Wikipedia
tetwiki
https://tet.wikipedia.org/wiki/P%C3%A1jina_Mahuluk
MediaWiki 1.47.0-wmf.9
first-letter
Media
Espesiál
Diskusaun
Uza-na'in
Diskusaun Uza-na'in
Wikipedia
Diskusaun Wikipedia
Imajen
Diskusaun Imajen
MediaWiki
Diskusaun MediaWiki
Template
Diskusaun Template
Ajuda
Diskusaun Ajuda
Kategoria
Diskusaun Kategoria
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo Discussão
Evento
Evento Discussão
Xina
0
1686
73068
69443
2026-07-03T17:26:23Z
HyBoxwood
11628
[[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]]
73068
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<font size="+1">'''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'''<br />Repúblika Populár Xina nian<font>
|-
| style="background:#ffffff;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" tyle="background:#f9f9f9; text-align:center;"
|-
| align="center" width="135px" | [[Imajen:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|130 px|Bandeira Xina nian]]
| align="center" width="135px" | [[Imajen:中華人民共和國國徽.svg|100px|Brazaun Xina nian]]
|}
|-
| align=center colspan=2 | [[Imajen:LocationPRChina.png|230px]]
|-
| [[Lian ofisiál]]
| [[lia-xinés|xinés]]
|-
| [[Sidade kapitál]]
| [[Pekín]]
|-
| Forma estadu nian
| [[Repúblika]] [[Sosialismu|Sosialista]] iha [[Estadu hosi partidu ida|partidu ida]]
|-
| [[Prezidente Repúblika]]
| [[Xi Jinping]]
|-
| [[Primeiru ministru]]
| [[Li Qiang]]
|-
| [[Área]]<br /> - Total
| [[Lista de países por área|4º boot liuhotu]] <br /> 9 596 960 [[quilómetro quadrado|km²]]
|-
| [[Populasaun]]
<br /> - Total ([[2016]])
<br /> - [[Densidade populasional|Densidade]]
| [[Lista rai hosi populasaun|populasaun 1º boot liuhotu]]
<br /> 1 373 541 278
<br /> 145/km²
|-
| [[Fuzu oráriu]]
| [[Tempu Universál ho Koordenasaun|UTC]] +8
|-
| [[Inu nasionál]]<br /><small>(pynyin)</small>
| ''Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ''
|-
| [[TLD (Internet)]]
| .cn
|-
| [[Kódigu telefóniku]]
| 86
|}
'''Xina''' (iha [[lia-xinés|xinés]] (pynyin): ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'') ka rai [[Ázia]] nian.
{{Ázia}}
[[Kategoria:Xina| ]]
46ckk1mfn9k9b4n66k5btly3yub7oo8
Uza-na'in:J. Patrick Fischer
2
1875
73065
68398
2026-07-03T15:52:50Z
J. Patrick Fischer
73
73065
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Flag of Bavaria (lozengy).svg|138px]][[Imajen:Flag of Germany.svg|138px]][[Imajen:Flag of Portugal.svg|125px]][[Imajen:Flag of the People's Republic of China.svg|125px]][[Imajen:Flag of East Timor.svg|165px]][[Imajen:Flag of Japan.svg|125px]]
<table style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px">
<tr><td><center>'''Personal'''</center></td></tr>
<tr><td>[[Imajen:Coat of arms of Bavaria.svg|50px]] Ami hosi '''[[Baviera]]'''
</td></tr>
</table>
{{#babel:de|en-2|fr-1|pt-1|tet-0}}
Olá,
I was born 1973. I am a Chemical engineer and working in a lab for proteine analysis. Vexillology, ethnology and geography have been my hobbies since I was a kid. I travelled with my backpack, when I was a student and visited 50 countries in all five continents. I posted some comments and images at [http://fotw.vexillum.com/flags/ Flags of the world]. I am at the [http://www.osttimor.org/ Osttimorforum e.V.] [[Imajen:Flag of East Timor.svg|25px]] since 2006, who wants to make [[Timor-Leste]] more popular and help for connections between German speaking countries and Timor-Leste.
I want to '''help building up Tetun Wikipedia''' for Timorese people and I want to '''help Timorese editors'''. If you need suport, you can ask me. If you are needing datas or sources about Timor-Leste, just have a look to the articles at [[:de:Portal:Osttimor]] in German Wikipedia. There are a lot of sources in English, Portuguese and even Tetun.
'''I am very interested on informations about East Timor. If you have some new sources or find mistakes in my articles, please tell me! ;-)'''
'''If you want to contact me''', you can use my German account, too, which is checked frequently: [[:de:Benutzer:J. Patrick Fischer]] or '''send me an eMail''' via Wikipedia (look to the left).
== Artigu ==
{|
|style="background:#008B00; color:#FFFFFF; border: 1px solid #000000; text-align:center; padding:0.5em; width:100%;"|
'''In anderen Sprachen neu angelegt'''
|-
|style="border: 1px solid #4F4F4F;"|
[[Ai-kameli]], [[Baviera]], [[Baviera Leten]], [[Baviera Kraik]], [[Dengue]], [[Eleisaun parlamentar, Timór Lorosa'e 2017]], [[Eleisaun parlamentar, Timór Lorosa'e 2018]], [[Emília Pires]], [[FC Bayern München]], [[Funu Rúsia-Ukránia]], [[Halo Solar]], [[Ichthyosaurus]], [[João Felgueiras]], [[Konrad Adenauer]], [[Ludwig II. (Baviera)]], [[Nipah]], [[Rama dama]], [[Raiva]], [[Same]], [[Stille Nacht]], [[Yohan Goutt Goncalves]], ''artigu oioin Eskritóriu administrativu sira Timór-Leste nian''.
|}
== Things ==
* [[Uza-na'in:J. Patrick Fischer/suku|suku model article]]
* [[:Template:Delete]]
* [[:Template:Disambig]] (Begriffsklärungsseite)
* [[:Template:Artigu seluk]] (Begriffsklärungshinweis)
* [[Uza-na'in:J. Patrick Fischer/Reptilia hosi Timor]]
* [[Utilizador:J. Patrick Fischer/Istória Timor Leste nian]]
[[de:Benutzer:J. Patrick Fischer]]
[[ca:Usuari:J. Patrick Fischer]]
[[en:User:J. Patrick Fischer]]
[[pt:Usuário:J. Patrick Fischer]]
evpj4yvj67h7favooyp8yx0vylbzxwh
Rasa
0
5171
73069
68271
2026-07-03T18:35:33Z
J. Patrick Fischer
73
photo + update
73069
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable float-right" align="right" width="300"
| border="1" colspan="2" align=center style="background:#000000; color:white" |'''Rasa'''
|-
| colspan="2" |[[Imajen:Uma tradisioanal Lautem.jpg|300px]]
|-
| colspan="2" |[[Imajen:Raca suco.png|300px]]
|-
| '''Área'''
| align="center" |33,76 km²<ref name="Cen2015">[[Institutu Nasionál Estatístika Timor-Leste|Direcção-Geral de Estatística]]: [https://web.archive.org/web/20190923100642/http://www.statistics.gov.tl/category/publications/census-publications/2015-census-publications/ ''Census 2015''].</ref>
|-
| '''Populasaun'''
| align="center" |1221 <small>(tinan 2022)</small><ref name="Cen2022">[[Institutu Nasionál Estatístika Timor-Leste]]: [https://inetl-ip.gov.tl/2023/05/18/main-report-timor-leste-population-and-housing-census-2022/ ''Final Main Report Census 2022''], abgerufen am 18. Mai 2022.</ref>
|-
| '''Xefe Suku'''
| align="center" |Armindo Benezato<br/><small>(Eleisaun 2023)</small><ref>Portal Municipal Lautém: [https://lautem.gov.tl/membru-konselhu/ ''Membru Konselho Konsultivu''].</ref>
|-
| colspan="2" bgcolor="#000000"|
|}
'''Rasa''' (iha [[lia-portugés]]: ''Raça'') suku ida iha [[Timór Lorosa'e]]. Suku ne'e iha postu administrativu [[Lospalos (postu administrativu)|Lospalos]] (munisípiu [[Lautein (munisípiu)|Lautein]]). Iha tinan 2022 total populasaun hamutuk 1221.<ref name="Cen2022" /> Área 33,76 km².<ref name="Cen2015" />
Suku Rasa iha aldeia rua mak hanesan: Maulo'o, Raça, Tchailoro.<ref name=JdR>[http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf Jornal da Républica mit dem Diploma Ministerial n.° 199/09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203110707/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |date=2010-02-03 }} (Portugiesisch; PDF; 323 kB)</ref>
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2011/10/lautem-raca-fo-fila-fali-Tetun-FINAL.pdf Sensus Fo Fila Fali 2010] ([[Tetun]]; PDF; 8,6 MB)
* Seeds of Life: [https://drive.google.com/folderview?id=0B13RUdSV85KfNTdkUUI0WUhHRVU&usp=sharing&tid=0B13RUdSV85KfU0tDQ2ctV09Eb1U Suco information sheets Lospalos] (Tetun)
== Referensia ==
<references />
{{Suku Lospalos postu administrativu}}
[[Kategoria:Lautein (munisípiu)]]
[[Kategoria:Suku Timor-Leste nian]]
ge2dfjlrja5knfdojqb7sztncd25igy
Carlos Filipe Ximenes Belo
0
7445
73064
71040
2026-07-03T15:52:18Z
J. Patrick Fischer
73
73064
wikitext
text/x-wiki
Carlos Filipe Ximenes Belo, S.D.B. (Uailacama, [[Vemasi (postu administrativu)|Vemasse]], [[Baukau (munisípiu)|Baucau]], [[Timór-Portugés]], 3 Fevereiru 1948) mak bispu katólika timor-oan ida ne’ebé, hamutuk ho [[José Ramos-Horta]], hetan [[Premiu Nobel ba Paz]] iha 1996, tanba ninia servisu “ba iha solusaun justu no pazífiku ba konflitu iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]]”.
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Belo, Carlos Filipe Ximenes]]
[[Kategoria:Kleru Kristaun nian Timór Lorosa'e|Belo, Carlos Filipe Ximenes]]
nj8e5l4dsvxke7fskq6vc3t5raeh3fb
73066
73064
2026-07-03T16:32:50Z
J. Patrick Fischer
73
73066
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:2019-02-03 Carlos Ximenes Belo.jpg|miniaturadaimagem|Belo (2019)]]
'''Carlos Filipe Ximenes Belo''', S.D.B. (Uailacama, [[Vemasi (postu administrativu)|Vemasse]], [[Baukau (munisípiu)|Baucau]], [[Timór-Portugés]], 3 Fevereiru 1948) mak bispu katólika timor-oan ida ne’ebé, hamutuk ho [[José Ramos-Horta]], hetan [[Premiu Nobel ba Paz]] iha 1996, tanba ninia servisu “ba iha solusaun justu no pazífiku ba konflitu iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]]”.
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Belo, Carlos Filipe Ximenes]]
[[Kategoria:Kleru Kristaun nian Timór Lorosa'e|Belo, Carlos Filipe Ximenes]]
stc0zig01zt2gvk3goz3cnqifc35dxv
73067
73066
2026-07-03T16:34:20Z
J. Patrick Fischer
73
73067
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:2019-02-03 Carlos Ximenes Belo.jpg|miniaturadaimagem|Belo (2019)]]
'''Carlos Filipe Ximenes Belo''', S.D.B. (Uailacama, [[Vemasi (postu administrativu)|Vemasse]], [[Baukau (munisípiu)|Baucau]], [[Timór-Portugés]], 3 Fevereiru 1948) mak bispu katólika timor-oan ida ne’ebé, hamutuk ho [[José Ramos-Horta]], hetan [[Premiu Nobel ba Paz]] iha 1996, tanba ninia servisu “ba iha solusaun justu no pazífiku ba konflitu iha [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]]”.
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Carlos Filipe Ximenes Belo|Carlos Filipe Ximenes Belo}}
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Belo, Carlos Filipe Ximenes]]
[[Kategoria:Kleru Kristaun nian Timór Lorosa'e|Belo, Carlos Filipe Ximenes]]
0qcsbrj6xw3ejqj87yy0lbovsc2ge0g
Kategoria:Kleru Kristaun nian Timór Lorosa'e
14
8249
73060
2026-07-03T15:25:06Z
J. Patrick Fischer
73
Pájina foun: '[[Kategoria:Kleru Kristaun]] [[Kategoria:Timór Lorosa'e]]'
73060
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Kleru Kristaun]]
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
0ac1o8ck8uo11y4se2f9vj86d0k2721
Kategoria:Kleru Kristaun nian Portugál
14
8250
73061
2026-07-03T15:25:17Z
J. Patrick Fischer
73
Pájina foun: '[[Kategoria:Kleru Kristaun]] [[Kategoria:Portugál]]'
73061
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Kleru Kristaun]]
[[Kategoria:Portugál]]
hs4ftsqypay12n7knklwoqff3f1hwa3
Kategoria:Kleru Kristaun
14
8251
73062
2026-07-03T15:31:11Z
J. Patrick Fischer
73
Pájina foun: '[[Kategoria:Kristianizmu]]'
73062
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Kristianizmu]]
0iudk4ujv5y064kf7hutjnu9dncpqs1
João Felgueiras
0
8252
73063
2026-07-03T15:46:01Z
J. Patrick Fischer
73
Pájina foun: '[[Imajen:2016-06-10 João Felgueiras.jpg|miniaturadaimagem|João Felgueiras (2016)]] '''João Vasconcelos Baptista Felgueiras''' (moris iha loron 9 fulan Juñu tinan 1921, iha Caldas das Taipas, Caldelas, [[Portugál]]; mate iha loron 3 fulan Jullu tinan 2026, iha [[Díli]], [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]]) nu’udar padre Jezuíta portugés ida ne’ebé serbisu ba povu Timór Lorosa’e durante okupasaun [[Indonézia]] iha rai ne’e (1975–1999).<ref name="Obs">João Fr...'
73063
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:2016-06-10 João Felgueiras.jpg|miniaturadaimagem|João Felgueiras (2016)]]
'''João Vasconcelos Baptista Felgueiras''' (moris iha loron 9 fulan Juñu tinan 1921, iha Caldas das Taipas, Caldelas, [[Portugál]]; mate iha loron 3 fulan Jullu tinan 2026, iha [[Díli]], [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]]) nu’udar padre Jezuíta portugés ida ne’ebé serbisu ba povu Timór Lorosa’e durante okupasaun [[Indonézia]] iha rai ne’e (1975–1999).<ref name="Obs">João Francisco Gomes: [https://web.archive.org/web/20170123034455/https://observador.pt/especiais/nao-foi-so-no-japao-a-historia-do-jesuita-portugues-perseguido-pela-indonesia-em-timor/ ''Mais de 300 anos depois da história contada em "Silêncio", ainda há jesuítas portugueses do outro lado do mundo junto de povos perseguidos. Como João Felgueiras, em Timor há 46 anos'', in: Observador, 2017]</ref><ref name=":0">Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/07/03/legado-do-padre-joao-felgueiras-evocado-por-ramos-horta-e-pela-embaixada-de-portugal/ ''Legado do Padre João Felgueiras evocado por Ramos-Horta e pela Embaixada de Portugal''], Tatoli.</ref>
== Biografia ==
Felgueiras maka oan ki'ik liu hosi maun-alin na'in ualu: mane na'in tolu no feto na'in lima. Ninia maun-alin na’in rua sai padre no na’in haat sai madre.<ref name="Lusa2022">Sapo (Lusa): [https://24.sapo.pt/atualidade/artigos/timor-leste-joao-felgueiras-o-educador-jesuita-centenario-feliz-com-a-vida ''Timor-Leste: João Felgueiras, o educador jesuíta centenário “feliz” com a vida''].</ref> Husi tinan 12, João Felgueiras estuda iha semináriu iha Guimarães. Ho tinan 21, nia tama iha Sosiedade Jezús nian no hetan ordenasaun nu’udar amlulik iha loron 30 fulan-jullu tinan 1950, ho tinan 29. Iha tinan sira tuirmai, nia frekuenta eskola no universidade sira seluk molok muda ba kolónia iha tempu ne’ebá Timór Portugés nian iha tinan 1971 hodi serbisu nu’udar visi-reitór semináriu Dioksériu nian. Entre nia estudante sira iha Colégio de São José ne'ebé afiliadu iha figura proeminente sira tuirmai, hanesan Primeiru-Ministru Rui Maria de Araújo.<ref name="Obs" /><ref name="Jes">Secretariado das Missões: [https://pontosj.pt/secretariado-das-missoes/pedacos-de-vida-ou-quase-a-vida-toda-em-timor-leste/ ''Pedaços de vida ou quase a vida toda em Timor Leste''].</ref><ref name=":1">Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/07/03/morreu-padre-joao-felgueiras-aos-105-anos/ ''Morreu Padre João Felgueiras aos 105 anos''], Tatoli.</ref> Felgueiras mós harii eskola “Amigos de Jesus”.<ref name=":0" />
Iha tinan 1975, kolónia ne'e sei prepara ba independénsia. Maibé, funu sivíl mosu, no kulmina ho deklarasaun independénsia unilaterál Timór-Leste nian iha loron 28 fulan-novembru Liu tiha loron sia, indonéziu sira okupa kapitál, Dili, no nasaun tomak. Felgueiras sai ona husi Dili ho seminarista balu ba peregrinasaun ida ba Soibada no agora labele fila. Nia hili atu la sai hosi nasaun. Nu’udar sidadaun portugés, nia ladún iha risku no oferese beibeik santuáriu Timor-Leste nian iha igreja hosi forsa okupante Indonézia nian. Iha rai-fuik maran, Felgueiras halo misa subar-subar. Iha Colégio de São José, nia kontinua hanorin Portugés, ne’ebé se lae bandu iha Timór Lorosa’e. Felgueiras hetan kréditu tanba hala'o knaar boot ida hodi halo lian ne'e sai lian ofisiál ida hosi Timór Lorosa'e nian. Ninia estudante barak mate iha [[Masakre Santa Cruz]] iha loron 12 fulan-Novembru tinan 1991. Felgueiras subar sobrevivente sira iha igreja no komunidade relijioza, tau matan ba ema kanek sira, no rona konfisaun ikus hosi ema sira ne'ebé atu mate. Iha tinan 1992, Colégio de São José temporariamente taka husi Indonézia sira. Jezuíta sira mak finansia Timor Lorosa’e sira nia estudu iha Indonézia hodi fó edukasaun ba sira.<ref name=":1" />
Iha nia knaar nu'udar kapelaun prizaun nian, Felgueiras mós hatene kona-ba violasaun direitus umanus sira iha prizaun sira. Nia relata buat sira-ne'e ba [[Laura Soares Abrantes]], ne'ebé serbisu iha organizasaun ajuda katólika Delsos. Liu husi eskritóriu Delsos nian, Abrantes enkamiña relatóriu sira ne’e ba organizasaun direitus umanus sira iha estranjeiru, hanesan Amnistia Internasionál no Sentru Direitus Umanus Timor Lorosa’e iha [[Melbourne]]. Felgueiras enkoraja staff Delsos atu organiza. Grupu feto ida harii iha organizasaun nia laran. Sira fornese ai-moruk ba rezisténsia armada no hato'o mensajen sira. Sira-nia serbisu hamosu interese ida entre feto sira atu habelar sira-nia esforsu hodi inklui saúde inan nian no apoia feto sira ne'ebé hetan abuzu hosi militár Indonézia. Kompromisu ida ne’e mak lori ba formasaun organizasaun direitu feto [[Fokupers]].<ref name="ICCS">[[Irena Cristalis]] no Catherine Scott: [https://www.progressio.org.uk/sites/default/files/independent-women.pdf ''Independent women: The story of women’s activism in East Timor''], p. 48., Catholic Institute for International Relations, London 2005, ISBN 1 85287 317 5.</ref>
Indonézia sira koko beibeik atu duni sai padre ne’e. Iha biban ida, nia hetan orden atu aprende lian Indonezia iha Jawa. Bainhira nia koko atu fila, nia papél sira hetan revogasaun no nia hetan ameasa. Maski nune’e, nia konsege fila fali. Iha okaziaun seluk, Felgueiras tenke halo viajen ba Indonézia hodi hetan tratamentu médiku. Dala ida tan, nia fila-fali nakonu ho difikuldade sira. Apelu ida de’it hosi Bispu Dili nian mak permite nia atu halo ida-ne’e. Iha Timor Leste, Felgueiras hetan vijilánsia husi forsa seguransa Indonézia nian. Bainhira indonéziu sira lansa Operasaun Trovotadu iha tinan 1999, laloran ikus violénsia nian, Felgueiras halai ho rezidente barak Dili nian ba ai-laran sira Dare nian. Okupasaun ne’e remata semana balun liutiha, no Timor Lorosa’e hetan ninia independénsia iha tinan 2002.<ref name=":1" />
Felgueiras hahú fali ninia serbisu misionáriu baibain. Nia rejeita atu husik fali Timor Loro Sa’e, hodi deklara katak nia hakarak mate iha rai ne’e.<ref name=":1" /> Nia lidera Escola Amigos de Jesus. Iha tinan 2024, nia hasoru [[Amu-Papa]] [[Francisco (Amu-Papa)|Francisco]] durante ida-ne'e nia vizita ba Timór-Leste. Amu-Papa agradese ba Felgueiras nia serbisu iha rai-laran.<ref name="VAjesu">[https://www.vaticannews.va/de/papst/news/2024-09/kirche-papst-franziskus-reise-osstimor-treffen-jesuiten-orden.html ''Franziskus und die Jesuiten in Dili: Umarmung für 103-Jährigen'', 210. September 2024], abgerufen am 14. September 2024.</ref>
Iha loron 3 fulan-Jullu tinan 2026, Felgueiras mate iha tuku 5:30 lokraik. oras lokál iha Sentru Médiku Dili, ho tinan 105. Prezidente [[José Ramos-Horta]] bolu amlulik hanesan "belun kleur ona, konselleiru ne'ebé hanoin didi'ak, no figura inspiradór" no fó onra ba nia hanesan "profeta edukasaun no solidariedade nian".
== Onra sira ==
[[Imajen:2022-05-19 João Felgueiras & Francisco Guterres.jpg|miniaturadaimagem|[[Francisco Guterres]] aprezenta João Felgueiras Collar da Ordem de Timor-Leste (2022)]]
* Loron 14 fulan Maiu tinan 2002: Ordem da Liberdade (Komandante Boot), Portugál
* Loron 30 Agostu 2009: Ordem de Timor-Leste (Insignia), Timor Lorosa'e
* Loron 10 fulan-juñu tinan 2016: Medalha de Mérito, Timor-Leste
* Loron 19 fulan-maiu tinan 2022: [[Ordem de Timor-Leste]] (Collar), Timor Leste
== Publikasaun sira ==
* ''Nossas Memorias de Vida em Timor'', zusammen mit José Alves Martins, 2006.
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:João Felgueiras|João Felgueiras}}
== Referensia ==
<references />
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Felgueiras, Joao]]
[[Kategoria:Mane Portugál|Felgueiras, Joao]]
[[Kategoria:Kleru Kristaun nian Timór Lorosa'e|Felgueiras, Joao]]
[[Kategoria:Kleru Kristaun nian Portugál|Felgueiras, Joao]]
0sre5r45g4rbo0rxdw8pf0iskt5dbhh
73070
73063
2026-07-03T19:56:15Z
J. Patrick Fischer
73
photos
73070
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:2016-06-10 João Felgueiras.jpg|miniaturadaimagem|João Felgueiras (2016)]]
'''João Vasconcelos Baptista Felgueiras''' (moris iha loron 9 fulan Juñu tinan 1921, iha Caldas das Taipas, Caldelas, [[Portugál]]; mate iha loron 3 fulan Jullu tinan 2026, iha [[Díli]], [[Timór Lorosa'e|Timor-Leste]]) nu’udar padre Jezuíta portugés ida ne’ebé serbisu ba povu Timór Lorosa’e durante okupasaun [[Indonézia]] iha rai ne’e (1975–1999).<ref name="Obs">João Francisco Gomes: [https://web.archive.org/web/20170123034455/https://observador.pt/especiais/nao-foi-so-no-japao-a-historia-do-jesuita-portugues-perseguido-pela-indonesia-em-timor/ ''Mais de 300 anos depois da história contada em "Silêncio", ainda há jesuítas portugueses do outro lado do mundo junto de povos perseguidos. Como João Felgueiras, em Timor há 46 anos'', in: Observador, 2017]</ref><ref name=":0">Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/07/03/legado-do-padre-joao-felgueiras-evocado-por-ramos-horta-e-pela-embaixada-de-portugal/ ''Legado do Padre João Felgueiras evocado por Ramos-Horta e pela Embaixada de Portugal''], Tatoli.</ref>
== Biografia ==
Felgueiras maka oan ki'ik liu hosi maun-alin na'in ualu: mane na'in tolu no feto na'in lima. Ninia maun-alin na’in rua sai padre no na’in haat sai madre.<ref name="Lusa2022">Sapo (Lusa): [https://24.sapo.pt/atualidade/artigos/timor-leste-joao-felgueiras-o-educador-jesuita-centenario-feliz-com-a-vida ''Timor-Leste: João Felgueiras, o educador jesuíta centenário “feliz” com a vida''].</ref> Husi tinan 12, João Felgueiras estuda iha semináriu iha Guimarães. Ho tinan 21, nia tama iha Sosiedade Jezús nian no hetan ordenasaun nu’udar amlulik iha loron 30 fulan-jullu tinan 1950, ho tinan 29. Iha tinan sira tuirmai, nia frekuenta eskola no universidade sira seluk molok muda ba kolónia iha tempu ne’ebá Timór Portugés nian iha tinan 1971 hodi serbisu nu’udar visi-reitór semináriu Dioksériu nian. Entre nia estudante sira iha Colégio de São José ne'ebé afiliadu iha figura proeminente sira tuirmai, hanesan Primeiru-Ministru Rui Maria de Araújo.<ref name="Obs" /><ref name="Jes">Secretariado das Missões: [https://pontosj.pt/secretariado-das-missoes/pedacos-de-vida-ou-quase-a-vida-toda-em-timor-leste/ ''Pedaços de vida ou quase a vida toda em Timor Leste''].</ref><ref name=":1">Isaura Lemos de Deus: [https://pt.tatoli.tl/2026/07/03/morreu-padre-joao-felgueiras-aos-105-anos/ ''Morreu Padre João Felgueiras aos 105 anos''], Tatoli.</ref> Felgueiras mós harii eskola “Amigos de Jesus”.<ref name=":0" />
<gallery mode="packed">
João Felgueiras Seminarista Évora 1938.jpg|Seminarista (1938)
João Felgueiras Missa nova, Taipas, 13.08.1950.jpg|Missa nova (1950)
João Felgueiras com sua mãe, Casa da Seara, Caldas das Taipas.jpg|Felgueiras ho nia inan
João Felgueiras e seu irmão P. José Maria Felgueiras, 1950.png|João ho nia maun Padre José Maria Felgueiras
João Felgueiras com a sua familia, mas Caldas das Taipas em 1959.jpg|João ho nia família iha Caldas das Taipas (1959)
</gallery>
[[Imajen:João Felgueiras comunhão so solene.jpg|miniaturadaimagem|upright|João Felgueiras iha ninia primeira komuñaun]]
[[Imajen:João Felgueiras em Dare vom o Bispo de Timor D. José Joaquim Ribeiro.jpg|miniaturadaimagem|Felgueiras ho Bispu [[José Joaquim Ribeiro]]]]
Iha tinan 1975, kolónia ne'e sei prepara ba independénsia. Maibé, funu sivíl mosu, no kulmina ho deklarasaun independénsia unilaterál Timór-Leste nian iha loron 28 fulan-novembru Liu tiha loron sia, indonéziu sira okupa kapitál, Dili, no nasaun tomak. Felgueiras sai ona husi Dili ho seminarista balu ba peregrinasaun ida ba Soibada no agora labele fila. Nia hili atu la sai hosi nasaun. Nu’udar sidadaun portugés, nia ladún iha risku no oferese beibeik santuáriu Timor-Leste nian iha igreja hosi forsa okupante Indonézia nian. Iha rai-fuik maran, Felgueiras halo misa subar-subar. Iha Colégio de São José, nia kontinua hanorin Portugés, ne’ebé se lae bandu iha Timór Lorosa’e. Felgueiras hetan kréditu tanba hala'o knaar boot ida hodi halo lian ne'e sai lian ofisiál ida hosi Timór Lorosa'e nian. Ninia estudante barak mate iha [[Masakre Santa Cruz]] iha loron 12 fulan-Novembru tinan 1991. Felgueiras subar sobrevivente sira iha igreja no komunidade relijioza, tau matan ba ema kanek sira, no rona konfisaun ikus hosi ema sira ne'ebé atu mate. Iha tinan 1992, Colégio de São José temporariamente taka husi Indonézia sira. Jezuíta sira mak finansia Timor Lorosa’e sira nia estudu iha Indonézia hodi fó edukasaun ba sira.<ref name=":1" />
Iha nia knaar nu'udar kapelaun prizaun nian, Felgueiras mós hatene kona-ba violasaun direitus umanus sira iha prizaun sira. Nia relata buat sira-ne'e ba [[Laura Soares Abrantes]], ne'ebé serbisu iha organizasaun ajuda katólika Delsos. Liu husi eskritóriu Delsos nian, Abrantes enkamiña relatóriu sira ne’e ba organizasaun direitus umanus sira iha estranjeiru, hanesan Amnistia Internasionál no Sentru Direitus Umanus Timor Lorosa’e iha [[Melbourne]]. Felgueiras enkoraja staff Delsos atu organiza. Grupu feto ida harii iha organizasaun nia laran. Sira fornese ai-moruk ba rezisténsia armada no hato'o mensajen sira. Sira-nia serbisu hamosu interese ida entre feto sira atu habelar sira-nia esforsu hodi inklui saúde inan nian no apoia feto sira ne'ebé hetan abuzu hosi militár Indonézia. Kompromisu ida ne’e mak lori ba formasaun organizasaun direitu feto [[Fokupers]].<ref name="ICCS">[[Irena Cristalis]] no Catherine Scott: [https://www.progressio.org.uk/sites/default/files/independent-women.pdf ''Independent women: The story of women’s activism in East Timor''], p. 48., Catholic Institute for International Relations, London 2005, ISBN 1 85287 317 5.</ref>
Indonézia sira koko beibeik atu duni sai padre ne’e. Iha biban ida, nia hetan orden atu aprende lian Indonezia iha Jawa. Bainhira nia koko atu fila, nia papél sira hetan revogasaun no nia hetan ameasa. Maski nune’e, nia konsege fila fali. Iha okaziaun seluk, Felgueiras tenke halo viajen ba Indonézia hodi hetan tratamentu médiku. Dala ida tan, nia fila-fali nakonu ho difikuldade sira. Apelu ida de’it hosi Bispu Dili nian mak permite nia atu halo ida-ne’e. Iha Timor Leste, Felgueiras hetan vijilánsia husi forsa seguransa Indonézia nian. Bainhira indonéziu sira lansa Operasaun Trovotadu iha tinan 1999, laloran ikus violénsia nian, Felgueiras halai ho rezidente barak Dili nian ba ai-laran sira Dare nian. Okupasaun ne’e remata semana balun liutiha, no Timor Lorosa’e hetan ninia independénsia iha tinan 2002.<ref name=":1" />
Felgueiras hahú fali ninia serbisu misionáriu baibain. Nia rejeita atu husik fali Timor Loro Sa’e, hodi deklara katak nia hakarak mate iha rai ne’e.<ref name=":1" /> Nia lidera Escola Amigos de Jesus. Iha tinan 2024, nia hasoru [[Amu-Papa]] [[Francisco (Amu-Papa)|Francisco]] durante ida-ne'e nia vizita ba Timór-Leste. Amu-Papa agradese ba Felgueiras nia serbisu iha rai-laran.<ref name="VAjesu">[https://www.vaticannews.va/de/papst/news/2024-09/kirche-papst-franziskus-reise-osstimor-treffen-jesuiten-orden.html ''Franziskus und die Jesuiten in Dili: Umarmung für 103-Jährigen'', 210. September 2024], abgerufen am 14. September 2024.</ref>
Iha loron 3 fulan-Jullu tinan 2026, Felgueiras mate iha tuku 5:30 lokraik. oras lokál iha Sentru Médiku Dili, ho tinan 105. Prezidente [[José Ramos-Horta]] bolu amlulik hanesan "belun kleur ona, konselleiru ne'ebé hanoin didi'ak, no figura inspiradór" no fó onra ba nia hanesan "profeta edukasaun no solidariedade nian".
== Onra sira ==
[[Imajen:2022-05-19 João Felgueiras & Francisco Guterres.jpg|miniaturadaimagem|[[Francisco Guterres]] aprezenta João Felgueiras Collar da Ordem de Timor-Leste (2022)]]
* Loron 14 fulan Maiu tinan 2002: Ordem da Liberdade (Komandante Boot), Portugál
* Loron 30 Agostu 2009: Ordem de Timor-Leste (Insignia), Timor Lorosa'e
* Loron 10 fulan-juñu tinan 2016: Medalha de Mérito, Timor-Leste
* Loron 19 fulan-maiu tinan 2022: [[Ordem de Timor-Leste]] (Collar), Timor Leste
== Publikasaun sira ==
* ''Nossas Memorias de Vida em Timor'', zusammen mit José Alves Martins, 2006.
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:João Felgueiras|João Felgueiras}}
== Referensia ==
<references />
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Felgueiras, Joao]]
[[Kategoria:Mane Portugál|Felgueiras, Joao]]
[[Kategoria:Kleru Kristaun nian Timór Lorosa'e|Felgueiras, Joao]]
[[Kategoria:Kleru Kristaun nian Portugál|Felgueiras, Joao]]
rhifxm3p2a5p8nbiq2157qoda99xls6