Viqueque]], [[Lakluta|Lacluta]] no [[Ossu]].<ref>https://viqueque.gov.tl/</ref>
Liafuan "''Vikeke/Viqueque''" mai hosi Wekeke. Ida-ne'e kombinasaun hosi liafuan rua: We (bee) no Keke (Kelu). Naran ne'e mai hosi lejenda lokál ida kona-ba keke ida ne'ebé hetan iha bee okos. Vikeke hanesan munisípiu ida hosi munisípiu 12 iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]], ne'ebé lokaliza iha kosta súl (tasi-mane).<ref>https://viquequeuatocarbau.blogspot.com/2017/08/istoria-badak-kona-ba-viqueque.html</ref>
== Referensia ==
<references />
tibpsudqu8668ben0ma69rdu69fu3ch
71148
71145
2026-06-28T05:01:13Z
OSMAL07
11615
71148
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Marktstraße in Viqueque.jpg|miniaturadaimagem|Merkadu Vikeke]]
[[Imajen:Viqueque pa.png|miniaturadaimagem|Mapa Vikeke]]
[[Vikeke|'''Viqueque''']] maka sidade ida iha parte sudeste [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]] nian, dook km 183 hosi [[Díli|Dili]], kapitál nasionál. Viqueque nu’udar kapitál Munisipiu Viqueque no Postu Administrativu Viqueque, no iha suco lima iha nia kontrolu. Sira mak: [[Uatu-Lari]], [[Uatu-Carbau,]] [[Vikeke|Viqueque]], [[Lakluta|Lacluta]] no [[Ossu]].<ref>https://viqueque.gov.tl/</ref>
Liafuan "''Vikeke/Viqueque''" mai hosi Wekeke. Ida-ne'e kombinasaun hosi liafuan rua: We (bee) no Keke (Kelu). Naran ne'e mai hosi lejenda lokál ida kona-ba keke ida ne'ebé hetan iha bee okos. Vikeke hanesan munisípiu ida hosi munisípiu 12 iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]], ne'ebé lokaliza iha kosta súl (tasi-mane).<ref>https://viquequeuatocarbau.blogspot.com/2017/08/istoria-badak-kona-ba-viqueque.html</ref>
== Referensia ==
<references />
jveh4bjbmcwzpcj6s9k1c17tdi9rhk8
71156
71148
2026-06-28T05:20:52Z
Swarabakti
6755
artigu ida ne'e hetan muda ba artigu [[Vikeke]]
71156
wikitext
text/x-wiki
Tetun-terik hanesan lian-inan ida iha Timor Lorosa'e
{{stub}}
dix3rki5beexsm2hh26gm1o1okqku7v
71157
71156
2026-06-28T05:21:06Z
Swarabakti
6755
71157
wikitext
text/x-wiki
'''Tetun-terik''' hanesan lian-inan ida iha Timor Lorosa'e
{{stub}}
j1m3hhepexn50jljl63ccts4ku16cwx
Uza-na'in:Angelo Fernandes05
2
7474
71152
2026-06-28T05:15:13Z
Angelo Fernandes05
9666
introdusaun ba uza-na'in
71152
wikitext
text/x-wiki
Ha'u Angelo Fernandes hanesan editor ba iha Wikipedia Tetun!
c2y0nvlaa84a7y8iezv9ig6uhwy92c0
71153
71152
2026-06-28T05:16:10Z
Angelo Fernandes05
9666
71153
wikitext
text/x-wiki
Ha'u Angelo Fernandes hanesan editor ba iha Wikipedia Tetun no Wiki commons!
llbtk41cyu910yynykuwg86tm63y4yy
71183
71153
2026-06-28T05:40:25Z
Angelo Fernandes05
9666
71183
wikitext
text/x-wiki
Ha'u Angelo Fernandes hanesan editor ba iha Wikipedia Tetun no Wiki commons!https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Angelo_Fernandes05.jpg
kcj28qdjvr8f1eoh4v93l4g756rsm3g
71187
71183
2026-06-28T05:41:11Z
Angelo Fernandes05
9666
71187
wikitext
text/x-wiki
Ha'u Angelo Fernandes hanesan editor ba iha Wikipedia Tetun no Wiki commons!
[[Imajen:Angelo_Fernandes05.jpg|miniaturadaimagem]]
jhnwnxg3jgdrfn017cvf59clxyr5tuh
Uza-na'in:Rivaldo S T Cardoso
2
7475
71160
2026-06-28T05:24:22Z
Rivaldo S T Cardoso
11616
Pájina foun: 'Ha'u '''Rivaldo Sancho Tilman Cardoso''', Autor, Editor, Fotografu ba Wikipedia Tetum no Wiki Commons.'
71160
wikitext
text/x-wiki
Ha'u '''Rivaldo Sancho Tilman Cardoso''', Autor, Editor, Fotografu ba Wikipedia Tetum no Wiki Commons.
84otorgn21g2vloco98zb34xtyi5au5
Kakusa
0
7476
71216
2026-06-28T06:27:33Z
Jose Pinto Hornai
11600
Deskrisaun badak kona-ba foho kakusa
71216
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Monumentu Jesus Sa'e Ba Lalehan ,Cacusa-Dili.jpg|miniaturadaimagem|Monumentu Jesus Sa'e Ba Lalehan]]
'''Foho Cacusa''' (mai husi lian mambae katak '''Kakusan''' katak '''Batar Ruin)''' maka foho ida ne'ebe localiza iha area Lenuk-Hun Camea, posto Administrativo Cristo Rei, Munisipio [[Dili]] ho distansia 494m. No hanesan foho ida ne'ebe aas liu entre foho sira seluk iha Munisipio Dili. Foho ne'e rasik mai ho panorama ne'ebe furak no iha nia tutun iha monumentu Jesus sae ba lalehan.<ref>https://tatoli.tl/2023/06/02/foho-cacusa-nakfilak-sai-monumentu-jesus-sae-ba-lalehan/</ref>
'''Referensia'''
<references />
24n7vwe162mn5jb9afx3daqrordsi0u
Marinduque
0
7477
71217
2026-06-28T06:57:50Z
Exec8
6243
.
71217
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Marinduque}}
{{Mimaropa}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
264fjzlvi7sx96j6jsidswim5fa3xb4
Template:Marinduque
10
7478
71218
2026-06-28T06:59:22Z
Exec8
6243
.
71218
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Marinduque
|image =
|title = Provínsia {{wikidata|label|linked|Q13846}}
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13846|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q107011}} <!-- Boac -->
* {{wikidata|label|linked|Q107023}} <!-- Buenavista -->
* {{wikidata|label|linked|Q107029}} <!-- Gasan -->
* {{wikidata|label|linked|Q107034}} <!-- Mogpog -->
* {{wikidata|label|linked|Q107042}} <!-- Santa Cruz -->
* {{wikidata|label|linked|Q107048}} <!-- Torrijos -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
mthowi9h5pkblqzi2gxgt9c0a1bz0f2
Masbate
0
7479
71220
2026-06-28T07:01:58Z
Exec8
6243
.
71220
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Masbate}}
{{Rejiaun Bicol}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
m2htrsvh6z0v9weot4alqev1p69arhy
Template:Masbate
10
7480
71221
2026-06-28T07:03:45Z
Exec8
6243
.
71221
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Masbate
|image =
|title = Provínsia {{wikidata|label|linked|Q13847}}
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13847|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q191416}} <!-- Aroroy -->
* {{wikidata|label|linked|Q191438}} <!-- Baleno -->
* {{wikidata|label|linked|Q191453}} <!-- Balud -->
* {{wikidata|label|linked|Q191463}} <!-- Batuan -->
* {{wikidata|label|linked|Q191478}} <!-- Cataingan -->
* {{wikidata|label|linked|Q191482}} <!-- Cawayan -->
* {{wikidata|label|linked|Q191490}} <!-- Claveria -->
* {{wikidata|label|linked|Q191496}} <!-- Dimasalang -->
* {{wikidata|label|linked|Q191501}} <!-- Esperanza -->
* {{wikidata|label|linked|Q191512}} <!-- Mandaon -->
* {{wikidata|label|linked|Q191522}} <!-- Milagros -->
* {{wikidata|label|linked|Q191533}} <!-- Mobo -->
* {{wikidata|label|linked|Q191544}} <!-- Monreal -->
* {{wikidata|label|linked|Q191558}} <!-- Palanas -->
* {{wikidata|label|linked|Q191581}} <!-- Pio V. Corpuz -->
* {{wikidata|label|linked|Q191590}} <!-- Placer -->
* {{wikidata|label|linked|Q191606}} <!-- San Fernando -->
* {{wikidata|label|linked|Q191621}} <!-- San Jacinto -->
* {{wikidata|label|linked|Q191630}} <!-- San Pascual -->
* {{wikidata|label|linked|Q191636}} <!-- Uson -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q191651}} <!--Masbate City -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
cnv4qldjfwg462yq512dm9e6ra5owev
Misamis Ocidental
0
7481
71224
2026-06-28T07:06:21Z
Exec8
6243
.
71224
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Misamis Ocidental}}
{{Mindanao Setentrional}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
57jeq4v1vpcqr2rwvv5uadlj7hyfg9m
Template:Misamis Ocidental
10
7482
71225
2026-06-28T07:08:27Z
Exec8
6243
.
71225
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Misamis Ocidental
|title = Provínsia {{wikidata|label|linked|Q13857}}
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13857|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q155502}} <!-- Aloran -->
* {{wikidata|label|linked|Q196056}} <!-- Baliangao -->
* {{wikidata|label|linked|Q196076}} <!-- Bonifacio -->
* {{wikidata|label|linked|Q196097}} <!-- Calamba -->
* {{wikidata|label|linked|Q196114}} <!-- Clarin -->
* {{wikidata|label|linked|Q196129}} <!-- Concepcion -->
* {{wikidata|label|linked|Q196145}} <!-- Don Victoriano Chiongbian -->
* {{wikidata|label|linked|Q196158}} <!-- Jimenez -->
* {{wikidata|label|linked|Q196173}} <!-- Lopez Jaena -->
* {{wikidata|label|linked|Q196191}} <!-- Panaon -->
* {{wikidata|label|linked|Q196207}} <!-- Plaridel -->
* {{wikidata|label|linked|Q196222}} <!-- Sapang Dalaga -->
* {{wikidata|label|linked|Q196233}} <!-- Sinacaban -->
* {{wikidata|label|linked|Q196248}} <!-- Tudela -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q1067897}} <!--Oroquieta -->
* {{wikidata|label|linked|Q263837}} <!--Ozamiz -->
* {{wikidata|label|linked|Q1026277}} <!--Tangub -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
r6p2ogfmrzh5sjn5gln2p3j1rc54u1g
Misamis Oriental
0
7483
71226
2026-06-28T07:10:57Z
Exec8
6243
.
71226
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Misamis Oriental}}
{{Mindanao Setentrional}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
po9xxffnlawxjlopxqplqp3arpqbx0r
Template:Misamis Oriental
10
7484
71227
2026-06-28T07:12:38Z
Exec8
6243
.
71227
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Misamis Oriental
|title = {{wikidata|label|linked|Q13860}}
|state = Provínsia {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13860|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q195623}} <!-- Alubijid -->
* {{wikidata|label|linked|Q195637}} <!-- Balingasag -->
* {{wikidata|label|linked|Q195650}} <!-- Balingoan -->
* {{wikidata|label|linked|Q195663}} <!-- Binuangan -->
* {{wikidata|label|linked|Q195676}} <!-- Claveria -->
* {{wikidata|label|linked|Q195696}} <!-- Gitagum -->
* {{wikidata|label|linked|Q195709}} <!-- Initao -->
* {{wikidata|label|linked|Q195717}} <!-- Jasaan -->
* {{wikidata|label|linked|Q195726}} <!-- Kinoguitan -->
* {{wikidata|label|linked|Q195740}} <!-- Lagonglong -->
* {{wikidata|label|linked|Q195755}} <!-- Laguindingan -->
* {{wikidata|label|linked|Q195767}} <!-- Libertad -->
* {{wikidata|label|linked|Q195780}} <!-- Lugait -->
* {{wikidata|label|linked|Q195799}} <!-- Magsaysay -->
* {{wikidata|label|linked|Q195815}} <!-- Manticao -->
* {{wikidata|label|linked|Q195834}} <!-- Medina -->
* {{wikidata|label|linked|Q195855}} <!-- Naawan -->
* {{wikidata|label|linked|Q195870}} <!-- Opol -->
* {{wikidata|label|linked|Q195883}} <!-- Salay -->
* {{wikidata|label|linked|Q195899}} <!-- Sugbongcogon -->
* {{wikidata|label|linked|Q1026274}} <!-- Tagoloan -->
* {{wikidata|label|linked|Q195917}} <!-- Talisayan -->
* {{wikidata|label|linked|Q195937}} <!-- Villanueva -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q1645}} <!--Cagayan de Oro-->
* {{wikidata|label|linked|Q195686}} <!--El Salvador -->
* {{wikidata|label|linked|Q1525029}} <!--Gingoog -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
ehrzqtrzcytadw9sx0650bwar3qnf2q
Província da Montanha
0
7485
71228
2026-06-28T07:14:18Z
Exec8
6243
.
71228
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Província da Montanha}}
{{Rejiaun Administrativa Cordillera}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
3tnjqqerqqrjpy98mxw1df48ao1rud4
71230
71228
2026-06-28T07:17:09Z
Exec8
6243
71230
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Província da Montanha}}
{{Rejiaun Administrativa Cordillera}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
835rkhrcgpfsqeg8umigl666qw1qeez
Template:Província da Montanha
10
7486
71229
2026-06-28T07:15:41Z
Exec8
6243
.
71229
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Mountain Province
|title = {{wikidata|label|linked|Q13861}}
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13861|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q35975}} <!-- Barlig -->
* {{wikidata|label|linked|Q35994}} <!-- Bauko -->
* {{wikidata|label|linked|Q36012}} <!-- Besao -->
* {{wikidata|label|linked|Q36025}} <!-- Bontoc -->
* {{wikidata|label|linked|Q36040}} <!-- Natonin -->
* {{wikidata|label|linked|Q36049}} <!-- Paracelis -->
* {{wikidata|label|linked|Q36061}} <!-- Sabangan -->
* {{wikidata|label|linked|Q36076}} <!-- Sadanga -->
* {{wikidata|label|linked|Q36090}} <!-- Sagada -->
* {{wikidata|label|linked|Q36099}} <!-- Tadian -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina|Montanha]]
</noinclude>
fy2ra37lqh3t6pllqlyszybl5ax3qr4
Negros Oriental
0
7487
71231
2026-06-28T07:18:48Z
Exec8
6243
.
71231
wikitext
text/x-wiki
[[File:{{PH wikidata|image_map}}|280px|right]]
'''{{PH wikidata|name}}''', ofisialmente '''Provínsia {{PH wikidata|name}}''', maka provínsia ida iha rejiaun {{PH wikidata|province}}, {{PH wikidata|country}}. Tuir sensus ikus liu {{wikidata|qualifier|single|P1082|P585}} nian, nia iha populasaun ema {{PH wikidata|population_total}}. Ida-ne'e iha área rai nian ho {{PH wikidata|area}} kilómetru kuadradu. Ida-ne'e dezignadu ho kódigu área telefone {{PH wikidata|area_code}}. Ninia kapitál maka {{wikidata|property|P36}}.
Ida-ne'e kompostu hosi sidade sira no munisípiu sira:
<ul>{{wikidata|properties|linked|P150|format=<li>%p</li>}}</ul>
==Referénsia sira==
{{Reflist}}
{{Negros Oriental}}
{{Rejiaun Illa Negros}}
[[Kategoria:Provínsia sira Filipina nian]]
t7nbqz4c8ulckm1o49ok78gr2r3ue6v
Template:Negros Oriental
10
7488
71232
2026-06-28T07:20:19Z
Exec8
6243
.
71232
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name = Negros Oriental
|title = Provínsia {{wikidata|label|linked|Q13863}}
|state = {{{state|autocollapse}}}
|above = '''{{wikidata|property|linked|Q13863|P36}}''' (kapitál)
|listclass = hlist
|group1 = Munisípiu
|list1 =
* {{wikidata|label|linked|Q194822}} <!-- Amlan -->
* {{wikidata|label|linked|Q194854}} <!-- Ayungon -->
* {{wikidata|label|linked|Q194874}} <!-- Bacong -->
* {{wikidata|label|linked|Q194900}} <!-- Basay -->
* {{wikidata|label|linked|Q194916}} <!-- Bindoy -->
* {{wikidata|label|linked|Q194940}} <!-- Dauin -->
* {{wikidata|label|linked|Q194967}} <!-- Jimalalud -->
* {{wikidata|label|linked|Q194983}} <!-- La Libertad -->
* {{wikidata|label|linked|Q195004}} <!-- Mabinay -->
* {{wikidata|label|linked|Q195018}} <!-- Manjuyod -->
* {{wikidata|label|linked|Q195040}} <!-- Pamplona -->
* {{wikidata|label|linked|Q195056}} <!-- San Jose -->
* {{wikidata|label|linked|Q195074}} <!-- Santa Catalina -->
* {{wikidata|label|linked|Q195090}} <!-- Siaton -->
* {{wikidata|label|linked|Q195106}} <!-- Sibulan -->
* {{wikidata|label|linked|Q195121}} <!-- Tayasan -->
* {{wikidata|label|linked|Q195140}} <!-- Valencia -->
* {{wikidata|label|linked|Q195164}} <!-- Vallehermoso -->
* {{wikidata|label|linked|Q145673}} <!-- Zamboanguita -->
|group2 = Sidade
|list2 =
* {{wikidata|label|linked|Q628590}} <!--Bais -->
* {{wikidata|label|linked|Q812113}} <!--Bayawan -->
* {{wikidata|label|linked|Q991602}} <!--Canlaon -->
* {{wikidata|label|linked|Q873377}} <!--Dumaguete -->
* {{wikidata|label|linked|Q195197}} <!--Guihulngan -->
* {{wikidata|label|linked|Q1020705}} <!--Tanjay -->
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Kategoria:Kaixa Navegasaun sira hosi Provínsia sira iha Filipina]]
</noinclude>
aqzb3miviku4xvux73mulpqlfv35p2i