Wikipedia
tetwiki
https://tet.wikipedia.org/wiki/P%C3%A1jina_Mahuluk
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
Media
Espesiál
Diskusaun
Uza-na'in
Diskusaun Uza-na'in
Wikipedia
Diskusaun Wikipedia
Imajen
Diskusaun Imajen
MediaWiki
Diskusaun MediaWiki
Template
Diskusaun Template
Ajuda
Diskusaun Ajuda
Kategoria
Diskusaun Kategoria
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo Discussão
Evento
Evento Discussão
Marí Alkatiri
0
1643
76113
74644
2026-11-09T17:39:21Z
J. Patrick Fischer
73
/* Referensia */
76113
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Mari Bin Amude Alkatiri 2017.jpg|300px|thumb|Alkatiri iha 2017]]
'''Marí Bim Amude Alkatiri''' moris iha loron [[26 Novembru]] [[1949]], iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]] ([[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]] iha tinan 2002-2006). Nia bo'ot iha [[Dili]] hamutuk ho nia maun-alin no feton sira nain sanulu.
== Formasaun ==
Marí Alkatiri remata nia eskola primária no sekundária iha [[Dili]]. Nia sai husi [[Dili]] iha [[1970]] hodi kontinua nia estudu no halo hotu nia kursu iha universidade nian iha [[Angola]] no [[Mosambike]]. Nia graduadu hanesan enjiñeiro-jeógrafu iha Eskola [[Jeografia|Jeográfia]] [[Angola]] nian depois graduadu iha Lei iha [[Universidade Eduardo Mondlane]], [[Maputo]], [[Mosambike]] husi [[1992]]-[[1998]]. Nia hanorin iha universidade ida ne'e kona ba Lei Internasionál Publiku no Lei Konstitusionál, no servisu nu'udar konsultór senior legál nian iha eskritóriu advogadu privadu iha [[Maputo]], [[Mosambike]] husi [[1992]]-[[1998]]. Nia uluk konsultór kona ba Lei Internasionál Públika no Lei Konstitusionál ba Parlamentu [[Mosambike]] husi [[1995]]-[[1998]], no membru ba grupo ne'ebe hakerek (''draft'') reforma lejislativa kona ba empreza privada iha [[Mosambike]]. Dr. Alkatiri hahu halo nia programa PhD kona ba "Lei Konsuetudináriu ne'ebe relasiona ho Lei Formál Pozitiva" maibe nia kursu ne'e interompe tiha tamba nia fila hikas mai [[Timór Lorosa'e]] iha loron [[13 Outubro]] [[1999]].
== Asaun Polítika ==
Molok nia sai ba [[Angola]], Marí Alkatiri sai ativu iha luta ba independénsia iha fulan [[Janeiru]] [[1970]] hodi hari'i grupu klandestinu ba sidadaun [[Timór Lorosa'e]] nian ho naran "Movimentu Libertasaun ba Timór-Leste". So nia deit mak moris ba membru grupu ida ne'e. Liu tiha [[Revolusaun Kravu nian|Revolusaun iha Portugal, iha loron 25 Abril 1974]] ne'ebe loke ambiente polítiku ne'ebe livre no bele hamoris partidu polítiku no organizasaun sira iha [[Timór Lorosa'e]].
Iha loron [[20 Maiu]] [[1974]], Marí Alkatiri sai hanesan fundadór [[Asosiasaun Sosiál Demokrata Timorense]] ([[ASDT]]). Assosiasaun ida ne'e foti Dr. Alkatiri sai adjuntu sekretáriu-jerál. Dezenvolvimentu polítiku desde [[1974]] mak determina hodi transforma ASDT (asosiasaun polítika ida) sai [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] (frente polítika) iha loron [[11 Setembru]] [[1974]]. Marí Alkatiri sai hanesan membru fundadór [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] no membru Komité Sentrál no sai frente adjuntu sekretáriu ba asuntus internasionais. Iha fulan [[Outubru]] [[1975]], Komité Sentrál foti Marí Alkatiri sai hanesan komisáriu polítika nasionál.
Atividades forsa militar [[Indonézia]] nian iha tinan [[1975]] hodi determina dezenvolvimentu polítika barak iha [[Timór Lorosa'e]], inklui mos hari'i ''Forças Armadas de Libertação Nacional de Timor-Leste'', [[FALINTIL]] iha loron [[20 Agostu]] [[1975]]. Marí Alkatiri hamutuk hodi organiza [[FALINTIL]] no husi grupu ida ne'e ema nain rua deit mak sei moris.
Molok hahú invazaun no okupasaun iha Timór-Leste, [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] foti Marí Alkatiri atu partisipa iha kampaña hodi mobiliza komunidade internasionál kontra hasoru invazaun bo'ot ne'e. Nia vizita ba nasaoens walu iha [[Áfrika]] hodi buka apoiu no fila mai hikas Timór-Leste iha [[23 November]] [[1975]], hili Marí Alkatiri sai xefi komisaun ne'ebe hakerek Konstitusaun Timór Lorosa'e nian molok atu halo deklarasaun independénsia. [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] deklara independénsia iha [[28 Novembru]] [[1975]], no proklama tiha ona formasaun [[Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'e nian]]. [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] hili Marí Alkatiri sai Ministru Estadu no Plenipotensiáriu ba Asuntus Politiku nian.
Konsekuénsia direta invazaun no infiltrasaun militar [[Indonézia]] ne'ebe besik dadauk ona atu invade rai ida ne'e, Vise-Prezidente no Primeiru Ministru [[Timór Lorosa'e]], [[Nicolau Lobato]], husu ba Komité Sentrál [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] nian hodi haruka delegasaun ida ba fatin hotu-hotu atu mobiliza komunidade internasionál hodi nune'e bele desvia planu invazaun nian. Marí Alkatiri mos membru ba delegasaun ida ne'e, no husik Timór Lorosa'e iha [[4 Dezembru]] [[1975]] (loron tolu molok indonéziu halo invazaun). Lider Timór oan nain tolu inklui nia mak sai aviaun ikus liu ne'ebe sai husi [[Timór Lorosa'e]] molok invazaun. Nia hanesan Xefi delegasaun [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] nian iha liur ne'ebe hela iha [[Mozambique]] to'o iha [[1999]].
== Invazaun no resisténsia ==
Esperiénsia ne'ebe Marí Alkatiri hetan dala uluk hanesan Xefe Delegasaun [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] nian iha liur iha [[Dezembru]] [[1975]] iha [[Konsellu Seguransa Nasoens Unidas nian]] ne'ebe foti kedas resolusaun ida ne'ebe kondena invazaun [[Indonézia]] iha [[Timór-Leste]].
Iha [[1977]] hili Marí Alkatiri hanesan Ministru Relasaun Esterna nian ba Repúblika Demokrátika [[Timór Lorosa'e]] iha liur. Husi [[1975]] to'o [[1982]] Dr. Alkariri partisipa iha sesaun komisaun hotu-hotu ba dala hat iha [[ONU]].
Iha [[1982]], [[Asembleia Jerál Nasoens Unidas nian]] adota rezolusaun ne'ebe Sekretário Jerál husu hodi hahu konsulta ho partidu hotu-hotu nia vizaun hodi buka oportunidade atu hetan desizaun ida hodi resolve problema Timór-Leste nian no halo relatóriu ba Asembleia Jerál (Rezolusaun 37/30 iha loron [[23 Novembru]] [[1982]]). Dr. Alkatiri partisipa iha konsulta hotu-hotu ne'ebe Sekretáriu Jerál [[ONU]] halao, no husi tinan [[1983]] ba oin no iha reuniaun hotu-hotu ne'ebe Komisaun Direitus Umanus [[ONU]] nian halo kona ba Timór Lorosa'e. Nia xefia delegasaun Timór Lorosa'e nian iha [[1985]] ba Konferénsia Movimentu Ministeral Naun-Aliñadu no internasionál seseluktan ne'ebe koalia kazu Timór Lorosa'e nian. Iha tinan [[1990]] liu mai, formatu [[ONU]] hodi suporte prosesu konsulta ne'ebe muda no hari'i enkontru trilateral entre [[ONU]], [[Indonézia]] no [[Portugál]] (''de jure'' ba poder administrativu ba Timór Lorosa'e). Dr. Alkatiri partisipa iha prosesu ida ne'e no mos [[ONU]] suporte no fasilita "Diálogu Inklusiva Timor oan" hotu ne'ebe halo iha [[1995]].
Iha [[1994]] halao kn'ar diplomátiku ne'ebe lori resisténsia nia reprezentante ba fatin hotu-hotu ne'ebe rekoñese hanesan komponentes tolu luta ba vizaun ida libertasaun (hamutuk ho forsas, no frente klandestina). Hili Dr. Alkatiri sai hanesan membru ida husi nain hat hodi halo koordenasaun ba Komisaun Frente Diplomátika.
Hanesan parte bo'ot ba ajustamentu hodi hahu rezisténsia iha tinan klaran [[1980]]'s, Resisténsia restrutura fali sira nia organizasaun ida ne'e sai hanesan "Konvensaun Nasionál Timór-Leste iha Diáspora" iha [[Abril]] [[1998]]. Ida ne'e hari'i ''[[Conselho Nacional da Resistência Timorense]]'' ([[CNRT]]) -- organizasaun ''umbrella'' ne'ebe organizasaun polítika timorense hotu-hotu ba independénsia. [[CNRT]] adota "Magna Carta", dokumentu ida ne'ebe fo planu jerál ba futuru Timór Lorosa'e nian. Dokumentu ida ne'e aprezenta ba komunidade Internasionál hanesan vizaun Resisténsia ba futuru estadu foun Timór Lorosa'e nian. Dr. Aklatiri mak autor ba dokumentu ida ne'e. Iha konvensaun ida ne'e hili nia hanesan membru Komisaun Polítika Nasionál CNRT nian.
== Libertasaun ==
Iha [[Agostu]] [[1999]], prezidente [[CNRT]] [[Xanana Gusmão]] hili Marí Alkatiri hodi toma konta asuntu [[Tasi Timór]] nian husi parte rezisténsia nian. Ho nia planu, Akordo Tasi Timór - ikus mai, [[Tratadu Tasi Timór]] -- hetan susesu bo'ot halo negosiasaun ho [[Austrália]], ne'ebe [[Timór Lorosa'e]] hetan parte 90/10 Liu husi Marí Alkatiri nia kna'ar, Timór Lorosa'e halao negosiasaun dezenvolvimentu [[Bayu-Undan]] ho Conoco Phillips, hanesan investidór bo'ot iha [[Tasi Timór]] nian, ne'ebe estimativa hodi fo segura biliaun 3 USD iha rendimentu liu ba tinan 17 too tinan 20 ba Timór Lorosa'e. Nia mos manten nafatin nia pozisaun kona ba fronteira tasi nian ne'ebe permanente. Permanente fronteira ne'ebe Dr. Alkatiri hare katak ne'e parte Timór Lorosa'e nia direitu ba [[auto-determinasaun]], hanesan mos fronteira hodi defini territóriu ida ne'e. Importante liu, permanente fronteira sei fo asesu ba rekursu barak iha [[Tasi Timór]] nian, ne'eduni [[Timór Lorosa'e]] bele dezenvolve no hasoru dezafiu bo'ot no labele depende deit ba ajuda husi rai liur.
Dr. Alkatiri sai Vise-Koordenadór Konsellu Presidensiál [[FRETILIN]] nian husi [[Agostu]] [[1998]] to'o [[Abril]] [[2001]]. Nia mos membru Konsellu Nasionál Konsultativu (CNC) Timór Lorosa'e nian iha [[2000]]. Iha [[Setembru]] [[2001]] foti Dr. Alkatiri hanesan Xefe Ministru ba Segundo Governu Tranzisaun no Ministru ba Dezenvolvimentu no Meiu Ambiente ba Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'e nian. Nia prezidente ba Komisaun ba Dezenvolvimentu no hakerek Planu Dezenvolvimentu Nasionál.
Marí Alkatiri nia lideransa, iha tinan rua restaurasaun independénsia Timór Lorosa'e sai membru [[Fundu Monetáriu Internasionál]], [[Nasoens Unidas]], [[Banku Mundiál]] no [[Banku Aziátiku Dezenvolvimentu]]. Timór-Leste no mos membru [[CPLP]], komunidade ba país hirak ne'ebe koalia [[lian portugés]]. Timór Lorosa'e mos nia estatuto hanesan observadór ho ''Pacific Island Forum'' (PIF) no Asosiasaun País Sudoeste Aziátiku ([[ASEAN]]).<ref>https://www.hatutan.com/2025/10/27/alkatiri-haksolok-timor-leste-tama-asean-no-susesu-nee-sura-ema-hotu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260210123425/https://www.hatutan.com/2025/10/27/alkatiri-haksolok-timor-leste-tama-asean-no-susesu-nee-sura-ema-hotu/ |date=2026-02-10 }}</ref>
Marí Alkatiri halo polítika ne'ebe tranparénsia no responsabilidade iha nivel hotu-hotu iha governu. Nia inisiativa hodi halo programa "Governasaun Aberta" iha [[Janeiru]] [[2003]] ne'ebe ba munisípiu hotu-hotu iha [[Timór Lorosa'e]] ne'ebe hetan rezultadu pozitivu teb-tebes.
Dr. Alkatiri simu Prémiu "Lifting up the world with a Oneness" (hari'i mundu ho unidade - Prémiu Fuan "Heart Award") iha marjem sessaun 58.ª iha Asembleia Jerál [[ONU]] nian iha [[Nova Iork]] iha [[Outubru]] [[2003]]. Sira ne'ebe simu mos prémiu ida ne'e mak [[Nelson Mandela]], Amo Papa [[Joaun Paulu II]], [[Inan Tereza]] no [[Mohamed Ali]]<ref>https://id.tatoli.tl/2026/03/20/hormati-masa-prapaskah-mari-alkatiri-rayakan-idul-fitri-2026-tanpa-tradisi-open-house/</ref>
<div style="clear:both; padding:3px;" class="NavContent">
== Referensia ==
<references />
{| style="width:100%; border:1px solid #aaaaaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; font-size:95%"
|- style="text-align:center"
| style="width:35%" | '''Predecessor'''<br />
''(okupasaun Indonesia)''
| style="width:30%" | '''[[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru-Ministru]]'''<br />2002-2006
| style="width:35%" | '''Sucessor'''<br />
[[José Ramos-Horta]]
|}
</div>
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Alkatiri, Mari]]
[[Kategoria:Polítiku|Alkatiri, Mari]]
fpifq3ql2atz3reb8dtfz2ny8ytc935
76114
76113
2026-11-09T17:40:01Z
J. Patrick Fischer
73
/* Referensia */
76114
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Mari Bin Amude Alkatiri 2017.jpg|300px|thumb|Alkatiri iha 2017]]
'''Marí Bim Amude Alkatiri''' moris iha loron [[26 Novembru]] [[1949]], iha [[Dili]], [[Timór Lorosa'e]] ([[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]] iha tinan 2002-2006). Nia bo'ot iha [[Dili]] hamutuk ho nia maun-alin no feton sira nain sanulu.
== Formasaun ==
Marí Alkatiri remata nia eskola primária no sekundária iha [[Dili]]. Nia sai husi [[Dili]] iha [[1970]] hodi kontinua nia estudu no halo hotu nia kursu iha universidade nian iha [[Angola]] no [[Mosambike]]. Nia graduadu hanesan enjiñeiro-jeógrafu iha Eskola [[Jeografia|Jeográfia]] [[Angola]] nian depois graduadu iha Lei iha [[Universidade Eduardo Mondlane]], [[Maputo]], [[Mosambike]] husi [[1992]]-[[1998]]. Nia hanorin iha universidade ida ne'e kona ba Lei Internasionál Publiku no Lei Konstitusionál, no servisu nu'udar konsultór senior legál nian iha eskritóriu advogadu privadu iha [[Maputo]], [[Mosambike]] husi [[1992]]-[[1998]]. Nia uluk konsultór kona ba Lei Internasionál Públika no Lei Konstitusionál ba Parlamentu [[Mosambike]] husi [[1995]]-[[1998]], no membru ba grupo ne'ebe hakerek (''draft'') reforma lejislativa kona ba empreza privada iha [[Mosambike]]. Dr. Alkatiri hahu halo nia programa PhD kona ba "Lei Konsuetudináriu ne'ebe relasiona ho Lei Formál Pozitiva" maibe nia kursu ne'e interompe tiha tamba nia fila hikas mai [[Timór Lorosa'e]] iha loron [[13 Outubro]] [[1999]].
== Asaun Polítika ==
Molok nia sai ba [[Angola]], Marí Alkatiri sai ativu iha luta ba independénsia iha fulan [[Janeiru]] [[1970]] hodi hari'i grupu klandestinu ba sidadaun [[Timór Lorosa'e]] nian ho naran "Movimentu Libertasaun ba Timór-Leste". So nia deit mak moris ba membru grupu ida ne'e. Liu tiha [[Revolusaun Kravu nian|Revolusaun iha Portugal, iha loron 25 Abril 1974]] ne'ebe loke ambiente polítiku ne'ebe livre no bele hamoris partidu polítiku no organizasaun sira iha [[Timór Lorosa'e]].
Iha loron [[20 Maiu]] [[1974]], Marí Alkatiri sai hanesan fundadór [[Asosiasaun Sosiál Demokrata Timorense]] ([[ASDT]]). Assosiasaun ida ne'e foti Dr. Alkatiri sai adjuntu sekretáriu-jerál. Dezenvolvimentu polítiku desde [[1974]] mak determina hodi transforma ASDT (asosiasaun polítika ida) sai [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] (frente polítika) iha loron [[11 Setembru]] [[1974]]. Marí Alkatiri sai hanesan membru fundadór [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] no membru Komité Sentrál no sai frente adjuntu sekretáriu ba asuntus internasionais. Iha fulan [[Outubru]] [[1975]], Komité Sentrál foti Marí Alkatiri sai hanesan komisáriu polítika nasionál.
Atividades forsa militar [[Indonézia]] nian iha tinan [[1975]] hodi determina dezenvolvimentu polítika barak iha [[Timór Lorosa'e]], inklui mos hari'i ''Forças Armadas de Libertação Nacional de Timor-Leste'', [[FALINTIL]] iha loron [[20 Agostu]] [[1975]]. Marí Alkatiri hamutuk hodi organiza [[FALINTIL]] no husi grupu ida ne'e ema nain rua deit mak sei moris.
Molok hahú invazaun no okupasaun iha Timór-Leste, [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] foti Marí Alkatiri atu partisipa iha kampaña hodi mobiliza komunidade internasionál kontra hasoru invazaun bo'ot ne'e. Nia vizita ba nasaoens walu iha [[Áfrika]] hodi buka apoiu no fila mai hikas Timór-Leste iha [[23 November]] [[1975]], hili Marí Alkatiri sai xefi komisaun ne'ebe hakerek Konstitusaun Timór Lorosa'e nian molok atu halo deklarasaun independénsia. [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] deklara independénsia iha [[28 Novembru]] [[1975]], no proklama tiha ona formasaun [[Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'e nian]]. [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] hili Marí Alkatiri sai Ministru Estadu no Plenipotensiáriu ba Asuntus Politiku nian.
Konsekuénsia direta invazaun no infiltrasaun militar [[Indonézia]] ne'ebe besik dadauk ona atu invade rai ida ne'e, Vise-Prezidente no Primeiru Ministru [[Timór Lorosa'e]], [[Nicolau Lobato]], husu ba Komité Sentrál [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] nian hodi haruka delegasaun ida ba fatin hotu-hotu atu mobiliza komunidade internasionál hodi nune'e bele desvia planu invazaun nian. Marí Alkatiri mos membru ba delegasaun ida ne'e, no husik Timór Lorosa'e iha [[4 Dezembru]] [[1975]] (loron tolu molok indonéziu halo invazaun). Lider Timór oan nain tolu inklui nia mak sai aviaun ikus liu ne'ebe sai husi [[Timór Lorosa'e]] molok invazaun. Nia hanesan Xefi delegasaun [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] nian iha liur ne'ebe hela iha [[Mozambique]] to'o iha [[1999]].
== Invazaun no resisténsia ==
Esperiénsia ne'ebe Marí Alkatiri hetan dala uluk hanesan Xefe Delegasaun [[Frente Revolucionária do Timor Leste Independente|FRETILIN]] nian iha liur iha [[Dezembru]] [[1975]] iha [[Konsellu Seguransa Nasoens Unidas nian]] ne'ebe foti kedas resolusaun ida ne'ebe kondena invazaun [[Indonézia]] iha [[Timór-Leste]].
Iha [[1977]] hili Marí Alkatiri hanesan Ministru Relasaun Esterna nian ba Repúblika Demokrátika [[Timór Lorosa'e]] iha liur. Husi [[1975]] to'o [[1982]] Dr. Alkariri partisipa iha sesaun komisaun hotu-hotu ba dala hat iha [[ONU]].
Iha [[1982]], [[Asembleia Jerál Nasoens Unidas nian]] adota rezolusaun ne'ebe Sekretário Jerál husu hodi hahu konsulta ho partidu hotu-hotu nia vizaun hodi buka oportunidade atu hetan desizaun ida hodi resolve problema Timór-Leste nian no halo relatóriu ba Asembleia Jerál (Rezolusaun 37/30 iha loron [[23 Novembru]] [[1982]]). Dr. Alkatiri partisipa iha konsulta hotu-hotu ne'ebe Sekretáriu Jerál [[ONU]] halao, no husi tinan [[1983]] ba oin no iha reuniaun hotu-hotu ne'ebe Komisaun Direitus Umanus [[ONU]] nian halo kona ba Timór Lorosa'e. Nia xefia delegasaun Timór Lorosa'e nian iha [[1985]] ba Konferénsia Movimentu Ministeral Naun-Aliñadu no internasionál seseluktan ne'ebe koalia kazu Timór Lorosa'e nian. Iha tinan [[1990]] liu mai, formatu [[ONU]] hodi suporte prosesu konsulta ne'ebe muda no hari'i enkontru trilateral entre [[ONU]], [[Indonézia]] no [[Portugál]] (''de jure'' ba poder administrativu ba Timór Lorosa'e). Dr. Alkatiri partisipa iha prosesu ida ne'e no mos [[ONU]] suporte no fasilita "Diálogu Inklusiva Timor oan" hotu ne'ebe halo iha [[1995]].
Iha [[1994]] halao kn'ar diplomátiku ne'ebe lori resisténsia nia reprezentante ba fatin hotu-hotu ne'ebe rekoñese hanesan komponentes tolu luta ba vizaun ida libertasaun (hamutuk ho forsas, no frente klandestina). Hili Dr. Alkatiri sai hanesan membru ida husi nain hat hodi halo koordenasaun ba Komisaun Frente Diplomátika.
Hanesan parte bo'ot ba ajustamentu hodi hahu rezisténsia iha tinan klaran [[1980]]'s, Resisténsia restrutura fali sira nia organizasaun ida ne'e sai hanesan "Konvensaun Nasionál Timór-Leste iha Diáspora" iha [[Abril]] [[1998]]. Ida ne'e hari'i ''[[Conselho Nacional da Resistência Timorense]]'' ([[CNRT]]) -- organizasaun ''umbrella'' ne'ebe organizasaun polítika timorense hotu-hotu ba independénsia. [[CNRT]] adota "Magna Carta", dokumentu ida ne'ebe fo planu jerál ba futuru Timór Lorosa'e nian. Dokumentu ida ne'e aprezenta ba komunidade Internasionál hanesan vizaun Resisténsia ba futuru estadu foun Timór Lorosa'e nian. Dr. Aklatiri mak autor ba dokumentu ida ne'e. Iha konvensaun ida ne'e hili nia hanesan membru Komisaun Polítika Nasionál CNRT nian.
== Libertasaun ==
Iha [[Agostu]] [[1999]], prezidente [[CNRT]] [[Xanana Gusmão]] hili Marí Alkatiri hodi toma konta asuntu [[Tasi Timór]] nian husi parte rezisténsia nian. Ho nia planu, Akordo Tasi Timór - ikus mai, [[Tratadu Tasi Timór]] -- hetan susesu bo'ot halo negosiasaun ho [[Austrália]], ne'ebe [[Timór Lorosa'e]] hetan parte 90/10 Liu husi Marí Alkatiri nia kna'ar, Timór Lorosa'e halao negosiasaun dezenvolvimentu [[Bayu-Undan]] ho Conoco Phillips, hanesan investidór bo'ot iha [[Tasi Timór]] nian, ne'ebe estimativa hodi fo segura biliaun 3 USD iha rendimentu liu ba tinan 17 too tinan 20 ba Timór Lorosa'e. Nia mos manten nafatin nia pozisaun kona ba fronteira tasi nian ne'ebe permanente. Permanente fronteira ne'ebe Dr. Alkatiri hare katak ne'e parte Timór Lorosa'e nia direitu ba [[auto-determinasaun]], hanesan mos fronteira hodi defini territóriu ida ne'e. Importante liu, permanente fronteira sei fo asesu ba rekursu barak iha [[Tasi Timór]] nian, ne'eduni [[Timór Lorosa'e]] bele dezenvolve no hasoru dezafiu bo'ot no labele depende deit ba ajuda husi rai liur.
Dr. Alkatiri sai Vise-Koordenadór Konsellu Presidensiál [[FRETILIN]] nian husi [[Agostu]] [[1998]] to'o [[Abril]] [[2001]]. Nia mos membru Konsellu Nasionál Konsultativu (CNC) Timór Lorosa'e nian iha [[2000]]. Iha [[Setembru]] [[2001]] foti Dr. Alkatiri hanesan Xefe Ministru ba Segundo Governu Tranzisaun no Ministru ba Dezenvolvimentu no Meiu Ambiente ba Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'e nian. Nia prezidente ba Komisaun ba Dezenvolvimentu no hakerek Planu Dezenvolvimentu Nasionál.
Marí Alkatiri nia lideransa, iha tinan rua restaurasaun independénsia Timór Lorosa'e sai membru [[Fundu Monetáriu Internasionál]], [[Nasoens Unidas]], [[Banku Mundiál]] no [[Banku Aziátiku Dezenvolvimentu]]. Timór-Leste no mos membru [[CPLP]], komunidade ba país hirak ne'ebe koalia [[lian portugés]]. Timór Lorosa'e mos nia estatuto hanesan observadór ho ''Pacific Island Forum'' (PIF) no Asosiasaun País Sudoeste Aziátiku ([[ASEAN]]).<ref>https://www.hatutan.com/2025/10/27/alkatiri-haksolok-timor-leste-tama-asean-no-susesu-nee-sura-ema-hotu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260210123425/https://www.hatutan.com/2025/10/27/alkatiri-haksolok-timor-leste-tama-asean-no-susesu-nee-sura-ema-hotu/ |date=2026-02-10 }}</ref>
Marí Alkatiri halo polítika ne'ebe tranparénsia no responsabilidade iha nivel hotu-hotu iha governu. Nia inisiativa hodi halo programa "Governasaun Aberta" iha [[Janeiru]] [[2003]] ne'ebe ba munisípiu hotu-hotu iha [[Timór Lorosa'e]] ne'ebe hetan rezultadu pozitivu teb-tebes.
Dr. Alkatiri simu Prémiu "Lifting up the world with a Oneness" (hari'i mundu ho unidade - Prémiu Fuan "Heart Award") iha marjem sessaun 58.ª iha Asembleia Jerál [[ONU]] nian iha [[Nova Iork]] iha [[Outubru]] [[2003]]. Sira ne'ebe simu mos prémiu ida ne'e mak [[Nelson Mandela]], Amo Papa [[Joaun Paulu II]], [[Inan Tereza]] no [[Mohamed Ali]]<ref>https://id.tatoli.tl/2026/03/20/hormati-masa-prapaskah-mari-alkatiri-rayakan-idul-fitri-2026-tanpa-tradisi-open-house/</ref>
<div style="clear:both; padding:3px;" class="NavContent">
== Referensia ==
<references />
{| style="width:100%; border:1px solid #aaaaaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; font-size:95%"
|- style="text-align:center"
| style="width:35%" | '''Predecessor'''<br />
''(okupasaun Indonesia)''
| style="width:30%" | '''[[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru-Ministru]]'''<br />2002-2006
| style="width:35%" | '''Sucessor'''<br />
[[José Ramos-Horta]]
|}
</div>
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Alkatiri, Mari]]
[[Kategoria:Polítiku timoroan|Alkatiri, Mari]]
dd7hnbikd0ycm5f4hpexmtq78jtw5rc
Uza-na'in:J. Patrick Fischer
2
1875
76112
76018
2026-11-09T16:05:49Z
J. Patrick Fischer
73
76112
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Flag of Bavaria (lozengy).svg|138px]][[Imajen:Flag of Germany.svg|138px]][[Imajen:Flag of Portugal.svg|125px]][[Imajen:Flag of the People's Republic of China.svg|125px]][[Imajen:Flag of East Timor.svg|165px]][[Imajen:Flag of Japan.svg|125px]]
<table style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px">
<tr><td><center>'''Personal'''</center></td></tr>
<tr><td>[[Imajen:Coat of arms of Bavaria.svg|50px]] Ami hosi '''[[Baviera]]'''
</td></tr>
</table>
{{#babel:de|en-2|fr-1|pt-1|tet-0}}
Olá,
I was born 1973. I am a Chemical engineer and working in a lab for proteine analysis. Vexillology, ethnology and geography have been my hobbies since I was a kid. I travelled with my backpack, when I was a student and visited 50 countries in all five continents. I posted some comments and images at [http://fotw.vexillum.com/flags/ Flags of the world]. I member of [http://www.osttimor.org/ Osttimorforum e.V.] [[Imajen:Flag of East Timor.svg|25px]] since 2006 until its end, who wanted to make [[Timor-Leste]] more popular and help for connections between German speaking countries and Timor-Leste.
I want to '''help building up Tetun Wikipedia''' for Timorese people and I want to '''help Timorese editors'''. If you need suport, you can ask me. If you are needing datas or sources about Timor-Leste, just have a look to the articles at [[:de:Portal:Osttimor]] in German Wikipedia. There are a lot of sources in English, Portuguese and even Tetun.
In 2026, I was appointed '''administrator of the Tetun Wikipedia''' for a two-year term (until 2028-11-07)'''.'''
'''I am very interested on informations about East Timor. If you have some new sources or find mistakes in my articles, please tell me! ;-)'''
'''If you want to contact me''', you can use my German account, too, which is checked frequently: [[:de:Benutzer:J. Patrick Fischer]] or '''send me an eMail''' via Wikipedia (look to the left).
Ha'u moris iha tinan 1973. Ha'u maka enjeñeiru kímiku no serbisu iha laboratóriu ida ba análize proteína nian. Vexilolójia, etnolojia no jeografia maka ha'u nia pasatempu sira dezde ha'u sei labarik. Ha'u halo viajen ho ha'u nia mochila, bainhira ha'u sei estudante no vizita nasaun 54 iha kontinente lima hotu. Ha'u publika ona komentáriu no imajen sira iha Flags of the world. Ha'u maka membru husi Osttimorforum e.V. dezde 2006 to’o nia rohan, ne’ebé hakarak halo Timor-Leste sai populár liután no ajuda ba ligasaun entre nasaun sira ne’ebé ko’alia lian Alemaña no Timor-Leste.
Ha'u hakarak ajuda harii Wikipedia Tetun ba ema timoroan sira no ha'u hakarak ajuda editór timoroan sira. Se ita-boot presiza apoiu, ita-boot bele husu mai ha'u. Karik ita-boot presiza dadus ka fonte sira kona-ba Timor-Leste, haree de'it ba artigu sira iha de:Portal:Osttimor iha Wikipedia Alemaña. Iha fonte lubuk ida iha lian Inglés, Portugés no mós Tetun.
Iha tinan 2026, ha'u hetan nomeasaun nu'udar '''administradór ba Wikipedia Tetun''' nian ba tinan rua.
'''Ha'u iha interese tebes ba informasaun sira kona-ba Timor-Lorosa'e.''' Se ita-boot iha fonte foun ruma ka hetan sala iha ha'u nia artigu sira, favór ida hateten mai ha'u! ;-)
'''Se ita-boot hakarak kontaktu ha'u,''' ita-boot bele uza ha'u nia konta Alemaña nian, mós, ne'ebé maka verifika beibeik: de:Benutzer:J. Patrick Fischer ka haruka email ida mai ha'u liuhosi Wikipedia (haree ba liman-karuk).
== Artigu ==
{|
|style="background:#008B00; color:#FFFFFF; border: 1px solid #000000; text-align:center; padding:0.5em; width:100%;"|
'''Artigu sira ne'ebé ha'u hakerek ona'''
|-
|style="border: 1px solid #4F4F4F;"|
[[Ai-kameli]], [[Átomu]], [[Baviera]], [[Baviera Leten]], [[Baviera Kraik]], [[Dengue]], [[Ekonomia merkadu sosiál]], [[Eleisaun parlamentar, Timór Lorosa'e 2017]], [[Eleisaun parlamentar, Timór Lorosa'e 2018]], [[Elementu kímiku]], [[Emília Pires]], [[FC Bayern München]], [[Funu Rúsia-Ukránia]], [[Halo Solar]], [[Idrojéniu]], [[Ikthyosaurus]], [[Iktiosauru]], [[Irénika]], [[Jaime Garcia Goulart]], [[Jesus Cristo]], [[João Felgueiras]], [[José Joaquim Ribeiro]], [[Kloru]], [[Kloridu sódiu]], [[Konrad Adenauer]], [[Lesululi]], [[Liña ekuadór]], [[Loron-mate]], [[Ludwig II. (Baviera)]], [[Martinho da Costa Lopes]], [[Nipah]], [[Oksijéniu]], [[Pterosauru]], [[Rama dama]], [[Raiva]], [[Same]], [[Sódiu]], [[Stille Nacht]], [[Tomografia komputasional]], [[Yohan Goutt Goncalves]], ''artigu oioin Eskritóriu administrativu sira Timór-Leste nian''.
|}
== Things ==
* [[Uza-na'in:J. Patrick Fischer/suku|suku model article]]
* [[:Template:Halakon]] (Delete)
* [[:Template:Disambig]] (Begriffsklärungsseite)
* [[:Template:Artigu seluk]] (Begriffsklärungshinweis)
* [[Uza-na'in:J. Patrick Fischer/Reptilia hosi Timor]]
* [[Utilizador:J. Patrick Fischer/Istória Timor Leste nian]]
* [[Utilizador:J. Patrick Fischer/Be'e Manas Marobo]]
* [[Template:Infobox mountain/Berg]]
[[de:Benutzer:J. Patrick Fischer]]
[[ca:Usuari:J. Patrick Fischer]]
[[en:User:J. Patrick Fischer]]
[[pt:Usuário:J. Patrick Fischer]]
fies5lj0vby4462gyzr9ep9iibel993
Xanana Gusmão
0
1992
76121
74190
2026-11-09T17:44:36Z
J. Patrick Fischer
73
/* Referensia */
76121
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:11 Xanana 3.jpg|thumb|300px|[[Xanana Gusmão|Gusmão]] iha 2016]]
'''Kay Rala Xanana Gusmão''' (José Alexandre Gusmão) mak sai prezidente ba [[Timór Lorosa'e]] husi tinan 2002 to'o 2007 hafoin Timor Lororsa'e restaura tiha ukun rasik-an. Kay Rala Xanana Gusmão mos kaer pasta hanesan [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru Ministru ba Timor Lorosa'e]] hosi loron 8 fulan Agostu tinan 2007 to'o 2015. Alende ne'e, aktualmente hanesan Primeiru Ministru ba iha Governu Da-sia iha periodu 2023-2028.
== Biografia ==
* Kay Rala Xanana Gusmão moris iha loron 20 Junu 1946 iha [[Manatutu|Manatuto]], Timor-Leste. Nia moris hamutuk ho maun nain ida no feton nain-lima. Ninia aman mak hanesan Manorin nain ida. Nia remata eskola primária no hahú eskola sekundária iha misaun katólika "Nossa Senhora de Fátima" iha Dare. Hafoin ida ne'e, Kay Rala Xanana Gusmão tun mai Dili. Nia komesa servisu sedu tebes, dadeer hanesan peskizadór no lokraik hanesan manorin na'in ida hodi hanorin iha eskola [[Xina]]. Iha fulan Abril tinan 1974 nia hala'o kna'ar hanesan funsionáriu ida husi "A Voz dé Timor".
* Hafoin Revolusaun Kravu (''[[:pt:Revolução_de_25_de_Abril_de_1974|revolucao dos cravos]]'') iha Portugal iha loron 25 fulan abril iha tinan 1974, no hasoru oportunidade ba autodeterminasaun no independénsia, Kay Rala Xanana Gusmão deside atu tama iha [[:de:Associação_Social-Democrata_de_Timor|Asosiasaun Sosial Demokratika]] (ASDT) ne'ebé ikus mai transforma ba ''Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente'' [[FRETILIN]]. Alende, Hala'o kna'ar nu'udar jornalista no fotografu, Kay Rala Xanana Gusmão mós hala'o nia kna'ar seluk nu'udar vise-Diretor departamentu Informasaun.
* Iha loron 7 fulan dezembru iha tinan 1975, depois funu makas iha liña fronteira iha territóriu Timor-Leste, Indonesia desidi atu invade kapitál Dili. Hafoin Prezidente daruak [[FRETILIN]], [[Nicolau dos Reis Lobato|Nicolau Lobato]] mate iha fulan Dezembru 1978, no membru sira husi Komisaun Sentral [[FRETILIN]] nian barak lakon, Kay Rala Xanana Gusmão hetan kna'ar atu organiza fali luta ne'e. Iha fulan Marsu iha tinan 1981, nia organiza Konferensia Nasional [[FRETILIN]] nian dahuluk, no Kay Rala Xanana Gusmão sai nu'udar lider Rezistensia no Xefe Komandante [[FALINTIL]] (Forsa Armada Libertasaun Nasional Timor-Leste nian). Iha fulan Marsu 1983, Kay Rala Xanana Gusmão hatudu ninia pragmatizmu liuhusi hahu negosiasaun formál ho Forsa Armada [[Indonézia|Indonezia]] ([[:id:Angkatan_Bersenjata_Republik_Indonesia|ABRI/TNI]]) ne'ebé hamosu hodi hapara funu to'o fulan Agostu tinan ne'ebé hanesan.
* Nia dezenvolve no implementa politika unidade nasional ne'ebé liga ba kooperasaun ativu ho membru Igreja Katolika sira no ho autoridade tranzitóriu sira Timor-Leste nian. Kay Rala Xanana Gusmão aproveita vantazen husi funu ne'ebé para hela (''cease-fire'') fulan liman nia laran hodi dezenvolve rede nasionál klandestina dahuluk ne'ebé organiza iha [[Lia-portugés|lian portugés]] ho naran "''Frente Clandestina''". Iha tinan 1988, hafoin susesu husi inisiativa Unidade Nasional ne'e; Kay Rala Xanana Gusmão hamosu fali [[:en:National_Council_of_Maubere_Resistance|CNRM]] - Konsellu Nasional Rezistensia Maubere, nu'udar espresaun ba komandu nasionál ida-ne'ebé la partisipa iha luta ne'e; CNRM ikus mai sai [[:de:Conselho_Nacional_de_Resistência_Timorense|CNRT]], Konsellu Nasional Rezistensia Timor-Leste.
* Tinan ida hafoin masakre Santa Cruz, Kay Rala Xanana Gusmão, hafoin funu guerrilla tinan 17, hetan kapturasaun iha loron 20 Novembru 1992 iha kapitál Dili. Hasoru enkorajamentu internasionál, Kay Rala Xanana Gusmão hasoru prosesu julgamentu [[:en:Kangaroo_court|kangaroo-court]] no hetan prizaun iha prizaun ida de'it ba kriminál sira, maibé iha presaun husi komunidade internasionál sira, autoridade [[Indonézia|Indonesia]] obriga sira atu transfere nia ba prizaun [[:id:Lembaga_Pemasyarakatan_Cipinang|Cipinang]] ne'ebé rai hela dadur polítiku.
{{Commons|Category:Xanana Gusmão|Xanana Gusmão}}
== Referensia ==
http://timor-leste.gov.tl/?p=3&lang=en
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Gusmao, Xanana]]
[[Kategoria:Polítiku timoroan|Gusmao, Xanana]]
oqaiw7z5gvarmjl4elt7hnw8c04subb
Hugo Chávez
0
2127
76152
64572
2026-11-09T18:09:48Z
J. Patrick Fischer
73
76152
wikitext
text/x-wiki
'''Hugo Chávez''', moris iha [[28 Jullu|28 fulan-Jullu]] [[1954]] iha Sabaneta ([[Venezuela]]), mak sai prezidente ba [[Venezuela]] to'o nia mate iha 5 marsu 2013.
[[Kategoria:Venezuela]]
[[Kategoria:Mane]]
[[Kategoria:Polítiku]]
jwtc465o60vpgaa8tryqbz24sz5jons
Susilo Bambang Yudhoyono
0
2132
76158
67790
2026-11-09T18:13:15Z
J. Patrick Fischer
73
76158
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Susilo Bambang Yudhoyono, official presidential portrait (2004).jpg|thumb|right|Yudhoyono iha 2004]]
'''Susilo Bambang Yudhoyono''', moris iha 9 fulan-Setembru 1949 iha Jawa Timur, mak sai prezidente ba [[Indonézia]].
[[Kategoria:Mane]]
[[Kategoria:Polítiku]]
bswu8coy0irlx5h0yza2zfp4pt8hgmh
José Ramos-Horta
0
2188
76126
68299
2026-11-09T17:45:49Z
J. Patrick Fischer
73
76126
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:José Ramos-Horta Portrait.jpg|thumb|Ramos-Horta iha 2011]]
'''José Manuel Ramos-Horta''', moris iha [[26 Decembru|26 Dezembru]] [[1946]] iha [[Dili]], mak ohin loron sai hanesan [[Prezidente Repúblika]] ba [[Timor Lorosa'e]] hori 20 fulan Maiu 2007, molok ida ne'e nia kaer pasta nu'udar [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru Ministru ba Timor Lorosa'e]] iha tinan 2006 to'o 2007 no [[Ministru Negósiu Estranjeiru]] husi tinan 2002 to'o 2007.
Nia mós hanesan maksimu Premiu Nobel ba Pas nian iha tinan 1996 iha [[Oslo]], [[Noruega]] hamutuk ho Amu-Bispu D. [[Carlos Filipe Ximenes Belo]]
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:José Ramos-Horta|José Ramos-Horta}}
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Ramos-Horta, Jose]]
[[Kategoria:Polítiku timoroan|Ramos-Horta, Jose]]
rytiv3k2cf95qsobukg8w1cw42i7qis
Titus Verginius Tricostus Caelimontanus (Konsul 448 BC)
0
2357
76159
67297
2026-11-09T18:13:25Z
J. Patrick Fischer
73
/* Literatura */
76159
wikitext
text/x-wiki
'''Titus Verginius Tricostus Caelimontanus''' figura [[Républika Romana]] sedu. Nia kal Konsule iha tinan 448 (BC) Konsule seluk [[Herminius Coritunesanus]]. Istória Républika Romana la kona-ba sira-nia konsuladu.
''Fasti Capitolini'' la taka konsul sira iha tinan 448 (BC), nu'u ne'e ita hatene ninia naran hosi ema liu tiha moris. Ninia aman kal [[Spurius Verginius Tricostus Caelimontanus]], konsul 456 (BC).
[[Fábio Carvalho]]
== Literatura ==
* ''Verginius (23)'' iha: [[Pauly-Wissowa]] VIII A, 2. Spalte 1529 f.
[[Kategoria:Mane]]
[[Kategoria:Polítiku]]
20cvpmccgtce90676yn561nh97t7ru3
Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian
0
3114
76129
72631
2026-11-09T17:46:56Z
J. Patrick Fischer
73
/* Ligasaun ba li'ur */
76129
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Xanana 2011 (cropped).jpg|thumb|Primeiru-Ministr]]
'''Primeiru-Ministru''' maka xefe [[Governu (Timór Lorosa'e)|governu]] nian.
== Nomeasaun ==
[[Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste nian|Konstituisaun]], Artigu 106: ''Primeiru-Ministru hili hosi partidu ida ne'ebé iha votu barakliu ka hosi aliansa partidu sira-ne’ebé iha nia ema barak iha [[Parlamentu Nasionál|Parlamentu]] no iha nomeasaun hosi [[Prezidente Repúblika]], wainhira rona tiha partidu polítiku sira ne’ebé iha reprezentante sira iha Parlamentu Nasionál.''
== Lista ==
# [[Nicolau dos Reis Lobato]] (28 Novembru 1975 - [[Setembru]] 1977)
# [[António Mau Lear Duarte Carvarino]] ([[Outubru]] 1977 - [[Fevereiru]] 1979)
# [[Marí Alkatiri]] (20 Maiu 2002 – 26 Juñu 2006)
# [[José Ramos-Horta]] (10 Jullu 2006 - 19 Maiu 2007)
# [[Estanislau da Silva]] (19 Maiu 2007 - 8 Agostu 2007)
# [[Xanana Gusmão]] (8 Agostu 2007 - 16 Fevereiru 2015)
# [[Rui Maria de Araújo]] (16 Fevereiru 2015 - 15 Setembru 2017)
# [[Marí Alkatiri]] (15 Setembru 2017 – 22 Juñu 2018)<ref>[https://www.wikiwand.com/tet/Governu_(Tim%C3%B3r_Lorosa%27e) Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]</ref>
# [[Taur Matan Ruak]] (22 Juñu 2018 – 1 Jullu 2023)
# [[Xanana Gusmão]] (1 Jullu 2023 - )
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.pm.gov.tp/ Portal Primeiru-Ministru Republika Demokratika de Timor-Leste no nia Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041126171620/http://www.pm.gov.tp/ |date=2004-11-26 }}
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Polítiku timoroan]]
g4opyau9iftquaql9m9n7ncskh6enap
76130
76129
2026-11-09T17:47:28Z
J. Patrick Fischer
73
/* Ligasaun ba li'ur */
76130
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Xanana 2011 (cropped).jpg|thumb|Primeiru-Ministr]]
'''Primeiru-Ministru''' maka xefe [[Governu (Timór Lorosa'e)|governu]] nian.
== Nomeasaun ==
[[Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste nian|Konstituisaun]], Artigu 106: ''Primeiru-Ministru hili hosi partidu ida ne'ebé iha votu barakliu ka hosi aliansa partidu sira-ne’ebé iha nia ema barak iha [[Parlamentu Nasionál|Parlamentu]] no iha nomeasaun hosi [[Prezidente Repúblika]], wainhira rona tiha partidu polítiku sira ne’ebé iha reprezentante sira iha Parlamentu Nasionál.''
== Lista ==
# [[Nicolau dos Reis Lobato]] (28 Novembru 1975 - [[Setembru]] 1977)
# [[António Mau Lear Duarte Carvarino]] ([[Outubru]] 1977 - [[Fevereiru]] 1979)
# [[Marí Alkatiri]] (20 Maiu 2002 – 26 Juñu 2006)
# [[José Ramos-Horta]] (10 Jullu 2006 - 19 Maiu 2007)
# [[Estanislau da Silva]] (19 Maiu 2007 - 8 Agostu 2007)
# [[Xanana Gusmão]] (8 Agostu 2007 - 16 Fevereiru 2015)
# [[Rui Maria de Araújo]] (16 Fevereiru 2015 - 15 Setembru 2017)
# [[Marí Alkatiri]] (15 Setembru 2017 – 22 Juñu 2018)<ref>[https://www.wikiwand.com/tet/Governu_(Tim%C3%B3r_Lorosa%27e) Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian]</ref>
# [[Taur Matan Ruak]] (22 Juñu 2018 – 1 Jullu 2023)
# [[Xanana Gusmão]] (1 Jullu 2023 - )
== Ligasaun ba li'ur ==
* [http://www.pm.gov.tp/ Portal Primeiru-Ministru Republika Demokratika de Timor-Leste no nia Gabinete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041126171620/http://www.pm.gov.tp/ |date=2004-11-26 }}
[[Kategoria:Polítiku timoroan| ]]
ji35cxdaaficvmyrwqkevnlhmko1i98
Nino Konis Santana
0
3220
76127
64701
2026-11-09T17:46:03Z
J. Patrick Fischer
73
76127
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Naeboruc in Uma Uain Craic.jpg|thumb|Imajen Nino Konis Santana (liman los) iha [[Uma Uain Kraik|Naeboruc]]]]
'''Nino Konis Santana''' (''José Conisso António Santana'', moris iha Vero, suku [[Tutuala]], munisípiu [[Lautein (munisípiu)|Lautein]], [[12 Janeiru]] [[1957]] - mate iha [[Ainaru (munisípiu)|Ainaru]], [[11 Marsu]] [[1998]])<ref name="pres">[http://www.presidencia.tl/mag/mag3/pdf/pg37.pdf Nino Konis Santana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021030610/http://www.presidencia.tl/mag/mag3/pdf/pg37.pdf |date=2014-10-21 }}</ref> nudar [[komandante]] [[FALINTIL]] (''Forças Armadas de Libertação Nacional de Timor Leste''), grupu rezistensia Timor-Leste durante [[okupasaun Indonesia]], fulan April 1993 to'o nia mate.
Konis Santana mai husi Vero, suku Tutuala. Santana halo nia [[estudu]] iha [[eskola]] [[Katólika]] no serbisu nudar [[mestri]] iha nia moris fatin Tutuala to'o [[Operasaun Seroja]] iha fulan Dezembru 1975.
Entre tinan 1974-1975, Konis Santana sai nudar xefi ba organizasaun mahasiswa Timor UNETIM nebe iha afiliasaun ho [[FRETILIN]]. Nudar membru ba komisaun ba votasaun jerál, nia prepara votasaun jerál iha ne'ebá hodi koko implementa iha [[Lospalos]] iha loron 13 Marzo 1975 no prepara independénsia rai kolonizadu ida-ne'e. Figuras FRETILIN barak mak sai nudar kandidatu. Iha loron 28 Novembru 1975, Repúblika Demokratika Timor Leste hamriik (''Proklamasaun Independénsia''). Liu loron hira de'it, [[Tentara Nasional Indonesia]] tun iha Timór Lorosa'e.
Konis Santana tama ai-laran hodi halo funu no nia sai nudar wakil Daerah Militer Lospalos. Nia husik tiha nia markas no nia kargu iha rejiaun Lospalos iha tinan [[1981]], no sai nudar membru ba grupu nebe lidera husi [[Xanana Gusmão]]. Iha tinan [[1992]], Konis Santana sai asistente politika Gusmão nian. Iha tinan [[1990]], Konis Santana tiru malu ho [[TNI]], no hetan kanek iha nia [[kakorok]], [[kelen]], no [[ain]]. Iha tinan 1991, Konis Santana harii nia pos ou base iha [[Ermera (munisípiu)|Ermera]], tamba iha palnu atu habelar funu toó [[loro-monu]]. Iha nee, nia harii kapela kiik-oan ida nebe deddika ba [[Nossa Senhora de Fátima]]. Tan Xanana TNI sira kaer nia iha fulan [[Novembro]] 1992, [[Ma'huno Bulerek Karathayano]] sa´e nudar komandante [[FALINTIL]]. Konis Santana tama nudar membru Komite Politika Militar. Iha fulan [[Abril]] 1993 Ma'huno mos TNI kaer no hadadur nia tan nee Konis Santana sa'e nudar komandante foun FALINTIL nian. Iha [[FRETILIN]] nia laran, Konis Santana nudar sekretáriu komité instruksaun.
Iha versaun balun dehan Konis Santana mate iha desastre ida iha ai-laran, momentu neba iha abu-abu barak no nia hetan desastre wainhira nia sae foho atu ba nia subar fatin. Maibe balun mos dehan nia mate tan moras. To´o nia mate mos iha nia kelen laran sei belit kilat musang nebe tinan 8 liu ba TNI sira tiru nia. Depois nia mate, kargu nudar Xefi Falintil fo ba [[Taur Matan Ruak]].
[[Parke Nasional Nino Konis Santana]], sai nudar jardin nasional primeiru Timor-Leste nian nebe iha Tutuala, munisípiu [[Lautein (munisípiu)|Lautein]] hanaran tuir nia naran iha tinan 2007.
=== Literatura ===
* José Mattoso: ''A Dignidade - Konis Santana e a Resistência Timorense'' ([[lia-portugés]])
== Referensia ==
<references />
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Santana, Nino Konis]]
[[Kategoria:Polítiku timoroan|Santana, Nino Konis]]
3n65tctzscvv98873pexssm49zh0ru0
Lula da Silva
0
3503
76153
67764
2026-11-09T18:10:28Z
J. Patrick Fischer
73
76153
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Lula - foto oficial - 05 jan 2007.jpg|thumb|Lula da Silva iha 2007]]
'''Luiz Inácio Lula da Silva''' moris iha loron [[27 Outubru]] [[1945]], iha Caetés, [[Brazíl]], mak sai prezidente ba Brazil husi tinan [[2003]] to'o [[2010]].
[[Kategoria:Brazíl]]
[[Kategoria:Mane]]
[[Kategoria:Polítiku]]
cef83s4afh85ksto215b5fmdtbd3zmb
Barack Obama
0
3577
76148
67916
2026-11-09T18:08:06Z
J. Patrick Fischer
73
76148
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:President_Barack_Obama.jpg|thumb|Obama iha 2012]]
'''Barack Hussein Obama II''' moris iha loron 4 Agostu 1961, iha [[Honolulu]], [[Estadus Unidus]] - prezidente [[Estadus Unidus]] nian, iha tinan 2009 to'o 2017.
[[kategoria:Mane]]
[[kategoria:Estadus Unidus]]
[[Kategoria:Polítiku]]
na9ejcbzwxxcqqqwif1xtc8147fgtar
Rafael Correa
0
3797
76156
65599
2026-11-09T18:12:32Z
J. Patrick Fischer
73
76156
wikitext
text/x-wiki
'''Rafael Correa''', moris iha [[1963]] iha Guayaquil([[Ekuadór]]), mak sai prezidente ba [[Ekuadór]].
[[Kategoria:Mane]]
[[Kategoria:Polítiku]]
qm8gvj6knmpa1wv2kzl2yqe62fako0l
Taur Matan Ruak
0
3994
76128
68101
2026-11-09T17:46:28Z
J. Patrick Fischer
73
76128
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Prime Minister of Timor-Leste Taur Matan Ruak.jpg|thumb|Ruak iha 2018]]
'''Taur Matan Ruak''' (moris iha 10 fulan [[Outubru]] [[1956]] iha [[Ossu-Huna]]) - [[Prezidente Repúblika]] [[Timór Lorosa'e]] nian 2012–2017, [[Primeiru-Ministru Timór Lorosa'e nian|Primeiru-Ministru]] nian 2018-2023.
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Taur Matan Ruak|Taur Matan Ruak}}
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Polítiku timoroan]]
oe5muwbimchveyorjt1ez7o268somyi
Ronald Reagan
0
4405
76157
67761
2026-11-09T18:12:56Z
J. Patrick Fischer
73
76157
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|miniaturadaimagem|Reagan iha 1981]]
'''Ronald Wilson Reagan''', moris iha loron 6 Fevereiru 1911 iha [[Tampico, Illinois|Tampico]] ([[Estadus Unidus]]), mate 5 Juñu 2004 iha [[Los Angeles]], maka prezidente [[Estadus Unidus]] nian, iha tinan 1981 to'o 1989.
[[Kategoria:Mane]]
[[Kategoria:Estadus Unidus]]
[[Kategoria:Polítiku]]
psfzuqxj1v728ex1qmf1qbxkriz5551
Kategoria:Ema Timór Lorosa'e
14
4450
76136
51233
2026-11-09T17:50:29Z
J. Patrick Fischer
73
76136
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Ema| Timor]]
rn9xjbeewvuuu5esyz6s1xxmo72ytmr
76140
76136
2026-11-09T17:51:36Z
J. Patrick Fischer
73
76140
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Ema tuir nasionalidade| Timor]]
jdjixsmzndj5v4p17p0iedw535l03l1
Emília Pires
0
4454
76125
67779
2026-11-09T17:45:40Z
J. Patrick Fischer
73
76125
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Minister-emilia-pires.jpg|miniaturadaimagem|Pires iha 2011]]
'''Emília Maria Valeria Pires''', moris iha [[1961]] iha [[Rairobo]] (subdistriktu [[Atabae]], distriktu [[Bobonaru (munisípiu)|Bobonaru]]).
Ohin loron nia kaer pasta hanesan Ministra Finansas ba Timor Lorosa'e hori loron 8 fulan Agostu 2007.
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Emília Pires|Emília Pires}}
{{DEFAULTSORT:Pires, Emilia}}
[[Kategoria:Feto Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Polítiku timoroan]]
17o18w05w4vmwhfnldt91u31lyec872
Joachim Gauck
0
4472
76144
67803
2026-11-09T18:02:10Z
J. Patrick Fischer
73
/* Ligasaun ba li'ur */
76144
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:2011 Joachim Gauck-2.jpg|thumb|Gauck iha 2011]]
'''Joachim Gauck''', moris [[24]] fulan [[Janeiru]] [[1940]] iha [[Rostock]] ([[Alemaña]]).
Ohin loron nia kaer pasta hanesan Prezidente federal (''Bundespräsident'') ba Alemaña hori loron 18 fulan Marsu 2012.
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Joachim Gauck|Joachim Gauck}}
[[Kategoria:Mane Alemaña]]
[[Kategoria:Polítika Alemaña]]
[[Kategoria:Polítiku]]
md048wmhu35w25waz1p54e3pv4rk83b
Angela Merkel
0
4473
76143
70286
2026-11-09T18:02:04Z
J. Patrick Fischer
73
/* Ligasaun ba li'ur */
76143
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Unterzeichnung des Koalitionsvertrages der 18. Wahlperiode des Bundestages (Martin Rulsch) 079.jpg|thumb|Angela Merkel]]
'''Angela Dorothea Merkel''', moris 17 fulan [[Jullu]] [[1954]] iha [[Hamburgu]] ([[Alemaña|Alemaña Munu]]).
Ohin loron nia kaer pasta hanesan Primeira ministra (''Bundeskanzler'') ba Alemaña hori loron 22 fulan [[Novembru]] [[2005]].
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Angela Merkel|Angela Merkel}}
[[Kategoria:Feto Alemaña]]
[[Kategoria:Polítika Alemaña]]
[[Kategoria:Polítiku]]
6efts52qfc78j3bb5mlyd0ebd27y30f
Kategoria:Ema Alemaña
14
4476
76133
51366
2026-11-09T17:50:02Z
J. Patrick Fischer
73
76133
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Alemaña]]
[[Kategoria:Ema| Alemana]]
dr5sirc1o0ego027l8w3iyvzgbhzs5s
76137
76133
2026-11-09T17:51:23Z
J. Patrick Fischer
73
76137
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Alemaña]]
[[Kategoria:Ema tuir nasionalidade| Alemana]]
cp4bh658tpshez3uz6iq8sxqhmma3ou
Gaius Julius Caesar
0
4783
76150
67728
2026-11-09T18:09:24Z
J. Patrick Fischer
73
76150
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Gaius Julius Caesar (100-44 BC).JPG|thumb|280px|Gaius Julius Caesar]]
'''Gaius Julius Caesar''' (moris 13 [[jullu]] [[100 a. C.]] iha [[Roma]], mate 15 [[marsu]] [[44 a. C.]]) - imperadór romanu.
[[Kategoria:Mane]]
[[Kategoria:Polítiku]]
aqjqat8v4lsltxu2dafdwrgyqat9roy
Bernie Sanders
0
5534
76147
67915
2026-11-09T18:07:58Z
J. Patrick Fischer
73
76147
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Bernie Sanders.jpg|miniaturadaimagem|Sanders iha 2007]]
'''Bernard "Bernie" Sanders''', moris iha loron 8 September 1941 iha [[Manhattan]] ([[Estadus Unidus]]), maka senatorte [[Vermont]], [[Estadus Unidus]] nian, iha tinan 2007 to'o present.
[[Kategoria:Mane]]
[[Kategoria:Estadus Unidus]]
[[Kategoria:Polítiku]]
3sxcp62sxctamwnj67mvh4zu52gota5
Rui Maria de Araújo
0
5632
76118
68930
2026-11-09T17:43:42Z
J. Patrick Fischer
73
/* Referensia */
76118
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Prime Minister of Timor Leste, Rui Maria de Araújo.jpg|miniaturadaimagem|Rui Maria de Araújo iha 2015]]
'''Rui Maria de Araújo''' uluk [[Primeiru-Ministru]] [[Timor-Leste]] nian. Nia simu pose iha loron 16 fulan [[fevereiru]] tinan 2015 no lidera [[Governu Konstitusionál VI]].
== Historia Moris ==
Rui Maria de Araújo moris iha loron 21 fulan [[maiu]] tinan 1964 iha suku [[Mape Zumalai]], munisípiu (munisípiu) [[Kovalima]]. Ninia tinan uluk eskolaridade nian sira tenke para tanba invazaun husi tropa [[indonézia]] nian sira, iha tinan 1975. Iha tempu ne'ebá nia ho ninia família sira halai ba área iha zona osidentál nasaun nian – [[Suai]] ([[Kovalima]]), [[Bobonaru]] no [[Ainaru]] ne'ebé [[FRETILIN]] kontrola. Hafoin subar iha ai-laran durante tinan tolu nia laran, sira rende ba tropa [[indonézia]] nian iha tinan 1978. Rui bá Dili, no iha ne'ebá maka nia remata ninia estudu sekundáriu sira iha Eskola Katólika, [[Externato de São José]], únika eskola ne'ebé hanorin kurríkulu [[Portugés]] nian durante okupasaun [[indonézia]] nian.
== Kronologia Moris ==
'''Iha tinan 1985''', Rui Araújo hetan bolsa estudu ida atu ba estuda literatura [[Lian Inglés]] nian iha Universidade [[Satya Wacana]], iha [[Java Sentrál]]. Iha Indonézia, nia hahú partisipa iha atividade klandestina nian sira no fó apoiu ba funu rezisténsia nian nu'udar mensajeiru, hodi fó informasaun ba rai-li'ur kona-ba okupasaun ne'e.
'''Iha tinan 1986''', Rui Araújo foti desizaun ida ne'ebé muda ninia moris: Nia hili karreira medisina nian, no rejista nia naran iha Fakuldade Medisina Universidade [[Sultan Agung]], Universidade Privada [[Musulmana]] nian ida iha [[Semarang]], [[Indonézia]]. Iha tinan 1989, nia hahú parte daruak husi ninia formasaun iha Fakuldade Medisina Universidade [[Udayana]] nian. Iha otas ne'ebá maka nia sai membru [[RENETIL]], Resistência Nacional dos Estudantes de Timor-Leste, no fó apoiu ba esforsu komunikasaun grupu ne'e nian, hodi fó-sai ninia boletin polítiku "Neon Metin".
'''Entre tinan 1990 no 1992''', Rui Araújo hala'o servisu iha [[Bali]] hanesan elementu ligasaun entre Komandante-ein-Xefe [[FALINTIL]] nian (Kay rala [[Xanana Gusmão]]), [[José Ramos-Horta]] no Organizasaun Sosiedade Sivíl sira, hodi fó apoiu ba funu rezisténsia nian. Iha tinan 1991, nia ajuda ekipa husi [[Yorkshire Television]], ne'ebé ninia dokumentáriu "In Cold Blood: The Massacre of Timor-Leste" ajuda muda dalan istória nian, no iha fulan [[maiu]] tinan ida ne'e duni nia hasoru-malu ho [[Xanana Gusmão]] iha ninia subar-fatin iha [[lahane]], [[Dili]], atu entrega rádiu emisór-resetór nian ida no simu orientasaun kona-ba vizita husi Delegasaun Parlamentu [[Portugal]] nian ne'ebé aviza tiha ona, visita ne'ebé la konsege realiza.
'''Iha fulan-jullu 1994''', Rui Araújo remata ninia estájiu ne'ebé nia hala'o iha tinan rua nia laran kona-ba kursu [[Medisina Jerál]], no ikus mai hala'o serbisu hanesan [[Médiku]] Klínika Jerál.
== Serbisu Nu'udar Médiku ==
Bainhira preparadu ona atu serbí ba nesesidade sira ne'ebé mosu iha ninia rai moris-fatin, Dr. Rui Araújo fila lalais ba [[Timor-Leste]], no durante tinan ha'at nia serbisu hanesan Médiku Klínika Jerál no Sirurjiaun nian iha Hospitál Provinsiál Dili nian. Iha époka ne'ebá nia jere programa ida kona-ba kombate ba [[tuberkuloze]] ne'ebé finansia husi Caritas Noruega nian ne'ebé implementa iha Klínika Katólika nian hotu-hotu iha Timor-Leste. Ho sub-subar, nia fó asisténsia médika ba gerrilleiru sira iha knua no vila laran sira, entre sira ne'e, ida maka Xefe Estadu Maiór [[FALINTIL]] nian, matebian [[David Alex Daitula]].
Esperiénsia ne'ebé hetan iha Dili halo Dr.Araújo deskobre lakuna sira iha kuidadu saúde Timor-Leste nian, no ida ne'e maka obriga nia hasai kursu pós-graduasaun ida iha saúde públika hodi hasai espesialidade iha inísiu tinan 2000, iha Polítika Saúde, Jestaun Saúde no Finansiamentu Saúde, iha Universidade [[Otago]], iha [[Nova Zelándia]]. Servisu Informasaun Indonézia ninian koko atu blokeia ninia pedidu bolsa estudu nian, tanba iha tempu ne'ebá (1998) nia identifikadu tiha ona hanesan "operasionál klandestinu pró-independénzia nian ida". Maske nune'e nia hasai kursu mestradu iha Saúde Públika, ne'ebé remata iha tinan 2001, hafoin peskiza iha kampu nian ne'ebé rezulta iha teze ho títulu "Sistema Saúde ida ne'ebé própriu duni ba Timor-Leste tuir Timoroan sira nia hakarak".
== Situasaun Iha Timór ==
Iha tempu ne'ebé nia sei estuda iha [[Nova Zelândia]], iha nia rai moris-fatin timoroan hetan duni oportunidade atu hili futuru ida ne'ebé sira hakarak ba sira nia nasaun, nune'e iha [[loron 30 fulan agostu tinan 1999]], sira hili ho votu maioria ba independénsia iha referendu ida ne'ebé [[ONU]] maka promove. Rui Araújo serbisu iha Administrasaun Tranzitória Nasoins Unidas nian ne'ebé harii hafoin liu tiha referendu, ba dala uluk iha Autoridade Saúde Provizória, no tuir fali nu'udar Xefe Divizaun Servisu Saúde nian.
== Ka'er Pasta Iha Governu Timór-Leste ==
Iha loron 20 fulan [[setembru]] tinan 2001 Nia hetan nomeasaun husi [[FRETILIN]] nu'udar [[Ministru Saúde]] iha Governu Tranzisaun II nian.
Iha loron Restaurasaun Independénzia [[Timor-Leste]] nian, loron 20 fulan [[maiu]] tinan 2002, Rui Araújo simu hikas nomeasaun husi [[FRETILIN]] nu'udar Ministru Saúde Governu Konstitusionál I Repúblika DemokrátikaTimor-Leste nian. Nia kaer pasta Ministru Saúde nian iha Governu Konstitusionál I to'o fulan [[Agostu]] tinan 2007 no akumula kargu Vise-Primeiru-Ministru Asuntu Sosiál nian, iha fulan [[Juñu]] tinan 2006.
Husi tinan 2007 to'o tinan 2012, maske la tama iha Governu, nia uza nafatin kompeténsia sira hodi serbí Timor-Leste. Nia hetan nomeasaun ba Konsellu Estadu, Órgaun prinsipál Estadu Konsultivu Prezidente Repúblika nian, ne'ebé iha tempu ne'ebá Sua Exelénsia Dr. [[José Ramos-Horta]] asume kargu hanesan prezidente Repúblika. Nia servisu nafatin iha setór saúde nian, nu'udar Asesór ba Polítika no Jestaun [[Ministériu Saúde]] to'o tinan 2008 no tuir mai hala'o funsaun nu'udar Asesór Seniór ba [[Ministériu Finansas]], badala uluk iha Programa Dezenvolvimentu Profisionál, tuirfali iha Servisu Koorporativu sira no, ikusliu (to'o ba nia nomeasaun nu'udar Primeiru-Minsitru) hanesan asesór ba Polítika Servisu Koorporativu sira.
Formalmente nia adere ba [[FRETILIN]] iha tinan 2010 no iha tinan 2011 eleitu nu'udar membru Komite Sentrál nian.
Rui Araújo simu nomeasaun nu'udar [[Primeiru-Ministru]] [[Timor-Leste]] husi Prezidente Repúblika, Sua Exelénsia [[Taur Matan Ruak]], iha fulan [[fevereiru]] tinan 2015, hafoin [[Primeiru-Ministru]] ne'ebé hala'o knaar hela, Kay Rala [[Xanana Gusmão]], fó-sai nia rezignasaun. Partidu Polítiku [[Xanana Gusmão]] nian, [[CNRT]], propoin nia naran ba kargu [[Primeiru-Ministru]] nian no, tanba sai hanesan partidu ida ne'ebé iha númeru kadeira barak liu iha [[Parlamentu Nasionál]], Prezidente aprova ninia kandidatura. dr. Rui Araújo no nia membru sira seluk [[Governu Konstitusionál VI]] Timor Leste nian simu pose iha loron 16 fulan [[fevereiru]] tinan 2015.
== Ligasaun ba Li'ur ==
{{Commons|Category:Rui Maria de Araújo|Rui Maria de Araújo}}
== Referensia ==
* http://timor-leste.gov.tl/?p=11229&lang=tp (Oficiál Site)
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Araujo, Rui Maria de]]
[[Kategoria:Polítiku timoroan|Araujo, Rui Maria de]]
drwl4plcuc64uj4nxkh08ucrd1gew79
Nicolau dos Reis Lobato
0
5633
76123
69588
2026-11-09T17:45:02Z
J. Patrick Fischer
73
/* Referensia */
76123
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Rotunda do Aeroporto.jpg|miniaturadaimagem|Monumentu Nicolau Lobato ([[Komoro]] [[Dili]])]]
'''Nicolau dos Reis Lobato''' (moris iha [[Soibada (postu administrativu)|Soibada]], [[Manatutu (munisípiu)|Manatutu]], 24 Maio 1946<ref name="bio">[http://mercosulcplp.blogspot.de/2009/12/timor-lestebiografia-do-presidente.html?spref=fb Timor-Leste/ Biografia do Presidente Nicolau dos Reis Lobato]</ref> – mate iha [[Mindelo (Turiskai)|Mindelo]], [[Manufahi]], loron 31 fulan Dezembero 1978 nia sei iha tinan 26 hanesan politiku nain no ukun nain nasional ba [[Timor-Leste]]. Nia hanesan hari’i no sai hanesan vise prezidente ba partidu [[Fretilin|ASDT]], partidu ne’ebé la kleur fila a’an sai [[Fretilin]]. Depois Proklamasaun Independensia iha loron 28 fulan Novembro 1975 foti nia sai hanesan Primeiro Ministro Dahuluk ba Timor-Leste. Iha tinan 1977 nia sai hanesan Presidente Daruak ba Timor Leste. Nia mate iha kombate ho Tropa [[Indonézia]] (TNI) iha loron 31 fulan Dezembro 1978. Aeroportu Internasional Timor-Leste uza nia naran hodi respeita luta ne’ebe fo naran Aeroportu Internasional Presidente Nicolau Lobato.
Momentu Tropa Indonézia tama mai Timor-Leste, Nicolau Lobato hamutuk ho ukun nain Fretilin sira seluk,halai sae ba foho hodi funu kontra Tropa Indonézia. Iha tinan 1978, Lobato aserku husi (Kopassus) ne’ebe organiza husi Maijor Prabowo Subianto (ne’ebe sai hanesan mane foun ba Prezidente [[Soeharto]]). Nia mate depois tiru iha nia kabun, no nia mate isin lori ba [[Dili]]. Nicolau dos Reis Lobato foti hanesan luta nain nasional ba Timor-Leste.
== Familia ==
Nicolau dos Reis Lobato hanesan maun-alin husi [[Rogeiro Tiago Lobato]], Prezidente Partidu Fretilin ne’ebe dahuluk. Nicolau Lobato kaben ho Isabel Barreto no hetan oan mane ida ne’ebe naran José Maria Barreto Lobato Gonçalves.
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Nicolau dos Reis Lobato|Nicolau dos Reis Lobato}}
== Referensia ==
<references />
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Lobato, Nicolau dos Reis]]
[[Kategoria:Polítiku timoroan|Lobato, Nicolau dos Reis]]
jdkwtmpk5y0bmkialfqmhw1qk07vf98
Fernando de Araújo
0
5647
76117
69697
2026-11-09T17:43:27Z
J. Patrick Fischer
73
/* Referensia */
76117
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Fernando de Araújo.jpg|thumbnail|Araújo iha 2009]]
'''Fernando de Araújo''' konhesidu liu ho naran "'''LASAMA'''" moris iha 26 [[Fevereiru]] 1963, iha [[Manutasi]], [[Ainaru]] no hakotu nia i'is iha 02 [[Juñu]] 2015, ho Tinan 52 iha [[Ospita Nasionál Guido Valadares]], [[Díli]].
Lasama nu'udar fundador husi [[RENETIL]] ( Resistência Nacional dos Estudante de Timor-Leste) iha tempu okupasaun [[indonézia]] no mós presidente husi [[Partido Democrático PD]]. Kargu ikus nu'udar [[Ministru Estado Coordenador Assuntu Sosial]] no [[Ministru Edukasaun]].<ref>[http://kiakilir.blogspot.com/2015/06/fernando-la-sama-de-araujo-moris-ho.html Fernando La Sama de Araujo, Moris Ho Luta, Mate ho Historia] (Tetun)</ref>
== Familia ==
Katuas Oan husi Esposa [[Marie Jacqueline Aquino Siapno]], [[PhD]], Professora iha Universidade Nacional de Seoul – Korea do Sul (Primeiro) no iha mós fen Segundo husi Suai.
Iha Oan Mane ho nara [[Lírio Hadomi Aquino de Araújo]] no iha tan oan feto ida husi fen segundu.
Fernando Lasama oan husi [[Horacio de Araujo]] no [[Emiliana da Conceicao]], oan ba dala 5 husi maun alin nain 8 feto nain 5 no mane nain 3 (mate ona feto 2 no mane 1).
== Historia Moris ==
Nu’udar sasin ba masakre ne'ebé militár indonéziu halo ba família hamutuk 18, no masakre ne’e maka hamosu ninia kompromisu polítika.
'''1991-1998''' hetan julgamentu tanba krime kontra Estadu, Lasama de Araújo tama kadeia durante tinan neen fulan haat iha [[Kadeia Cipinang]], iha [[Jakarta]], fatin iha nebe mós hela líder istóriku rezisténsia timoroan, [[Xanana Gusmão]].
"Iha Cipinang maka ha’u aprende ho Xanana no prizioneiru polítiku sira seluk. Ha’u nia formasaun polítika mai hosi Cipinang", nia hatete iha loron ida.
Liu mós hosi kadeia sira seluk, iha Bali no iha Java, iha Indonézia, no konsideradu hanesan "prizioneiru ho konsiénsia" hosi Amnistia Internasionál.
'''1992''' nia simu Prémiu Internasionál Reebok tanba nia atividade hodi defende direitu timoroan sira nian, durante okupasaun indonézia.
Figura daruak Estadu nian, "La Sama" substitui, iha 2008, Prezidente Repúblika, [[José Ramos-Horta]], ne'ebe hetan kanek iha atake iha loron 11 [[Fevereiru]], sai hanesan prezidente hodi hala’o funsaun durante fulan rua.<ref>[http://noticias.sapo.tl/tetum/info/artigo/1443373.html Biografia badak kona-bá Fernando Lasama de Araújo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612013138/http://noticias.sapo.tl/tetum/info/artigo/1443373.html |date=2017-06-12 }} (Tetun)</ref>
== Estudo ==
'''Pós Graduação''' – Frequentou na área do Meio Ambiente – Universidade Melbourne, Austrália, 2000-2001.
'''Licenciatura''' – Frequentou na Faculdade de Letras – Universidade Udayana Denpasar/Indonésia, 1985 – 1991.
== Kargu ==
* Presidente Parlamento Nacional – 2007 – 2012.
* Presidente Partido Democrático – 2001 até a data.
* Presidente em exercício Assembleia Parlamentar – CPLP 2012-2013
* Vice-Ministro dos Negócios Estrangeiro e Cooperação – Governo de transição da UNTAET - 2001-2002.
* Secretário-Geral no Fundador husi RENETIL 1988-2000.
* Coordenador Rádio Timor Kmanek – Programa Oras to’o ona, Conselho Nacional da Resistência Timorense no mós Coordenador da Comissão de Planeamento, Conselho Nacional da Resistência Timorense [[CNRT]] - 1999.<ref>[http://www.jndiario.com/2015/06/03/biografia-fernando-la-sama-de-araujo/ Biografia Fernando La Sama de Araújo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241217182156/https://www.jndiario.com/2015/06/03/biografia-fernando-la-sama-de-araujo/ |date=2024-12-17 }} (Tetun)</ref>
== Ligasaun ba Li'ur ==
{{Commons|Category:Fernando de Araújo|Fernando de Araújo}}
== Referensia ==
<references />
{{DEFAULTSORT:Araujo, Fernando de}}
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Polítiku timoroan]]
1f1estrrnh08wtt806rex8gdzckwekm
Nelson Mandela
0
5697
76146
70167
2026-11-09T18:02:37Z
J. Patrick Fischer
73
76146
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Nelson Mandela-2008 (edit).jpg|thumb|Nelson Mandela, Maio 2008]]
'''Nelson Rolihlahla Mandela''' Moris iha [[Mvezo]], [[18 Jullu]] [[1918]] no remata nia moris iha [[Joanesburgo]], [[5 Dezembru]] [[2013]], ho Tinan 95.
[[Kategoria:Polítika Áfrika Súl]]
[[Kategoria:Polítiku]]
eml5fb61z213v4ox6xleu1y7kdos065
Augusto Ramos Soares
0
5704
76163
62160
2026-11-09T18:20:46Z
J. Patrick Fischer
73
/* Hare'e Mós */
76163
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Augusto Soares - 2012 Olympic Marathon .jpg|miniaturadaimagem|Augusto Soares iha London 2012]]
'''Augusto Ramos Soares''' moris iha loron [[22 Agostu]] [[1986]] iha ''Becae'', [[Timór Lorosa'e]]. Nu'udar Atleta Maratona Timor-Oan ho nia distansia Medio.
== Historia Moris ==
Augusto ho Aas 1.65 m, Iha Tinan 2010 nu'udar segundo lugar iha [[Dili-Marathon]] ho horas 2:26:00 no iha Tinan tu'ir mós sai nu'udar segundo lugar ho horas 2:31:54.
Iha Tinan 2012, Augusto remata ho horas 2:33:46 iha [[Tokyo-Marathon]].
Iha Tinan ne'ebé hanesan tuir mós [[Olimpiade 2012]] iha [[London]], ka'er bandeira nasional [[Timór Lorosa'e]] nian iha serimonia abertura. La haluha katak Augusto mós iha lista atleta ne'ebé partisipa iha [[Olimpiade 2008]] iha [[Beijing]] maibé nia la konhese ba. Iha [[London]] rasik Augusto remata nia korrida ho horas 2:45:09.
Iha [[Olimpiade 2016]] iha [[Rio de Janeiro]] Augusto rasik sei komesa ho distnsia 1500 m
== Treinador ==
Iha Dili-Marathon ne'ebé realiza iha [[22 Juñu]] tinan [[2013]] , sai nu'udar treinador ba Atleta [[Olimpinos 2000]], [[Calistro da Costa]].
== Hare'e Mós ==
* [[Atleta Timor Lorosa'e ne'ebé partisipa iha Olimpiade 2012]]
{{DEFAULTSORT:Soares, Augusto Ramos}}
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Atleta Maratona Timor Lorosa'e]]
[[Kategoria:Desportista]]
bof4gsavpmiymzpmiha2kxo42txkmd1
Nélia Martins
0
5708
76162
60143
2026-11-09T18:20:39Z
J. Patrick Fischer
73
76162
wikitext
text/x-wiki
'''Nélia Martins''' moris iha loron [[9 Jullu]] 1998, [[Timór Lorosa']]e. Nu'udar Atleta Maratona Timor-Oan ho nia distansia Medio.
== Historia Moris ==
Nélia ho Aas 1.50 m, iha loron [[4 Juñu]] 2016 remata nia korrida ho horas 4: 58.80, ho distansia 1500 m.
{{DEFAULTSORT:Martins, Nelia}}
[[Kategoria:Feto Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Atleta Maratona Timor Lorosa'e]]
[[Kategoria:Desportista]]
l9tolvjb3yqexdhdyq0mirtsnkqk9m3
Francisco Guterres
0
5775
76122
70799
2026-11-09T17:44:48Z
J. Patrick Fischer
73
/* Latar belakang politik dan militer */
76122
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:2017-08-14 Francisco Guterres.jpg|miniaturadaimagem|Guterres iha 2017]]
[[Imajen:Francisco Guterres Lu-Olo Assinatura.jpg|miniaturadaimagem|Assinatura.]]
'''Francisco Guterres''' alias '''Lú-Olo''' (moris iha 7 fulan Septembru 1954 iha Ossú, [[Viqueque]], [[Timor Portugues]], mate iha loron 21 fulan-Juñu tinan 2026 iha [[Kuala Lumpur]], [[Malázia]]) hanesan Prezidente Repúblika [[Timór Lorosa'e]] iha oras ne'e. Nia hanesan eis gerilleiru ida, Prezidente [[Fretilin]] (1998 - 1999 no 2006 - 2017) no sai ona hanesan [[Parlamento Nacional|Presidente Parlamento Nacional]] Timór Lorosa'e (2002 - 2007) no.
Iha 21 Desembru 2006, nia sai mo'os kandidatu [[ba eleisaun Prezidente Timór Lorosa'e 2007|eleisaun Presidente Timór Lorosa'e 2007]]. Nia kandidatu husi partidu historiku FRETILIN. Nia halo deklasaun depois nia manan iha partidu. Nia iha ambisiozu atu rezolve problema iha korpu forsa nian no promete atu halo relasaun ho instituisaun hotu. Lú-Olo hanesan mo'os ho Xavier do Amaral iha ne'ebe Xavier sai hanesan presidente dahuluk Timór Lorosa'e nian no sai proklamador independensia Nasaun Timór Lorosa'e, entertantu Lú-Olo hanesan restaurador husi independensia total husi nasaun Republika Demokratika Timór Lorosa'e nian.
== Moris ==
Francisco "Lú-Olo" Guterres moris iha 7 Septembru 1954 iha Ossu, Viqueque. nia hanesan oan husi Felix Guterres no Elda da Costa Guterres. Sira nia oan na'in ne'en husi maun alin na'in ualu. Akaba tiha ensinu baziku husi Sta Terezinha College Ossu, iha 1969, Lú-Olo halo transferensia mai Dili di mana dia menghadiri sekolah menengah. Pada tahun 1973, ia kembali ke Universitas St Terezinha sebagai guru sekolah.
Lú-Olo adalah Presiden Parlemento Nasional Timór Lorosa'e dan Presiden Fretilin dan saat ini sedang menyelesaikan gelar sarjana hukum di Universitas Dili. Dia adalah politikus karismatik dan dihormati dan mantan pejuang perlawanan yang menghabiskan seluruh 24 tahun pendudukan di pegunungan. Pada saat orang Indonesia meninggalkan Timór Lorosa'e pada tahun 1999, Lú-Olo adalah pemimpin paling senior Fretilin di dalam negeri.
== Latar belakang politik dan militer ==
Lú-Olo bergabung [[Asosiasi Demokratik Sosial Timor|ASDT]] (Asosiasi Sosial Demokratik Timor), yang kemudian menjadi Fretilin, pada tahun 1974 ketika Indonesia menginvasi Timór Lorosa'e, Lú-Olo mundur ke pegunungan dan bergabung dengan pleton tentara yang beroperasi di daerah pegunungan Ossu di bawah perintah dari Lino Olokassa. Dia menghabiskan seluruh pendudukan Indonesia (1975-1999) di pegunungan sebagai pejuang perlawanan dan aktivis politik, selamat kampanye pemusnahan dan pengepungan dari akhir 1970-an di mana banyak rekan-rekannya Fretilin diburu dan dibunuh, termasuk mentornya Vicente "Sahe" Reis.
Selama waktunya di pegunungan, Lu-Olo berkembang melalui jajaran Fretilin. Pada periode 1975-1987, ia menduduki posisi sebagai berikut dalam [[Fretilin]]:
* Wakil Sekretaris dan sekretaris untuk wilayah pantai timur Matebian (1976)
* Seorang komisaris politik untuk Sektor Ponta Leste (atau sektor titik timur) (1978)
* Ditunjuk wakil sekretaris untuk "zona 15 de Agosto" (1978)
* Wakil dicalonkan dari wilayah timur tengah sebagai bagian dari komando gerilya Perusahaan 3 (1982)
* Komisaris politik (1984)
Pada tahun 1987, perlawanan direstrukturisasi ketika Komite Sentral Fretilin membentuk Dewan Nasional Perlawanan Maubere ([[CNRM]]), sebuah organisasi payung yang dirancang untuk mencakup semua partai politik Timor yang menuntut kemerdekaan bagi Timór Lorosa'e. Komite Sentral juga memutuskan bahwa FALINTIL harus menjadi tentara untuk semua orang Timór Lorosa'e, bukan menjadi sayap bersenjata Fretilin. Xanana Gusmao adalah meninggalkan Fretilin untuk menjadi pemimpin CNRM dan perintah politik Fretilin diserahkan kepada Komisi Directive Fretilin (CDF). Sekretaris CDF adalah Mau-Huno dan wakil sekretarisnya yang Lu-Olo, Mau Hodu, dan Konis Santana.
Pada periode 1991-1993 Mau-Hodu, [[Xanana Gusmão]] dan Mau-Huno ditangkap oleh militer Indonesia. Pada tahun 1993, [[Nino Konis Santana]] diangkat sebagai sekretaris CDF dan digantikan Gusmão dalam perannya sebagai pemimpin CNRM. Pada tahun 1997, Konis Santana meninggal karena penyakit dan Lu-Olo diangkat sekretaris CDF, sehingga menjadi pemimpin paling senior Fretilin di Timór Lorosa'e.
Pada tahun 1998, seorang yang luar biasa Fretilin Konferensi Nasional berlangsung di Sydney Australia-untuk reorganisasi kepemimpinan Fretilin. Pada Konferensi Sydney, CDF adalah dihapuskan dan memberi jalan kepada Dewan Presiden Fretilin. Lu-Olo dinominasikan sebagai General Koordinator, dengan Mari Alkatiri sebagai 1st Deputi Front Diplomatik dan Mau-Huno sebagai 2nd Deputi Front Klandestin.
Pada tahun 1998, CNRM digantikan oleh Dewan Nasional Perlawanan Timor (CNRT) dan Lu-Olo mencapai posisi sebagai berikut dalam baru dibuat [[CNRT]]:
* Anggota Dewan Politik Nasional
* Sekretaris Urusan Politik
* Anggota Dewan Politik-Militer
Dia adalah untuk melanjutkan perannya sebagai General Koordinator Dewan Presiden Fretilin.
Setelah referendum kemerdekaan 1999, Lu-Olo akhirnya bertemu Mari Alkatiri, anggota paling senior Fretilin pada front diplomatik dan pendiri partai. Lu'Olo dan Alkatiri setuju bahwa langkah-langkah lebih lanjut diperlukan untuk membenahi Fretilin.
Pada Juli 2001, Fretilin mengadakan Kongres Nasional dan Lu-Olo terpilih Presiden 1 nya Fretilin dengan Alkatiri terpilih sebagai Sekretaris Jenderal. Setelah kemenangan besar Fretilin dalam pemilihan umum 2001, Lu-Olo menjadi anggota Majelis Konstitusi Timór Lorosa'e dan kemudian terpilih sebagai Presiden Majelis Konstitusi.
Pada tanggal 20 Mei 2002, setelah restorasi kemerdekaan Timór Lorosa'e, Majelis Konstitusi menjadi Parlemen Nasional dan Lu-Olo menjadi anggota dan Presiden Parlemen Nasional Timór Lorosa'e.
Pada bulan Mei 2006 Fretilin menyelenggarakan Kongres Nasional ke-2 dan Lu-Olo dan Alkatiri yang masing-masing terpilih kembali sebagai partai Presiden dan Sekretaris Jenderal.
{{DEFAULTSORT:Guterres, Francisco}}
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Polítiku timoroan]]
g1shvprrtzgz74qjj1le4i1i67twhdv
Isabel da Costa Ferreira
0
5803
76120
69006
2026-11-09T17:44:13Z
J. Patrick Fischer
73
/* Ligasaun ba li'ur */
76120
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Isabel da Costa Ferreira 2016-07-08.jpg|thumb|Ferreira iha 2016]]
'''Isabel da Costa Ferreira''', oan feto husi Mateus Ferreira no Ana Flora de Jesus Ferreira, moris iha [[Same]], Munisipiu [[Manufahi]].
Maun-alin nain sanulu resin tolu (13). Hahú eskola primaria iha tinan 1980 no remata liceu (SMA I) iha tinan 1993. Iha tinan 1998 remata lisensiatura iha Direitu husi Universidade Nasional [[Denpasar]], [[Bali]], [[Indonesia]].
[[Imajen:Isabel da Costa Ferreira 28-05-2015.jpg|thumb|Ferreira iha 2015]]
[[Imajen:Taur Matan Ruak and wife.jpg|thumb|Isabel da Costa Ferreira ho [[Taur Matan Ruak]]]]
Isabel da Costa Ferreira, hahú ninia karreira profisional barak liu liga ho kestaun sira direitus humanus nian no akuza beibeik hahalok violentu sira nebe komete durante okupasaun militar Indonesia. Tanba ne’e mak iha tinan 1998 no 1999, asumi kna’ar hanesan Koordenadora Jeral ba ONG “Kontras Timor-Timur” no Diretora Direitus Humanus [[Timór Lorosa'e]] (CDHTL), iha tinan 1999-2001.
Iha tinan 2001, eleita ba Membru Asembleia Konstituinte, husi lista UDT, atu dedika liu-liu ba hakerek artigu sira Konstituisaun RDTL nian, kona ba Direitus Humanus nian.
Iha faze Administrasaun Tranzitoria Nasoens Unidas nian no hafoin Restaurasaun Independensia, Isabel da Costa Ferreira responsável ba kna’ar oi-oin liu-liu humanitariu, direitus humanus no politiku nian, espesial liu hanesan Vise-prezidente [[Kruz Vermalha Timor-Leste]] nian (CVTL), tinan 2002 to’o 2006 Vise-Ministra Justisa, iha tinan 2006 Membru ba Komisaun Verdade no Amizade (CVA) tinan 2005 to’o 2008.
Hafoin finaliza kna’ar sira CVA nian, Isabel Ferreira hetan responsabilidade iha área oi-oin Estadu nian, liu-liu, Prezidente Sekretariadu ba Apoiu Komisaun Promosaun PNTL, tinan 2009 to’o 2010, Prezidente Komisaun Akompañamentu ba Prosesu Promosaun sira iha PNTL, tinan 2009 too 2010, Komisaria ba Komisaun Funsaun Publika, tinan 2011 to’o 2014, Asesora Juridika ba Sekretariu Estadu Seguransa, husi 2009 to’o 2015; Primeira-Dama Timór Lorosa'e nian, husi loron 20 fulan Maiu tinan 2012 to’o loron 20 fulan Maiu tinan 2017; Asesora Juridika ba Ministru Interior iha Fulan Fevereiru tinan 2015 to’o fulan Juñu tinan 2015; Konselheira ba Ministru Edukasaun no Advogada ba labarik, husi fulan Setembru tinan 2015 to’o ohin loron.
Isabel Ferreira akumula mos esperiensia organizativa no institusional oi-oin, asumi mos kargu sira tuir mai: Koordenadora ba Grupu Serbisu hodi elabora Lei konaba Provedor Direitus Humanus no Justisa, no ba atividade sira konaba ninia estabelesimentu (2001-2005); koordenadora ba Grupu Trabalhu Planu Asaun Nasional Direitus Humanus nian, (2003-2006); Membru ba Grupu Trabalhu elaborasaun Lei Antigu Kombatente sira nian, (2004-2005); Membru ba Grupu Serbisu nebe harii Komisaun ba Ema sira nebe lakon (2005); Membru ba Grupu Permanente Governu no Igreja nian (2005); Membru ba Komisaun Nasional ba Direitu Labarik sira nian, (2005-2006); Membru ba Konselhu Superior Ministeriu Publiku nian, (2006-2011); Koordenadora ba Komisaun Instaladora Jestaun Fronteira nian, (2009-2010); Koordenadora ba Komisaun Negosiasaun Akordu Suplementar PNTL nian (2009-2010); Membru ba Komite Reforma iha Setor Seguransa, (2009-2010).
Simu konvite hodi partisipa hanesan oradora prinsipal iha Seminariu oi-oin no Konferensia Internasional sira, iha [[Austrália]], [[China]], [[Koreia Súl]], [[Fijí]], Indonesia, [[Malázia]], [[Portugal]] no Timor-Leste, liu-liu, Konferensia ba Konselhu Nasional Rezistensia Timor nian, konaba violasaun Direitus Humanus iha Timor-Leste, realiza iha [[Melbourne]]/Australia (Abril/1999); Partisipasaun konaba serbisu Komisaun Direitus Humanus nian, iha [[Genebra]]/[[Suiça]] (Abril 1999), intervensaun liu-liu ba violasaun sira Direitus Humanus nian durante okupasaun Indonesia; Konferensia Konselhu Nasional Rezistensia Timor nian, konaba situasaun pos Referendu, iha [[Darwin]]/Australia (outubru 1999); Konferensia Internasional konaba ema sira ne'ebe Lakon, iha [[Jakarta]]/Indonesia (2001), intervensaun konsentra liu ba kestaun ne’e nomos konaba situasaun Direitus Humanus iha Timor-Leste; hetan konvida ba Konferensia Internasional iha Institutu Federaismu nian, iha Suiça, intervensaun konsentra liu konaba “Papel Nasoens Unidas no Ajensia sira iha Rai nebe pos-konflitu” (Agostu 2002) no Konferensia Internasional konaba Jestaun Fronteira iha [[Tailándia]], (2010).
Dra. Isabel da Costa Ferreira kaben ho Antigu Prezidente Republika Demokratika Timor-Leste, Major-Jeneral [[Taur Matan Ruak]] husi fulan Maiu tinan 2001 no hetan oan feto rua, Lola no Tamarisa no oan mane ida naran Quesadhip.
Isabel Ferreira bele koalia lian tolu (3), Tetun, Portugues no Malaiu- Indonesio.
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Isabel da Costa Ferreira|Isabel da Costa Ferreira}}
{{DEFAULTSORT:Ferreira, Isabel da Costa}}
[[Kategoria:Feto Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Polítiku timoroan]]
bs7s7528j10go4ipajhau1jjf99cc85
Donald Trump
0
5876
76149
67767
2026-11-09T18:08:52Z
J. Patrick Fischer
73
76149
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Donald Trump official portrait.jpg|miniaturadaimagem|Trump iha 2017]]
<span>'''Donald John Trump '''mak sai prezidente ba [[Estadu Naklibur Sira Amérika Nian]].<br>
</span>
[[Kategoria:Mane]]
[[Kategoria:Estadus Unidus]]
[[Kategoria:Polítiku]]
tpfghaovh6suwjchop64q2osgnk9sup
Pridi Banomyong
0
5878
76155
69713
2026-11-09T18:12:23Z
J. Patrick Fischer
73
76155
wikitext
text/x-wiki
'''Pridi Banomyong '''mak sai primeiru-ministru ba [[Tailándia]].
[[kategoria:Mane]]
[[kategoria:Tailándia]]
[[Kategoria:Polítiku]]
8rmwf4malkvugm8durff0yw44l853k4
Rosa Muki Bonaparte
0
5971
76119
61979
2026-11-09T17:44:00Z
J. Patrick Fischer
73
/* Referensia */
76119
wikitext
text/x-wiki
'''Rosa Bonaparte''' (mate iha 1975) mak feto Timor-oan politika na'in no ativista ba direitu feto nian. Rosa mos hanesan membru husi Komete Sentral [[FRETILIN]] iha 1970.<ref name="PintoJardine1997">Pinto, Constâncio; Jardine, Matthew (1997). [https://books.google.com/books?id=GYnPZuDwLiMC&pg=PA35 Inside the East Timor Resistance. James Lorimer & Company]. p. 35. ISBN 978-1-55028-588-8. Retrieved 16 July 2012.</ref> Iha 28 Novemberu 1975 Bonaparte hari'i OPMT (Organizasaun Popular Mulher de Timorense) "wainhira nia hi'it sae bandeira mean, metan, kinur ho fitun kor mutin."<ref name="CristalisScott2005">Cristalis, Irena; Scott, Catherine; Andrade, Ximena (2005). [https://books.google.com/books?id=oAWfQ7RIuHAC&pg=PA27 Independent Women: The Story of Women's Activism in East Timor.] CIIR. p. 27. ISBN 978-1-85287-317-2. Retrieved 16 July 2012.</ref> Nia knaar hanesan prezindente OPMT kotu lalais de'it tanba iha 7 dezembru 1975 militár Indonézia kaptura no oho (hetan tiru husi ekipa tiru Indonzia nian - ([[Indonézia|Indonesian]] firing squad.)<ref name="Krieger1997">Krieger, Heike (1997). [https://books.google.com/books?id=18xUF785rKsC&pg=PA95 East Timor and the International Community: Basic Documents.] Cambridge University Press. p. 95. ISBN 978-0-521-58134-9. Retrieved 16 July 2012.</ref>
'''Rotunda Rosa Muki Bonaparte -''' Mak monumentu ki'ik ida iha rotunda Mandarin nia laran ne'ebé fó naran tuir Rosa Muki Bonaparte hodi hanoin fila hikas kontribuisaun hirak ne'ebe nia fo ba luta ba Ukun Rasik An.
== Referensia ==
<references />
{{DEFAULTSORT:Bonaparte, Rosa}}
[[Kategoria:Feto Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Polítiku timoroan]]
onp9dwnksul4vz014qsy77ucctw7wjo
Kategoria:Deputados Timór Lorosa'e
14
6183
76116
62797
2026-11-09T17:43:01Z
J. Patrick Fischer
73
76116
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Parlamentu Nasionál]]
[[Kategoria:Polítiku timoroan]]
cp4kegso8l93grc014vt310n3r1q90y
Kategoria:Ema Portugál
14
6192
76135
62854
2026-11-09T17:50:20Z
J. Patrick Fischer
73
76135
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Portugál]]
[[Kategoria:Ema| Portugal]]
sa0phahgtv4mhai7tunf7bep98pgh6l
76139
76135
2026-11-09T17:51:32Z
J. Patrick Fischer
73
76139
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Portugál]]
[[Kategoria:Ema tuir nasionalidade| Portugal]]
kgvvrsnmesy3dpvtk49r0rpxfme6ola
Guillermo Lasso
0
6628
76151
65605
2026-11-09T18:09:34Z
J. Patrick Fischer
73
76151
wikitext
text/x-wiki
'''Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza''', moris iha [[1955]] iha Guayaquil([[Ekuadór]]), mak sai prezidente ba [[Ekuadór]].
[[Kategoria:Mane]]
[[Kategoria:Polítiku]]
oankhe1uhc0ydsytiqk95rm7wewt0e1
Sauli Niinistö
0
6829
76154
67758
2026-11-09T18:11:40Z
J. Patrick Fischer
73
76154
wikitext
text/x-wiki
[[Imajen:Саули Ниинистё (51900039312).jpg|miniaturadaimagem|Niinistö iha 2022]]
<span>'''Sauli Väinämö Niinistö''', moris iha [[24 Agostu|24 fulan-Agostu]] [[1948]] iha [[Salo, Finlándia|Salo]] ([[Finlándia]]), mak sai prezidente ba [[Finlándia]].<br>
</span>
{{DEFAULTSORT:Niinisto, Sauli}}
[[Kategoria:Mane]]
[[Kategoria:Finlándia]]
[[Kategoria:Polítiku]]
c1esqxk71og5tl8anqa6i07ypclx68c
Fidelis Leite Magalhães
0
6841
76124
70290
2026-11-09T17:45:24Z
J. Patrick Fischer
73
/* Ligasaun ba li'ur */
76124
wikitext
text/x-wiki
[[File:2019-09-09 Fidelis Leite Magalhães.jpg||miniaturadaimagem|Magalhães iha 2019]]
'''Fidelis Leite Magalhães''' Timor oan ida ne'ebe agora asume kna'ar hanesan prezidenti IPIA no MOTIVA. Uluk iha VIII Governu nia haknar nudar ministru Prezidensia Konselhu Ministro. Fidelis moris iha dia 9 de Junho de 1983 iha Maliana
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Fidelis Leite Magalhães|Fidelis Leite Magalhães}}
[[Kategoria:Mane Timór Lorosa'e|Magalhaes, Fidelis]]
[[Kategoria:Polítiku timoroan|Magalhaes, Fidelis]]
tmnfl61zn32kodczu7g9ha520xat4mo
Kategoria:Futebólista
14
6976
76160
68244
2026-11-09T18:18:28Z
J. Patrick Fischer
73
76160
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Desportista]]
[[Kategoria:Futebol|*]]
slpnjxj7zgwrntrrus6ng6hvk2eq7zt
Konrad Adenauer
0
7036
76145
76046
2026-11-09T18:02:21Z
J. Patrick Fischer
73
/* Ligasaun ba li'ur */
76145
wikitext
text/x-wiki
'''Konrad Hermann Joseph Adenauer''' (Moris iha loron 5 fulan-Janeiru tinan 1876 iha Kolónia; Mate iha loron 19 fulan-Abril tinan 1967 iha Rhöndorf.) maka polítiku no estadista Demokrátiku Kristaun [[Alemaña]] nian. Husi tinan 1949 to'o 1963 nia maka Xanxeler Federál dahuluk hosi Repúblika Federál Alemaña nian no hosi tinan 1951 to'o 1955 nia mós hanesan Ministru Federál dahuluk ba Negósiu Estranjeiru sira.
Advogadu no membru hosi Partidu Sentru Katóliku hala'o ona kareira polítika ida durante [[Impériu Alemaña]] no [[Repúblika Weimar]]: nia hanesan alkalde [[Kolónia]] nian hosi tinan 1917 to'o 1933, membru hosi Kámara Lordes [[Prusia]] nian no Prezidente hosi Konsellu Estadu Prusia nian. Durante tempu [[Nazi]] nian, ema hasai nia husi ninia eskritóriu sira no hatama nia ba komarka ba tempu uitoan.
Adenauer maka ema katóliku ida no ida hosi fundadór sira [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]] nian, ne'ebé nia sai prezidente partidu nian hosi tinan 1950 to'o 1966. Nu'udar Prezidente Konsellu Parlamentár no nu'udar Xanxeler Federál dahuluk no Ministru Negósiu Estranjeiru Repúblika Federál Alemaña nian, nia forma era ida tomak. Mane ho tinan 73, ne'ebé simu pose ho tinan 18, halo kampaña ba [[Bonn]] hanesan kapitál federal, defende polítika integrasaun osidentál no unifikasaun [[Europa|europeia]], no ba papél ativu ida ba Repúblika Federál iha [[NATO]]. Iha termu polítika ekonómika, Adenauer hamriik ba sistema [[ekonomia merkadu sosiál]]. Nia hala'o kursu anti-komunista ida iha rai-laran no hasoru [[Uniaun Soviétika]] no nia estadu satélite sira.
== Ligasaun ba li'ur ==
{{Commons|Category:Konrad Adenauer|Konrad Adenauer}}
[[Kategoria:Mane Alemaña]]
[[Kategoria:Polítika Alemaña]]
[[Kategoria:Polítiku]]
p82y71z2pkple6qq57jqjhb9mg7jbx6
Kategoria:Ema Austrália
14
8759
76134
74304
2026-11-09T17:50:10Z
J. Patrick Fischer
73
76134
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Austrália]]
[[Kategoria:Ema| Australia]]
o6555n1fp9514bkjk5q4bbthjn6j6nu
76138
76134
2026-11-09T17:51:27Z
J. Patrick Fischer
73
76138
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Austrália]]
[[Kategoria:Ema tuir nasionalidade| Australia]]
15bzbix22ab3jd2bt8sbaef4jvn69tb
Diskusaun Uza-na'in:Diamantino Soares
3
9394
76164
76094
2026-11-10T02:30:14Z
~2026-59467-11
12036
/* Kovalima */ Resposta
76164
wikitext
text/x-wiki
== Affiliations Committee News (April-September 2026) ==
<div lang="en" dir="ltr">
<small>''[[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News/Issue 9|You can find this newsletter translated into additional languages on Meta-wiki]]. [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Affiliations Committee/News/Issue 9}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''</small>
[[File:Wikimedia-logo-update-2016.svg|220px|right|thumb|<div class="center">2026 is Wikimedia Affiliations Committee's 20th Anniversary</div>]]
<div style="column-count:1;">
Affiliate Recognition and Derecognition: [[m:Affiliations Committee/News/Issue 9#Affiliate Recognition and Derecognition|On '''August 26''', the Affiliations Committee (''AffCom'') announced the extension of the pause on new affiliate recognition, which began in August 2025.]] The extension follows the Wikimedia Foundation's decision to extend the feedback period for the [[:m:Updating the ecosystem of Wikimedia organizations/Recognition and Funding for Movement Organizations|"Recognition and Funding for Movement Organizations"]] proposal, giving communities and affiliates more time to share input.
AffCom Movement Contributions: [[m:Affiliations Committee/News/Issue 9#AffCom Movement Contributions|Throughout the past quarter, AffCom continued to engage in conversations across the Wikimedia Movement, particularly where discussions touched on the pause on recognition or where the committee’s experience could contribute to broader Movement conversations.]]
AffCom Administration: [[m:Affiliations Committee/News/Issue 9#AffCom Administration|The Wikimedia Affiliations Committee has new Officers and Advisors]]
<div class="hlist" style="margin-top:10px; font-size:100%; ">'''[[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News/Issue 9|read this newsletter in full]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/Affiliations Committee/News|subscribe/unsubscribe]]</div><section end="announcement-content" />
</div>
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 17:30, 17 October 2026 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Buszmail@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Affiliations_Committee/News&oldid=31178382 -->
== [[Kovalima]] ==
Olá Diamantino,
Favor ida, tau atensaun ba buat sira tuirmai:
# Bainhira hakerek artigu foun, haree se ida-ne'e iha ona. Ha'u tau hamutuk ita-boot nia artigu ho ida ne'ebé iha ona ho naran [[Kovalima]] tanba, AFAIK, ne'e mak naran iha Tetun. Muda ida-ne'e se ita-boot la konkorda.
# Labele kopia deit testu husi web. Ita-boot nia testu kuaze hanesan ho fonte. Ida-ne'e tenke elimina kedas tanba violasaun direitu autór nian. Koko atu halo rezumu ba konteúdu ho ita-boot nia liafuan rasik.
# Favor ida hanoin kategoria artigu sira no ligasaun Wiki nian.
# Referénsia sira tau iha testu nia rohan. Haree to'ok oinsá ida-ne'e haree agora. Sintaxe ne'e simples.
# Ita-boot bele uza ho fasil informasaun hosi referénsia sira iha artigu Alemaña nian.
# Sente livre atu uza imajen sira.
Husu mai ha'u se ita-boot iha problema ruma. Saudasaun di'ak no sorte di'ak! [[Uza-na'in:J. Patrick Fischer|J. Patrick Fischer]] ([[Diskusaun Uza-na'in:J. Patrick Fischer|discussão]]) 13h12min de 8 de Novembru de 2026 (UTC)
:Olá Patrick,
:Obrigadu barak ba ita-boot nia tempu, orientasaun no sujestaun sira.
:Ha'u komprende pontu sira ne'ebé ita-boot temi ona. Ha'u sei tau atensaun liután ba artigu duplikadu, direitu autór, referénsia, kategoria no ligasaun Wiki sira.
:Ha'u sei aprende husi artigu sira ne'ebé eziste ona atu hadi'a ha'u nia kontribuisaun iha Wikipédia Tetun.
:Obrigadu mos ba ita-boot nia ajuda no apoiu. Karik ha'u hasoru difikuldade ruma, ha'u sei husu ita-boot nia orientasaun.
:Saudasaun di'ak,
:Diamantino Soares [[Espesiál:Kontribuisaun/~2026-59467-11|~2026-59467-11]] ([[Diskusaun Uza-na'in:~2026-59467-11|discussão]]) 02h30min de 10 de Novembru de 2026 (UTC)
2sybireeatftj7rtusne6uo0fuzgz0j
76165
76164
2026-11-10T02:34:13Z
Diamantino Soares
9475
/* Kovalima */
76165
wikitext
text/x-wiki
== Affiliations Committee News (April-September 2026) ==
<div lang="en" dir="ltr">
<small>''[[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News/Issue 9|You can find this newsletter translated into additional languages on Meta-wiki]]. [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Affiliations Committee/News/Issue 9}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''</small>
[[File:Wikimedia-logo-update-2016.svg|220px|right|thumb|<div class="center">2026 is Wikimedia Affiliations Committee's 20th Anniversary</div>]]
<div style="column-count:1;">
Affiliate Recognition and Derecognition: [[m:Affiliations Committee/News/Issue 9#Affiliate Recognition and Derecognition|On '''August 26''', the Affiliations Committee (''AffCom'') announced the extension of the pause on new affiliate recognition, which began in August 2025.]] The extension follows the Wikimedia Foundation's decision to extend the feedback period for the [[:m:Updating the ecosystem of Wikimedia organizations/Recognition and Funding for Movement Organizations|"Recognition and Funding for Movement Organizations"]] proposal, giving communities and affiliates more time to share input.
AffCom Movement Contributions: [[m:Affiliations Committee/News/Issue 9#AffCom Movement Contributions|Throughout the past quarter, AffCom continued to engage in conversations across the Wikimedia Movement, particularly where discussions touched on the pause on recognition or where the committee’s experience could contribute to broader Movement conversations.]]
AffCom Administration: [[m:Affiliations Committee/News/Issue 9#AffCom Administration|The Wikimedia Affiliations Committee has new Officers and Advisors]]
<div class="hlist" style="margin-top:10px; font-size:100%; ">'''[[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News/Issue 9|read this newsletter in full]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/Affiliations Committee/News|subscribe/unsubscribe]]</div><section end="announcement-content" />
</div>
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 17:30, 17 October 2026 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Buszmail@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Affiliations_Committee/News&oldid=31178382 -->
== [[Kovalima]] ==
Olá Diamantino,
Favor ida, tau atensaun ba buat sira tuirmai:
# Bainhira hakerek artigu foun, haree se ida-ne'e iha ona. Ha'u tau hamutuk ita-boot nia artigu ho ida ne'ebé iha ona ho naran [[Kovalima]] tanba, AFAIK, ne'e mak naran iha Tetun. Muda ida-ne'e se ita-boot la konkorda.
# Labele kopia deit testu husi web. Ita-boot nia testu kuaze hanesan ho fonte. Ida-ne'e tenke elimina kedas tanba violasaun direitu autór nian. Koko atu halo rezumu ba konteúdu ho ita-boot nia liafuan rasik.
# Favor ida hanoin kategoria artigu sira no ligasaun Wiki nian.
# Referénsia sira tau iha testu nia rohan. Haree to'ok oinsá ida-ne'e haree agora. Sintaxe ne'e simples.
# Ita-boot bele uza ho fasil informasaun hosi referénsia sira iha artigu Alemaña nian.
# Sente livre atu uza imajen sira.
Husu mai ha'u se ita-boot iha problema ruma. Saudasaun di'ak no sorte di'ak! [[Uza-na'in:J. Patrick Fischer|J. Patrick Fischer]] ([[Diskusaun Uza-na'in:J. Patrick Fischer|discussão]]) 13h12min de 8 de Novembru de 2026 (UTC)
:Olá Patrick,
:Obrigadu barak ba ita-boot nia tempu, orientasaun no sujestaun sira.
:Ha'u komprende pontu sira ne'ebé ita-boot temi ona. Ha'u sei tau atensaun liután ba artigu duplikadu, direitu autór, referénsia, kategoria no ligasaun Wiki sira.
:Ha'u sei aprende husi artigu sira ne'ebé eziste ona atu hadi'a ha'u nia kontribuisaun iha Wikipédia Tetun.
:Obrigadu mos ba ita-boot nia ajuda no apoiu. Karik ha'u hasoru difikuldade ruma, ha'u sei husu ita-boot nia orientasaun.
:Saudasaun di'ak,
#[[Uza-na'in:Diamantino Soares|Diamantino Soares]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Diamantino Soares|discussão]])
ey16k5vt553wo8tkiiymxnhd6ydia2l
76166
76165
2026-11-10T02:34:46Z
Diamantino Soares
9475
/* Kovalima */
76166
wikitext
text/x-wiki
== Affiliations Committee News (April-September 2026) ==
<div lang="en" dir="ltr">
<small>''[[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News/Issue 9|You can find this newsletter translated into additional languages on Meta-wiki]]. [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Affiliations Committee/News/Issue 9}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''</small>
[[File:Wikimedia-logo-update-2016.svg|220px|right|thumb|<div class="center">2026 is Wikimedia Affiliations Committee's 20th Anniversary</div>]]
<div style="column-count:1;">
Affiliate Recognition and Derecognition: [[m:Affiliations Committee/News/Issue 9#Affiliate Recognition and Derecognition|On '''August 26''', the Affiliations Committee (''AffCom'') announced the extension of the pause on new affiliate recognition, which began in August 2025.]] The extension follows the Wikimedia Foundation's decision to extend the feedback period for the [[:m:Updating the ecosystem of Wikimedia organizations/Recognition and Funding for Movement Organizations|"Recognition and Funding for Movement Organizations"]] proposal, giving communities and affiliates more time to share input.
AffCom Movement Contributions: [[m:Affiliations Committee/News/Issue 9#AffCom Movement Contributions|Throughout the past quarter, AffCom continued to engage in conversations across the Wikimedia Movement, particularly where discussions touched on the pause on recognition or where the committee’s experience could contribute to broader Movement conversations.]]
AffCom Administration: [[m:Affiliations Committee/News/Issue 9#AffCom Administration|The Wikimedia Affiliations Committee has new Officers and Advisors]]
<div class="hlist" style="margin-top:10px; font-size:100%; ">'''[[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News/Issue 9|read this newsletter in full]]''' • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/Affiliations Committee/News|subscribe/unsubscribe]]</div><section end="announcement-content" />
</div>
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 17:30, 17 October 2026 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Buszmail@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Affiliations_Committee/News&oldid=31178382 -->
== [[Kovalima]] ==
Olá Diamantino,
Favor ida, tau atensaun ba buat sira tuirmai:
# Bainhira hakerek artigu foun, haree se ida-ne'e iha ona. Ha'u tau hamutuk ita-boot nia artigu ho ida ne'ebé iha ona ho naran [[Kovalima]] tanba, AFAIK, ne'e mak naran iha Tetun. Muda ida-ne'e se ita-boot la konkorda.
# Labele kopia deit testu husi web. Ita-boot nia testu kuaze hanesan ho fonte. Ida-ne'e tenke elimina kedas tanba violasaun direitu autór nian. Koko atu halo rezumu ba konteúdu ho ita-boot nia liafuan rasik.
# Favor ida hanoin kategoria artigu sira no ligasaun Wiki nian.
# Referénsia sira tau iha testu nia rohan. Haree to'ok oinsá ida-ne'e haree agora. Sintaxe ne'e simples.
# Ita-boot bele uza ho fasil informasaun hosi referénsia sira iha artigu Alemaña nian.
# Sente livre atu uza imajen sira.
Husu mai ha'u se ita-boot iha problema ruma. Saudasaun di'ak no sorte di'ak! [[Uza-na'in:J. Patrick Fischer|J. Patrick Fischer]] ([[Diskusaun Uza-na'in:J. Patrick Fischer|discussão]]) 13h12min de 8 de Novembru de 2026 (UTC)
:Olá Patrick,
:Obrigadu barak ba ita-boot nia tempu, orientasaun no sujestaun sira.
:Ha'u komprende pontu sira ne'ebé ita-boot temi ona. Ha'u sei tau atensaun liután ba artigu duplikadu, direitu autór, referénsia, kategoria no ligasaun Wiki sira.
:Ha'u sei aprende husi artigu sira ne'ebé eziste ona atu hadi'a ha'u nia kontribuisaun iha Wikipédia Tetun.
:Obrigadu mos ba ita-boot nia ajuda no apoiu. Karik ha'u hasoru difikuldade ruma, ha'u sei husu ita-boot nia orientasaun.
:Saudasaun di'ak,[[Uza-na'in:Diamantino Soares|Diamantino Soares]] ([[Diskusaun Uza-na'in:Diamantino Soares|discussão]])
ntvo6l753brkvjr8kwbjbe88kmiyk20
Wikipédia: Fulan Aziátiku/2026
0
9395
76108
76034
2026-11-09T12:56:43Z
BJ Sinaga
4517
76108
wikitext
text/x-wiki
{{WAM|header=Fulan Wikipédia Aziátiku 2026 <div style="margin-right:1em; float:right;">[[File:WAM_2018_Banner.png|450px|center|link=]]</div>|subheader='''Fulan Wikipédia Aziátiku''' nu'udar atividade edita online ho objetivu atu hasa'e kompriensaun entre komunidade iha Aziátiku liu husi artigu sira iha Wikipedia. Ne'ebé sei hala'o iha fulan Novembru to'o Dezembru 2026, objetivu husi Fulan Wikipédia Aziátiku nian iha wikipédia <nowiki>Lian Tetun</nowiki> hodi hadi'a no hasa'e kuantidade no kualidade artigu sira kona-ba nasaun Aziátiku nian, maibe la inklui <nowiki>Timor-Leste</nowiki>
Nu'udar símbolu amizade entre komunidade wikipédia sira iha Aziátiku, partisipante ida-idak sei edita ka kria artigu foun hamutuk 4, no artigu sira ne'ebé kumpre kriteria sei hetan ''digital barnstar'' ho dezeña espesial husi Komunidade Wikipedia Aziátiku sira seluk.
<div style="text-align:center;">
<!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks -->
{{Clickable button 2|Klika hodi komesa kontribui|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Partisipante |action=edit}} |class=mw-ui-progressive}}
</div>|body===Regra==
'''Pontu importante: Artigu foun ka artigu ne'ebé eziste ona kona-ba Ázia, artigu ho kualidade di'ak, 3,000 ''bit'' no liafuan mínimu 300, ne'ebé kria durante kampaña ne'e nia laran.'''
Regras detallu:
* Artigu mínimu 3,000 ''byte'' ne'ebé kria entre data 09 Novembru to'o 09 Dezembru durante kampaña ne'e.
* Artigu ne'ebé ita edita pelumenus 3,000 ''bytes''.
* Artigu ne'e edita ka kria tenke tuir kriteria ne'ebé iha.
* Artigu sira tenke iha referénsia ne'ebé forte; artigu ne'ebé la klaru ka kontroversu tenki iha sitasaun hodi bele halo konfirmasaun ba artigu.
* Artigu sira ita presiza kria ka edita rasik labele kopi husi mákina tradusaun, no mos ho lingua ne'ebé di'ak no ema bele komprende.
* Artigu ne'ebé di'ak no la iha problema ho ''tags''.
* Artigu ne'e informativu.
* Artigu kona-ba nasaun ka rejiaun iha Aziátiku, la inklui Timor-Leste.
* Artigu sira ne'ebé submete sei hare'e fila fali husi Juri sira
== Tema ==
Wikipédia Fulan Aziátiku tinan 2026 foka tema hamutuk iha area 5 mak hanesan:
==Organiza husi==
* [[User:BJ Sinaga|BJ Sinaga]]
==Júri==
* [[User:BJ Sinaga|BJ Sinaga]]
* [[User:Diamantino Soares|Diamantino Soares]]
==Mai Registu==
<div style="text-align:center;">
<!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks -->
{{Clickable button 2|Klika hodi komesa kontribui|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Partisipante |action=edit}} |class=mw-ui-progressive}}
</div>|footer=== Bele hare'e mos ==
{{flatlist|
* [[m:Wikipedia Asian Month 2026|Wikipedia Asian Month 2026]]
}}
== Afiliasaun ==
{{clear}}}}
[[Category:Fulan Wikipédia Aziátiku 2026]]
b5hj68ffb4mybjdv8k8fck99yb5mpay
76109
76108
2026-11-09T13:00:46Z
BJ Sinaga
4517
76109
wikitext
text/x-wiki
{{WAM|header=Fulan Wikipédia Aziátiku 2026 <div style="margin-right:1em; float:right;">[[File:WAM_2018_Banner.png|450px|center|link=]]</div>|subheader='''Fulan Wikipédia Aziátiku''' nu'udar atividade edita online ho objetivu atu hasa'e kompriensaun entre komunidade iha Aziátiku liu husi artigu sira iha Wikipedia. Ne'ebé sei hala'o iha fulan Novembru to'o Dezembru 2026, objetivu husi Fulan Wikipédia Aziátiku nian iha wikipédia <nowiki>Lian Tetun</nowiki> hodi hadi'a no hasa'e kuantidade no kualidade artigu sira kona-ba nasaun Aziátiku nian, maibe la inklui <nowiki>Timor-Leste</nowiki>
Nu'udar símbolu amizade entre komunidade wikipédia sira iha Aziátiku, partisipante ida-idak sei edita ka kria artigu foun hamutuk 4, no artigu sira ne'ebé kumpre kriteria sei hetan ''digital barnstar'' ho dezeña espesial husi Komunidade Wikipedia Aziátiku sira seluk.
<div style="text-align:center;">
<!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks -->
{{Clickable button 2|Klika hodi komesa kontribui|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Partisipante |action=edit}} |class=mw-ui-progressive}}
</div>|body===Regra==
'''Pontu importante: Artigu foun ka artigu ne'ebé eziste ona kona-ba Ázia, artigu ho kualidade di'ak, 3,000 ''bit'' no liafuan mínimu 300, ne'ebé kria durante kampaña ne'e nia laran.'''
Regras detallu:
* Artigu mínimu 3,000 ''byte'' ne'ebé kria entre data 09 Novembru to'o 09 Dezembru durante kampaña ne'e.
* Artigu ne'ebé ita edita pelumenus 3,000 ''bytes''.
* Artigu ne'e edita ka kria tenke tuir kriteria ne'ebé iha.
* Artigu sira tenke iha referénsia ne'ebé forte; artigu ne'ebé la klaru ka kontroversu tenki iha sitasaun hodi bele halo konfirmasaun ba artigu.
* Artigu sira ita presiza kria ka edita rasik labele kopi husi mákina tradusaun, no mos ho lingua ne'ebé di'ak no ema bele komprende.
* Artigu ne'ebé di'ak no la iha problema ho ''tags''.
* Artigu ne'e informativu.
* Artigu kona-ba nasaun ka rejiaun iha Aziátiku, la inklui Timor-Leste.
* Artigu sira ne'ebé submete sei hare'e fila fali husi Juri sira
== Tema ==
Wikipédia Fulan Aziátiku tinan 2026 foka tema hamutuk iha area 5 mak hanesan:
# EPatrimóniu Historiku iha Oeste Aziátiku
* Sinema iha Sentral Aziátiku
==Organiza husi==
* [[User:BJ Sinaga|BJ Sinaga]]
==Júri==
* [[User:BJ Sinaga|BJ Sinaga]]
* [[User:Diamantino Soares|Diamantino Soares]]
==Mai Registu==
<div style="text-align:center;">
<!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks -->
{{Clickable button 2|Klika hodi komesa kontribui|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Partisipante |action=edit}} |class=mw-ui-progressive}}
</div>|footer=== Bele hare'e mos ==
{{flatlist|
* [[m:Wikipedia Asian Month 2026|Wikipedia Asian Month 2026]]
}}
== Afiliasaun ==
{{clear}}}}
[[Category:Fulan Wikipédia Aziátiku 2026]]
mkof10p49amg1ejv2oqrvagk6fazfrr
76110
76109
2026-11-09T13:07:05Z
BJ Sinaga
4517
76110
wikitext
text/x-wiki
{{WAM|header=Fulan Wikipédia Aziátiku 2026 <div style="margin-right:1em; float:right;">[[File:WAM_2018_Banner.png|450px|center|link=]]</div>|subheader='''Fulan Wikipédia Aziátiku''' nu'udar atividade edita online ho objetivu atu hasa'e kompriensaun entre komunidade iha Aziátiku liu husi artigu sira iha Wikipedia. Ne'ebé sei hala'o iha fulan Novembru to'o Dezembru 2026, objetivu husi Fulan Wikipédia Aziátiku nian iha wikipédia <nowiki>Lian Tetun</nowiki> hodi hadi'a no hasa'e kuantidade no kualidade artigu sira kona-ba nasaun Aziátiku nian, maibe la inklui <nowiki>Timor-Leste</nowiki>
Nu'udar símbolu amizade entre komunidade wikipédia sira iha Aziátiku, partisipante ida-idak sei edita ka kria artigu foun hamutuk 4, no artigu sira ne'ebé kumpre kriteria sei hetan ''digital barnstar'' ho dezeña espesial husi Komunidade Wikipedia Aziátiku sira seluk.
<div style="text-align:center;">
<!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks -->
{{Clickable button 2|Klika hodi komesa kontribui|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Partisipante |action=edit}} |class=mw-ui-progressive}}
</div>|body===Regra==
'''Pontu importante: Artigu foun ka artigu ne'ebé eziste ona kona-ba Ázia, artigu ho kualidade di'ak, 3,000 ''bit'' no liafuan mínimu 300, ne'ebé kria durante kampaña ne'e nia laran.'''
Regras detallu:
* Artigu mínimu 3,000 ''byte'' ne'ebé kria entre data 09 Novembru to'o 09 Dezembru durante kampaña ne'e.
* Artigu ne'ebé ita edita pelumenus 3,000 ''bytes''.
* Artigu ne'e edita ka kria tenke tuir kriteria ne'ebé iha.
* Artigu sira tenke iha referénsia ne'ebé forte; artigu ne'ebé la klaru ka kontroversu tenki iha sitasaun hodi bele halo konfirmasaun ba artigu.
* Artigu sira ita presiza kria ka edita rasik labele kopi husi mákina tradusaun, no mos ho lingua ne'ebé di'ak no ema bele komprende.
* Artigu ne'ebé di'ak no la iha problema ho ''tags''.
* Artigu ne'e informativu.
* Artigu kona-ba nasaun ka rejiaun iha Aziátiku, la inklui Timor-Leste.
* Artigu sira ne'ebé submete sei hare'e fila fali husi Juri sira
== Tema ==
Wikipédia Fulan Aziátiku tinan 2026 foka tema hamutuk iha area 5 mak hanesan:
# Patrimóniu Historiku iha Oeste Aziátiku
# Sinema iha Sentral Aziátiku
# Fatin Moris Patrimóniu iha Sudeste Aziátiku
# Feto iha Aziátiku Leste no Sudeste
# Hahán Aziátiku: ''Dishes'' Tradisionál, Kuisina Rejional, no Patrimoniu Kulinariu.
==Organiza husi==
* [[User:BJ Sinaga|BJ Sinaga]]
==Júri==
* [[User:BJ Sinaga|BJ Sinaga]]
* [[User:Diamantino Soares|Diamantino Soares]]
==Mai Registu==
<div style="text-align:center;">
<!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks -->
{{Clickable button 2|Klika hodi komesa kontribui|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Partisipante |action=edit}} |class=mw-ui-progressive}}
</div>|footer=== Bele hare'e mos ==
{{flatlist|
* [[m:Wikipedia Asian Month 2026|Wikipedia Asian Month 2026]]
}}
== Afiliasaun ==
{{clear}}}}
[[Category:Fulan Wikipédia Aziátiku 2026]]
0qza1drr9ch2iebl8anm2wetrytqfi6
76111
76110
2026-11-09T13:08:29Z
BJ Sinaga
4517
76111
wikitext
text/x-wiki
{{WAM|header=Fulan Wikipédia Aziátiku 2026 <div style="margin-right:1em; float:right;">[[File:WAM_2018_Banner.png|450px|center|link=]]</div>|subheader='''Fulan Wikipédia Aziátiku''' nu'udar atividade edita online ho objetivu atu hasa'e kompriensaun entre komunidade iha Aziátiku liu husi artigu sira iha Wikipedia. Ne'ebé sei hala'o iha fulan Novembru to'o Dezembru 2026, objetivu husi Fulan Wikipédia Aziátiku nian iha wikipédia <nowiki>Lian Tetun</nowiki> hodi hadi'a no hasa'e kuantidade no kualidade artigu sira kona-ba nasaun Aziátiku nian, maibe la inklui <nowiki>Timor-Leste</nowiki>
Nu'udar símbolu amizade entre komunidade wikipédia sira iha Aziátiku, partisipante ida-idak sei edita ka kria artigu foun hamutuk 4, no artigu sira ne'ebé kumpre kriteria sei hetan ''digital barnstar'' ho dezeña espesial husi Komunidade Wikipedia Aziátiku sira seluk.
<div style="text-align:center;">
<!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks -->
{{Clickable button 2|Klika hodi komesa kontribui|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Partisipante |action=edit}} |class=mw-ui-progressive}}
</div>|body===Regra==
'''Pontu importante: Artigu foun ka artigu ne'ebé eziste ona kona-ba Ázia, artigu ho kualidade di'ak, 3,000 ''bit'' no liafuan mínimu 300, ne'ebé kria durante kampaña ne'e nia laran.'''
Regras detallu:
* Artigu mínimu 3,000 ''byte'' ne'ebé kria entre data 09 Novembru to'o 09 Dezembru durante kampaña ne'e.
* Artigu ne'ebé ita edita pelumenus 3,000 ''bytes''.
* Artigu ne'e edita ka kria tenke tuir kriteria ne'ebé iha.
* Artigu sira tenke iha referénsia ne'ebé forte; artigu ne'ebé la klaru ka kontroversu tenki iha sitasaun hodi bele halo konfirmasaun ba artigu.
* Artigu sira ita presiza kria ka edita rasik labele kopi husi mákina tradusaun, no mos ho lingua ne'ebé di'ak no ema bele komprende.
* Artigu ne'ebé di'ak no la iha problema ho ''tags''.
* Artigu ne'e informativu.
* Artigu kona-ba nasaun ka rejiaun iha Aziátiku, la inklui Timor-Leste.
* Artigu sira ne'ebé submete sei hare'e fila fali husi Juri sira
== Tema ==
Wikipédia Fulan Aziátiku tinan 2026 foka tema hamutuk iha '''area 5''' mak hanesan:
# Patrimóniu Historiku iha Oeste Aziátiku
# Sinema iha Sentral Aziátiku
# Fatin Moris Patrimóniu iha Sudeste Aziátiku
# Feto iha Aziátiku Leste no Sudeste
# Hahán Aziátiku: ''Dishes'' Tradisionál, Kuisina Rejional, no Patrimoniu Kulinariu.
==Organiza husi==
* [[User:BJ Sinaga|BJ Sinaga]]
==Júri==
* [[User:BJ Sinaga|BJ Sinaga]]
* [[User:Diamantino Soares|Diamantino Soares]]
==Mai Registu==
<div style="text-align:center;">
<!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks -->
{{Clickable button 2|Klika hodi komesa kontribui|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Partisipante |action=edit}} |class=mw-ui-progressive}}
</div>|footer=== Bele hare'e mos ==
{{flatlist|
* [[m:Wikipedia Asian Month 2026|Wikipedia Asian Month 2026]]
}}
== Afiliasaun ==
{{clear}}}}
[[Category:Fulan Wikipédia Aziátiku 2026]]
97939wo2s1vr867skmpp436axxv8n3x
Kategoria:Ema Brazíl
14
9404
76131
76088
2026-11-09T17:48:32Z
J. Patrick Fischer
73
76131
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Brazíl]]
[[Kategoria:Ema tuir nasionalidade|Brazil]]
hxtk16i2lhipbng6c15w2x101j309tm
Kategoria:Polítiku timoroan
14
9407
76115
2026-11-09T17:40:34Z
J. Patrick Fischer
73
Pájina foun: '[[Kategoria:Polítika Timór Lorosa'e]] [[Kategoria:Polítiku]]'
76115
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Polítika Timór Lorosa'e]]
[[Kategoria:Polítiku]]
oe8nmldw22s16bvq9mv44do5b3knd1g
Kategoria:Ema tuir nasionalidade
14
9408
76132
2026-11-09T17:48:52Z
J. Patrick Fischer
73
Pájina foun: '[[Kategoria:Ema| nasionalidade]]'
76132
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Ema| nasionalidade]]
5t4l3736xhrqzcvlni9xtobopcicw3g
Kategoria:Polítiku
14
9409
76141
2026-11-09T17:53:04Z
J. Patrick Fischer
73
Pájina foun: '[[Kategoria:Polítika]] [[Kategoria:Ema tuir profisaun]]'
76141
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Polítika]]
[[Kategoria:Ema tuir profisaun]]
jtbr9fsfhsnsp30sobz0zd0pzvt7ide
Kategoria:Ema tuir profisaun
14
9410
76142
2026-11-09T17:53:49Z
J. Patrick Fischer
73
Pájina foun: '[[Kategoria:Ema| Profisaun]]'
76142
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Ema| Profisaun]]
mic4s9kdekprmd0onl5eiv31nzoora6
Kategoria:Desportista
14
9411
76161
2026-11-09T18:19:29Z
J. Patrick Fischer
73
Pájina foun: '[[Kategoria:Ema tuir profisaun]] [[Kategoria:Desportu]]'
76161
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoria:Ema tuir profisaun]]
[[Kategoria:Desportu]]
pv0fj55ijisj5a5ulqwruc9hc4wxgmp